Sobir o‘nar asarlarida zamon va shaxs - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	96.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sobir o‘nar asarlarida zamon va shaxs

Купить

SOBIR O‘NAR ASARLARIDA ZAMON VA SHAXS
REJA:
KIRISH. (Mavzuning dolzarbligi, o‘rganilishi, maqsad va vazifalari, ob’ekti,
ilmiy yangiligi, chop etilgan maqolalar, hajmi)
I BOB. Sobir O‘nar ijodining badiiy olami.
1-fasl. Ijodkor konsepsiyasi va badiiy niyat
2-fasl. Muallif “men”i va davr ruhi
II BOB. Sobir O‘nar asarlarida davr va shaxs talqini.
1-fasl. Adib asarlarida o‘tish davri fojialarining realistik tasviri.
2-fasl. Zamon va qahramon munosabatlarining badiiy talqini.
III BOB. Adib asarlarida oilaviy-maishiy muammolarning realistik talqini
1-fasl. O‘tish davri fojialarining oilaviy munosabatlar fonida aks etishi.
2-fasl. Oila muammolari va qadriyatlar talqini.
XULOSA.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

KIRISH.
Ishning umumiy tavsifi
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahon
adabiyotshunosligida davr va shaxs muammosining poetik talqini, bu yo nalishdaʼ
yaratilgan lirik, nasriy va dramatik asarlardagi davr va shaxs munosabatlarining
badiiy, falsafiy, ijtimoiy-tarixiy, g oyaviy-estetik xususiyatlarini belgilash, estetik
ʼ
kategoriyalarini tayin etishda muhim ilmiy natijalar qo lga kiritilmoqda. Ijodkor
ʼ
o z davrining umumiy manzarasini badiiy ifoda etadi. Demak, har bir yaratilgan
ʼ
badiiy asar o z davri, muayyan jamiyat va inson munosabatlarini o zida ifodalaydi.
ʼ ʼ
А yni jihat asosiy nazariy muammolardan biri sifatida dolzarbligini saqlab
kelmoqda.
Dunyo adabiyotshunosligida davr va shaxs muammosi faqat badiiy-estetik,
ijtimoiy-falsafiy muammo emas, ayni paytda psixologik, umummadaniy muammo
sifatida global tushunchaga aylangani yuzasidan ahamiyatli ilmiy-nazariy qarashlar
ilgari surilmoqda. Shu jihatdan, alohida olingan ijodkor asarlarida davrning inson
taqdiri, ruhiyatiga ko rsatadigan ta sirini belgilashga alohida e tibor qaratilmoqda.
ʼ ʼ ʼ
Xususan, dunyo xalqlari adabiyoti namunalarida urushdan jabr ko rib, qalbi
ʼ
jarohatlangan, taqdiri chigallikka yuz tutgan, tinchlik sari intilayotgan inson
obrazlarida yaqqol namoyon bo layotganiga doir tadqiqotlar ushbu fikrni
ʼ
tasdiqlaydi. Umuman, davr va inson kontseptsiyasini zamonaviy tadqiqot
tamoyillari asosida ilmiy baholash jahon adabiyotshunosligida ham muhim
masalalardan biri bo lib kelmoqda.
ʼ
O zbek adabiyotshunosligida davr va inson munosabatlarining poetik talqini
ʼ
masalasini alohida ijodkorlar asarlari misolida ilmiy izlanishlar olib borish,
xususan, ularni obraz, xarakter, personaj ruhiy olami kontekstida baholash borasida
muayyan tajriba to plandi. O tgan asrning 80-yillari oxiri va 90-yillarning
ʼ ʼ
boshlarida adabiyotimizga birin-ketin kirib kelgan yosh ijodkorlar adabiyotimizga
yangicha ohang, ruh olib kirdi. Ular orasida Sobir O‘nar ijodi o zining janr
ʼ
xususiyatlari, mavzu ko lami, obrazlari, tasvir usuli, inson va u yashayotgan
ʼ

jamiyat hayoti bilan uyg un tasviri nuqtai nazaridan XX asr oxiri va XXI asrʼ
boshlari o zbek nasrida alohida ajralib turadi.“
ʼ А dabiyot va san atga, madaniyatga ʼ
e tibor – bu avvalo xalqimizga e tibor, kelajagimizga e tibor ekan”
ʼ ʼ ʼ 1
ligidan kelib
chiqqan holda o zbek adabiyotshunosligida davr va shaxs munosabatlarining
ʼ
nasrda aks etishi muammosi, sobiq sho ro tuzumining mudhish xatosi deya
ʼ
ta riflangan
ʼ А fg on urushining global muammoga aylanganligi, urushning inson ʼ
psixologiyasiga ta sirini badiiy asar doirasida ochib berish, insonning oliy qadriyat
ʼ
ekanligi, millat va vatan taqdiriga aloqadorligi masalalarini aniqlash ilmiy-amaliy
jihatdan dolzarbdir.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi PQ2909-son
ʼ
“Oliy ta lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida”gi Qarori,
ʼ ʼ ʼ
2017 yil 17 fevraldagi PQ-2789-son “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy tadqiqot
ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to g risida”gi Qarori, 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son
ʼ ʼ
“O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi
ʼ ʼ
to g risida”gi Farmonlari, 2017 yil 12 yanvardagi PQ-3271-son “Kitob
ʼ ʼ
mahsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va
kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ ibot qilish bo yicha Komissiya
ʼ ʼ
tuzish to g risida”gi Farmoyishi, 2018 yil 5 iyundagi PQ-3775-son “Oliy ta lim
ʼ ʼ ʼ
muassasalarida ta lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga
ʼ
oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta minlash bo yicha
ʼ ʼ
qo shimcha chora-tadbirlar to g risida” Qarori, 2020 yil 2 martdagi PF5953-son
ʼ ʼ ʼ
Farmoni bilan tasdiqlangan 2017 — 2021 yillarda O zbekiston Respublikasini
ʼ
rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi bo yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm,
ʼ ʼ
ma rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid Davlat
ʼ
dasturi ijrosini ta minlash maqsadida Vazirlar Mahkamasining 2020 — 2025
ʼ
yillarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo llab-quvvatlash milliy
ʼ
1
Mirziyoev Sh. M. Аdabiyot va san at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma naviy olamini
ʼ ʼ
yuksaltirishning mustahkam poydevori // O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning
ʼ
O zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma ruzasidan. Xalq so zi, 2017 yil 4 avgust.
ʼ ʼ ʼ

dasturi, 2020 — 2025 yillarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo llab-ʼ
quvvatlash milliy dasturini 2020-2021 yillarda amalga oshirish bo yicha “yo l
ʼ ʼ
xaritasi” hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa ma muriy-huquqiy hujjatlarda
ʼ
belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan
darajada xizmat qiladi.
Bugungi kunga kelib, yozuvchilar ijodini chuqur o‘rganish, mazkur
yo‘nalishda yaratilgan ilmiy tadqiqotlar salmog’ini oshirish, to‘plash, ularga
bugungi kun talabidan kelib chiqqan holda baho berish, ayni paytda, ana shu ilmiy
tadqiqotlarni ma’lum bir tartibga solish zarurati yuzaga keldi. Sobir O‘nar ilmiy
faoliyati, asarlari tadqiqi, ijodidagi zamon va shaxs tasvirini qiyosiy tahlil etish
mazkur tadqiqot ishining dolzarbligini belgilab beradi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Аdabiyotshunoslik va tanqidchilikda
davr va inson talqini muammosi o rganilgan. Xususan, V.Dneprov, Yu.Borev
ʼ 2
kabi
jahonning yetuk adabiyotshunoslari tomonidan mazkur mavzu doirasida ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. А.Rashidov, S.Mamajonov, D.To raev, N.Bekmirzaev,
ʼ
N.Xudoyberganov, O.Tog aev, U.O ljaboev
ʼ ʼ 3
larning ilmiy izlanishlarida,
А.Xolmurodov, O.Shofiev, N.Qobulova, G.Oripova, O.Xolmatovlarning
dissertatsiyalarida davr va inson kontseptsiyasi bo yicha muayyan ishlar amalga
ʼ
oshirilgan. Аmmo Sobir O‘nar ijodi, xususan, unda davr va inson talqini masalasi
ilk bor monografik planda o rganilmoqda.Sobir O‘nar ijodi ana shunday hali
ʼ
ochilmagan qirralarining kashf etilishiga muhtojligi bilan ajralib turadi.
Tadqiqotning maqsadi. Bugungi kunga kelib, yozuvchilar ijodini chuqur
o‘rganish, mazkur yo‘nalishda yaratilgan ilmiy tadqiqotlar salmog’ini oshirish,
to‘plash, ularga bugungi kun talabidan kelib chiqqan holda baho berish, ayni
paytda, ana shu ilmiy tadqiqotlarni ma’lum bir tartibga solish zarurati yuzaga
keldi. Sobir O‘nar ilmiy faoliyati, asarlari tadqiqi, ijodidagi zamon va shaxs
2
Dneprov V. Idei vremeni i form ы . – L.: Izdatel ь stvo “Sovetskiy pisatel ь ”, 1980. - 596 s.; Borev Yu. Estetika. – 4-e
izd., - M.: Politizdat, 1988. – 496 s.
3
Rashidov А . O zbek qissalarida mehnat tasviri. – T.: “Fan”, 1980.; Mamajonov S. Ulug Vatan urushi davrida
ʼ ʼ
o zbek adabiyoti. – Toshkent: “Fan”, 1975.;To raev D. O zbek romanlarida badiiy tafakkur va mahorat
ʼ ʼ ʼ
muammosi.T: “Universitet” nashriyoti, 2001.;Bekmirzaev N. O zbek Sovet harbiy prozasi. – T.: “Fan”, 1981.;
ʼ

tasvirini qiyosiy tahlil etish orqali urushning inson ruhiyatiga ta’siri masalalarini
yoritish mazkur tadqiqot ishining maqsadini belgilab beradi.
Tadqiqotning vazifalari. Asosiy maqsadga quyidagi vazifalarni bajarish
asosida erishiladi:
-Sobir O‘nar nasrida davr va inson munosabatlarining badiiy ifodasidagi o zigaʼ
xosliklarni aniqlash;
-yozuvchi nasriy asarlaridagi qahramonlarni davr va ijtimoiy muhit bilan bog liq
ʼ
ravishda yoritish;
-yozuvchining harbiy mavzudagi asarlarida muallif dunyoqarashi masalalarini
ochib berish;
-qahramon taqdirining fojeaviy talqinida va xarakter qiyofasida psixologizm
tasvirini yoritish;
-qahramonlar ruhiyati va qalb kechinmalarini tasvirlashda yozuvchining badiiy
mahoratini ochib berish.
Tadqiqotning obyekti sifatida, asosan, Sobir O‘nar ijodi bo‘yicha tadqiqot
olib borgan olimlar va tanqidchilar ishlari, va adabiy-tanqidiy maqolalariga e’tibor
qilingan holda Sobir O‘narning qissa va hikoyalari hamda ayrim lirik va dramatic
asarlarga murojaat qilingan.
Tadqiqot predmetini Sobir O‘nar nasrida davr va shaxs talqini
muammosining yoritilishi, muallif dunyoqarashi va qahramon tabiati, urushning
inson ruhiyatiga ta siri, xarakterlar rang-barangligi, o‘tish davrining oila
ʼ
muammolari va qadriyatlarga ta’siri, badiiy tasvir va ifoda vositalarining adib
ijodidagi mavqeini ko rsatish tashkil qiladi.
ʼ
Tadqiqotning usullari sifatida asosan qiyosiy-tipologik, sotsiologik,
psixologik, biografik va germenevtik yondashuvlardan foydalaniladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
davr va shaxs muammosining adabiy-estetik, ijtimoiy-falsafiy omillari,
muammoning zamonaviy o zbek nasri kontekstida takomil topishi Sobir O‘nar
ʼ
asarlari asosida tadrijiy yoritilgan;

Sobir O‘nar hikoya hamda qissalari misolida ijodkor shaxsiyati va voqelik
in ikosi, nasriy tafakkur va o‘ziga hos uslub uyg unligi masalalari aniqlangan;ʼ ʼ
adibning “Chambilbelning oydalasi”, “Bibisora”, “Dunyo shundoq tururmi”,
“Otamzamon hangomalari”, “Tarvuz”, “Farishta” kabi asarlarida muallif
dunyoqarashi va urush mavzusining haqqoniy aks ettirilganligi ochib berilgan;
qahramonlar xarakterida tush, affekt holat, intuitsiya, depressiya kabi psixik
holatlar, urushning inson ruhiyatiga nojo ya ta siri masalasi misollar asosida
ʼ ʼ
isbotlangan;
Ijodkor g oyasi, adabiy-estetik qarashlari, poetik mahorati u yaratgan obrazlar,
ʼ
xarakter, voqelikni ifodalash uslubi, tasviriy vositalar va syujet, kompozitsiya kabi
badiiyat unsurlarini qay tarzda qo llash printsiplari misollar orqali dalillangan.
ʼ
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Sobir O‘nar asarlarini
davr va shaxs muammosiga ko ra ilmiy tasniflash natijasida yozuvchi badiiy
ʼ
nasrining yetakchi xususiyatlari va ko lami belgilangan; davr va shaxs uyg unligi
ʼ ʼ
muammosining adabiy-estetik, ijtimoiy-falsafiy omillari, muammoning
zamonaviy o zbek nasri kontekstidagi o rni Sobir O‘nar asarlarini tadqiq
ʼ ʼ
etishning ilmiy natijasi sifatida tadrijiy yoritilgan; adib nasri asosida ijodkor
shaxsiyati va voqelik talqini, muallif dunyoqarashi va urush mavzusi, qahramon
taqdirining fojeaviy talqini, xarakter ruhiyatida psixologizm va yozuvchining
poetik mahorati masalalari aniqlangan; tadqiq etilgan badiiy asarlar asosida
adabiyotshunosligimizda deyarli o rganilmagan urushning inson qalbi, ruhiyatiga
ʼ
ta siri masalalari yoritilib, davr va shaxs falsafasi masalasi yuzasidan ilmiy
ʼ
xulosalar chiqarilgan.
Ushbu tadqiqot natijalaridan kelgusida adabiyotshunoslik va adabiy tanqid
bo yicha ilmiy
ʼ tadqiqotlar, darslik va qo llanmalar yaratishda foydalanish ʼ
mumkin.
Ishning amaliy ahamiyati esa: Chiqarilgan nazariy xulosalardan istiqlol
davri o zbek adabiyoti tarixini yaratishda, adabiyot nazariyasi fanining harbiy
ʼ

nasr, davr va shaxs talqini, badiiy psixologizm masalalarini o rganishdaʼ
foydalanish mumkinligi tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyatini belgilaydi.
Dissertatsiyada ilgari surilgan kontseptual g oyalar
ʼ
“Аdabiyotshunoslikka kirish”, “Hozirgi adabiy jarayon”, “Аdabiyotshunoslik
nazariyasi”, “Badiiy tahlil asoslari”, “Yangi o zbek adabiyoti” fanlari bo yicha
ʼ ʼ
oliy ta lim muassasalarining filologiya yo nalishlaridagi talabalarga
ʼ ʼ
mo ljallangan darslik va o quv qo llanmalar tayyorlash, ma ruzalar o qish,
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
shuningdek, adabiyot fani bo yicha akademik litsey va umumta lim
ʼ ʼ
maktablarining yuqori sinf o quvchilariga istiqlol arafasi va istiqlol davri o zbek
ʼ ʼ
adabiyoti, adabiy jarayon bo yicha mashg ulotlar olib borishda, seminarlar
ʼ ʼ
tashkil etishda foydalanish mumkin.
Tadqiqotning amaliyotga tatbiq qilinishi. Dissertatsiya ishining asosiy
natijalari adib shaxsiyati, adabiy-estetik qarashlarining shakllanishida oilaviy
muhit, tarjimai holi bilan bog’liq qarashlardan kelib chiqqan holda asarlarida
shaxs va zamon chizgilarini qiyoslash, fan dasturlariga kiritishdan iborat.
Dissertatsiyaning tuzilishi. Dissertatsiyaning hajmi Word dasturi Times New
Roman shriftining 14 kegel kattaligida ... sahifa ...... ta so‘z bo‘lib, ishning
umumiy tavsifi, kirish, 3 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan
iborat.

I BOB. Sobir O‘nar ijodining badiiy olami
1.1 Ijodkor konsepsiyasi va badiiy niyat
Sobir O‘nar 1964 yili Samarqand viloyatining Qo‘shrabot tumanidagi
Quvkalla qishlog’ida tug’ilgan.. O‘zbekiston Milliy universitetining jurnalistika
fakul`tetida tahsil olgan. “Orzuga to‘la qishloq”, “Ovloq adirlar bag’rida”,
“Chashma”, “Chambilbelning oydalasi”, “Bibisora” nomli qissa va hikoyalar
to‘plamlari chop etilgan. Yozuvchi hikoya va qissalarida o‘ziga xos kuzatishga,
o‘ziga xos tuyg’ularga, o‘ziga xos tilga ega ekanini namoyon etdi. Yozuvchi 1993
yilda Davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Sobir O‘narni jamoatchilik iqtidorli publitsist sifatida ham yaxshi biladi.
Mustaqillik davrida uning vaqtli matbuot saxifalarida e’lon qilingan maqolalari
ma’naviyat, ijtimoiy hayot, xalq xo‘jaligining dolzarb muammolariga
bag’ishlangan. U tarjimon sifatida rus, turk, qozoq, qoraqalpoq adiblarining talay
asarlarini ona tilimizga o‘girgan.
Biz har kuni atrof-muhitdan minglab axborotni olamiz. Lekin ba’zida
bunday axborotlarning nechog’lik haqiqat ekanligini bilolmay boshimiz qotadi. Bu
barcha sohada mavjud muammolar sirasiga kiradi.
Ayniqsa, adabiyot olamida bunday chalkashliklar talaygina.
Har kuni yangi ma’lumot paydo bo‘lib qolgani-ku, yangilik bo‘lmay qoldi. Lekin
men bu haqida emas, balki boshqa bir muammo haqida fikr yuritmoqchiman.
Bilamizki, XXI asr – internet asri, axborotning shiddat ila rivojlanib borayotgan
zamoni. Lekin bir mavzudagi ma’lumotlar ommaga yetib kelmay qolgan zamon.
Qanday mavzu deysizmi? Bu ham bo‘lsa yaqin-yaqinda ijod qilib kelayotgan shoir
va yozuvchilar haqidagi ma’lumotlar…
Nega endi, ular haqida ma’lumotlar ko‘pku, deysizmi?

Unda aytingchi, Axtamquli kim? Sa’dulla Siyoyevning hayoti haqida nimalar
bilasiz? Xo‘sh, javob topishga qiynalyapsizmi?
Qayg’urmang, qiynalayotgan bir siz emas, “Yosh kitobxon 2021” tanlovida
qatnashgan ko‘pchilik xuddi sizdek ahvolga tushdi.
Ilmiy tadqiqot ishim mavzusini eshitgan tanishlarim(Achinarlisi ularning
ko‘pchiligi filolog!) ham o‘sha kitobxonlar holatini boshdan kechiradi va hayratini
yashirolmay savol beradi: “Kim u?”
Haqiqatdan ham Sobir O‘nar kim? Uning qanday asarlari bor? Nega u kabi
adiblar adabiyotimizga kiritilmagan? Yoki shoir va yozuvchilar qachonki bu
dunyodan o‘tganda ardoqlanadimi? Bu kabi savollar hali-hanuz so‘roq ostida
qolmoqda.
Tadqiqot mavzuyim “Sobir O‘nar asarlarida zamon va shaxs” deb
nomlanadi. Ishni adib hayotini chuqurroq o‘rganishdan boshlaganman.
Ushbu yozuvchi aslida yurtdoshimiz – Samarqandimizning Qo‘shrabotidan.
Sobir O‘nar 1964 yilning 25 fevralida Samarqand viloyatining Qo‘shrabot
tumanidagi Quvkalla qishlog’ida tug’ilgan. O‘zbekiston Milliy universitetining
jurnalistika fakultetini tamomlagan.
1986 yildan boshlab “Yoshlik” jurnalida adabiy xodim sifatida faoliyatini
boshlab, bo‘lim mudiri, bosh muharrir o‘rinbosari, bosh muharrir vazifalarida
ishlab kelgan.
Sobir O‘nar asarlari respublika nashriyotlarida 1984 yildan buyon chop etib
kelinadi. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi. Davlat mukofoti laureati.
“Orzular bilan burkangan qishloq” (1989), “Uzoq dalalar ortida” (1990),
“Chambilbelning oydalasi” (2006), “Bibisora” (2011) kitoblar muallifi.
1993 yil Davlat mukofotiga loyiq topilgan.
Yaqin kunlarda “Abadiy yoshlik”, “O‘g’rilar” kabi asarlari nashrdan
chiqqan.

“Yoshlik” jurnalining bosh muharriri vazifasida ishlagan.
Uning “Bibisora” va “Otamzamon hangomalari” asarlari kitobxonlar orasida
anchayin mashhurdir.
Adabiyotning muhim vazifalaridan biri ajoyib asarlarning qog’ozlar orasida
qolib ketishi emas, kitobxonlar qalbidan joy olish. Yozuvchi va uning asarlarini biz
to‘g’ri holatda yetkazib bersak, nur ustiga a’lo nur bo‘ladi. Shunday ekan,
adabiyotimiz va uning vakillariga hurmat ko‘rsataylik, bu bizning burchimizdir!
Har bir yozuvchining o‘z uslubi bo‘ladi. Kimdir faktlarga asoslanib(ustoz
Oybek), kimdir badiiyat mezonlari asosida asar yozadi.
O‘ziga xos uslub o‘quvchi e’tiborini tortadi. “Uslubning adabiyotdagi o rniʻ
juda katta, juda muhimdir. Kuchsiz yozg uvchilarning uslublari bir-biriga
ʻ
o xshab qoladir. Ular oddiy uslubda, umumiy til uslubida yozadir. Shoir-
ʻ
yozg uvchi san atkorlikda (ta kid bizniki) ko tarilib borgan soyi o ziga maxsus
ʻ ʼ ʼ ʻ ʻ
bir uslub yarata boshlaydir”, degan fikrni qayd etadi Fitrat o zining “Adabiyot
ʻ
qoidalari” asarida. Shuningdek, Fitrat uslub haqidagi qarashlarini davom ettirar
ekan, ijodkor o y-xayollari, tushunish shakllari tugal va komil bo lgandan
ʻ ʻ
keyingina, o ziga yarasha bir uslubi borliqqa chiqishini ta kidlaydi.
ʻ ʼ 4
Sobir O‘narning ham o‘ziga xos uslubi asarlari bilan tanish odamga darrov
seziladi. Muhim o‘ziga xosliklaridan biri – masalan “Bibisora” qissasida yozuvchi
asar oxirida Bibisoraning taqdirini davom ettirmaydi. Qissa shu yerda tugaydi.
Lekin, yozuvchining mahoratidan biz uning taqdiri nima bilan yakun topishini
darhol anglaymiz.
Buni yana ko‘plab asarlari misolida davom ettirishimiz mumkin.
Masalan, “Farishta” hikoyasida.
4
Safarali QURBONOV. Aspirant.“Sharq yulduzi”, 2011–1

Unda ham yozuvchi “farishta”ning qayoqqa “gum” bo‘lganligini, qanday
sodir bo‘lganligini topishni kitobxonning o‘ziga havola etadi.
1.2 Muallif “men”i va davr ruhi
Olam va odam muammosini anglash, uning turfa ko rinishlarini his qilish,ʻ
inson olamini va zamonaviy olam insonining sirli dunyosini tushunish, qalb
tug yonlari va ruhiy iztiroblar og ushida o z mehvarini izlayotgan odam tasviri
ʻ ʻ ʻ
bugungi nasrimizning asosiy ob yektidir. Asr odamini, zamondan nafas olayotgan,
ʼ
biz bilan yelkadosh inson olamini tasvirlashda adiblarimiz badiiy izlanish siralarini
namoyon etishmoqda.
Shu jihatdan qaraganda, iste dodli yozuvchi Sobir O narning “Bibisora”
ʼ ʻ
qissasi ham o ziga xos uslubda yaratilgani bilan o quvchi nazarini tortadi.
ʻ ʻ
“Uslubning adabiyotdagi o rni juda katta, juda muhimdir. Kuchsiz
ʻ
yozg uvchilarning uslublari bir-biriga o xshab qoladir. Ular oddiy uslubda,
ʻ ʻ
umumiy til uslubida yozadir. Shoir-yozg uvchi san atkorlikda (ta kid bizniki)
ʻ ʼ ʼ
ko tarilib borgan soyi o ziga maxsus bir uslub yarata boshlaydir”, degan fikrni
ʻ ʻ
qayd etadi Fitrat o zining “Adabiyot qoidalari” asarida. Shuningdek, Fitrat uslub
ʻ
haqidagi qarashlarini davom ettirar ekan, ijodkor o y-xayollari, tushunish shakllari
ʻ
tugal va komil bo lgandan keyingina, o ziga yarasha bir uslubi borliqqa chiqishini
ʻ ʻ
ta kidlaydi. Biz tilga olayotganimiz Sobir O narning “Bibisora” qissasi ham go zal
ʼ ʻ ʻ
uslubda, shirali til bilan yozilganki, beixtiyor qahramonning iztiroblariga sherik
bo lib, quvonchu qayg ularini birga baham ko ra boshlaysiz. Asar voqealari
ʻ ʻ ʻ
endigina borliqning sir-asrorini taniyotgan sakkiz-to qqiz yashar bola –
ʻ
Jahongirning dunyoni anglashi va unga munosabati tarzida berib boriladi. Bola
ruhiyatidagi o zgarishlar, sodda va samimiy qishloq odamining bolalarcha
ʻ
beg ubor, birovga ziyoni tegmaydigan, faqatgina o zining ko ngil royishlari uchun
ʻ ʻ ʻ

aytgan maqtanchoqliklari bola tilidan maromiga yetkazib tasvirlanganki, boshqa
holatda bunday qiyomiga yetishi qiyin: “Qolganini o zlari to qib-bichishadi:ʻ ʻ
o g limiz mana, maktabdayam durust o qigan edi, lekin institutda domlalar pul
ʻ ʻ ʻ
ilinjida yomon baho bilan yiqitib yuborishuvdi, ana, haqiqat bor ekan, o ris
ʻ
kamandir maqtab yozibdi, xizmati tugasayam yubormaymiz, bunday odam
davlatga kerak, zarur bo lsa o zimiz o qitamiz, uy beramiz, eng chiroyli qizga
ʻ ʻ ʻ
uylantiramiz… polkovnik bo lgandan so ng o zi qaytib boradi qishlog ingizga. Va
ʻ ʻ ʻ ʻ
yana ko p gaplar. Bir parcha qog oz bo lsa, yana u o rischa yozilgan bo lsa, kim
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tushunib, kim surishtirib yotibdi qolgan gaplarni”. Ota-onaning sog inib
ʻ
kutayotganini – maktabni ham qiynalib bitirganligi barchaga ma lum “a lochi”
ʼ ʼ
erkatoyini yeru ko kka qo ymay, maqtashini ko rib, xalqimizga xos bo lgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
umidvorlik, mag rurlik tuyg usining ijobiy namunasi sezila boshlaydi. Asar
ʻ ʻ
qahramoni bu bir olam maqtovlarni yana “o rischalab mashinkalangan” bir parcha
ʻ
qog ozga bog laydi. Aslida, u qog ozda nima bitilganligidan baxtiyor onaning
ʻ ʻ ʻ
xabari borligi ham so roq ostida. Ammo hammaning nazarida turgan va tinimsiz
ʻ
maqtalayotgan o sha yigit senga aloqadorligining o zi katta gap.
ʻ ʻ
Qissada an anaviy usul vositasida qahramonlar ruhiyatidagi jo shqin va
ʼ ʻ
tushkin kayfiyatning badiiy talqini monologu dialoglar asosida tasvirlangan. Ayrim
ishoraviy o rinlarni aytmasa, asarda kitobxonni ruhiy qiynoqlarga soladigan,
ʻ
G arbu Sharq falsafasini hijjalashga majbur qiladigan o rinlar yo q hisobi. Bir
ʻ ʻ ʻ
tomondan shunisi ham tuzuk, chunki “pasportini to liq o qishga vaqti yo q
ʻ ʻ ʻ
zamondoshlarimiz”ning o ttiz-qirq betlik monologlarga qurilgan asarlarga vaqt
ʻ
sarflashi bir oz qiyin. Qissa dostonday o qiladi. Bolaning beg ubor tilidan berilgan
ʻ ʻ
Sulton chavandoz va To lg onoy o rtasidagi samimiy muhabbatga munosabat
ʻ ʻ ʻ
o quvchini g uborlardan tozalaydi: “Akam uni sevadi. Xatlar yozadi, xatlar oladi.
ʻ ʻ
Kitoblardagiday sevishib yotadi”. Ortiqcha ta rifga hojat yo q. Bolaning dastlab,
ʼ ʻ
ikki yosh o rtasidagi muhabbatga nima sababdan xayrixoh bo lganligi sababini
ʻ ʻ
yashirib o tirmaydi. Bu tasvir arzimagan manfaat yo lida qondoshiga yolg on
ʻ ʻ ʻ

gapirishdan ham or qilmayotgan, mansab kursisiga munosib o rnashib olmoqʻ
uchun ming xil tovlanayotgan bugungi bozor odamini bir pog ona yuksaltiradi,
ʻ
guyoki sizu bizga insoniy samimiyat qanday bo lishini ko rsatayotgandek tuyuladi:
ʻ ʻ
“Maktubni amakimga oborib bersam suyunchisiga uch so m pul beradi. Uch so m
ʻ ʻ
katta pul. O rtoqlarimga maqtanib Jo lliboy akaning do konidan bir hafta
ʻ ʻ ʻ
kartoshkali pirashka olib yeyman. Amakimning sevgisi ham bor bo lsin”.
ʻ 5
Asarning syujet chizig i va kompozitsion qurilishi ham kitobxonni o z
ʻ ʻ
mohiyatiga yo naltira oladigan darajada shakllantirilgan. Qissada adabiyotimizga
ʻ
xos bo lgan ramziy timsollar mavjud bo lib, ulardan biri Chegachi choldir.
ʻ ʻ
Yovuzlikning timsoli sifatida gavdalantirilgan mazkur obraz asar syujetini
chigallashtirib yuborgan. Bir oz uyqusirab, o qigan kitobxon: “… ko rinishi
ʻ ʻ
allambalo. Telpakli uzun qora plashini hecham yechmaydi”gan chol butunlay
go zallikka burkangan, “dunyodagi birgina chiroyli ayol”ning dunyosida nima
ʻ
qilib yuribdi deyishi mumkin? Ammo qishloqning erkaklari: “o ng yuzingga
ʻ
tarsaki tushirsa, chap yuzingni tutib ber”, qabilida ish tutib, erlik burchlarini
bajarmasa, maktab direktori qo l ostidagi bolalar kelajagidan ko ra, o z
ʻ ʻ ʻ
mansabining ertasi bilan ko proq qiziqib: “Markazdan kelgan domulloga bir narsa
ʻ
deb bo ladimi?” deya tinchini o ylasa, tog alar o zlarini bilmaslikka olsa:
ʻ ʻ ʻ ʻ
“Dunyodagi birgina chiroyli ayolning ham etagiga it tegishi hech gap emas”.
Chegachi chol obrazi zimmasiga katta vazifa biriktirilgan. U qora soqoli(odatda
yoshi ulug larimizning soqoli oq bo ladi) bilan g ururi sindirilgan olomonning
ʻ ʻ ʻ
ustidan xohlaganicha kuladi. Xalqimiz azaldan insoniy g urur, sha n, qadr-qimmat,
ʻ ʼ
or-nomus masalasida o ziga xos qarashlarga ega bo lgan. O limni osonlik bilan tan
ʻ ʻ ʻ
olishi mumkin ammo g ururining oyoq osti bo lishiga yo l qo ymagan. Bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
masalada ko plab maqolu matallar, dostonu afsonalar yetib kelgan. Jumladan,
ʻ
“Alpomish” dostoni boshdan-oyoq insoniy g urur, qadr-qimmatiga bag ishlangan.
ʻ ʻ
5
S.O’nar. Bibisora. “Sharq yulduzi”, 2010./2

Yetti yoshga to lib to lmagan Yodgorning: “Gul enamni Ultontozga bergan so ng,ʻ ʻ ʻ
Ne bet bilan Qo ng irot elda yuraman?!” degan nolasini baxshi tilidan eshitar
ʻ ʻ
ekansiz, beixtiyor dunyoda yeb-ichmoq va “bitday bolalamoq”dan kattaroq
tutumlar ham borligini his etasiz. “Bibisora” qissasida shunday buyuk ajdodlarning
avlodini markazdan kelgan “qora plashli”lar ne ko ylarga solganligi ishonarli
ʻ
tarzda ochib berilgan.
Qissaning yakuni ham ajoyib, o quvchiga Jahongir va Bibisoraning taqdiri
ʻ
qanday kechganligiyu ko kko z jiyan kimga o xshab ulg ayganligi aytilmaydi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Faqatgina bir jumla orqali ovulning keyingi taqdiri ham u darajada halovatli
kechmasligiga ishora beradi: “Darvoqe, bizning maktabgayam yangi fizkultura
ustozi kelibdi. Uning ham ismi Faxriddin ekan. Shahardan kelgan deyishdi… qora
plash kiyib yurarmish…” Albatta, yovuzlikka qarshi jiddiy choralar ko rilmasa, u
ʻ
beiz ketmaydi. U o n uch-o n to rt yoshli bolaning bitta xati bilan yo q bo ladigan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
darajada ojiz emas. Qachonki, qo rqoq tog a, beg am amaki, mansabdan
ʻ ʻ ʻ
boshqasini o ylamaydigan direktor, qizining qismatini saqlashga ham
ʻ
yaramaydigan otalar birlashsagina, uning urug ini quritish mumkin. Eng
ʻ
dahshatlisi, Bibisoraning kelajagi ham tahlikada qolayapti.
Qissani an anaviy uslubda yozilgan deyishimizga qaramasdan, voqelikka
ʼ
munosabat masalasida yangi asr odamining hidi, freydizmning ayrim unsurlari
seziladi. Bu holat bir oz asarning badiiy qimmatini tushirgan. Quyidagi parchaga
diqqat qilamiz: “Negadir dilimdagi g ubor birdaniga tarqadi. Xayriyat, dedim
ʻ
ichimda. Yangam amakimni emas, meni yaxshi ko radi deb, o zimni-o zim
ʻ ʻ ʻ
ishontirgim keldi”. Har bir yosh bolada bo ladigan o zini birinchi o ringa qo yish,
ʻ ʻ ʻ ʻ
eng ezgu narsalarning o ziga aloqadorligidan maqtanishi ishonarli tarzda
ʻ
yoritilgan. Ammo: “Yangam meni qitiqlar edi, men uning badanidan chimchilab
qochib ketar edim. Meni tutib olib qitiqlayotganda bir ajoyib atir va badan hidi
dimog imga urilar ediki, to satdan entikib ketardim”. Bu o rinda bir oz hadidan
ʻ ʻ ʻ

oshish bor. Qanchalik ehtiroslar ummoniga berilmasin, musulmonchi inson o zʻ
yangasiga nisbatan ehtirosini tizginlay oladi.
Bekon ta biri bilan aytganda, haddan tashqari oshkoralik yalang ochlik
ʼ ʻ
singari xunuk ko rinish oladi. Darhaqiqat, haddan tashqari oshkoralik san atning
ʻ ʼ
chegarasini buzib tashlaydi. Chunki san at deganda biz ijtimoiy madaniyatning
ʼ
jamiyat a zolariga estetik zavq beruvchi yaratiqni yoki adabiyotshunoslik ilmida
ʼ
badiiy asar poetikasini ta minlovchi vositani tushunamiz. Afsuski, asardan o rin
ʼ ʻ
olgan: “Tuyqus ayol kishining seskanganday tovushi chiqdi…
So ng cho zib “voy-y!” dedi.
ʻ ʻ
Odam badaning nafas va ko rpa tovushiga qo shilib ishqalangani,
ʻ ʻ
nafaslarning tezlashishi, dunyoning eng bokira ayoli birdaniga o ziga qo tosday
ʻ ʻ
tashlanayotgan erkakning quloqlari tubiga beixtiyor cho zib “joni-im!” deb
ʻ
yuborishi aqlga sig mas hodisa edi. Tushunib bo lmas edi. Kechirib ham bo lmas
ʻ ʻ ʻ
edi”, tarzidagi tasvirlar na unisiga, na bunisiga xizmat qilayapti. Yangaga bo lgan
ʻ
shahvoniyati ochiq-oshkor namoyon bo layaptiki, bu holat o quvchini qay
ʻ ʻ
tomonga yetaklashini o ylab ko rish kerak. Kimki bilgan narsasining barini aytsa,
ʻ ʻ
ular orasida, albatta, bilmaganlarini ham gapirib yuborishi hech gap emas.
Yevripid aytganidek eng yomoni – tiyilmagan til.
Bizni bir oz o ylantirgan ushbu yalang ochlikni tasvirlayotgan mualliflar
ʻ ʻ
go yo mazkur jarayondan zavq-shavq olib, katta qoniqish hosil qilgan holda, o sha
ʻ ʻ
qahramonga bo lgan mehrini yashirmasdan munosabat bildirishmoqda. Yangi
ʻ
nasrimiz vakillarining ba zilarida, jumladan, Erkin A zamning so nggi yillarda
ʼ ʼ ʻ
yaratgan asarlarida, Salomat Vafoning romanlarida ham bu holatlar ko zga ochiq
ʻ

tashlanmoqda. Nima bo lganda ham adabiyotning millat kamolotida katta o rinʻ ʻ
tutishini, uning og riqlariga davo bo luvchi malham ekanligini yoddan
ʻ ʻ
chiqarmaslik lozim. Xulosa qilib aytsak, iste dodli yozuvchi Sobir O narning
ʼ ʻ
“Bibisora” qissasi bugungi nasrda bo layotgan izlanishlarga mansub asarlardan
ʻ
biridir.
. Aynan shunga o‘xshash holatni Sobir O‘narning “Tarvuz” hikoyasida ham
uchratishimiz mumkin. Kichik odam obrazi sifatida gavdalangan Omondavlat
qishloqdan bola – chaqasi bilan shaharga biznesmen o‘rtog’ini qizli bo‘lganligi
bilan tabriklash uchun kelib, ular huzuridan ketish chog’ida olib kelgan
tarvuzlarini axlatxonada ko‘rib, bunga javoban qilgan ishiga e’tibor bering:
- “Sapuvra, bo‘ldi, ketavering. Biz kimligimizni endi bildik. Sizlarni ham.
Tamom. Xo‘p. Xayr. Rahmat.
Shundoq deb oldinga o‘tib ildamroq yurib ketdi. Bir xayol yana ortiga burilib,
jillaqursa bir achchiq gap aytgisi keldi-yu, umrbod teskari bo‘lib qolishdan
cho‘chib to‘xtamay ketaverdi” 6
. Katta odam bo‘lishiga qaramay insoniylikni
yo‘qotgan shaxs uchun, odamgarchilik qilayotgan kichik odamni ko‘rib unga
taqsinlar o‘qigingiz keladi. Uni ko‘nglidan kechayotgan so‘zlar, tanangizda
urayotgan bir parcha go‘shtni teshib o‘tgandek bo‘ladi.
“Istiqlol adabiyoti chinakamiga ijodkor adabiyotdir. U tipik odamni emas,
balki alohida o‘ziga xos va betakror odamni tipni tasvir etadi. O‘quvchi o‘sha
hammaga o‘xshamagan, alohida odamni tushunish mobaynida o‘zgani anglay
boradi. O‘zgani tushunish esa, o‘zini tushunish sari qo‘yilgan dastlabki qadamdir” 7
Kichik odam obrazini yanada teranroq anglash va tushunishga qaratilgan
harakatlarimizni davom ettiramiz. Istiqlol davri o‘zbek adabiyotida kichik odam
obrazi ko‘z oldimizga keltirar ekanmiz indamas, jamiyatda kichik yoki hech
qanday mavqega bo‘lmagan ammo harakatdan charchamaydigan, tinimbilmas
6
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.
7
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-Toshkent.Yangi asr avlodi,2006.- B 132.

inson ko‘z oldimizga keladi. Yunon faylasufi Aristotel tabiri bilan aytganda:
”Hech narsa tasodifan sodir bo‘lmaydi. Biz tasodif deb ataydigan hamma
narsaning ham o‘z sababi bor” 8
. Shunday ekan, bizning kichik odamlarimiz ham
shunchaki tasodif tufayli oddiy kasb egasi maqomida qolib ketayotgani yo‘q.
O‘zidan ko‘ra ko‘proq o‘zgalarni o‘ylash fazilatlari ularni shu “martabaga”
erishtirgan. Falsafiy, hayot haqiqatlariga tayangan holda fikrlab ko‘radigan
bo‘lsak, bu fazilatlari ularni doimiy harakatda bo‘lishini ham talab etadi. Bu
harakatlar qaysidir ma’noda o‘zgalar uchun kuyunish alomati bo‘lsa, yana qaysidir
ma’noda yashash uchun kurash hamdir.
Xoh, bir kichik hikoya bo‘lsin, xoh, katta roman barcha asarlarni tahlil
qiiishda,albatta, zamon ruhidan kelib chiqib yondashish kerak. Chunki
qo‘lingizdagi asarda o‘sha davr muhiti, yutuq va kamchiliklari, insonlarining qalb
kechinmalari hamda hayotiy orzulari aks ettirilgan bo‘ladi. Istiqlol davriga kelib
xalq hayotini turg’unlik ma’lum bir darajada tark etib, o‘z o‘rnini sezilarli ravishda
rivojlanishga bo‘shatib berdi. Insonlar hayotida o‘qish, intilish, tadbirkorlik kabi
tushunchalar asosiy o‘rinni egallay boshladi. Shubhasiz, bu quvonarli hol. “Guruch
kurmaksiz bo‘lmaydi” deganlaridek, jamiyatimizda katta bir mavqega ega bo‘lgan,
ammo ma’lum bir marrani zabt etgandan so‘ng, asli kelib chiqishini unutgan,
insoniylikdan yiroq insonlar ham yo‘q emas. Bu kabi insonlarni hayoti davomida
topganlaridan, yo‘qotgan narsalari ortiqroq ekanligini biz kitobxonlarga uqtirish
uchun, “inson ruhining muhandislari” 9
kichik odam obrazidan unumli ravishda
foydalanadilar.Ushbu obraz asarlarda asosan odamiylikni, asl insonlarga xos
bo‘lgan ma’naviyatni bayroq qilib ko‘targan holda tasvirlanmoqda. “Marks
odamni olijanob qilmoq uchun yashayotgan jamiyatni insoniy qilib qayta qurish
lozimligini aytgan bo‘lsa, endilikda odamni yaxshilamay turib, jamiyatni yaxshi
qilish mumkin emasligi ayon bo‘ldi. Yoki shoir aytmoqchi, “Odam tuzalmasa,
olam tuzalmas”. Bu shunchaki hikmatomus gap emas. Komillik yo‘liga kirgan chin
inson har qanday bo‘g’iq muhitda ham o‘ziga gard yuqtirmay pokligicha
8
100 mumtoz faylasuf.-Toshkent.,Yangi asr avlodi,2013.- B 99.
9
Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-Toshkent.,Ma’naviyat,2008.- B 136.

qolabilishi lozim” 10
. E’tibor bilan qarasangiz, istiqlol davri o‘zbek adabiyotida
kichik odam obrazining ma’naviy fazilatlari, katta odam obrazlarining illatlariga
qarshi qo‘yilgan holda ochib berilgan. Bunday hikoyalarga misol tariqasida
“Tarvuz” hikoyasini keltirishimiz mumkin. Hikoyaning bosh qahramonlari
qachonlardir yaqin sinfdosh, hamqishloq bo‘lgan Xudoyqul (katta odam obrazi) va
Omondavlat(kichik odam obarzi) hisoblanadi. Muallif o‘quvchiga ularni
qachonlardir sinfdosh ekanligini Xudoyqul tilidan xotini Sapuvraga gapirish
jarayonida quyidagicha keltirib o‘tadi: “…eng yaqin sinfdoshim shu Omondavlat
bo‘lsa, undanam qaytmaydi” 11
. Omondavlat ham shu sinfdoshini judayam hurmat
qilganidanmi, yoki odamgarchilikdanmi qizli bo‘lganligi bilan tabriklash uchun
oila a’zolari bilan keladi. Do‘stini hamon o‘ziga yaqin ko‘radi. Buni isboti sifatida
do‘stini kutib, uxlab qolgan Omondavlatning u bilan ko‘rishishiga e’tibor beraylik:
“Allamahaldan so‘ng o‘rtog’ining kelib turtishidan uyg’ondi. Sapchib turib
quchoqlashib ko‘risha ketdi” 12
. Inson yaqinini ko‘rgandagina “sapchib turishi”
hamda u bilan qo‘l uchida emas, balki “quchoqlashib” ko‘rishishi mumkin.
Demak, Xudoyqul Omondavlat uchun qadrli inson! Lek o‘tmishdagi sinfdoshlar,
xatto, Omondavlat ham u uchun zarracha ahamiyatga ega emas. Moddiylik
xususidagi suhbatdan zerikkan, insonning insoniy tuyg’ulari, bolalik xotiralari
haqida do‘sti bilan o‘rtoqlashishni istagan Omondavlat tilidan keltirilgan
jumlalarga e’tibor beraylik: “Sinfdoshlarining ahvolidan so‘zladi. Ikki oyda bir
marta yig’ilib turishlari, yig’ilganda uch kilo go‘shtning pulidan gashtak pul
yig’ishlarini aytib, sen ham qo‘shilsang o‘tirishga, bolalar Xudoyqul bizlarni
mensimay ketdi deb yuribdi, bir minnatdan qutulasan, dedi. Xudoyqulning ensasi
qotdi. Yo pulni, yo do‘stlarini mensimaganday bo‘ldi” 13
. Bizningcha, moddiylik
jihatidan o‘ziga va o‘ziga o‘xshaganlarga o‘xshamagan do‘stlarni mensimadi desak
maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Chunki u kabi insonlar hayotida moddiylik ustun.
O‘zgalar bilan bo‘lgan munosabatdan ma’lum bir manfaat kutgan Xudoyqul (uyam
10
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-Toshkent.Yangi asr avlodi,2006.- B 84.
11
www.ziyouz.uzkutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 5
12
O’sha manba.
13
O’sha manba.

ertan-mertan bojxonada ishlaydigan Qobilning oldiga o‘tish haqidagi o‘zining
mas’uliyatini anglagach, ikki sherikka, aniqrog’I, mehmonlarning guliga takallufni
davom ettira berdi), yaqin sinfdoshi Omondavlatning samimiy munosabatiga
to‘g’ri baho bera olmaydi. Katta odamning :” Bola-chaqa bilan bordi – keldi qilish
durustroq bo‘ladi, qalinlashish shundan boshlanadi, xotinlar ham, bolalar ham bir-
birining otini aytib eslab turushi yaxshi gap” 14
,- deya tashrif buyurgan do‘stiga
nisbatan “katta o‘ylari”ni qarang: “Omondavlatning qishloqdan qo‘ng’iroq qilib
indinga bola-chaqasi bilan kelishini eshitib Xudoyqulning ensasi qotdi, nechukdir
miyasiga lop etib buyam pul so‘rab keladi, bo‘lmasa besh-olti yildan beri
ko‘rishmagan sinfdoshga balo bormidi, degan o‘y urildi. Ko‘ngli xijil tortib,
kelmasayam o‘pkalamas edim dedi” 15
. Katta odamlarning o‘zi singari o‘ylari,
kichik odamlar qalbidagi buyuklik oldida zarra misoli. Balki shuning uchundir
yuksak tuyg’ularni ko‘ra bilmaslik sababi. Axir, barcha o‘z darajasidan kelib
chiqib atrofga baho beradi. Hikoyada ma’lum bir mansab, ish oldidagi burchlardan
ko‘ra insoniylikni ustun deb bilgan, inson qadrini oliy qadryatga aylantirgan
Omondavlat singari kichik odamlar obrazi ham bor. Ularning ma’naviyatli
dunyosi, insoniyligi quruqshagan katta odamlar obraziga zid qo‘yilgan holda ochib
beriladi. Ularni dastlabki to‘qnashishiga e’tibor bering, bolasi uyni biroz to‘zitgani
uchun jahli chiqqan Xudoyqul Omondavlatga qarata : “- Jon jo‘ra oyog’ingdiyam,
naskingdiyam yuvib kel vannaga borib” 16
,- degan gapi uni ko‘ngliga nechog’lik
og’ir botmasin, bu voqeadan ham yaxshilik qidiruvchi soddadil qahramon:
Balog’atga yetganidan beri bunaqa dashnom eshitmagani uchunmi, ko‘ngli
singandek bo‘ldi. Ammo keyinroq picha g’ashligini bosib, shaharda uylar tor,
shuning uchun o‘zimga sezilmagan ter hidi uyga taralgan chiqar, begona bo‘lsam
betimga aytarmidi deb o‘ylab qo‘ydi” 17
. Muallif tomonidan bu holatga : “Chamasi
o‘ziga shunday deb tasalli berdi” 18
,- deya ta’rif beriladi. Bu esa har bir voqeadan
hikmat, ya’ni yaxshilik qidiruvchi, ko‘ngli pok o‘zbekning asl ko‘rinishi emasmi?
14
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.
15
O’sha manba.
16
O’sha manba.
17
O’sha manba.
18
O’sha manba.

Bundan tashqari qahramonimiz Olloh berganiga shukur qiluvchi, soddadil insonlar
xususuyatlarini ham o‘zida mujassam etgan obraz. Yuqorida aytib o‘tganimizdek
Xudoyqul fikr-u zikri mol-dunyo orttirish bo‘lgan, tilida “pul topish ancha
mushkul bo‘lib ketgani, birovga bergan pulingniyam, molingniyam qaytib olish
o‘limdan og’irligini” 19
aytib to‘xtamaydigan – katta odam. Uning nazdida, u kabi
mol-dunyo orttirmagan go‘yoki, Omonqul ”kichik odam”lardan – biri. Omonqul -
boriga shukur qilishni biladi, hatto, do‘stini ham bunga da’vat etmoqchi bo‘ladi.
Harholda, u do‘stining gaplaridan so‘ng “hayron bo‘ldi, uyning har tarafi yaltirab
turushi, televizor, mebellarning bahosini o‘ylagan bo‘ldi, hovli qurayotgani,
qanaqadir chet el mashinasini minib yurganini eshitgan, miyasining bir chekkasida
hammasi g’imir-g’imir e’tirozlar uyg’otib, noshukur bo‘lmaslikka da’vat
qilmoqchi bo‘ldi-yu” 20
andisha yo‘l qo‘ymadimi, yoki birovning dilini og’ritish,
xullas, aytmadi. Suhbat davomida dehqonning bir necha oylik daromadi
hisoblangan o‘n besh mimg so‘m, shaharliklar uchun bir kunlik ham daromat
manbai emasligini Xudoyquldan eshitgan qahramonimiz holatiga e’tibor bering:
“Omondavlat “yog’-e” deya televizordan ko‘zini uzib jo‘rasiga qaradi, ishonish-
ishinmaslikni bilmadi” 21
. Omondavlatning do‘sti gapiga ishonib, ko‘rayotgan
narsasini-da unitgan holda u tomonga tikilishi, uning nechoglik soddaligidan
dalolat bersa, bu holat shunchalik lablarning samimiy jilmayishiga ham sababchi
bo‘ladi. Bolalikdagi do‘stining uyiga Omondavlatni sog’inch, bolalik xotiralari
yetaklab kelgan edi. Endi u : ” Bu kishi oldingi qadrdon sinfdoshi emas, tamom
begona odamga aylanib bo‘lganini his eta boshladi, afsuslanishini-da,
begonasirashini-da bilmadi. Bilgani shu bo‘ldiki, ayni kezda o‘zi ham, bola-
chaqasi ham ortiqcha ekan” 22
. Soxta tabassum, manfaatga qurilgan munosabatlar
ustunlik qilgan mezbon uyiga Omondavlat singari odamlar ortiqchalik qilishi
mumkin, ammo butun olam, kurrai zamin bu kabi ma’naviyatli shaxslarga hamisha
muhtoj. Muallif tili bilan aytganda ular baxtni billur qadaxlardagi mayda deb
19
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.

20
O’sha manba.
21
O’sha manba.
22
O’sha manba.

bilmaydi. Ular: “Qishloqning to‘yida yelim va spool piyolalarda vino ichib
xursand bo‘lib yurgan” 23
,- baxtini birlikda deb biluvchi shaxsdir.
Ming afsus bilan e’tirof etishimiz mumkinki, istiqlol davri odamlari erishgan
yutuqlari bilan bir qatorda “KATTALIK” kasaliga ham yo‘liqmoqdalar. Azizlarim,
agar, ushbu kasallik sizning ham vujudingizni kemira boshlagan bo‘lsa, darrov
undan xalos bo‘ling. Umr yo‘lida baxt, asl zavq izlab sayohatga chiqqan sayyoh
ortiqcha yuklardan xalos bo‘lmog’I lozim. Yo‘qsa, u yuklarning o‘zi seni baxting
va hayoting lazzatidan mahrum eradi. Unutma, dunyoni tutib turgan serbargli azim
chinor emas, balki uni-da hayotligini ta’minlovchi, ne’mati beminnat – tuproq!
Sobir O‘narning “Tegirmonchining bolasi” hikoyasi bilan tanishib o‘tamiz. Hayot
oqar daryo deganlaridek kuch-quvvatga to‘lgan, katta bir tegirmonni bir o‘zi
harakatga keltiruvchi Mardiboy bobo ham bir kun kelib quvvatdan qoladi.
Boyligining asosiy qismi unumdor yerlarini kichik o‘g’liga me’ros qilib
qoldirganidan keyin bunga javoban katta o‘g’li, kap-katta boshiga yarashmagan
janjal chiqaradi: “Bir gal o‘g’li otasi tahoratga ko‘tarib chiqqan mis oftabasini
qo‘lidan tortib olib, boshiga tushurganini ham ko‘rdik. Ha, biz bolalik, murg’ak
ko‘zimiz bilan ko‘rib dodlab yubordik. Cholning boshidan qon otilar edi. So‘ngra
u qonga bo‘yalgan ko‘yi, yonboshiga munkib tushdi” 24
. Dastlab bizga muallif
tomonidan bolaligida, tirik baliqni yutgan holda tanishtirilgan tegirmonchining
bolasini bu holati ko‘ngilni behuzur qilsa, yuqoridagi vahshiyligi esa ko‘ngil
qolishiga, bu kabi insonlarga nisbatan qalbimizda nafrat uyg’onishiga sababchi
bo‘ladi. Keyinchalik “Bu dunyo qaytar dunyo” deganlaridek hikoya so‘ngida
noshud kichik odam obrazi hisoblanmish tegirmonchining bolasi ham, o‘z bolasi
tomonidan o‘ldirilganini bilaganimizdan so‘ng “Xudoyim, bunday odamlardan
o‘zing asra” degan fikr xayolimizdan o‘tadi. Shunday odam bo‘lib qolishdan ham,
astag’furullog’!..
23
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.

24
O’. Sobir.Bibisora.-Toshkent.,O’zbekiston,2011.- B 264.

Hayotda ro‘y bergan deyarli hamma hodisalarning faqat sirti idrok etiladi xolos.
Mohiyat, ichki jihat, sabab oqibat bog’lanishlari, ko‘ngil, tuyg’ular silsilasi hayot
hodisalarining ichida pinhon bo‘lib qolaveradi. Hayot uchun natija muhim.
Adabiyot esa – jarayon. Shu ma’noda, adabiyotning adabiyotligi ham hayotga
o‘xshamasligida, unga qaraganda ko‘lamliroq, chuqurroq ekanligidadir. Shuning
uchun ham hayotdagiga o‘xshamagan tasvirlar milliy hikoyachiligimizda keng
yoyilib bormoqda.
I bob uchun xulosalar
“Adabiyotshunoslik va stilistikada allaqachon badiiy detaldan keng foydalanish
holati muallifning individual uslubiga muhim ko‘rsatkich sifatida xizmat qilishi
e’tirof etilgan” 25
ligi istiqlol davri o‘zbek adabiyoti hikoyachilik janrida kichik
odam obrazini ochib berishdagi Sobir O‘narning navbatdagi o‘ziga xos usulini
talqin etishimizga zamin yaratadi.
Sobir O‘narning istiqlol davri o‘zbek adabiyoti hikoyachiligida kichik odam
obrazini xarakterli xususiyatlarini ochib berishdagi o‘ziga xos individual
usullardan mahorat bilan foydalanganligidan dalolat beradi.
25
O’zbek tili va adabiyoti.S.Rahimov.Adabiyotshunoslikda badiiy detal. –Toshkent.-2010. - B 66.

II BOB. Sobir O‘nar asarlarida davr va shaxs talqini.
2.1 Adib asarlarida o‘tish davri fojialarining realistik tasviri.
Aytish joizki, Abdulla Qahhorning yosh yozuvchilarga maslahat ma’nosida
bergan interviyusidagi quyidagi so‘zlarni eslash o‘rinlidir: “Kitobxonga bir fikrni
anglatish yoki bir narsani tasavvur qildirish uchun kishining boshini
qotirmaydigan, ochiq, ravon va sodda til kerak.Surat oldirayotgan kishi suratga
chiroyli va kelishib tushmoqqa behuda zo‘r berib, o‘zining tabiiy holatini
buzganday, yozuvchi chiroyli va “qoyil qilib yozishga” behuda zo‘r bersa, adabiy
asar uchun zarur bo‘lgan tildagi soddalik, tabiiylik buziladi ” 26
,- degan edi u. Sobir
O‘narning “Tarvuz” hikoyasida biz ana shunday sodda va samimiy tilni
uchratishimiz mumkin. Ushbu hikoyada muallif Kichik odam obrazini xarakterli
xususiyatlaridan biri, barchaga o‘rnak vazifasini o‘tovchi ma’naviy olamini ochib
berishda ushbu xislatdan yiroq bo‘lgan Katta odamlar obrazidan unumli
foydalanadi. Axir, “Yomonlar ham kerak, agar ular bo‘lmasa yaxshining yaxshiligi
qanday bilinsin”,- deyilgan, bobolardan qolgan gap, asrlar davomidagi kuzatishlar
natijasida vujudga kelganda. Yuqorida hikoya tilini sodda deb atadik, lekin biz
nazarda tutgan soddalik - bu har bir voqea - hodisaga muallif tomonidan izoh
berilgan, degani emas. Aksincha, ishonchli dalillar orqali kitobxonga hikoya
g’oyasini oson hazm bo‘lishida. Istiqlol davri o‘zbek adabiyotining asosiy
shartlaridan biri mualifning o‘z kitobxoniga bo‘lgan ishonchida ekanligini
Qozoqboy Yo‘ldoshev “Yoniq so‘z” maqolalar to‘plami orqali aytib o‘tib ketgan.
Xullas, Sobir O‘narnin g “Tarvuz” hikoyasida jamiyatning katta va kichik
vakillarini ma’naviyat masalalari bir-biriga zid qo‘yilgan holda, kichik odam
obrazining axloqiy fazilatlari ochib berilganligini ilg’ash qiyin emas. Oradan
shuncha vaqt, yigirma uch yil o‘tishiga qaramay, uzoq masofani do‘stining
quvonchiga sherik bo‘laman deb bosib o‘tgan Omondavlat obraziga qalbimizda
qanchalik iliq taassurot paydo bo‘lgan bo‘lsa, Xudoyqulning birodarlikni
ta’minlovchi ikki oyda bir yig’ilib turuvchi o‘sha munosabat: “Ichlaringda joni
26
.Yoshlar seminariyasida so’zlangan nutqdan.

bori kim o‘zi?”,- deb kulmish qildi. Do‘sti xafa bo‘la boshlaganini ko‘rib “xo‘p-
xo‘p”, boshqa bunday demayman, men seni masxara qilmadim-ku”,- dedi va tag’in
kuldi” 27
. “Men seni masxara qilmadim-ku”,- degan jumla – “seni emas
qishloqdagi boshqa sinfdoshlarni nazarda tutyapman, nega xafa bo‘lasan”,- degan
ma’noni berib, Xudoyqul ushbu so‘zlarni hazil ma’nosida aytganini bildirsa-da,
ammo ushbu so‘zlardan so‘ng “yana kulishi” uning uzri til uchida, shunchaki,
aytilganidan, aslida ham u “yo pulni, yo do‘stlarini mensimagan” 28
ligidan dalolat
beradi. Parchadagi ushbu ma’nolarni kitobxon anglashi qiyin emas. Muallif inson
ma’naviyati dunyodagi har qanday moddiy boylikdan ustun turishini kichik odam
obrazi bo‘lmish Omondavlatni, katta odam obrazi hisoblanmish Xudoyqulga
qarama-qaarshi qo‘yibgina qolmasdan, qahramonimizni katta odamlar orasiga
tashlaydi ham.Ularga qishloqning ehtirosli hayotini, avloddan-avlodga o‘tib
kelayotgan xalqning ma’naviy boyligi hisoblanmish baxshilar termasini ,umuman,
ahamiyati yo‘q. “Jingalak soch” deya ta’rif berilgan mehmon tilidan aytilgan:
“Iltimos qilamiz shu narsani aytmang”,- deya iljayishi” 29
,- kabi jumlalarning o‘zi
ham fikrimizni dalillaydi. Muallifning jarayonga: “Go‘yo kulgi uchun aytilgan
bo‘lsayam, har qalay bu yigitlar illo-billo baxshining doston- u termasi uchun
qishloqning boyagi orzu-ehtirosga boy hayotini eshitishga-da toblari yo‘qligi
sezilib turardi” 30
,- kabi izoh berib o‘tishi tushunchalarimizni yanada
mustahkamlaydi. “Keyingi mehmon”lar “avvalgi mehmon”imiz Omondavlatga
e’tibor ham bermay, deyarli odam o‘rnida bilmay “biri olib, biri qo‘yib kim bilan
qanday shartnoma tuzgani, necha million tushurgani-yu, ularni qandoq o‘zlashtirib,
nimaga sarflashlari, tushunarsiz uslublari xususida so‘zla” 31
shishlarini ko‘rib,
hayotning birlamchi mazmunini, inson baxtini faqat pul topa bilishda deb
bilganlarga nisbatan yuragingizda achinish paydo bo‘ladi. Omondavlat xayoliga
hikoya so‘ngida kelgan: “Bular bizga teng emas, butkul boshqa odamlar ekan,
27
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
28
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
29
O’sha manba.
30
O’sha manba.
31
O’sha manba.

bachchag’arlar, degan koyishga o‘xshash bir shiddatli o‘y muhrlandi” 32
, jumlasi,
qahramonimizni ularga o‘xshamaganidan attang qilishi emas, balki ular davrasiga
noo‘rin kelib qolganligidan paydo bo‘lganligini anglatadi. Omondavlat his qilgan
haqiqatni anglab yetgan kitobxon, bu dunyoda odamiylik, insoniylik kabi
tushunchalar har qanday moddiy boylikdan ustun turishini, katta odamlar obrazi
dunyoqarashiga zid tasvirlangan kichik odam obrazining ma’naviyati
orqali teranroq idrok etadi. Bu esa Sobir O‘narning istiqlol davri o‘zbek adabiyoti
hikoyachiligida kichik odam obrazini xarakterli xususiyatlarini ochib berishdagi
o‘ziga xos individual usullardan mahorat bilan foydalanganligidan dalolat beradi.
“Adabiyotshunoslik va stilistikada allaqachon badiiy detaldan keng
foydalanish holati muallifning individual uslubiga muhim ko‘rsatkich sifatida
xizmat qilishi e’tirof etilgan” 33
ligi istiqlol davri o‘zbek adabiyoti hikoyachilik
janrida kichik odam obrazini ochib berishdagi Sobir O‘narning navbatdagi o‘ziga
xos usulini talqin etishimizga zamin yaratadi. Istiqlol davri namoyondalari Sobir
O‘nar hamda Ulug’bek Hamdam, Erkin A’zam, Isajon Sulton va Zulfiya Qurolboy
qizining hikoyalaridagi obrazlar talqiniga diqqatimizni qaratadigan bo‘lsak, boshqa
yozuvchilardan farqli o‘laroq Sobir O‘nar kichik odam obrazini ochib berishda
“Tarvuz” hikoyasida tarvuzdan o‘ziga xos bir detal sifatida foydalanadi. Qaysidir
tomoni bilan ushbu usul Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasini yodga solidi. Bu
esa XX asr nafasi, XXI asrda ham o‘z uchqunlarini ko‘rsatayotganidan nishona.
Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidagi anor detali hikoyaning bosh g’oyasi
bo‘lmish kambag’alchilik har qanday baxtli oila munosabatiga salbiy tus berishini
ko‘rsatishda asosiy unsir vazifasini o‘tagan. Ayni shular xususida Umurzoq
O‘ljaboyev “Hikoyachilikda davr nafasi” asari orqali quyidagi fikrlarni aytadi: “Bu
asarning asosida kambag’alchilik, qo‘li kaltalik inson uchun qanchalik og’ir fojia
ekanligini ko‘rsatib berishdek bir g’oya turadi” 34
. Sobir O‘narning “Tarvuz”
hikoyasidagi tarvuz detali ham hikoyaning bosh g’oyasini talqin etishda xuddi
shunday dastlabki unsurlardan biri hisoblanadi. Qadriga yarasha qadr topmagan,
32
O’sha manba.
33
O’zbek tili va adabiyoti.S.Rahimov.Adabiyotshunoslikda badiiy detal. –Toshkent.-2010. - B 66.
34
O’ljaboyev U.Hikoyachilikda davr nafasi.-T.,Turon zamin ziyo,2016.- B 69.

axlatdan joy olgan tarvuz shunchaki poliz ekini emas, balki yer yuzida odamiylikni
bayroq qilib tutuvchi inson timsoli edi. Uni xudoyqullar tilidan qadrsizlanishi esa
kishi qalbida norozilik kayfiyatini uyg’otadi. Bu kabi norozilik kitobxon
ma’naviyatini boyishiga xizmat qiladi. Detalni muallif hikoya nomi darajasiga
ko‘tarishi uni bu usuldan mahorat bilan foydalanganligidan dalolat beradi.
Serqirra ijodkorlardan biri Ulug’bek Hamdam :“Uslubingizni o‘zgartirish
niyatingiz bormi?,- deya berilgan savolga, - Men o‘zimni rang–barang uslubda
qalam tebratuvchi ijodkorlar safiga qo‘shib yursam-u, siz yana uslub o‘zgartirish
haqida so‘rayapsiz” 35
, - deya javob beradi. Shu suhbatning o‘zida : “Muvozanat”
realistik, “Isyon va itoat” shartli-ramziy, “Sabo va Samandar” liro-romantik ruhda,
shunga yarasha uslublarda yozilgan. “Yolg’izlik” nomli qissam esa tamomila biz
ko‘nikkan syujetlarsiz qog’ozga tushgan. Uning modern tabiati boshqa
asarlarimdagi realistik uslubdan tamomila farq qiladi” 36
,- deya aytib o‘tgan. Ana
shunday turli xil usullarda samarali qalam tebratgan yozuvchimiz istiqlol davri
kichik odam obrazi talqinida o‘ziga xos yo‘nalishlardan foydalanadi.
Sobir O‘narning “Tarvuz” hikoyasidagi detallar g’oyat kuchli hissiy
qudratga ega, ular shu zahotining o‘zida kitobxonga yetib boradi va unga kuchli
ta’sir etadi. Hikoyadagi odamgarchilikdan chiqqan inson, ya’ni Omondavlatning
odam qadrini anglamasligi kabi illati ochib berilishida katta xizmat qilgan, kichik
detallarga e’tibor bergan holda, “Avvalgi mehmon bilan keyingi mehmon” 37
,- deya
ta’rif berilgan shaxslarga bu kabi insonlarning munosabati qanday bo‘lganligini
matn orqali kuzatsak: “Xudoyqul gapi teskari bo‘lgani bir sari durustroq
siylamadiyam. Dasturxonga kelgan birinchi ovqat moshxo‘rda bo‘ldi” 38
. E’tibor
bergan bo‘lsangiz biz o‘zbeklarda asosiy mehmonni osh bilan siylashadi,
moshxo‘rda bilan emas. Bu yerda moshxo‘rda Omondavlatni Xudoyqulning qadrli
mehmonlaridan emasligini isbotlovchi bir detal vazifasini o‘tayapti. Endi yangi
mehmonlarni kirib kelishi va dasturxoniga e’tibor beraylik: “ … eshik qo‘ng’irog’I
35
H.Ulug’bek.Ruhni uyg’otguvchi so’z.-T.,Turon zamin ziyo,2017.- B 332.
36
O’sha manba.
37
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.,Kamalak,1993.- B 7
38
O’sha manba.

jiringladi. Bashang kiyingan ikki yigit kirib keldi… Stolga bir pasda g’alati
taomlar kela boshladi. Kolbasa, qazi, pishloq, tovuq go‘shtidan tortib
boshmoldoqning boshiday kelguvchi og’zi lang ochilgan pistalar ham keldi” 39
.
Ushbu taomlar bu ikki shaxsning Xudoyqul uchun nechog’li ahamiyatga ega
insonlarlar ekanligini anglatib turuvchi detal vazifasini o‘tagan. Ammo bunchalik
takallufning boisi, mehmonlarning Xudoyqul qalbiga qadrli bo‘lganliklaridan emas
( ertan-mertan bojxonada ishlaydigan Qobilning oldiga o‘tish haqidagi o‘zining
mas’uliyatini anglagach, ikki sherikka, aniqrog’I mehmonlarning guliga takallufni
davom ettira berdi), balki ularni kelajakda keltirajak foydasida. Ushbu o‘rinda
moshxo‘rda – e’tiborsizlik, turli noz-ne’matlar – takalluf ma’nosini ifodalabgina
qolmasdan Omondavlat obrazi xarakterini ochib berishda yordam bergan. Detal
tanlashda muallifning hayotni chuqur tushunishi, odamlar psixologiyasini
o‘rganganligi katta ahamiyat kasb etadi. “Detal ko‘pincha sub’ekyiv, ya’ni muallif
nuqtai nazaridan chiqib tanlanadi. Demak, detalga hikoyaning eng asosiy qismi
bo‘lishi bilan birga shu qismda muallif pozitsiyasining eng yorqin namoyon
bo‘lish o‘rni ham deb qaramoq kerak” 40
. ”Tarvuz” hikoyasida Sobir O‘nar o‘z
uslubini shu qadar namoyon etganki, hatto, hikoya asar tarkibidagi detal nomi
bilan ataladi. Xo‘sh bir kechadagi ikki inson munosabati yoritilgan ushbu
hikoyaning nomi “Tarvuz” deya atalishiga, bir tarvuz hikoya nomi darajasiga
chiqishiga nima sabab bo‘ldi ekan. E’tibor bilan qarang: “Ittifoqo yupqa, nozik
likobchalarda tarvuz keldi. Omondavlatning biroz kayfi oshgani boismi, tarvuzga
ko‘zi tushgani zamon ichi yorishib ketdi. Hay-hay yosh boladek sevindi” 41
. Muallif
tomonidan keltirilgan “Hay-hay” degan jumlaning o‘zi bu holatga nechog’lik
jonlilik baxsh etayotganini qarang-a. O‘zbeklarning mehmondo‘stligini bilardik,
ammo o‘zi keltirgan kichkina bir narsa ham dasturxon yuzini ko‘rsa undan
bunchalik rohatlanishini, bolalarcha ya’ni chin dildan sevinishini bilmas ekanmiz.
O‘sha kichkina bir narsa dasturxondan qanday joy olgan bo‘lsa, uning egasi ham
o‘zini mezbon hayotida shunchalik o‘ringa egadek his qilishini anglamabmiz.Har
39
O’sha manba.
40
Adabiy tur va janrlar(tarixi va nazariyasiga oid) Uch jildlik.1-jild.-T.,1991.- B 78.
41
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.

xolda, “Picha mubolag’a bilan aytganda, dasturxonning egasiday sezdi o‘zini” 42
,-
degan jumlalar zamiriga shu xulosalar berkitilgan bo‘lsa ajabmas. Lekin biz bu
manzarani faqat sirtdangina kuzatyapmiz, chetdan baho beryapmiz, chindan
sevinyapmiz, xuddi, qahramonimiz singari. Hamma tarvuzning ham ichi qizil
bo‘lganidek, barcha odamlarda ham ikki oyoq, ikki qo‘l, ikki ko‘z-u ikki quloq
bo‘lar ekan-u, ular faoliyatini ta’minlab turuvchi bir parcha go‘sht ichida senga
nisbatan nelar borligini anglash uchun uni huzurida bo‘lishing, uni ta’tib,
ko‘rishingni o‘zi kifoya ekan. “Omondavlatimiz tag’in ularning ishbilarmonligi-
yu”,- katta odamlarning, - “katta gaplariga mahliyo bo‘lganicha qoldi. Qozonkabob
keltirildi. Ichishdi. Tarvuzga uzalib bir tilik oldi. Yeb bo‘lib po‘chog’ini
likobchaga qo‘yar chog’ tag’in dong qotdi, bu boshqa tarvuz! Qorasidan olib
kelgandi, bunisi yashil chipor” 43
. Shuncha yillik qadrdonini qadrlamagan inson,
noz-u ne’matlarga to‘la kichik bir dasturxonidan sodda, tanti bir insonning o‘zi
kabi oddiy tarvuziga joy beramidi? Bu kabi haqiqatni anglagan Omondavlat
holatiga yozuvchi, qahramon tilidan quyidagicha ta’rif beradi. “Bular bizga teng
emas, butkul boshqa odamlar ekan bachchag’arlar, degan koyishga o‘xshash bir
shiddatli o‘y muhrlandi va kayfiyati tushib ketdi” 44
. Muallif mahoratini qarang,
“koyishga o‘xshash bir shiddatli o‘y xayolidan o‘tdi” emas, balki “muhrlandi”.
Muhr! Muhr eng asosiy hujjatlarga, eng asosiy o‘rinlarda ishlatiladigan narsa va
uning qoldirgan izi abadul abad o‘chmaydi. Xuddi, Omondavlat ko‘nglidagi yara,
u anglagan haqiqat singari. Muallif tili bilan aytganda: “Omondavlat o‘rtog’I
uchun bu qadar ahamiyatsiz bo‘lganidan o‘kindi, albatta” 45
. Do‘stiga mehr bilan
keltirilgan “tarvuz” mezbonning “dasturxon”idan emas, balki axlatxonadan joy
olsa, bu mehmonnning kimligiga ishorami, yoki mezbonning ma’naviyatdan
yiroqligi, olamni faqat moddiylikdan iborat deb bilishidan dalolatmi? Keling, bu
manzara bilan matn orqali to‘liqroq tanishib chiqsak: “Omondavlat e’tibor
bermadi-yu, xotini bir turtgach, cho‘chiganday ishora qilgan tomonga qaradi: temir
yashiklar yoniga xuddi kecha o‘zi ko‘tarib kelgan tarvuzlarga o‘xshash ikki tarvuz
42
O’sha manba.
43
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
44
O’sha manba.
45
O’sha manba.

turibdi. Nahotki, dedi o‘zicha” 46
. Bu manzara bilan tanishgan kitobxon ko‘nglida
Omondavlatning qadriga achinishdan ko‘ra ko‘proq, Xudoyqulga nisabatan nafrat
uyg’onadi. Yuqoridagi savolga beixtiyor javob topgan bo‘lsangiz ajab emas.
Ularga qarata: ”Katta bir kursilarning shinam bir joylarida o‘tirgan, ey katta
insonlar, bu dunyo faqat moddiylikdan iborat emas, unda mehr-muhabbat, e’tibor,
insoniylik deya atalmish, moddiylik tarozida o‘lchab bo‘lmas tuyg’ular ham bor”,-
degingiz keladi. E’tibor, mehr bilan olib kelingan, dasturxonning bir chetiga ham
loyiq ko‘rilmagan, axlatxonada yotgan ikki dumaloq, usti qora narsa shunchaki bir
tarvuz emas edi. U katta kresloda bo‘lmasa-da, bir vaqtning o‘zida bir necha inson
sig’ishi mumkin bo‘lgan oddiygina ko‘rpachada o‘tiruvchi, insoniylikni hayotining
asosiy mezonlaridan biriga aylantirgan, ma’naviyatli, xuddi, tarvuz singari
ko‘rinishi oddiy kichik odam Xudoyqul obraziga ishora edi. Ushbu fikrlarimizni
qahramonimiz xayolidan o‘tgan jumlalar ham dalillaydi. “Ey, inson! Kechagina
men qatori eding-ku. Qishloqdan, tezak orasidan chiqding-ku. Nima qiliq axir bu?
Senga million so‘mlik sovg’a olib kelishga qurbim yetmaydi. Ko‘ngil bu, do‘st,
ko‘ngil! Haqorat ham shunchalik bo‘lar” 47
.
2.2 Zamon va qahramon munosabatlarining badiiy talqini.
Xoh, bir kichik hikoya bo‘lsin, xoh, katta roman barcha asarlarni tahlil
qiiishda,albatta, zamon ruhidan kelib chiqib yondashish kerak. Chunki
qo‘lingizdagi asarda o‘sha davr muhiti, yutuq va kamchiliklari, insonlarining qalb
kechinmalari hamda hayotiy orzulari aks ettirilgan bo‘ladi. Istiqlol davriga kelib
xalq hayotini turg’unlik ma’lum bir darajada tark etib, o‘z o‘rnini sezilarli ravishda
rivojlanishga bo‘shatib berdi. Insonlar hayotida o‘qish, intilish, tadbirkorlik kabi
tushunchalar asosiy o‘rinni egallay boshladi. Shubhasiz, bu quvonarli hol. “Guruch
kurmaksiz bo‘lmaydi” deganlaridek, jamiyatimizda katta bir mavqega ega bo‘lgan,
ammo ma’lum bir marrani zabt etgandan so‘ng, asli kelib chiqishini unutgan,
insoniylikdan yiroq insonlar ham yo‘q emas. Bu kabi insonlarni hayoti davomida
topganlaridan, yo‘qotgan narsalari ortiqroq ekanligini biz kitobxonlarga uqtirish
46
O’sha manba.
47
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.

uchun, “inson ruhining muhandislari” 48
kichik odam obrazidan unumli ravishda
foydalanadilar.Ushbu obraz asarlarda asosan odamiylikni, asl insonlarga xos
bo‘lgan ma’naviyatni bayroq qilib ko‘targan holda tasvirlanmoqda. “Marks
odamni olijanob qilmoq uchun yashayotgan jamiyatni insoniy qilib qayta qurish
lozimligini aytgan bo‘lsa, endilikda odamni yaxshilamay turib, jamiyatni yaxshi
qilish mumkin emasligi ayon bo‘ldi. Yoki shoir aytmoqchi, “Odam tuzalmasa,
olam tuzalmas”. Bu shunchaki hikmatomus gap emas. Komillik yo‘liga kirgan chin
inson har qanday bo‘g’iq muhitda ham o‘ziga gard yuqtirmay pokligicha
qolabilishi lozim” 49
. E’tibor bilan qarasangiz, istiqlol davri o‘zbek adabiyotida
kichik odam obrazining ma’naviy fazilatlari, katta odam obrazlarining illatlariga
qarshi qo‘yilgan holda ochib berilgan. Bunday hikoyalarga misol tariqasida
“Tarvuz” hikoyasini keltirishimiz mumkin. Hikoyaning bosh qahramonlari
qachonlardir yaqin sinfdosh, hamqishloq bo‘lgan Xudoyqul (katta odam obrazi) va
Omondavlat(kichik odam obarzi) hisoblanadi. Muallif o‘quvchiga ularni
qachonlardir sinfdosh ekanligini Xudoyqul tilidan xotini Sapuvraga gapirish
jarayonida quyidagicha keltirib o‘tadi: “…eng yaqin sinfdoshim shu Omondavlat
bo‘lsa, undanam qaytmaydi” 50
. Omondavlat ham shu sinfdoshini judayam hurmat
qilganidanmi, yoki odamgarchilikdanmi qizli bo‘lganligi bilan tabriklash uchun
oila a’zolari bilan keladi. Do‘stini hamon o‘ziga yaqin ko‘radi. Buni isboti sifatida
do‘stini kutib, uxlab qolgan Omondavlatning u bilan ko‘rishishiga e’tibor beraylik:
“Allamahaldan so‘ng o‘rtog’ining kelib turtishidan uyg’ondi. Sapchib turib
quchoqlashib ko‘risha ketdi” 51
. Inson yaqinini ko‘rgandagina “sapchib turishi”
hamda u bilan qo‘l uchida emas, balki “quchoqlashib” ko‘rishishi mumkin.
Demak, Xudoyqul Omondavlat uchun qadrli inson! Lek o‘tmishdagi sinfdoshlar,
xatto, Omondavlat ham u uchun zarracha ahamiyatga ega emas. Moddiylik
xususidagi suhbatdan zerikkan, insonning insoniy tuyg’ulari, bolalik xotiralari
haqida do‘sti bilan o‘rtoqlashishni istagan Omondavlat tilidan keltirilgan
48
Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-Toshkent.,Ma’naviyat,2008.- B 136.
49
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-Toshkent.Yangi asr avlodi,2006.- B 84.
50
www.ziyouz.uzkutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 5
51
O’sha manba.

jumlalarga e’tibor beraylik: “Sinfdoshlarining ahvolidan so‘zladi. Ikki oyda bir
marta yig’ilib turishlari, yig’ilganda uch kilo go‘shtning pulidan gashtak pul
yig’ishlarini aytib, sen ham qo‘shilsang o‘tirishga, bolalar Xudoyqul bizlarni
mensimay ketdi deb yuribdi, bir minnatdan qutulasan, dedi. Xudoyqulning ensasi
qotdi. Yo pulni, yo do‘stlarini mensimaganday bo‘ldi” 52
. Bizningcha, moddiylik
jihatidan o‘ziga va o‘ziga o‘xshaganlarga o‘xshamagan do‘stlarni mensimadi desak
maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Chunki u kabi insonlar hayotida moddiylik ustun.
O‘zgalar bilan bo‘lgan munosabatdan ma’lum bir manfaat kutgan Xudoyqul (uyam
ertan-mertan bojxonada ishlaydigan Qobilning oldiga o‘tish haqidagi o‘zining
mas’uliyatini anglagach, ikki sherikka, aniqrog’I, mehmonlarning guliga takallufni
davom ettira berdi), yaqin sinfdoshi Omondavlatning samimiy munosabatiga
to‘g’ri baho bera olmaydi. Katta odamning :” Bola-chaqa bilan bordi – keldi qilish
durustroq bo‘ladi, qalinlashish shundan boshlanadi, xotinlar ham, bolalar ham bir-
birining otini aytib eslab turushi yaxshi gap” 53
,- deya tashrif buyurgan do‘stiga
nisbatan “katta o‘ylari”ni qarang: “Omondavlatning qishloqdan qo‘ng’iroq qilib
indinga bola-chaqasi bilan kelishini eshitib Xudoyqulning ensasi qotdi, nechukdir
miyasiga lop etib buyam pul so‘rab keladi, bo‘lmasa besh-olti yildan beri
ko‘rishmagan sinfdoshga balo bormidi, degan o‘y urildi. Ko‘ngli xijil tortib,
kelmasayam o‘pkalamas edim dedi” 54
. Katta odamlarning o‘zi singari o‘ylari,
kichik odamlar qalbidagi buyuklik oldida zarra misoli. Balki shuning uchundir
yuksak tuyg’ularni ko‘ra bilmaslik sababi. Axir, barcha o‘z darajasidan kelib
chiqib atrofga baho beradi. Hikoyada ma’lum bir mansab, ish oldidagi burchlardan
ko‘ra insoniylikni ustun deb bilgan, inson qadrini oliy qadryatga aylantirgan
Omondavlat singari kichik odamlar obrazi ham bor. Ularning ma’naviyatli
dunyosi, insoniyligi quruqshagan katta odamlar obraziga zid qo‘yilgan holda ochib
beriladi. Ularni dastlabki to‘qnashishiga e’tibor bering, bolasi uyni biroz to‘zitgani
uchun jahli chiqqan Xudoyqul Omondavlatga qarata : “- Jon jo‘ra oyog’ingdiyam,
52
O’sha manba.
53
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.
54
O’sha manba.

naskingdiyam yuvib kel vannaga borib” 55
,- degan gapi uni ko‘ngliga nechog’lik
og’ir botmasin, bu voqeadan ham yaxshilik qidiruvchi soddadil qahramon:
Balog’atga yetganidan beri bunaqa dashnom eshitmagani uchunmi, ko‘ngli
singandek bo‘ldi. Ammo keyinroq picha g’ashligini bosib, shaharda uylar tor,
shuning uchun o‘zimga sezilmagan ter hidi uyga taralgan chiqar, begona bo‘lsam
betimga aytarmidi deb o‘ylab qo‘ydi” 56
. Muallif tomonidan bu holatga : “Chamasi
o‘ziga shunday deb tasalli berdi” 57
,- deya ta’rif beriladi. Bu esa har bir voqeadan
hikmat, ya’ni yaxshilik qidiruvchi, ko‘ngli pok o‘zbekning asl ko‘rinishi emasmi?
Bundan tashqari qahramonimiz Olloh berganiga shukur qiluvchi, soddadil insonlar
xususuyatlarini ham o‘zida mujassam etgan obraz. Yuqorida aytib o‘tganimizdek
Xudoyqul fikr-u zikri mol-dunyo orttirish bo‘lgan, tilida “pul topish ancha
mushkul bo‘lib ketgani, birovga bergan pulingniyam, molingniyam qaytib olish
o‘limdan og’irligini” 58
aytib to‘xtamaydigan – katta odam. Uning nazdida, u kabi
mol-dunyo orttirmagan go‘yoki, Omonqul ”kichik odam”lardan – biri. Omonqul -
boriga shukur qilishni biladi, hatto, do‘stini ham bunga da’vat etmoqchi bo‘ladi.
Harholda, u do‘stining gaplaridan so‘ng “hayron bo‘ldi, uyning har tarafi yaltirab
turushi, televizor, mebellarning bahosini o‘ylagan bo‘ldi, hovli qurayotgani,
qanaqadir chet el mashinasini minib yurganini eshitgan, miyasining bir chekkasida
hammasi g’imir-g’imir e’tirozlar uyg’otib, noshukur bo‘lmaslikka da’vat
qilmoqchi bo‘ldi-yu” 59
andisha yo‘l qo‘ymadimi, yoki birovning dilini og’ritish,
xullas, aytmadi. Suhbat davomida dehqonning bir necha oylik daromadi
hisoblangan o‘n besh mimg so‘m, shaharliklar uchun bir kunlik ham daromat
manbai emasligini Xudoyquldan eshitgan qahramonimiz holatiga e’tibor bering:
“Omondavlat “yog’-e” deya televizordan ko‘zini uzib jo‘rasiga qaradi, ishonish-
ishinmaslikni bilmadi” 60
. Omondavlatning do‘sti gapiga ishonib, ko‘rayotgan
narsasini-da unitgan holda u tomonga tikilishi, uning nechoglik soddaligidan
55
O’sha manba.
56
O’sha manba.
57
O’sha manba.
58
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.

59
O’sha manba.
60
O’sha manba.

dalolat bersa, bu holat shunchalik lablarning samimiy jilmayishiga ham sababchi
bo‘ladi. Bolalikdagi do‘stining uyiga Omondavlatni sog’inch, bolalik xotiralari
yetaklab kelgan edi. Endi u : ” Bu kishi oldingi qadrdon sinfdoshi emas, tamom
begona odamga aylanib bo‘lganini his eta boshladi, afsuslanishini-da,
begonasirashini-da bilmadi. Bilgani shu bo‘ldiki, ayni kezda o‘zi ham, bola-
chaqasi ham ortiqcha ekan” 61
. Soxta tabassum, manfaatga qurilgan munosabatlar
ustunlik qilgan mezbon uyiga Omondavlat singari odamlar ortiqchalik qilishi
mumkin, ammo butun olam, kurrai zamin bu kabi ma’naviyatli shaxslarga hamisha
muhtoj. Muallif tili bilan aytganda ular baxtni billur qadaxlardagi mayda deb
bilmaydi. Ular: “Qishloqning to‘yida yelim va spool piyolalarda vino ichib
xursand bo‘lib yurgan” 62
,- baxtini birlikda deb biluvchi shaxsdir.
Ming afsus bilan e’tirof etishimiz mumkinki, istiqlol davri odamlari erishgan
yutuqlari bilan bir qatorda “KATTALIK” kasaliga ham yo‘liqmoqdalar. Azizlarim,
agar, ushbu kasallik sizning ham vujudingizni kemira boshlagan bo‘lsa, darrov
undan xalos bo‘ling. Umr yo‘lida baxt, asl zavq izlab sayohatga chiqqan sayyoh
ortiqcha yuklardan xalos bo‘lmog’I lozim. Yo‘qsa, u yuklarning o‘zi seni baxting
va hayoting lazzatidan mahrum eradi. Unutma, dunyoni tutib turgan serbargli azim
chinor emas, balki uni-da hayotligini ta’minlovchi, ne’mati beminnat – tuproq!
Gap inson uning ma’naviy olami xususida ketayotgan ekan, beixtiyor Ulug’bek
Hamdamning ushbu jumlalari yodingizga tushadi: “Inson mantiq farzandi. Bas,
ichimizga azaldan joylashgan mantiq bizni yorug’lik, ezgulik, adolat va yaratishga
undaydi. Aslo zulmat, yovuzlik, g’irromlik va buzg’unchilikka xizmat qilishga
chorlamaydi” 63
. Ana shunday mantiqqa ega, qalb amri bilan ish tutuvchi kichik
odam obrazlaridan biri Ulug’bek Hamdamning “Uzoqdagi Dilnura”
qahramonlaridan biri Yunus tog’a edi. Yunus tog’adagi barcha kichik odam
obrazlarida bo‘lgani kabi o‘zidan ko‘ra ko‘proq o‘zgalarni o‘ylash, ular uchun
kuyukuvchanlik kabi fazilatlar barcha insoniyat uchun ko‘zgu vazifasini o‘taydi.
61
O’sha manba.
62
www.ziyouz.uz kutubxonasi,O’. Sobir.Tarvuz.-Toshkent.,Kamalak,1993.- B 5.

63
H.Ulug’bek.Ruhni uyg’otguvchi so’z.-Toshkent.,Turon zamin ziyo,2017.- B 160.

Tog’aning o‘zga hududdan o‘t o‘rishgani uchun jiyani yuziga tushirilgan
tarsakidan so‘ng qanday ahvolga tushganiga e’tibor beraylik: “Hamma yog’I jiqqa
ho‘l bo‘lgan Yunus tog’a suvdan chiqa solib, Dadaxonga tashlandi: “Meni ursang,
ur, lekin bolaga nega qo‘l ko‘tarasan, nomard”. Dadaxon kichik va oriq jussali
Yunus tog’ani azot ko‘tarib oldi-yu suvga yana shaloplatib otib yubordi.
- Ah!.. deya qichqirib yubordi tog’a” 64
Og’riq azobi , dard zahmidan o‘zi uchun shu birgina so‘zni tilidan chiqardi
xolos. Shunday ahvolida ham u jiyanini o‘ylardi: “Yomon urmadimi seni? –
so‘radi tog’a ayiq qiyisiga tirmashib chiqarkan” 65
. Jiyani ahvolidan havotirlangan
tog’a, o‘roq ustiga tushib jarohatlangan oyoq og’rig’ini ham sezmas, sezsa ham
parvo qilmasdi. Tog’aning beparvoligi joni og’riq sezmasligidan emas, yaqinini
azobga qo‘ymaslikdan edi. Agar bunday bo‘lmaganida edi biroz fursatdan so‘ng bu
holat tog’aning hushidan ketishi bilan tugamas edi. O‘zgalar uchun kuyikish,
o‘zidan ham, hatto o‘z jonidan ham ularni halovatini aziz deb bilish ko‘rib
turganingizdek Yunus tog’a singari kichik odam obrazlariga yot. O‘tkir Hoshimov
tabiri bilan aytganda: “Oyog’i yerdan uzilmagan” 66
ma’naviy qiyofasini saqlab
qolgan odan edi – u. Yara qorasonga aylangach, doktorlar bir oyog’ini kesib
tashlagandan so‘ng, ushbu yara hayotiga zomin bo‘lishini bilgan tog’aning jiyani
bilan bo‘lgan suhbatiga e’tibor bering:
“- Mayli, men birortasidan yuboraman, xavotir olmang, -Kozimjon gapni shu
ohangda gapirdiki, tog’a jiyanining judayam shoshib turganini tushundi.
- Kechir jiyan, ishingni ko‘pida seniyam tashvishga qo‘ydim… - siniqib
uzrxonlik qidi Yunus tog’a…
- Hechqisi yo‘q, tog’a, tuzalib keting… Lekin kozimjonning ishi ko‘p emasmi,
qishloqa pul yuborishni unutgandi o‘shanda… Tog’a bo‘lsa… tog’a boshqa telefon
64
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-Toshkent.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.

65
O’sha manba.
66
Hoshimov O’.Daftar hoshiyasidagi bitiklar.-Toshkent.,Sharq,2015.- B 5.

qilmadi…” 67
Hatto, o‘limi arafasida ham jiyani halovatini o‘ylab , uni qimmatli
vaqtini olmaslik uchun, davlati lim-lim bo‘lib yotgniga qaramay uni bezovta
qilmadi, indamay bu olamdan ko‘z yumdi. Yunus tog’a kambag’alchilikda bor-
yo‘g’I ellik, ellik besh yil umr ko‘rgan bo‘lsa-da, u bashariyat insonlari uchun
odamiylik haykali bo‘lib qoldi. Bor - yo‘g’ini jiyaniga ilingan tog’aning boshiga
dard tushganini bilib turib arzimagan ishlar tufayli “Johil bo‘lib yashagandan
qashshoqlikda yashash a’loroqdir,- deydi Aristipp. – Chunki qashshoqlar puldan,
nodonlar esa odamgarchilikdan mahrumdirlar” 68

Yuqorida biz kichik odam obrazlarining axloqi bilan tanishish orqli ma’naviy
olamimizni boyitib oldik. Biz kitobxonlarga ma’naviy saboq berishda Zulfiya
Qurolboy qizi o‘zining “Xoliq amaki” hikoyasida kichik odam obrazidan o‘zgacha
bir usulda foydalanadi. Ya’ni, kamsuqum, oddiy xalq vakili bo‘lgan Xoliq
amakini, negadir hech kim qadrlamaydi, hatto hurmat qilmaydi. Bu holatga muallif
quyidagicha ta’rif bergan: “Qishloq ahli teng-to‘shlari, hatto bolalar ham uni
pisand qilmasligini aniq bilaman. Negadir hamma til-zabotli jonzod borki, o‘zini
yuqori tutib muomala qilardi.Bolalar ham unga salom berishga erinishardi” 69
.
Qishloq ahli Xoliq amakini hurmat qilishi u yoqda tursin, ko‘proq tazyiq
o‘tkazishganiga (Narziqul rais, Norto‘xta qo‘shnisining unga qilgan zulmi bilan
yuqorida tanishgan edik) guvohi bo‘lganmiz. Ayniqsa ko‘cha bezorilari bilan
bo‘lgan munosabat, inson dilini o‘rtab, tuyg’ularini jumbushga keltiradi. Ular
qaysidir mish-mishga tayangan holda Xoliq amakiga qo‘l ko‘tarish darajasiga ham
borishadi. Voqeaning asl kelib chiqishi tafsiloti xususida muallif: “Keyinchalik,
ma’lum bo‘lishicha, o‘sha yigitlarni “o‘g’ri” deb atagan kimsa Narziqul rais ekan.
Tabiiyki, bu gapni poygakda o‘tirgan Xoliq amaki ham eshitgan. Narziqul raisning
bir uy odam eshitgan gapi qumga tushgan tomchidek singib, yo‘q bo‘lib ketgan-u,
Xoliq amakining qo‘shnisiga xufiya aytgan so‘zi “bolalab” ketgan” 70
,- degan fikrni
aytadi. Shu o‘rinda beixtiyor O‘tkir Hoshimovning hayot haqiqatiga aylangan
67
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-Toshkent.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.

68
100 mumtoz faylasuf.-Toshkent.,Yangi asr avlodi,2013.- B 75.

69
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-Toshkent.,O’zbekiston,2017.- B 187.
70
O’sha manba. – B 189.

quyidagi jumlalari yodingizga tushadi: “Boy gerdaysa – salobat. Kambag’al ta’zim
qilsa – xushomad. Boy gapirsa – donolik. Kambag’al sukut saqlasa – nodonlik.
Boy “Mersades” olsa kamtarlik. Kambag’al velosiped olsa – manmanlik. Boy
jinoyat qilsa – sho‘xlik. Kambag’al sho‘xlik qilsa – jinoyat. Boy o‘lsa – motam.
Kambag’al o‘lsa – “bandalik” 71
. Xoliq amakining aybi kambag’alligi, yoki bir
jamiyatning soddadil, indamas kichik odamligidami? Muallif rais bilan bo‘lgan
ko‘ngilsiz voqeadan so‘ng: “Narziqul raisni bir umrga yomon ko‘rib qoldim” 72
,-
deganidek, shu kabi hodisalardan keyin kitobxonning ham ko‘nglida ular kabi
ma’naviyatsiz shaxslarga nisbatan nafrat uyg’otadi. Xoliq amaki kabi insonlarni
hikoya qilgingiz, ularning haq-huquqlari uchun kurashgingiz keladi. Xoliq amakini
yuziga tushgan tarsaki sizning g’ururingiz, oriyatingiz, kattalarga nisbatan hurmat
saqlab kelgan vijdoningizga zarba beradi. Og’riqdan to‘lg’ongan yurak, tanangizni
boshqarib kelayotgan aqlga o‘z ta’sirini o‘tkaza boshlaydi. Bizningcha, adiba
Zulfiya Qurolboy qizining ushbu hikoyada ijodiy fazilatlar egasi kichik odam
obrazini aynan shunday, ya’ni boshqalar oldida ojiz qilib tasvirlashdan maqsad
ham shu bo‘lgan. Ko‘ngilning qayeridadir pinhon yashayotgan ma’naviy
tuyg’ularnijumbushga keltirish, ularni hayotga qaytarish ham! Arzimagan
iltifotdan benihoya xursand bo‘lgan Xoliq amaki ahvolini ko‘rar ekansiz, siz ham
shunday buyuk ishlarga qo‘l urgungiz, ahamiyatsiz deb bilgan ishingiz tufayli
kimlarnidir xursand qilgingiz keladi. Avtobusda sodir bo‘lgan, unga o‘zgalar
tomonidan joy berilgandan keying holat: “O‘rindiqqa yastanibroq joylashib
olarkan, cheksiz baxtiyor kimsadek atrofga ko‘z tashladi. Nazarimda yigitning joy
berganidan tashqari, hurmat bilan “bobo” degani uni xursand qilib yuborgandi.
“Rahmat, bolam, rahmat”,- deganda sakson – to‘qsonni urib qo‘ygan chollardek
salobat bilan gapirgandi-da. Xursand bo‘lib ketganida qisiq, mitti ko‘zlari yaltirab
ketishini o‘shanda ko‘rganman. Keyinchalik, yoshim sal ulg’aygach, mehrga zor
odamgina arzimagan iltifotdan ham o‘zini yo‘qotib qo‘yishini anglab yetdim” 73

71
Hoshimov O’.Daftar hoshiyasidagi bitiklar.-Toshkent.Sharq,2015.- B 143.
72
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-Toshkent.,O’zbekiston,2017.- B 187.
73
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-Toshkent.,O’zbekiston,2017.- B 186.

Ma’naviy-marifiy masalalar talqinida ayrim ijodkorlar kichik odam obrazidan
namuna sifatida foydalangan bo‘lsa, yana kimlardir ularning zabun holini
ko‘rsatgan holda insoniy tuyg’ularni himoyasiga otlantiradi. Ayrim ijodkorlar
“Odobni beodobdan o‘rgan” maqolidan unumli foydalanib, kichik odam
obrazlarining axloqsiz vakillarini qalamga oladi. Yozuvchilarda ma’naviy olami
quruqshagan, risoladagi odamlarday fikrlash va o‘zgalarn tuyish saodatidan
mahrum bo‘lgan ma’naviyatsiz kimsalarni tasvirlash mahorati shakllanayotganligi
ham quvonarli hol. Sh.Bo‘tayevning “Sho‘rodan qolgan odamlar” qissasi,
A.Yo‘ldoshevning “So‘qir” hikoyasida aynan shu xildagi qahramonlar tasvir
etilgan. Hozir biz sizlar bilan ushbu masalalarga oid jihati bo‘lgan Sobir O‘narning
“Tegirmonchining bolasi” hikoyasi bilan tanishib o‘tamiz. Hayot oqar daryo
deganlaridek kuch-quvvatga to‘lgan, katta bir tegirmonni bir o‘zi harakatga
keltiruvchi Mardiboy bobo ham bir kun kelib quvvatdan qoladi. Boyligining asosiy
qismi unumdor yerlarini kichik o‘g’liga me’ros qilib qoldirganidan keyin bunga
javoban katta o‘g’li, kap-katta boshiga yarashmagan janjal chiqaradi: “Bir gal
o‘g’li otasi tahoratga ko‘tarib chiqqan mis oftabasini qo‘lidan tortib olib, boshiga
tushurganini ham ko‘rdik. Ha, biz bolalik, murg’ak ko‘zimiz bilan ko‘rib dodlab
yubordik. Cholning boshidan qon otilar edi. So‘ngra u qonga bo‘yalgan ko‘yi,
yonboshiga munkib tushdi” 74
. Dastlab bizga muallif tomonidan bolaligida, tirik
baliqni yutgan holda tanishtirilgan tegirmonchining bolasini bu holati ko‘ngilni
behuzur qilsa, yuqoridagi vahshiyligi esa ko‘ngil qolishiga, bu kabi insonlarga
nisbatan qalbimizda nafrat uyg’onishiga sababchi bo‘ladi. Keyinchalik “Bu dunyo
qaytar dunyo” deganlaridek hikoya so‘ngida noshud kichik odam obrazi
hisoblanmish tegirmonchining bolasi ham, o‘z bolasi tomonidan o‘ldirilganini
bilaganimizdan so‘ng “Xudoyim, bunday odamlardan o‘zing asra” degan fikr
xayolimizdan o‘tadi. Shunday odam bo‘lib qolishdan ham, astag’furullog’!..
Hayotda ro‘y bergan deyarli hamma hodisalarning faqat sirti idrok etiladi xolos.
Mohiyat, ichki jihat, sabab oqibat bog’lanishlari, ko‘ngil, tuyg’ular silsilasi hayot
hodisalarining ichida pinhon bo‘lib qolaveradi. Hayot uchun natija muhim.
74
O’. Sobir.Bibisora.-Toshkent.,O’zbekiston,2011.- B 264.

Adabiyot esa – jarayon. Shu ma’noda, adabiyotning adabiyotligi ham hayotga
o‘xshamasligida, unga qaraganda ko‘lamliroq, chuqurroq ekanligidadir. Shuning
uchun ham hayotdagiga o‘xshamagan tasvirlar milliy hikoyachiligimizda keng
yoyilib bormoqda. Bu o‘rinda Zulfiya Qurolboy qizining “Tafakkur” hikoyasi
istiqlol davri o‘zbek hikoyachiligida alohida mavqe va o‘ringa ega. Ushbu
hikoyada insonning nafaqat ko‘ngil dunyosi, balki tafakkur, ong tushunchalarini
ilg’ab bo‘lmas, aqlga sig’mas kuch-quvvati qalamga olingan. Hikoya qahramoni
kichik odam obrazi hisoblanmish Tangriberdi shahmatga mehr qo‘yar ekan, bu
ishtiyoq orqasidan juda ko‘p qiyinchiliklarni boshidan kechiradi. Ota-onasidan
umid bo‘lmagach, domlasini shaxmat olib kelib berishini bir necha oy kutishdan
boshlangan bola qiyinchiligi, Egamberdi raisning yollangan odamlari tomonidan
yetkazilgan jabr orqali to‘shakka mixlanib qolishi bilan tugaydi. Ota-ona vafotidan
so‘ng qarovsiz qolgan Tangriberdi holatiga muallif tomonidan quyidagicha ta’rif
beriladi: “U ozib, cho‘p bo‘lib qolgandi. Xuddi mo‘miyolangan jasaddek kundan
kun kichrayib, yemirilib bormoqda edi. Qalbida hamma narsa ayqash-uyqash
bo‘lib ketgan… Vujudidan muhabbat va samimiyat siqib chiqarilgan… Shuuri…
ayovsiz jangdan keyin huvillab qolgan qo‘rg’onni eslatardi. Sovuq shamol,
yelvizak hukm surardi u yerda… Insonni yengib bo‘lmaydi, deyishadi. Ammo… U
jismonan yengilgan edi” 75
. Muallif tomonidan “jismonan yangilgan”,- deya ta’rif
berilgan qahramonimizning xotirasi qaytgandan keying holati: “Nigohlari beixtiyor
shaxmat taxtasiga qadaldi. Qarashlarida favqulodda bir ziyraklik va teran ma’no
aks etardi. Muzlab qolgan tafakkurida “yilt” etib uchqun paydo bo‘ldi. Uchqun
asta-sekin alanga olib, zulmatda qaqshab yotgan tasavvur ko‘zgusini yoritib,
kumushday yaraqlatib yubordi” 76
. Ushbu lavhalar bilan tanishar ekanmiz,
qahramonimizning huvullab qolgan shuuriga qaytgan harakat, kitobxonga
jo‘shqinlik, o‘zgacha bir kuch beradi. Jismning harakatini taminlovchi qism o‘z
vazifasini o‘tolmaydigan bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, ammo ong hamon kurashmoqda
edi, tafakkur harakatda. Bu esa hayotda o‘z oldiga katta marralarni qo‘ygan,
75
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-Toshkent.,O’zbekiston,2017.- B 186.
76
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-Toshkent.,O’zbekiston,2017. – B 11.

ma’lum bir to‘siqlardan umidsizlikka uchragan shaxslarga qayta umid beradi.
Orzularini hayotga qaytaradi. “Ilojsiz narsani o‘zi yo‘q”ligiga yana bir bor isbot
bo‘ladi.
“Ruhshunoslarning aytishicha, hayotsevar odam yarim payola suvni ko‘rib,
“piyolaning yarmida suv bor”, degani holda, tushkun kishi xuddi shu idishga
qarab, “uning yarmi bosh”, der ekan. Chunki birinchi holda inson piyoladagi suvni,
ikkinchisida esa piyolaning bo‘sh joyini ko‘rarkan. Asqad Muxtor
“Tundaliklar”ida derazadan boqib kimdir osmondagi yulduzni, kimdir yerdagi
go‘ngni ko‘radi, degan ma’nodagi fikrni yozib qoldirgan edi. Oriy rost, chunki har
kim o‘z tabiatidan kelib chiqib olamga nazar soladi” 77
. Ammo bunday tabiat bilan
go‘dak dunyoga kelmaydi. Uni atrof muhit u muloqot qilayotgan jamiyat
tarbiyalaydi. Yo jaholat qotqog’i tomon yetaklaydi, yo komillik tomon chorlaydi.
Shuning uchun ham odamiylikka oshno, ma’naviyati yuksak kichik odam
obrazining istiqlol davri adabiyotida ahamiyati beqiyosdir. Keling, “Uzoqdagi
Dilnura” hikoyasining qahramonlaridan biri qachonlardir insoniylik egasi bo‘lgan
Kozimjon xayollari bilan tanishaylik: “Nega men qishloqda qolgan hozir, hozir,
shu tobda ko‘zlarini abadiy yumib yotgan jigargo‘sham – uzoqdagi Dilnurani, uni
o‘ldirgan dardni his qilmay qo‘ydim? Bularning barchasiga sabab ulardan
yiroqdaligimmikan?” 78
Kozimjon tilidan aytilgan ushbu “milt” etib o‘tgan so‘roq,
aslida kichik odam obrazining ma’naviy – marifiy masalalar talqinida nechog’lik
katta ahamiyatga egaligi borasidagi iqror edi!

77
H. Ulug’bek.Ruhni uyg’otguvchi so’z.-Toshkent.,turon zamin ziyo,2017.- B 160.
78
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-Toshkent.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.

III BOB. Adib asarlarida oilaviy-maishiy muammolarning realistik talqini
3.1 O‘tish davri fojialarining oilaviy munosabatlar fonida aks etishi.

Badiiy asarning qiymatini belgilashda undagi har bir katta-kichik tasvirda
yozuvchining dalillash mahorati ham muhim ahamiyatga egadir. Bunda asar
syujetining markaziga hayotda bo‘lib o‘tgan voqealarning olinishining o‘zigina
kifoya qilmaydi. Yozuvchi asardagi voqealar oqimiga kiritayotgan har bir
harakatni, har bir badiiy tasvir vositasini va har bir detalni o‘z o‘rniga qo‘yishi,
uning aynan shu joyda kelishi zarurligi va shartligini chuqur asoslashi lozim.
Boshqacharoq aytilganda, asarda yozuvchi tomonidan kiritilayotgan har bir unsur
o‘zaro birikib, yaxlit bir manzarani, hayotning muyyan bir parchasini ko‘z
oldimizga joylashtirib berishi kerak. Bu manzara yana ko‘zga ko‘rinmas ichki
kichik xalqalar bilan ham bir-biriga mustahkam bog’lanib ketadi. Agar asarda ana
shunday xususiyatga ega tasvir yaratishga erishilgan bo‘lsa bu jihat yozuvchining
mahoratidan, iste’dod darajasidan dalolat beradi. Bu dunyoda bir-biriga o‘xshash
xarakter egasi bo‘lmaganidek, asar yozish undagi obrazlarni yaratishda bir xil usul
va uslubni qo‘llovchi yozuvchilarni ham uchratish mushkul. Aniqroq qilib
aytganda, yozuvchilarimiz istiqlol davri o‘zbek hikoyachiligida Kichik odam
obrazini yaratishda o‘ziga xos individual usullardan foydalanmoqdalar. So‘z
o‘rnida Abdulla Qahhorning yosh yozuvchilarga maslahat ma’nosida bergan
interviyusidagi quyidagi so‘zlarni eslash o‘rinlidir: “Kotobxonga bir fikrni
anglatish yoki bir narsani tasavvur qildirish uchun kishining boshini
qotirmaydigan, ochiq, ravon va sodda til kerak.Surat oldirayotgan kishi suratga
chiroyli va kelishib tushmoqqa behuda zo‘r berib, o‘zining tabiiy holatini
buzganday, yozuvchi chiroyli va “qoyil qilib yozishga” behuda zo‘r bersa, adabiy
asar uchun zarur bo‘lgan tildagi soddalik, tabiiylik buziladi ” 79
,- degan edi u. Sobir
O‘narning “Tarvuz” hikoyasida biz ana shunday sodda va samimiy tilni
uchratishimiz mumkin. Ushbu hikoyada muallif Kichik odam obrazini xarakterli
79
.Yoshlar seminariyasida so’zlangan nutqdan.

xususiyatlaridan biri, barchaga o‘rnak vazifasini o‘tovchi ma’naviy olamini ochib
berishda ushbu xislatdan yiroq bo‘lgan Katta odamlar obrazidan unumli
foydalanadi. Axir, “Yomonlar ham kerak, agar ular bo‘lmasa yaxshining yaxshiligi
qanday bilinsin”,- deyilgan, bobolardan qolgan gap, asrlar davomidagi kuzatishlar
natijasida vujudga kelganda. Yuqorida hikoya tilini sodda deb atadik, lekin biz
nazarda tutgan soddalik - bu har bir voqea - hodisaga muallif tomonidan izoh
berilgan, degani emas. Aksincha, ishonchli dalillar orqali kitobxonga hikoya
g’oyasini oson hazm bo‘lishida. Istiqlol davri o‘zbek adabiyotining asosiy
shartlaridan biri mualifning o‘z kitobxoniga bo‘lgan ishonchida ekanligini
Qozoqboy Yo‘ldoshev “Yoniq so‘z” maqolalar to‘plami orqali aytib o‘tib ketgan.
Xullas, Sobir O‘narnin g “Tarvuz” hikoyasida jamiyatning katta va kichik
vakillarini ma’naviyat masalalari bir-biriga zid qo‘yilgan holda, kichik odam
obrazining axloqiy fazilatlari ochib berilganligini ilg’ash qiyin emas. Oradan
shuncha vaqt, yigirma uch yil o‘tishiga qaramay, uzoq masofani do‘stining
quvonchiga sherik bo‘laman deb bosib o‘tgan Omondavlat obraziga qalbimizda
qanchalik iliq taassurot paydo bo‘lgan bo‘lsa, Xudoyqulning birodarlikni
ta’minlovchi ikki oyda bir yig’ilib turuvchi o‘sha munosabat: “Ichlaringda joni
bori kim o‘zi?”,- deb kulmish qildi. Do‘sti xafa bo‘la boshlaganini ko‘rib “xo‘p-
xo‘p”, boshqa bunday demayman, men seni masxara qilmadim-ku”,- dedi va tag’in
kuldi” 80
. “Men seni masxara qilmadim-ku”,- degan jumla – “seni emas
qishloqdagi boshqa sinfdoshlarni nazarda tutyapman, nega xafa bo‘lasan”,- degan
ma’noni berib, Xudoyqul ushbu so‘zlarni hazil ma’nosida aytganini bildirsa-da,
ammo ushbu so‘zlardan so‘ng “yana kulishi” uning uzri til uchida, shunchaki,
aytilganidan, aslida ham u “yo pulni, yo do‘stlarini mensimagan” 81
ligidan dalolat
beradi. Parchadagi ushbu ma’nolarni kitobxon anglashi qiyin emas. Muallif inson
ma’naviyati dunyodagi har qanday moddiy boylikdan ustun turishini kichik odam
obrazi bo‘lmish Omondavlatni, katta odam obrazi hisoblanmish Xudoyqulga
qarama-qaarshi qo‘yibgina qolmasdan, qahramonimizni katta odamlar orasiga
tashlaydi ham.Ularga qishloqning ehtirosli hayotini, avloddan-avlodga o‘tib
80
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
81
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.

kelayotgan xalqning ma’naviy boyligi hisoblanmish baxshilar termasini ,umuman,
ahamiyati yo‘q. “Jingalak soch” deya ta’rif berilgan mehmon tilidan aytilgan:
“Iltimos qilamiz shu narsani aytmang”,- deya iljayishi” 82
,- kabi jumlalarning o‘zi
ham fikrimizni dalillaydi. Muallifning jarayonga: “Go‘yo kulgi uchun aytilgan
bo‘lsayam, har qalay bu yigitlar illo-billo baxshining doston- u termasi uchun
qishloqning boyagi orzu-ehtirosga boy hayotini eshitishga-da toblari yo‘qligi
sezilib turardi” 83
,- kabi izoh berib o‘tishi tushunchalarimizni yanada
mustahkamlaydi. “Keyingi mehmon”lar “avvalgi mehmon”imiz Omondavlatga
e’tibor ham bermay, deyarli odam o‘rnida bilmay “biri olib, biri qo‘yib kim bilan
qanday shartnoma tuzgani, necha million tushurgani-yu, ularni qandoq o‘zlashtirib,
nimaga sarflashlari, tushunarsiz uslublari xususida so‘zla” 84
shishlarini ko‘rib,
hayotning birlamchi mazmunini, inson baxtini faqat pul topa bilishda deb
bilganlarga nisbatan yuragingizda achinish paydo bo‘ladi. Omondavlat xayoliga
hikoya so‘ngida kelgan: “Bular bizga teng emas, butkul boshqa odamlar ekan,
bachchag’arlar, degan koyishga o‘xshash bir shiddatli o‘y muhrlandi” 85
, jumlasi,
qahramonimizni ularga o‘xshamaganidan attang qilishi emas, balki ular davrasiga
noo‘rin kelib qolganligidan paydo bo‘lganligini anglatadi. Omondavlat his qilgan
haqiqatni anglab yetgan kitobxon, bu dunyoda odamiylik, insoniylik kabi
tushunchalar har qanday moddiy boylikdan ustun turishini, katta odamlar obrazi
dunyoqarashiga zid tasvirlangan kichik odam obrazining ma’naviyati
orqali teranroq idrok etadi. Bu esa Sobir O‘narning istiqlol davri o‘zbek adabiyoti
hikoyachiligida kichik odam obrazini xarakterli xususiyatlarini ochib berishdagi
o‘ziga xos individual usullardan mahorat bilan foydalanganligidan dalolat beradi.
“Adabiyotshunoslik va stilistikada allaqachon badiiy detaldan keng
foydalanish holati muallifning individual uslubiga muhim ko‘rsatkich sifatida
xizmat qilishi e’tirof etilgan” 86
ligi istiqlol davri o‘zbek adabiyoti hikoyachilik
janrida kichik odam obrazini ochib berishdagi Sobir O‘narning navbatdagi o‘ziga
82
O’sha manba.
83
O’sha manba.
84
O’sha manba.
85
O’sha manba.
86
O’zbek tili va adabiyoti.S.Rahimov.Adabiyotshunoslikda badiiy detal. –Toshkent.-2010. - B 66.

xos usulini talqin etishimizga zamin yaratadi. Istiqlol davri namoyondalari Sobir
O‘nar hamda Ulug’bek Hamdam, Erkin A’zam, Isajon Sulton va Zulfiya Qurolboy
qizining hikoyalaridagi obrazlar talqiniga diqqatimizni qaratadigan bo‘lsak, boshqa
yozuvchilardan farqli o‘laroq Sobir O‘nar kichik odam obrazini ochib berishda
“Tarvuz” hikoyasida tarvuzdan o‘ziga xos bir detal sifatida foydalanadi. Qaysidir
tomoni bilan ushbu usul Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasini yodga solidi. Bu
esa XX asr nafasi, XXI asrda ham o‘z uchqunlarini ko‘rsatayotganidan nishona.
Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidagi anor detali hikoyaning bosh g’oyasi
bo‘lmish kambag’alchilik har qanday baxtli oila munosabatiga salbiy tus berishini
ko‘rsatishda asosiy unsir vazifasini o‘tagan. Ayni shular xususida Umurzoq
O‘ljaboyev “Hikoyachilikda davr nafasi” asari orqali quyidagi fikrlarni aytadi: “Bu
asarning asosida kambag’alchilik, qo‘li kaltalik inson uchun qanchalik og’ir fojia
ekanligini ko‘rsatib berishdek bir g’oya turadi” 87
. Sobir O‘narning “Tarvuz”
hikoyasidagi tarvuz detali ham hikoyaning bosh g’oyasini talqin etishda xuddi
shunday dastlabki unsurlardan biri hisoblanadi. Qadriga yarasha qadr topmagan,
axlatdan joy olgan tarvuz shunchaki poliz ekini emas, balki yer yuzida odamiylikni
bayroq qilib tutuvchi inson timsoli edi. Uni xudoyqullar tilidan qadrsizlanishi esa
kishi qalbida norozilik kayfiyatini uyg’otadi. Bu kabi norozilik kitobxon
ma’naviyatini boyishiga xizmat qiladi. Detalni muallif hikoya nomi darajasiga
ko‘tarishi uni bu usuldan mahorat bilan foydalanganligidan dalolat beradi.
Serqirra ijodkorlardan biri Ulug’bek Hamdam :“Uslubingizni o‘zgartirish
niyatingiz bormi?,- deya berilgan savolga, - Men o‘zimni rang–barang uslubda
qalam tebratuvchi ijodkorlar safiga qo‘shib yursam-u, siz yana uslub o‘zgartirish
haqida so‘rayapsiz” 88
, - deya javob beradi. Shu suhbatning o‘zida : “Muvozanat”
realistik, “Isyon va itoat” shartli-ramziy, “Sabo va Samandar” liro-romantik ruhda,
shunga yarasha uslublarda yozilgan. “Yolg’izlik” nomli qissam esa tamomila biz
ko‘nikkan syujetlarsiz qog’ozga tushgan. Uning modern tabiati boshqa
asarlarimdagi realistik uslubdan tamomila farq qiladi” 89
,- deya aytib o‘tgan. Ana
87
O’ljaboyev U.Hikoyachilikda davr nafasi.-T.,Turon zamin ziyo,2016.- B 69.
88
H.Ulug’bek.Ruhni uyg’otguvchi so’z.-T.,Turon zamin ziyo,2017.- B 332.
89
O’sha manba.

shunday turli xil usullarda samarali qalam tebratgan yozuvchimiz istiqlol davri
kichik odam obrazi talqinida o‘ziga xos yo‘nalishlardan foydalanadi.
Yozuvchining obrazlar yaratishdagi individualligini “Uzoqdagi Dilnura” hikoyasi
orqali ko‘rib o‘tsak. Kuzatishlarimiz samarasi o‘laroq, kichik odam obrazini
insoniyatning ma’naviyati masalasida nechog’lik ahamiyatga ega ekanligini bilib
oldik. “Uzoqdagi Dilnura” ana shunday masalalar talqin etilgan hikoya
hisoblanadi. Yozuvchi mahoratini qaranki, Kozimjon obrazi orqali kichik odam
obrazining axloqiy qarashlarini ochibgina qolmasdan, balki ularni bugungi, hamma
o‘zini davr bilan hamnafas bo‘lishga intilayotgan zamonda, nechog’lik darkor
ekanliklarini ham yoritib bergan. Bunda muallif qahramonlarimiz ta’sirida
Kozimjonda vujudga kelgan iqrordan foydalanadi. Hayotning asl mohiyati,
umrning o‘tkinchi ekanligi-yu, bu hayot haqiqati oldida barchamiz ojizligimizga
qaratilgan dastlanki iqror: “Nega, nima uchun?- derdi ichida kimdir. Axir, bor –
yo‘g’i ertalab butunlay boshqa odam edim-ku!.. Go‘yo hamma narsaga qodir edim.
Endi-chi, endi?.. Endi nega bunday abgorman? Qaysi dunyoga tushib qoldim
men?..” 90
Tog’asi marakasida jiyanlik burchini ado etayotgan Kozimjon xayolidan
o‘tgan navbatdagi o‘ylar asar g’oyasini singdirishda keyingi pog’ana vazifasini
o‘taydi. O‘sha o‘ylarga muallif tomonidan berilgan ta’rif: “Kozimjon dunyo, umr,
hayot deganlarining asl holini – ibtido va intihosini qalb ko‘zi bilan ko‘rgandek his
qildi o‘zini. His qildi-yu, ajab hollarga tushdi: o‘zining o‘sha son-sanoqsiz
odamlardan-yo‘lovchilardan zarracha farqi yo‘qligini angladi” 91
. Boshqa
hikoyalarda qaysidir usullar bilan kitobxonlarga singdirilgan tushunchalar,
Ulug’bek Hamdamning “Uzoqdagi Dilnura” hikoyasida Kozimjon obrazi tilidan
ifodalanmoqda. Bu shunchaki, o‘ylar emas. Bu kichik odam obrazining alamli
hayoti natijasida vujudga kelgan xulosa. Bizningcha, yozuvchi aynan shunday
usuldan bormasa, hikoyaning ta’sir kuchi bu darajada bo‘lmas edi. Chunki boshqa
hikoyalarda ma’naviy olami quruqshamagan kichik odam obrazlarining bugungi
kundagi ahamiyatini his etish kitobxonning o‘ziga tashlangan bo‘lsa, ushbu
90
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-T.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.
91
O’sha manba.

hikoyada qahramonning o‘zi ham bu haqiqatni bir muddat bo‘lsa-da his qiladi.
Shaharga qaytib faqat buguni uchun yashay boshlagan Kozimjon o‘ylariga e’tibor
beraylik: “Dilnuraning,onasining faryodlari qotib ketgan dilimni yumshatgan edi-
ku! Qani o‘sha yig’lagan qalb?” 92
Qahramon tilidan ritorik so‘roq gap singari
yangragan savolga, muallif, katta odam obrazi Kozimjon tomonidan: “Hammasiga
sabab ularning mendan uzoqda-ko‘rar ko‘zlarimdan yiroqda
yashaganliklarimi?” 93
,- deya javob beradi. Asardagi ushbu jumla, muallifning,
qahramon orqali barcha kitobxonlarga kichik odam obrazining bugungi
hayotimizdagi o‘rniga qarata aytgan so‘zlaridir.
Hayotda sodir bo‘layotgan voqealarni, undagi tinim bilmas odamlarni hech
e’tibor bilan kuzatganmisiz? Inson atalmish zod taniga jon tashrif buyuribdiki, u
tinimsiz harakatda faoliyatda bo‘ladi. Shu jarayonlarni o‘zgacha nigoh bilan
kuzatgan, modern adabiyot vakili Isajon Sulton “TODD” hikoyasini 1999-yil
kitobxonlar e’tiboriga havola qildi. Hayot tushunchasi, undagi voqea-hodisalarni,
hech kim bilmagan , his qilmagan tomonlari qalamga olingan asar O‘tkir
Hoshimov ta’biri bilan aytganda “Ikki odil hakam: kitobxon va vaqt sinovidan” 94
o‘ta oladi. Isajon Sultonning “TODD” hikoyasi ana shunday asarlar sirasiga kiradi
desak, bizningcha, mubolag’a bo‘lmaydi. Kichik odam obrazining xarakterli
xususiyatlaridan biri ularning tinim bilmasliklarida ekanligini yuqorida ko‘rib
o‘tgan edik. Balki, shuning uchundir muallif hayot falsafasini yoritishda Kichik
odam obrazi vakillaridan biri Mamasiddiq pishshiq obrazidan foydalanganligi.
Unga o‘g’li tomonidan quyidagi ta’rif beriladi: “O‘ylab qarasam, otam
lagerlardagina emas, butun umri davomida yugurib yashabdi.Kechani kecha,
kunduzni kunduz demabdi. Bolam, debdi. Ro‘zg’orim, debdi…” 95
Bu kabi xatti-
harakatlar barcha Odam Ato farzandlariga xos desak, bizningcha, xato bo‘lmaydi.
Obraz yaratishda muallif falsafiy mushohadakorlikdan unumli foydalanganligini
qahramonimizga TODD tilidan aytilgan quyidagi jumlalar orqali izohlasak:
“Senlar meni yomon ko‘rasanlar, bilaman. Ammo, hayot mendan ko‘ra
92
O’sha manba.
93
O’sha manba.
94
Hoshimov O’.Daftar hoshiyasidagi bitiklar.-T.,Sharq,2015.- B 56.
95
S.Isajon.Boqiy darbadar.-T.,O’zbekiston,2001.- B 157.

beshafqatroq, senlarni bu yugurishingdan ko‘ra million marta murakkabroq” 96
.
Yugurishdan to‘xtaganni nobud qilishga-da qodir bo‘lgan TODD, hayotning
undan-da beshafqat ekanligini ta’kidlagandan so‘ng, uni murakkablik tomonlarini
izohlab ham beradi: “U senga marra qaydaligini aytmaydi, qay tarafga qarab
chopishni, qancha chaqirim yugurishing kerakligini ko‘rsatmaydi.Barini o‘zing
topasan, o‘zing hal qilasan…” 97
Obraz yaratishda falsafiy mushohadakorlikni asos
qilib olgan yozuvchi bir-birini to‘ldirib, asarning bosh g’oyasiga xizmat qiluvchi
xalqalarni vujudga keltiradi. TODD obrazi orqali aytilgan fikrlarni hayotdagi isboti
sifatida muallif hikoyadagi kichik odam obrazlari hisoblanmish Mamasiddiq
pishshiq, hamda uning o‘g’illari hayotini, pishshiqning katta o‘g’li tomonidan
hikoya qilib beradi. O‘g’ilning o‘z hayotiga bergan bahosi: “ Keyin o‘z hayotimga
razm solaman. Razm solaman-u yana o‘sha manzarani ko‘raman: ukalarimning
bari ro‘zg’orim deb yelib, yuguryapti. O‘zim ham bolam-chaqam deb
tinmayman” 98
. Siz-u, bizga shuningdek, istiqlol davri o‘zbek adabiyotidagi Kichik
odam obrazlarigada xos bo‘lgan hayot tarzini o‘zgacha rang tasvirlarda bayon
etayotgan yozuvchi, ko‘plab insonlarni yugurishga majbur etgan Toddning
ma’nosini ochib berish orqali hikoya g’oyasidagi so‘nggi xalqani ham ulaydi.
Asar g’oyasini teranroq his etishga undovchi, o‘quvchini o‘tkir fikrlashga
chorlovchi mana o‘sha ma’no: “Nemis zobitining ismi bo‘lmish “Todd” so‘zining
o‘zbekchadagi ma’nosi “O‘lim” bo‘lib chiqqanini nima deb izohlasa bo‘ladi?
Tasodif deyinmi? Yo bir haqiqat?” 1
Bizningcha, yozuvchi hikoya g’oyasini ochib
berishdagi asosiy xalqalardan biri vazifasini kichik odam obraziga yuklaydi.
Obrazlarga falsafiy mushohadakorlik bilan yondashish hikoyadagi yozuvchi
individualligini namoyish qiladi.
2.2 Oila muammolari va qadriyatlar talqini.
96
O’sha manba.
97
O’sha manba.
98
S.Isajon. Boqiy darbadar. –T.,O’zbekiston,2001. - B 159.

Istiqlol davri o‘zbek adabiyoti hikoyachilik janrida kichik odamlar obrazi
haqida so‘z yuritar ekanmiz, ularda ko‘p uchraydigan, yozuvchi qalamining o‘ziga
xosligini ko‘rsatib turadigan badiiy detallar haqida gapirmasdan o‘tib ketish
mumkin emas. Shu o‘rinda Abdulla Qahhorning quyidagi fikrlarini eslab o‘tish
joiz: “…adabiy asarning maydonga kelishi uchun avtorning niyatigina kifoya
qilmaydi. Avtorning niyati ma’lum bir ideyani tashviq qilmoq ekan, uni tashviq
qila bilishi kerak. Tashviq qila bilishning asosiy shartlaridan biri esa o‘quvchini
ishontira bilishdir. Avtor yoki personajlar tomonidan aytilgan gaplarga, asardagi
detallarga, voqealarga kitobxon ishonmasa, hatto shubha qilsa ham, asarning
qiymati qolmaydi” 99
. Ushbu jumlalar orqali biz badiiy detalning tasvirda qanchalik
muhim rol o‘ynashi haqida bildirilgan fikrga e’tiborni tortishga harakat qildik.
Endi savol tug’iladi: xo‘sh, badiiy detalning o‘zi nima? “Badiiy detal mayda
qismchalardan biri,- deb yozadi professor U.Normatov,- Biroq asardagi har qanday
qismchalar detal bo‘lavermaydi. Detalni tafsilotdan farq qimoq kerak. Tafsilotdan
farqli o‘laroq, detal qisqa va ixcham bo‘ladi. U tasvir ob’ektini sintezlashtirib
ko‘rsatish, u haqida kitobxonda tez va aniq tasavvur hosil qilish xususiyatiga
ega” 100
. Detal haqida maxsus kitob yozgan boshqa bir olim, taniqli adabiyotshunos
va publisist Saydi Umarov esa unga quyidagicha ta’rif beradi: “Detal, odatda, yirik
planda beriladi, u o‘quvchini bir lahza to‘xtatib, uning diqqat e’tiborini muhim bir
narsaga jalb etadi, tasvir ob’ektini bo‘rttirib, qabartirib ko‘rsatib, u haqda tez va
aniq tasavvur hosil qilish imkonini beradi” 101
.
Adabiyotshunoslikda yozuvchi qo‘llagan detallarning u yoki bu vazifalari
haqida ko‘p gapiriladi-yu, ularning eng muhim xususiyatlaridan biri asarning
emotsional vazifasini ochib berishdagi tomoni haqida kamroq fikr yuritilmoqda.
Sobir O‘narning “Tarvuz” hikoyasidagi detallar g’oyat kuchli hissiy qudratga ega,
ular shu zahotining o‘zida kitobxonga yetib boradi va unga kuchli ta’sir etadi.
Hikoyadagi odamgarchilikdan chiqqan inson, ya’ni Omondavlatning odam qadrini
anglamasligi kabi illati ochib berilishida katta xizmat qilgan, kichik detallarga
99
O’ljaboyev U.Hikoyachilikda davr nafasi.-T.,Turon zamin ziyo,2016.- B 78.
100
O’sha manba.
101
O’sha manba.

e’tibor bergan holda, “Avvalgi mehmon bilan keyingi mehmon” 102
,- deya ta’rif
berilgan shaxslarga bu kabi insonlarning munosabati qanday bo‘lganligini matn
orqali kuzatsak: “Xudoyqul gapi teskari bo‘lgani bir sari durustroq siylamadiyam.
Dasturxonga kelgan birinchi ovqat moshxo‘rda bo‘ldi” 103
. E’tibor bergan
bo‘lsangiz biz o‘zbeklarda asosiy mehmonni osh bilan siylashadi, moshxo‘rda
bilan emas. Bu yerda moshxo‘rda Omondavlatni Xudoyqulning qadrli
mehmonlaridan emasligini isbotlovchi bir detal vazifasini o‘tayapti. Endi yangi
mehmonlarni kirib kelishi va dasturxoniga e’tibor beraylik: “ … eshik qo‘ng’irog’I
jiringladi. Bashang kiyingan ikki yigit kirib keldi… Stolga bir pasda g’alati
taomlar kela boshladi. Kolbasa, qazi, pishloq, tovuq go‘shtidan tortib
boshmoldoqning boshiday kelguvchi og’zi lang ochilgan pistalar ham keldi” 104
.
Ushbu taomlar bu ikki shaxsning Xudoyqul uchun nechog’li ahamiyatga ega
insonlarlar ekanligini anglatib turuvchi detal vazifasini o‘tagan. Ammo bunchalik
takallufning boisi, mehmonlarning Xudoyqul qalbiga qadrli bo‘lganliklaridan emas
( ertan-mertan bojxonada ishlaydigan Qobilning oldiga o‘tish haqidagi o‘zining
mas’uliyatini anglagach, ikki sherikka, aniqrog’I mehmonlarning guliga takallufni
davom ettira berdi), balki ularni kelajakda keltirajak foydasida. Ushbu o‘rinda
moshxo‘rda – e’tiborsizlik, turli noz-ne’matlar – takalluf ma’nosini ifodalabgina
qolmasdan Omondavlat obrazi xarakterini ochib berishda yordam bergan. Detal
tanlashda muallifning hayotni chuqur tushunishi, odamlar psixologiyasini
o‘rganganligi katta ahamiyat kasb etadi. “Detal ko‘pincha sub’ekyiv, ya’ni muallif
nuqtai nazaridan chiqib tanlanadi. Demak, detalga hikoyaning eng asosiy qismi
bo‘lishi bilan birga shu qismda muallif pozitsiyasining eng yorqin namoyon
bo‘lish o‘rni ham deb qaramoq kerak” 105
. ”Tarvuz” hikoyasida Sobir O‘nar o‘z
uslubini shu qadar namoyon etganki, hatto, hikoya asar tarkibidagi detal nomi
bilan ataladi. Xo‘sh bir kechadagi ikki inson munosabati yoritilgan ushbu
hikoyaning nomi “Tarvuz” deya atalishiga, bir tarvuz hikoya nomi darajasiga
chiqishiga nima sabab bo‘ldi ekan. E’tibor bilan qarang: “Ittifoqo yupqa, nozik
102
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.,Kamalak,1993.- B 7
103
O’sha manba.
104
O’sha manba.
105
Adabiy tur va janrlar(tarixi va nazariyasiga oid) Uch jildlik.1-jild.-T.,1991.- B 78.

likobchalarda tarvuz keldi. Omondavlatning biroz kayfi oshgani boismi, tarvuzga
ko‘zi tushgani zamon ichi yorishib ketdi. Hay-hay yosh boladek sevindi” 106
.
Muallif tomonidan keltirilgan “Hay-hay” degan jumlaning o‘zi bu holatga
nechog’lik jonlilik baxsh etayotganini qarang-a. O‘zbeklarning mehmondo‘stligini
bilardik, ammo o‘zi keltirgan kichkina bir narsa ham dasturxon yuzini ko‘rsa
undan bunchalik rohatlanishini, bolalarcha ya’ni chin dildan sevinishini bilmas
ekanmiz. O‘sha kichkina bir narsa dasturxondan qanday joy olgan bo‘lsa, uning
egasi ham o‘zini mezbon hayotida shunchalik o‘ringa egadek his qilishini
anglamabmiz.Har xolda, “Picha mubolag’a bilan aytganda, dasturxonning egasiday
sezdi o‘zini” 107
,- degan jumlalar zamiriga shu xulosalar berkitilgan bo‘lsa ajabmas.
Lekin biz bu manzarani faqat sirtdangina kuzatyapmiz, chetdan baho beryapmiz,
chindan sevinyapmiz, xuddi, qahramonimiz singari. Hamma tarvuzning ham ichi
qizil bo‘lganidek, barcha odamlarda ham ikki oyoq, ikki qo‘l, ikki ko‘z-u ikki
quloq bo‘lar ekan-u, ular faoliyatini ta’minlab turuvchi bir parcha go‘sht ichida
senga nisbatan nelar borligini anglash uchun uni huzurida bo‘lishing, uni ta’tib,
ko‘rishingni o‘zi kifoya ekan. “Omondavlatimiz tag’in ularning ishbilarmonligi-
yu”,- katta odamlarning, - “katta gaplariga mahliyo bo‘lganicha qoldi. Qozonkabob
keltirildi. Ichishdi. Tarvuzga uzalib bir tilik oldi. Yeb bo‘lib po‘chog’ini
likobchaga qo‘yar chog’ tag’in dong qotdi, bu boshqa tarvuz! Qorasidan olib
kelgandi, bunisi yashil chipor” 108
. Shuncha yillik qadrdonini qadrlamagan inson,
noz-u ne’matlarga to‘la kichik bir dasturxonidan sodda, tanti bir insonning o‘zi
kabi oddiy tarvuziga joy beramidi? Bu kabi haqiqatni anglagan Omondavlat
holatiga yozuvchi, qahramon tilidan quyidagicha ta’rif beradi. “Bular bizga teng
emas, butkul boshqa odamlar ekan bachchag’arlar, degan koyishga o‘xshash bir
shiddatli o‘y muhrlandi va kayfiyati tushib ketdi” 109
. Muallif mahoratini qarang,
“koyishga o‘xshash bir shiddatli o‘y xayolidan o‘tdi” emas, balki “muhrlandi”.
Muhr! Muhr eng asosiy hujjatlarga, eng asosiy o‘rinlarda ishlatiladigan narsa va
uning qoldirgan izi abadul abad o‘chmaydi. Xuddi, Omondavlat ko‘nglidagi yara,
106
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
107
O’sha manba.
108
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.
109
O’sha manba.

u anglagan haqiqat singari. Muallif tili bilan aytganda: “Omondavlat o‘rtog’I
uchun bu qadar ahamiyatsiz bo‘lganidan o‘kindi, albatta” 110
. Do‘stiga mehr bilan
keltirilgan “tarvuz” mezbonning “dasturxon”idan emas, balki axlatxonadan joy
olsa, bu mehmonnning kimligiga ishorami, yoki mezbonning ma’naviyatdan
yiroqligi, olamni faqat moddiylikdan iborat deb bilishidan dalolatmi? Keling, bu
manzara bilan matn orqali to‘liqroq tanishib chiqsak: “Omondavlat e’tibor
bermadi-yu, xotini bir turtgach, cho‘chiganday ishora qilgan tomonga qaradi: temir
yashiklar yoniga xuddi kecha o‘zi ko‘tarib kelgan tarvuzlarga o‘xshash ikki tarvuz
turibdi. Nahotki, dedi o‘zicha” 111
. Bu manzara bilan tanishgan kitobxon ko‘nglida
Omondavlatning qadriga achinishdan ko‘ra ko‘proq, Xudoyqulga nisabatan nafrat
uyg’onadi. Yuqoridagi savolga beixtiyor javob topgan bo‘lsangiz ajab emas.
Ularga qarata: ”Katta bir kursilarning shinam bir joylarida o‘tirgan, ey katta
insonlar, bu dunyo faqat moddiylikdan iborat emas, unda mehr-muhabbat, e’tibor,
insoniylik deya atalmish, moddiylik tarozida o‘lchab bo‘lmas tuyg’ular ham bor”,-
degingiz keladi. E’tibor, mehr bilan olib kelingan, dasturxonning bir chetiga ham
loyiq ko‘rilmagan, axlatxonada yotgan ikki dumaloq, usti qora narsa shunchaki bir
tarvuz emas edi. U katta kresloda bo‘lmasa-da, bir vaqtning o‘zida bir necha inson
sig’ishi mumkin bo‘lgan oddiygina ko‘rpachada o‘tiruvchi, insoniylikni hayotining
asosiy mezonlaridan biriga aylantirgan, ma’naviyatli, xuddi, tarvuz singari
ko‘rinishi oddiy kichik odam Xudoyqul obraziga ishora edi. Ushbu fikrlarimizni
qahramonimiz xayolidan o‘tgan jumlalar ham dalillaydi. “Ey, inson! Kechagina
men qatori eding-ku. Qishloqdan, tezak orasidan chiqding-ku. Nima qiliq axir bu?
Senga million so‘mlik sovg’a olib kelishga qurbim yetmaydi. Ko‘ngil bu, do‘st,
ko‘ngil! Haqorat ham shunchalik bo‘lar” 112
.
Ayrim yozuvchilar ba’zan butun boshli xarakter mohiyatini asosan portret
tasviri orqali ochadi. Bunda u shunday yo‘l tutadi: dastlab qahramon qiyofasidagi
xarakterli belgilarni birma bir aytib o‘tadi, so‘ngra bu tafsilotlarni bitta xarakterli
detal orqali umumlashtiradi, yozuvchi keltirgan tavsilotlar xarakter qiyofasining u
110
O’sha manba.
111
O’sha manba.
112
www.ziyouz.uz kutubxonasi.O’.Sobir.Tarvuz.-T.,Kamalak,1993.- B 7.

yoki bu tomoni haqida tasavvur qilish imkonini bersa, umumlashtiruvchi detal
xarakter qiyofasini yaxlit va lo‘nda qilib gavdalantiradi, qo‘yadi, ayni vaqtda shu
detal xarakter mohiyatini ham belgilaydi, xarakterni biz xuddi shu detal orqali
tasavvur qilamiz. Shu o‘rinda Zulfiya Qurolboy qizining “Xoliq amaki”
hikoyasining qahramoni Xoliq amaki portretiga e’tibor beraylik. “Egnida yoqasi-
yu yenglari idrab-suzulib qolgan chorxona ko‘ylak, rangi uniqib ketgan
nosvoyrang soldatcha shim, oyog’ida poshnasi yeyilgan, tumshug’I yirtilganda
tikilaverib “qo‘tir” bo‘lib qolgan etik… Sochlari qorday oqarib ketgan boshida esa
hamisha yap-yangi do‘ppi bo‘lardi” 113
. Hikoyaning boshidayoq Xoliq amaki biz
kitobxonlarga xuddi shunday tanishtiriladi. Keyingi o‘rinlarda ham
qahramonimizning jamiyatning oddiy vakili ekanligi haqida muallif tilidan hech
qanday fikr aytilmaydi, ammo qahramonimiz portretidagi ayni o‘rnida ishlatilgan
detallar orqali uni xalqning vakili ekanligini ilg’ab olishimiz qiyin emas. Idragan
ko‘ylak, oqargan shimni bir chekkaga qo‘yib turaylik, hatto, oyoq kiyim ma’lum
muddat kiyilgandan so‘ng poshnasi yeyiladi. Bular hayotda ko‘plab uchrab
turadigan hodisa. Poyabzalning tumshug’i urilishi ham, ammo uning qayta-qayta
yirtilishiga nima deysiz. Poyabzal ne-ne kosiblarni ko‘rgunga qadar, qayerlarni,
qancha muddat kezdi ekan. Axir, silliq oyoq kiyim, “qo‘tir” holiga kelishi uchun
ancha muddat, yolg’iz o‘zi mashaqqatli mehnat qilishi kerak. Unga “hamroh”
olgani esa Xoliq amakida ortiqcha pul yo‘q. Ushbu fikrimizni qahramonimiz
Narziqul raisga qarata aytgan “Bolalarning oyog’iga yo‘q” deya zorlanishi ham
dalillaydi. Portret tasviridagi yana bir muhim detal kitobxonga beihtiyor g’urur
tuyg’usini baxsh etadi. Uniqqan kiyimlar kiysa ham Xoliq amakining, ”Sochlari
qorday oqarib ketgan boshida hamisha yap-yangi do‘ppi bo‘lardi” 114
. Ana
milliylikka, milliy qadryatlarga hurmat. Birgina do‘ppini shunchalik ardoqlagan
inson o‘zgalarga nisbatan nomehribonlik qilib,o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan
fazilatlarga putur yetkazmasligi tabiiy hol. Buni o‘zgalar farog’atini deb, o‘z
manfaatlaridan voz kechgan o‘rinlarida ko‘rib o‘tdik. Muallif mahoratini qaranki,
birgina detal “yangi do‘ppi” orqali voqealarning ishonarliligini ta’minlagan ekan.
113
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-T.,O’zbekiston,2012.- B 188.
114
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-T.,O’zbekiston,2012.- B 188.

Bu esa so‘nggi davr o‘zbek nasrida sifat jihatdan yangilanish jarayoni
kechmoqdaligini “ularda eng yaxshi an’analar izchillik bilan davom ettirilgani
holda inson ruhiyatiga xos nozik tebranishlar milliy va umuminsoniy qadryatlar
bilan bog’liq holda yangicha talqinlarda namoyon bo‘lmoqda” 115
ligini ko‘rsatib
turadi.
“Muallifning detalga bo‘lgan e’tibori uning o‘quvchini qabul qilish jarayonini
faollashtirishga, hammualliflik qilishga va qo‘shimcha mustaqil tasavvurini
undovchi potensial kuchidan kelib chiqadi.Badiiy asar ayniqsa hikoyani bezab
turguvchi va uning badiiy qiymatini oshirguvchi unsir detal” 116
ekan, demak, biz
hech bir hikoyani usiz tasavvur qilolmaymiz. Kichik bir janrda katta mahorat
ko‘rsatgan Abdulla Qahhor ijodida tabiat tasviridagi detaldan foydalanib,
qahramon xarakteri ochib berilgan o‘rinlarni uchratishimiz mumkin. Xuddi
shunday usulni istiqlol davri o‘zbek adabiyotidagi hikoya janrida ham munosib
qalam tebratayotgan Isajon Sultonning “TODD”, hamda Ulug’bek Hamdamning
“Uzoqdagi Dilnura”, Zulfiya Qurolboy qizining “Xoliq amaki” hikoyalarida ham
uchratishimiz mumkin. Ular detaldan kichik odam obrazining xarakterli
xususiyatlarini ochib berishda unumli foydalanadi. Istiqlol davri Kichik odam
obrazi ma’naviyati quruqshagan shaxslardan farqli o‘laroq, jamiyatning oddiy
vakili ekanligi bilan biz tanishib chiqqan edik. Ushbu fikrimizni Isajon Sultonning
“TODD” hikoyasida keltirilgan peyzaj tasviridagi detallar orqali umumlashtirsak:
”Mening ilk anglagan narsam-bu xonadondagi g’aribonlik bo‘ldi. Ayvonga eski bir
sholcha to‘shalgan, ustida po‘stak… Eshik – derazalarning bo‘yoqlari ko‘chgan.
Daraxtlarning to‘kilgan barglari bir chetga uyulgan, qo‘radagi qo‘ylar oldida-da bir
uyum xazon: qo‘ylar uni talashib tortishib yeyishayotir” 117
. Muallif tilidan
keltirilgan hikoya qahramoni, kichik odam obrazi Mamasidiq pishshiqning
xonadonidagi tabiat tasviri uning ijtimoiy ahvolidan dalolat beradi. Bu yerda eski
sholcha, bo‘yoqlari o‘chgan deraza g’ariblik alomatidir. Kundalik hayotimizda
ko‘plab g’arib xonadonlarda xuddi shu kabi holatlarni uchratib turamiz.
115
O’zbek tili va adabiyoti. S.Rahimov.Adabiyotshunoslikda badiiy detal. –T.,Fan,2010.- B 64.
116
O’sha manba.
117
S.Isajon.Boqiy darbadar.-T.,2008.- B 154.

Hikoyaning boshqa bir o‘rnida muallif qahramonimizning moddiy ahvoliga
alohida bir murojat bilan to‘xtalib o‘tirmaydi, ammo shu o‘z o‘rnida ishlatilgan
eski sholcha hamda bo‘yoqlari o‘chgan deraza detallari orqali biz qahramonimizni
jamiyatning kichik bir vakillaridan biri ekanligini his qilib turamiz.
Qahramonlarimizning aksariyatiga aloqador bo‘lgan ushbu g’ariblik sababi ularni
o‘z hayotiga befarq, yoki kamharakat ekanliklaridan emas. Chunki kichik odam
obarzi vakillarining ko‘plab a’zolari mehnatsevar, tirishqoq, tinim bilmas
shaxslardir. Uzoqqa bormay “TODD” hikoyasidagi navbatdagi peyzaj tasviriga
e’tiborimizni qaratsak: “…biroq mevali daraxtlarning bari orasta, tartib berilgan,
kuzgi husaynilar oltinday tovlanib turibdi” 118
. Kuzgi husaynilarning o‘z faslida,
vaqtida sap-sariq (oltinday tovlanib) rangga kirib, maromida pishishi, mevali
daraxtlarga tartib berilishi uchun ancha e’tibor va birmuncha mashaqqatli mehnat
zarur. Qahramonlarimizning tinim bilmasligiga muallif tomonidan keltirilgan
quyidagi : “Men uning dam olib o‘tirganini yoki choyxonada oshxo‘rlik qilganini
hech ko‘rmaganman. Xayolimda-da u indamas, tinim bilmas bir kishi sifatida
qolgan” 119
,- degan jumlalari orqali juda ko‘p bor amin bo‘lganmiz. Yuqoridagi
detallar esa muallif tiliga kitobxonni ishontirishdagi asosiy vosita vazifasini
bajaradi. Abdulla Qahhor tabiri bilan aytganda: “ … hikoya, povest, roman va
umuman hamma janrda bo‘lgan, adabiy avtor tomonidan kiritilgan, sohta detal,
hatto bir so‘z ham butun asarning ta’sirini yo‘qotadi” 120
. Mehnatsevarlik, kecha-yu
kunduz tinim bilmaslik kabi faziatlar istiqlol davri o‘zbek hikoyachiligi namunasi
bo‘lmish, Isajon Sultonning “TODD” asari qahramonigagina tegishli emas. Bu
xususiyatlarni biz Ulugbek Hamdamning “Uzoqdagi Dilnura”, Sobir O‘narning
“Tarvuz”, “Tegirmonchining bolasi”, Erkin A’zamning “Aralashqo‘rg’on”,
“Bog’bolalik Ko‘kaldosh”, Zulfiya Qurolboy qizining “Xoliq amaki”, “Tafakkur”
hikoyalarining yetakchi qahramonlari bo‘lmish Kichik odam obrazlarida
uchratishimiz mumkin.
118
S.Isajon.Boqiy darbadar.-T.,2008.- B 154.
119
O’sha manba.
120
O’ljaboyev U.Hikoyachilikda davr nafasi.-T.,turon zamin ziyo,2016.- B 79.

Badiiy adabiyotda yaratilgan har bir obraz, xarakter va tiplarning nechog’lik
ishonarli chiqishi yozuvchi mahorati, uning siz-u biz ko‘rib turgan hayotni botinda
yashirin jihatlarini ko‘ra bilish kabi qobiliyatlariga bog’liq. Ko‘plab asarlarni
o‘qish chog’ida guvohi bo‘lganimizdek hech qachon ijobiy obraz xonadoni
supuruqsiz, haroba holda (Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi
Homidning hamtavoqlari uyi tasviri) tasvirlanmaydi. Yoki, baxtdan sarhusht odam
xazonlar aro kezmaydi. Ko‘proq baxtli holatlar yosharish va yangilanish ayyomo
bo‘lmish bahorda, qayg’uli holatlar esa kuzda sodir bo‘ladi. Bu fikrimizni Isajon
Sultonning “TODD” hikoyasi qahramoni Mamasiddiq pishshiqning kasallikdan
vafot etgan ( kuzgi husaynilar oltinday tovlanib turibdi) fasli ham dalillaydi.
Ulug’bek Hamdam “Uzoqdagi Dilnura” hikoyasida detallardan, nafaqat, kichik
odam obrazining xarakterli xususiyatlarini ochib berishda, balki hikoya ruhiyatini
yoritishda ham unumli foydalangan. Oyoqdagi arzimas yara qarovsizlik tufayli
qorasonga aylanib Yunus tog’aning olamdan ko‘z yumushiga olib kelgandan
so‘ng, suyukli jiyani bo‘lmish, biznesment Kozimjonning xayolidan o‘tgan va
ko‘zi tushgan manzaraga diqqat qilaylik: “Ana bog’ - tog’asi o‘z qo‘li bilan barpo
etgan va esiga tushdi deguncha og’zining tanobi qochib maqtanadigan, ana qo‘ra-
mol-hol, qo‘y echki boqiladigan, ana katak qarshisida soatlab turishib, dakan
xo‘rozlar jangini tomosha qilishadigan…” 121
Ushbu jumlalarda hozirgi zamonga
(ana bog’, ana katak…) va o‘tgan zamonga (qo‘li bilan barpo etgan, dakan
xo‘rozlar jangini tomosha qiladigan) oid ma’lumotlarni uchratishimiz,
qahramonimizni nimanidir ko‘rib, allanimalarnidir xotirlayotganidan dalolat
beradi. “Tanobi qochib maqtanish, soatlab xo‘rozlar jangini kuzatish” 122
kabi
holatlar Kozimjonning Yunus tog’a bilan kechirgan baxtiyor onlariga ishora
bo‘lsa, “Lekin bog’ning sharti ketib, parti qopti: go‘yo sochi siyraklashib qolgan
boshni esga soladi. Kozimjon tovuqkatakka qarab yo‘l yurdi. Lekin u yerda tovuq
tugul katakning yarim to‘riyam yulib olingandi” 123
, –degan jumlalar kitobxon
ruhida kechayotgan g’am-alamni yanada orttiradi. Ushbu jarayonga muallif: ”Har
121
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-T.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.
122
O’sha manba.
123
O’sha manba.

holda biron yamoqqa ishlatilgandir…” 124
- deya izoh beradi. Yozuvchi tomonidan
berilgan izoh, qahramonimizning o‘sha vaqtdagi ijtimoiy holatiga ishora qilishdan
tashqari, boqealarning ishonarli bo‘lishini ham ta’minlamoqda. Bor yo‘g’ini hatto,
kasallik nafaqa puligacha farzandlariga tutgan insonning bog’i yoki tovuqxonasi
bunday holga tushib qolishi tabiiy hol. Oyog’i kasalligi uchun doriga pul sarflay
olmagan insonni hovlisi avvalgi holatda bo‘lsa, bizningcha, kitobxon bunga
ishonmagan bo‘lardi. Muallifning mahoratini qaranki, bir-biriga qarama-qarshi
bo‘lgan detallarni o‘z o‘rnida, bir joyda qo‘llay bilgan. Bu esa qarama-qarshi tus
olgan hikoya voqeliklarini biz kitobxonlarga uqtirishda
“Uzoqdagi Dilnura” hikoyasining bosh qahramonlaridan biri Kozimjon
xayolidan o‘tgan bir misra she’r zamiriga olam-olam ma’no-mazmun jo etilgan.
Mana o‘sha misra: “Somon parchasidek oqib boraman” 125
. Somonning parchasini
suvda oqish jarayonini kuzatganmisiz? Bor ixtiyorini suv va shamolga topshirgan
holda, ixtiyorsiz oqib ketaveradi. Kozimjon ham xuddi samon parchasidek, hayot
qonun-qoidalari oldida ojiz qolmoqda edi. Bir necha varoqlar bag’riga jo qilsa
bo‘ladigan mazmunni yozuvchi mahoratini qaranki, oqayotgan somon parchasi
detali orqali ixcham va ta’sirli tarzda ifodalaydi.
Istiqlol davri o‘zbek adabiyotida badiiy asar tiliga, shu jumladan hikoyalari
tiliga ham juda katta mas’uliyat bilan qaragan, bu borada tinimsiz izlangan,
mashaqqatli mehnatning barchasiga chidagan yozuvchilarimizdan biri Zulfiya
Qurolboy qizi hisoblanadi. Uning mashaqqatli mehnati mahsuli bo‘lmish
“Tafakkur” hikoyasidagi Tangriberdining onasi vafotidan keying ahvoliga
e’tiborimizni qarataylik: ”Uchuqlar asta – sekin kattalashib, yiringli yaraga
aylandi. Bir kun kelib yaralar yorilib, qon sachrab, kiyimlari dog’ bo‘lib qolgandan
keyingina Erkaboy bundan xabar topdi,-” 126
deya muallif qahramonning portretini
chizadi. Bu yerda tanaga o‘zi yoki boshqalar tomonidan jarohat yetkazilmagan
bo‘lsa-da, uning ko‘ylaklari qon sachrashi oqibatidan qizil dog’ bo‘lib qolganligi
bemorga nisbatan yaqinlari ancha muddat bee’tibor bo‘lganligini bildiradi. Qondan
124
O’sha manba.
125
www.ziyouz.uz kutubxonasi.H.Ulug’bek.Uzoqdagi Dilnura.-T.,Kamalak,2009,mart-aprel.- B 32.
126
Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo’shiq.-T.,O’zbekiston,2012.- B 62.

dog’ bo‘lib qolish darajasiga kelgan ko‘ylak ham aynan shunday ma’no-mazmunni
ifodalovchi detal hisoblanadi, ammo Qozoqboy Yo‘ldoshevning “Yoniq so‘z”
nomli maqolalar to‘plami orqali istiqlol davri o‘zbek hikoyachiligidagi kichik
odam obraziga bergan ta’rifiniga yana bir bor diqqatimizni qaratmoqchimiz.
Olimning Kichik odam obrazlarini: “Ular hamisha ham ojiz, notavon, noshud
emaslar. Ba’zan juda ishchan, olg’ir, uddaburon bo‘lishlari ham mumkin” 127
,- deya
ta’riflashi asosli edi. Tangriberdining xotirasi qaytish jarayonidagi tafakkurdagi
o‘zgarishlar quyidagicha: “Keyin… xayoliy kuch iskanjasiga tushib qolgandek
qaltirab ketdi. Qaltirash asnosida… yelkasidagi yiringli yaradan nimjongina bir
narsalar uchib pastga – ko‘rpa ustiga tushdi. Bu qurt edi,-” 128
deya tasvirlanadi. Bu
tasvirlar nafaqat tafakkurdagi o‘zgarish tafsiloti, balki jismning yemirilishi ham.
Badandagi qurtlar uning yemirilishini ta’sirli tarzda ko‘rsatib beruvchi detal
vazifasini o‘tayapti desak, bizningcha, xato bo‘lmaydi. Bu holat bir qaraganda
ishonarsizdek tuyulishi mumkin, lekin badiiy adabiyot tarixiga nazar soladigan
bo‘lsak, tasavvuf adabiyotida sabr-qanoat timsoli bo‘lmish Ay’ub
payg’ambarimizning tanasidagi yaraning qurtlaganiga ham eshitganmiz. Demak,
inson tanasidagi yaraning qurtlashi, bo‘lishi mumkin bo‘lmagan to‘qima emas.
Muallifning shu hayotiy hodisadan qahramonimiz tafakkurida uyg’onayotgan
jo‘shqinlikka qarshi holatda foydalanishidan maqsadi nima ekan. Bu savollar ongni
band etgan holda, xotirimga Abdulla Qahhor so‘zlari keldi: “Men Jek Londonning
“Jazirama” asarini o‘qiyotganimda uning g’oyasini topolmaganman, ammo bor
narsamni yig’ishtirib qishloqqa ketgim kelgan. Keyinchalik bilsam asarning bosh
g’oyasi ham insonlarda tabiatga bo‘lgan mehrni uyg’otish ekan” 129
. Abdulla
Qahhor so‘zlari bilan tanishgandan so‘ng, barchamiz yozuvchi maqsadini anglagan
bo‘lsak ajab emas. Qahramonimizning jism yemirilishi jarayonida ruhiyatidagi
holatiga muallif quyidagicha : “Muzlab qolgan tafakkurida “yilq” etib uchqun
paydo bo‘ldi. Uchqun asta-sekin alanga olib, zulmatda qaqshab yotgan tasavvur
ko‘zgusini yoritib, kumushday yaraqlatib yubordi” 130
,- deya ta’rif beradi. Bu
127
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-T.,Yangi asr avlodi,2006.- B 84.
128
Zulfiya Qurolboy qizi.qadimiy qo’shiq.-T.,O’zbekiston,2012.- B 62.
129
Yoshlar seminariyasida so’zlagan nutqidan.
130
Zulfiya Qurolboy qizi.qadimiy qo’shiq.-T.,O’zbekiston,2012.- B 64.

qarama-qarshiliklarni, jismdan ruhni ustun holatini ko‘rgan kitobxon, hayotda
“Ilojsiz narsani o‘zi yo‘q”ligiga yana bir bor amin bo‘ladi, hamda o‘z orzulari
tomon intilishni davom ettiradi. Bizningcha, muallifning bir-biriga zid holatlarni
bir o‘rinda qo‘llashidan maqsadi ham shu bo‘lgan. Hikoyadagi qurtlagan yara
detali esa istiqlol davri o‘zbek adabiyotidagi kichik odam obrazining tafakkur
quvvatini ochib berish bilan bir qatorda hikoya g’oyasining ta’sir kuchini ham
oshirmoqda.
XULOSA

Istiqlol davri o‘zbek adabiyotida zamon va shaxs tasviri o‘z yetakchiligi bilan
muhim ahamiyatga ega. Jamiyatda tutgan o‘rniga nisbatan shartli ravishda “kichik
odam” deya nom olgan bu obraz o‘zining ma’naviyati, indamasligi, tinim bilmas,
tirishqoqligi bilan xarakterlanadi. Ularni badiiy adabiyotga to‘laqonliroq tasvirda
kirib kelishini Ulug’bek Hamdamning “Yolg’izlik” qissasi qahramoni yosh
yozuvchi yigit xayolon o‘z kitobxoniga qilgan murojaati orqali izohlashni
boshlasak: “Tushunyapsanmi, o‘quvchi, yozuvchining mehnati-yu asarlari qimmati
qay darajada ekanini idrok etyapsanmi? Yozish-chorasizlikdan bosh urilgan chora
bo‘ldi menga! Yozish bu- alamidan o‘zini qayerga qo‘yishni bilmagan odamning
oq qog’ozdan bunyod etilgan devorga gurs-gurs urib, hovuridan tushmak” 131
.
Ushbu hovurni vujudga keltiruvchi kuch ijodkorlar tilida ilhom deb ataladi.
Haqiqiy, umri boqiy asar yaratishda yozuvchiga, dastavval, ana shunday ilhom
zarurligini Abdulla Qahhor ham ta’kidlab: “Yaxshi asar-o‘quvchini maftun
qiladigan asar, faqat ilhom bilan yozilgan asar” 132
,- deya aytib o‘tadi. Yozilishi
shartligidan emas, balki ana shunday kuchli ilhom ta’sirida yaratilgan, istiqlol
davri o‘zbek adabiyoti na’munalariga Ulug’bek Hamdamning “Uzoqdagi Dilnura”,
Sobir O‘narning “Tarvuz”, “Tegirmonchining bolasi”, Erkin A’zamning
“Aralashqo‘rg’on”, “Bog’bolalik Ko‘kaldosh”, “Fayzining amakisi”, Isajon
Sultonning “TODD”, Zulfiya Qurolboy qizining “Xoliq amaki”, “Qadimiy
qo‘shiq”, “Tafakkur” hikoyalarini kiritishimiz mumkin. Ulardagi shartli ravishda
“kichik odam” obrazi deya o‘rganayotgan qahramonlarimizni talqin etishda
yozuvchilarning har birida individual yondashuv borligini tahlillarda ko‘rib o‘tdik.
Abdulla Qahhorning:” Yaxshi asar ilhomning natijasi, ilhom his qilishning
natijasi” 133
,- deya aytib o‘tgan fikrlariga tayanadigan bo‘lsak, Kichik odam
obrazlarining nekbin tuyg’ulari, ma’naviy olami yoritilgan asarlar ham teran his
etilib, moshohadakorlik bilan qalamga olinmoqda. Istiqlol davri o‘zbek
hikoyachiligida qalam tebratib kelayotgan nosirlarimiz kichik odam obraziga
murojaat etib dunyoni, undagi har bir moddiy boylikni o‘tkinchi ekanligini,
131
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-T.,Yangi asr avlodi,2006.- B 92.
132
Yoshlar seminariyasida so’zlagan nutqidan.
133
Yoshlar seminariyasida so’zlagan nutqidan.

insonning insoniyligini ta’min etuvchi uning ma’naviyati, qalb dunyosiligini
kitobxonlarga his qildirmoqdalar. Bu o‘rinda Abdulla Qahhor aytganiday:“Bilgan
bilib qo‘yaverishi mumkin. His qilgan his qilib qo‘yavermaydi. Adabiyotning zo‘r
tashviqiy kuchi ham shundan iborat. His qilish-munosabat,munosabat-faoliyat
demakdir” 134
,- degan jumlalarini eslash joiz deb o‘ylaymiz.
“Har bir yaxshi asarning mehrigiyosi boshqa yaxshi asarning mehrigiyosiga
o‘xshamaganligi uchun yaxshi” 135
,- degan fikrlarni anglagan holda yozuvchilarimiz
kichik odam obrazini yoritishda o‘ziga xos individual usullardan
foydalanmoqdalar. Ularni xarakterli xususiyatlarini dalillashda qo‘llagan detallari
ham shular jumlasidan.
Istiqlol davri o‘zbek hikoyalarini o‘rganish natijasida shu xulosaga keldikki,
yozuvchilarimiz inson ma’naviy olamiga chuqur nazar solib, kichik odam obrazini
quyidagicha tasvirlaydilar:
- kichik odamning ichki olami, beg’ubor ma’naviyati o‘quvchilarga o‘rnak qilib
ko‘rsatildi(Sobir O‘narning “Tarvuz”, Ulug’bek Hamdamning “Uzoqdagi Dilnura”
hikoyalari va b);
- uning zabun holini tasvir etib, kitobxonlarni ular himoyasiga otlantiradi (Zulfiya
Qurolboy qizining “Xoliq amaki” hikoyasi va b);
- ularning salbiy xususiyatlarini yoritib bergan holda zulmga, axloqsizlikka
nisbatan nafrat uyg’otadi (Sobir O‘narning “Tegirmonchining bolasi” hikoyasi va
b);
- hayot falsafasini yoritishda (Isajon Sultonning “Todd” hikoyasi va b) mualliflar
ulardan asosiy obraz sifatida foydalanadi.
Ko‘rib turganingizdek “kichik odam” deya talqin etilayotgan obraz istiqlol
davri o‘zbek hikoyachiligida inson ichki olami, ma’naviyatini o‘rganishda katta
ahamiyatga molik. Bularning barchasi “Odamga yondashishda jo‘nlikdan,
134
O’sha manba.
135
O’sha manba.

qolipdan voz kechilganligi nasrimiz taraqqiyotida sog’lom tamoyillar qaror
topayotganligidan dalolat beradi” 136
. Xullas, o‘zbek adabiyotida haqiqiy ma’nodagi
zamondosh insonlarning obrazlari “kichik odam” siymosida gavdalantirilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mirziyoev Sh. M. А dabiyot va san at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimizʼ
ma naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevori // O zbekiston
ʼ ʼ
136
Yo’ldoshev Q.Yoniq so’z.-T.,Yangi asr avlodi,2006.- B 132.

Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning O zbekiston ijodkor ziyolilari vakillariʼ
bilan uchrashuvdagi ma ruzasidan. Xalq so zi, 2017 yil 4 avgust.
ʼ ʼ
2.Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-T.,Ma’naviyat,2008
3. H.Ulug’bek. Ruhni uyg’otguvchi so‘z. -T., Turon zamin ziyo, 2017. - B 404.
4.Ozod vatan saodati. 5-jild, Adabiy tanqid;Sharafiddinov O, G’afurov I,
Rahimjonov N, Karimov B va b.larning maqolalari, - T., Adib. 2013. – B 424.
5. Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. – T., Yangi asr avlodi, 2006. – B. 298;
6. Yo‘ldoshev Q, Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T., Kamalak, 2016. – B
464.
7. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – T., Abdulla Qodiriy nomidagi xalq
merosi nashriyoti, 2004. – B 165.
8. O‘ljaboyev U. Hikoyachilikda davr nafasi. -T.,Turon zamin ziyo,2016. – B 254.
9. O‘ljaboyev U.Adabiyot – ko‘ngil ko‘zgusi.-T.,Turon zamin ziyo,2017.- B 216.
10. Hoshimov O‘. Daftar hoshiyasidagi bitiklar. -Toshkent., Sharq, 2015. - B 304.
11.100 mumtoz faylasuf. -Toshkent., Yangi asr avlodi, 2013. -B 699.
12. Rahimjonov N. Istiqlol va bugungi adabiyot. -T.,O‘qituvchi,2017.- B 328.
13.Zulfiya Qurolboy qizi.Qadimiy qo‘shiq. - T., O‘zbekiston, 2012,- B 190.
14 . S.Isajon. Boqiy darbadar. -T., 2008. - B 154.
15. O‘.Sobir. Bibisora.-Toshkent., O‘zbekiston, 2011. - B 264.
16. Qo‘shjonov M. O‘zbekning o‘zligi. –T.,Turon zamin ziyo,1993.- B 244.
17. A.Erkin.
18. A.Qodiriy.Mehrobdan chayon.-T., Turon zamin ziyo, 2015.- B 164.
19. Mirhaydarov H, Rahimov Z, Jo‘rayeva.Adabiyot nazariyasi fanidan majmua.
- Guliston,2014. -B 204.
20. Yoshlik. Xarakter va ruhiyat birligi. Z.Karimov.–T., 2015. 10-son. -B 28.
21. O‘zbek tili va adabiyoti. S.Rahimov. Adabiyotshunoslikda badiiy detal.
–T., Fan, 2010. -B 66.
22. Adabiy tur va janrlar(tarixi va nazariyasiga oid) Uch jildlik. 1-jild. -T., 1991.
- B 78.
23. Abdulla Qahhor.Yoshlar seminariyasida so‘zlagan nutqi.
24. Hotamov N, Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarini ruscha – o‘zbekcha
izohli lug’ati.-T., O‘qituvchi,1979.
25. Rahmatullayev Sh, Hojiyev A.O‘zbek tilining imlo lug’ati.-T.,O‘qituvchi,2016.
- B 240.
26. Safarali QURBONOV. Aspirant.“Sharq yulduzi”, 2011–1

28. www.ziyouz.uz kutubxonasi. H.Ulug’bek. Uzoqdagi Dilnura. -Toshkent.,
Kamalak, 2009, mart-aprel. - B 32.
29. www.ziyouz.uz kutubxonasi. O‘.Sobir. Tarvuz. -T., Kamalak, 1993. - B 7.
30. E-mail:til@sarkor.uz kutubxonasi. Xarakter va ruhiyat birligi. -T., Kamalak,
2005. - B 44.

Sobir o‘nar asarlarida zamon va shaxs

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish