Soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi. Soliq imtiyozlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	321.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi. Soliq imtiyozlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati

Купить

MUNDARIJA
KIRISh.......................................................................................... 3
I BOB SOLIQ IMTIYOZLARINING NAZARIY ASOSLARI VA
IQTISODIY MOHIYATI ……………………………………… 5
1.1. Soliq imtiyozlari tushunchasi, turlari va
tasnifi………………….. 5
1.2. Xalqaro amaliyotda soliq imtiyozlari
siyosati ................................ 6
II BOB O‘ZBEKISTON SOLIQ SIYOSATIDA
IMTIYOZLARNING O‘RNI VA ULARDAN
FOYDALANISH AMALIYOTI ………………………………. 11
2.1. O‘zbekiston soliq tizimida imtiyozlar tahlili ................................. 11
2.2. Soliq imtiyozlarining salbiy oqibatlari va ularni optimallashtirish
yo‘llari .......................................................................................... 23
III BOB SOLIQ IMTIYOZLARI SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI VA
ISTIQBOLLARI ……………………………………………….. 27
3.1. Soliq imtiyozlarining zamonaviy muammolari ………………… .. 27
3.2. O‘zbekistonda soliq imtiyozlari siyosatini takomillashtirish
bo‘yicha takliflar ………………………………………………… 29
XULOSA....................................................................................... 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..................................... 35
2

KIRISh
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida
davlatning soliq siyosati iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirish, investitsiyalarni
jalb qilish, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va makroiqtisodiy muvozanatni
qo‘llab-quvvatlashning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Xususan, soliq
imtiyozlari — bu davlat tomonidan iqtisodiy subyektlarga vaqtincha yoki doimiy
tarzda qo‘llaniladigan fiskal yengilliklar bo‘lib, ularning asosiy vazifasi muayyan
ijtimoiy-iqtisodiy maqsadlarga erishishni ta’minlashdan iborat.
Soliq imtiyozlari orqali davlat turli strategik yo‘nalishlarda faoliyat
yuritayotgan subyektlarga rag‘batlantiruvchi imkoniyatlar yaratadi. Bu imtiyozlar
iqtisodiyotning muhim sohalarini rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish,
mahalliy va xorijiy sarmoyalarni jalb qilish, eksport salohiyatini kuchaytirish,
innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash, ekologik muammolarni hal etish kabi
ko‘plab maqsadlarga xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, noto‘g‘ri yoki
haddan tashqari berilgan soliq imtiyozlari byudjet tushumlarining kamayishiga,
moliyaviy resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga va iqtisodiy samarasizlikka olib
kelishi ehtimoldan xoli emas.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari nafaqat iqtisodiy, balki
siyosiy va ijtimoiy mezonlarga asoslangan holda qo‘llanilishi zarur. Masalan,
OECD, IMF va Jahon banki kabi xalqaro moliyaviy institutlar soliq
imtiyozlarining shaffofligi, samaradorligi va nazorat mexanizmlari mavjudligini
doimiy ta’kidlab kelmoqda. Aks holda, ularning ortidan fiskal intizom buzilishi,
soliq adolatsizligi va “soliq xarajatlari”ning ortib borishi kuzatiladi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda olib borilayotgan soliq
islohotlari jarayonida soliq imtiyozlari muhim instrument sifatida keng
qo‘llanilmoqda. Jumladan, Soliq kodeksi va Prezident farmonlari asosida turli
sohalarda faoliyat yuritayotgan yuridik va jismoniy shaxslarga ko‘plab imtiyozlar
ajratilmoqda. Biroq, ushbu imtiyozlarning iqtisodiyotga ko‘rsatgan real ta’sirini
chuqur o‘rganish, ularning samaradorligini tizimli baholash, va natijadorlikka
3

asoslangan yondashuv asosida soliq siyosatini shakllantirish dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda.
Shu boisdan mazkur kurs ishida soliq imtiyozlarining nazariy asoslari,
xalqaro va milliy amaliy tajribasi, ularning iqtisodiyot tarmoqlariga ta’siri,
shuningdek, O‘zbekistonda mavjud soliq imtiyozlari tizimining ustuvorliklari va
zaif jihatlari har tomonlama tahlil qilinadi. Shuningdek, statistik ma’lumotlar,
grafik va dinamik ko‘rsatkichlar asosida soliq imtiyozlarining iqtisodiy
samaradorligi baholanadi hamda siyosiy-huquqiy yondashuv asosida
takomillashtirish yo‘nalishlari ishlab chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi: Soliq imtiyozlarining nazariy va amaliy jihatlarini
chuqur o‘rganish, ularning iqtisodiy o‘sish, sarmoya jalbi, tarmoq rivojlanishi va
fiskal barqarorlikka ta’sirini aniqlash, hamda O‘zbekiston sharoitida ushbu
imtiyozlarni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining vazifalari:
 Soliq imtiyozlari tushunchasi va tasnifini ilmiy asosda aniqlash;
 Xalqaro tajribada qo‘llanilayotgan soliq imtiyozlari siyosatini tahlil qilish;
 O‘zbekiston soliq tizimidagi imtiyozlarning amaliy qo‘llanilishini
o‘rganish;
 Soliq imtiyozlarining iqtisodiy va fiskal samaradorligini statistik jihatdan
tahlil qilish;
 Soliq imtiyozlarini rejalashtirish, monitoring va baholash tizimlarini
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot predmeti: Soliq imtiyozlari va ularning iqtisodiyotga
ko‘rsatayotgan ta’siri.
Tadqiqot obyekti: O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan soliq tizimi
va undagi imtiyozlar amaliyoti.
Tadqiqot metodologiyasi: Iqtisodiy-statistik tahlil, komparativ (solishtirma)
tahlil, grafik vizualizatsiya, normativ-huquqiy tahlil, SWOT va strategik-scenariy
yondashuvlar.
4

I BOB. SOLIQ IMTIYOZLARINING NAZARIY ASOSLARI, TASNIFI VA
IQTISODIY MAZMUNI
1.1. Soliq imtiyozlari tushunchasi, vazifasi va iqtisodiy mohiyati
Soliq imtiyozlari — bu davlat tomonidan muayyan subyektlarga belgilangan
soliq majburiyatlaridan ozod qilish yoki ularni kamaytirish orqali iqtisodiy
faoliyatni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan fiskal mexanizmdir. Bu vosita
davlatning iqtisodiy strategiyasida muhim o‘rin tutadi, chunki u xususiy sektorni
rivojlantirish, xorijiy sarmoyalarni jalb qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish,
bandlikni oshirish kabi ko‘plab maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Soliq imtiyozlarining asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:
 Iqtisodiy rag‘batlantirish — yangi investitsiyalarni jalb qilish;
 Ijtimoiy adolatni ta’minlash — aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlari uchun soliq yengilliklari;
 Hududiy rivojlanish — orqada qolgan hududlarni rivojlantirish;
 Tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlash — ustuvor iqtisodiy sohalarga imtiyoz
berish orqali tezroq rivojlantirish.
Soliq imtiyozlari shakllari tasniflanishiga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
1-jadval
Soliq imtiyozlarining turlari va ularning tavsifi 1
Imtiyoz turi Tavsifi
Soliqdan to‘liq ozod
qilish Ma’lum muddatga yoki doimiy ravishda soliq to‘lashdan
ozod qilish
Soliq stavkasini
kamaytirish Umumiy stavkaga nisbatan quyi stavkalarni qo‘llash
Soliq bazasini
qisqartirish Amalga oshirilgan xarajatlarni ko‘proq tan olish orqali
soliqqa tortish bazasini kamaytirish
Soliq to‘lovlarini
kechiktirish Soliqni kechiktirib yoki bo‘lib to‘lash imkonini berish
Soliq kreditlari Soliq to‘lovini keyingi davrga ko‘chirishga ruxsat berish
Bundan tashqari , soliq imtiyozlari berilish sababi yoki yo ‘ nalishiga ko ‘ ra
quyidagicha guruhlanadi :
1
Malikov T.S. Byudjet-soliq siyosati: O‘quv qo‘llanma / O‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. – 376 b.
5

 Hududiy imtiyozlar ( erkin iqtisodiy zonalar , qoloq hududlar uchun );
 Sarmoyaviy imtiyozlar ( yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratishda );
 Ijtimoiy imtiyozlar (nogironlar, pensionerlar uchun);
 Tarmoq yo‘nalishidagi imtiyozlar (IT, qishloq xo‘jaligi, “yashil
texnologiyalar”).
Soliq imtiyozlariga turli iqtisodiy maktablar turlicha yondashadi:
 Klassik maktab : bozorni erkinlashtirish tarafdorlari soliq imtiyozlarini
iqtisodiy faoliyatga aralashuv sifatida ko‘radi, biroq qisqa muddatli
imtiyozlar orqali sarmoyalarni jalb qilishni ma’qullaydi.
 Keynsiychilar : soliq imtiyozlari iqtisodiy siklni muvozanatlashtirishda
muhim vosita bo‘lib, talabni oshiradi va bandlikni rag‘batlantiradi.
 Endogen o‘sish nazariyasi : soliq imtiyozlari texnologik rivojlanish,
innovatsiyalar va ilmiy izlanishlarni rag‘batlantirish orqali iqtisodiy
o‘sishga bevosita hissa qo‘shadi.
 Institutsional nazariya : imtiyozlar samarali bo‘lishi uchun ularni
boshqaradigan institutlar shaffof, hisobdor va professional bo‘lishi kerak.
1.2. Xalqaro amaliyotda soliq imtiyozlari siyosati
2-jadval
Ayrim davlatlarda soliq imtiyozlari amaliyoti 2
Mamlakat Qo‘llaniladigan imtiyozlar Natijalar
Singapur Soliq stavkasining soddaligi, IT-
sohasida 0% soliq Dunyodagi eng
raqobatbardosh iqtisodiyot
Irlandiya 12,5% korporativ soliq Google, Apple kabi gigantlar
sarmoyasi kiritilgan
Qozog‘isto
n “Astana Hub” va boshqa
texnoparklarda soliqdan ozod
qilish Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish
Polsha “Innovatsion soliq krediti” orqali
R&D xarajatlarini tan olish Texnologik innovatsiyalar
ulushi ortmoqda
O‘zbekiston Erkin zonalarda foyda va mol-
mulk solig‘idan ozod qilish Sanoat hududlari
rivojlanmoqda
2
Muallif tomonidan ishlangan
6

Soliq imtiyozlarining foydaliligini baholash uchun quyidagi asosiy ko ‘ rsatkichlar
qo ‘ llaniladi :
3-jadval
Soliq imtiyozlarining foydaliligini baholashning asosiy ko ‘ rsatkichlari 3
Mezon Mazmuni
Fiskal samaradorlik Imtiyoz berilishi natijasida YAIM, eksport, bandlik
ko‘rsatkichlari o‘sadimi?
Soliq intizomi Imtiyozlar soliq to‘lov intizomiga qanday ta’sir
ko‘rsatadi?
Soliq adolati Imtiyozlar iqtisodiy subyektlar o‘rtasida tenglikni
buzmayaptimi?
Maqsadga
muvofiqlik Imtiyozlar qaysi tarmoq yoki hududda haqiqiy muammo
yechimiga xizmat qiladi?
Monitoring va
hisobotlilik Imtiyoz oluvchilar faoliyati shaffof tarzda nazorat
qilinayaptimi?
Soliq yukini izchillik bilan kamaytirish, soliq solish tizimini soddalashtirish
va soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish iqtisodiyotni jadal rivojlantirish
hamda mamlakatning investisiyaviy jozibadorligini yaxshilash - soliq siyosatini
takomillashtirishning ustivor yo’nalishlari hisoblanadi.
Shu bilan birga, mazkur sohada bir maromda iqtisodiy o’sishga,
ishbilarmonlik va investisiyaviy faollikni oshirishga, sog’lom raqobat muhitini
shakllantirishga, shuningdek, soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar
yig’iluvchanligining zarur darajasini ta’minlashga to’sqinlik qilayotgan bir qator
tizimli muammolarni ko’rsatdi, xususan: 4
Birinchidan, umumbelgilangan soliqlarni to’lovchilar uchun soliq yuki
darajasining yuqoriligi, shuningdek, soliq solishning soddalashtirilgan va
umumbelgilangan tizimida soliqlarni to’laydigan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar
o’rtasidagi soliq yuki darajasidagi farqning sezilarliligi;
Ikkinchidan, qo’shilgan qiymat solig’ini undirishning samarasiz tizimi, soliq
to’lovchilarning aylanma mablag’larini jalb qiladigan, shuningdek, iste’mol
3
Malikov T.S. Byudjet-soliq siyosati: O‘quv qo‘llanma / O‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. – 376 b.
4
Tilabov N.T. Liberalization of tax policy - guarantee of ekonomic stability. "Science and Education" Scientific
Journal. MAY 2021/VOLUME 2 ISSUE 5. 1097-1112. www.openscience.uz
7

mahsulotining oraliq va yakuniy qiymati qimmatlashishiga olib keladigan hamda
yirik va kichik biznes o’rtasidagi kooperasiyaning rivojlanishiga to’sqinlik
qiladigan majburiy to’lovlarning mavjudligi;
Uchinchidan, soliq to’lovchilar tomonidan xodimlarning Real sonini va
mehnatga haq to’lash fondini yashirishga olib keluvchi mehnatga haq to’lash fondi
soliq stavkalarining yuqoriligi
To’rtinchidan, imtiyozlarning samaradorligini monitoring va nazorat qilish
bo’yicha ta’sirchan tizimning mavjud emasligi sababli sog’lom raqobatni
ta’minlashga salbiy ta’sir ko’rsatuvchi, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni soliq va
bojxona, shu jumladan individual xususiyatga ega bo’lgan imtiyozlar hisobiga
qo’llab-quvvatlash amaliyotining keng tarqalganligi;
Beshinchidan, davlat organlari va tashkilotlari o’rtasida axborot almashish
mexanizmlarining, elektron soliq ma’muriyatchiligi hamda soliq nazoratini amalga
oshirish shakl va uslublarining takomillashmaganligi;
Oltinchidan, o’tkaziladigan nazorat tadbirlarining sifatiga salbiy ta’sir
ko’rsatuvchi va insofli tadbirkorlik sub’ektlarining faoliyatiga aralashishlarni
kamaytirishga to’sqinlik qiluvchi nazorat faoliyatini amalga oshirishda xavf-
xatarlarni tahlil qilish va boshqarishning aniq tizimi yo’qligi;
Yettinchidan, mahalliy soliq va yig’imlarning ma’muriyatchiligi
mexanizmlarining samarasizligi oqibatida ularning yig’iluvchanlik darajasi etarli
emasligi, shuningdek, ko’chmas mulk va er uchastkalarini to’liq hisobga olish va
qiymatini ob’ektiv aniqlashning mavjud emasligi.
Mavjud tizimli muammolarni bartaraf etish, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining "O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha
«2022-2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi
to’g’risida»gi 2022 yil 28-yanvar PF-60-sonli3 Farmonilari asosida belgilangan
soliq yukini kamaytirish va soliq solish tizimini soddalashtirish, soliq
ma’muriyatchiligini takomillashtirish vazifalarini amalga oshirish maqsadida,
shuningdek, keng jamoatchilik muhokamasi natijalari hamda xalqaro valyuta
jamg’armasi, Jahon banki va xalqaro ekspertlarning tavsiyalaridan kelib chiqib
8

quyidagilar O’zbekiston Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish asosiy
yo’nalishlari etib belgilandi: 5
 iqtisodiyotga soliq yukining darajasini kamaytirish, shuningdek, soliq
solishning soddalashtirilgan va umumbelgilangan tizimi bo’yicha soliqlarni
to’laydigan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar o’rtasidagi soliq yuki darajasidagi
nomutanosibliklarni bartaraf etish;
 soliqlarni unifikasiya qilish orqali ularning sonini optimallashtirish,
shuningdek, o’xshash soliq solish bazasiga ega bo’lgan soliqlarni birlashtirish,
soliq hisobotlarini qisqartirish va soddalashtirish, operasion xarajatlarni
minimallashtirish;
 makroiqtisodiy vaziyatning barqarorligini, O’zbekiston Respublikasi Davlat
byudjeti va uning daromadlarini shakllantirishning mustahkamligini ta’minlash;
 soliq qonunchiligini soddalashtirish, soliq munosabatlari sohasida normativ-
huquqiy hujjatlardagi qarama-qarshiliklar va ziddiyatlarni bartaraf etish, insofli
soliq to’lovchilarning huquqlari va qonuniy manfaatlari himoyasini
kuchaytirish;
 soliq solish masalalarini tartibga soladigan havolaki normalar va qonun osti
hujjatlarini maksimal darajada cheklagan holda, soliq qonunchiligining
barqarorligini hamda O’zbekiston Respublikasi soliq kodeksi normalarining
to’g’ridan-to’g’ri amal qilishini ta’minlash, shu jumladan Kodeksda soliqlar va
boshqa majburiy to’lovlar stavkalarining miqdorlarini belgilash;
 xorijiy investorlar va investisiyalar uchun qulay rejimni saqlab qolish, ularni
har tomonlama qo’llab-quvvatlash va ishonchli huquqiy himoyalash;
 soliq nazoratining shakl va mexanizmlarini, shu jumladan soliq solish ob’ektlari
hamda soliq to’lovchilarni yanada to’liq qamrab olish va hisobini
ta’minlaydigan zamonaviy axborot-kommunikasiya texnologiyalarini keng
joriy etish hisobiga takomillashtirish, transfer narxlarni shakllantirish bilan
5
О‘zbеkistоn Rеsрublikаsining Prezidentining 2022-yil 28-yanvardаgi «2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi PF-60-son Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi
03.01.2024-y., 06/24/221/0003-son
9

bog’liq operasiyalarga soliq solish tartibini joriy etish, kabi soliq siyosatining
eng muhim asosiy yo’nalishlari belgilab olindi.
Dunyo tajribasidan ma’lumki, iqtisodiyotni soliq siyosatini takomillashtirish
orqali tartibga solish instrumenti har qanday mamlakatning eng muhim yo’nalishi
hisoblangan moliyaviy siyosatning dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Mamlakatimizda keng qamrovli ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni izchil da’vom
ettirish, milliy iqtisodiyotni rivojlangan zamonaviy bozor iqtisodiyoti darajasiga
ko’tarish, eksportga yo’naltirilgan ishlab chiqarish tarmoqlarini vujudga keltirish,
jahon iqtisodiyoti integrasiyasiga jadal kirib borishda moliyaviy siyosatning asosiy
ustivor yo’nalishi bo’lgan soliq siyosati dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Soliq siyosatining o’zi nima, uning asosini nima tashkil etadi, tarkibiy
qismlari nimalardan iborat, bu siyosat ishlab chiqilayotgan paytda nimalarga
e’tibor berish kerak, uning zamonaviy dolzarb muammolari nimalar va ularni
qanday qilib hal qilish maqsadga muvofiq?
Shu munosabat bilan ushbu masalaga aniqlik kiritishda, bizningcha, uning
quyidagi jihatlariga e’tibor bermoq lozim:
 makroiqtisodiy siyosat iqtisodiy siyosatning tarkibiy bir qismi. Uning bunday
ko’rinishi iqtisodiy siyosat tur (ko’rinish)larining ma’lum bir belgilarga
iqtisodiy siyosatning qaysi darajada ketayotganligiga qarab turkumlarga ajratish
natijasi hisoblanadi;
 xalqaro amaliyotda makrodarajada fiskal siyosat to’g’risida gap ketganda,
uning konkret mazmuni byudjet-soliq siyosati orqali namoyon bo’layotgan
bo’lishiga qaramasdan, bu narsa byudjet-soliq siyosatining faqat va faqat
makroiqtisodiy siyosatning tarkibiy qismi sifatida e’tirof etilishiga etarli
darajada asos bo’laolmaydi. Chunki aslida, o’shanda ham makrodarajadagi
fiskal siyosatni moliyaviy siyosatdan ajratib bo’lmaydi.
10

II BOB. O‘ZBEKISTON SOLIQ SIYOSATIDA IMTIYOZLARNING O‘RNI
VA ULARDAN FOYDALANISH AMALIYOTI
2.1. O‘zbekiston soliq tizimida imtiyozlar tahlili
Investitsion soliq imtiyozlari:
1. Huquqiy asoslari. 2017–2024 yillarda O‘zbekiston soliq tizimida
investitsiyalarni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan imtiyozlar muhim o‘rin tutdi.
Ushbu imtiyozlar asosan 2019 yilda qabul qilingan “Investitsiyalar va investitsiya
faoliyati to‘g‘risida”gi qonun va unga ilovalar orqali qonuniy asosga ega bo ldi.ʻ 6
Masalan, qonunning 35-moddasida “investitsion soliq kredit” konsepsiyasi ko‘zda
tutilgan bo‘lib, unga ko ra investorlar soliq majburiyatlarini keyinga qoldirish yoki
ʻ
qayta to‘lash sharti bilan soliq imtiyoziga ega bo lishlari mumkin. Soliq kodeksida
ʻ
esa faqat qonunda ko‘rsatilgan hollarda imtiyozlar belgilanishi, va bunday
imtiyozlar O‘zbekiston Prezidentining qarori bilan 50% gacha soliq stavkasi va 3
yilgacha muddatga taqdim etilishi mumkinligi belgilangan. Shuningdek, 2019 yilgi
Prezident qarori bilan “investitsion soliq imtiyozlari instituti” joriy etilishi
topshirilgan edi. Xulosa qilib aytganda, investitsion soliq imtiyozlari
O‘zbekistonda asosan Investitsiyalar to‘g‘risidagi qonun va Soliq kodeksi
doirasida, maxsus hujjatlar (qarorlar, farmonlar) asosida tartibga solinadi.
2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi. 2017–2024 yillarda
O‘zbekistonda yangi ishlab chiqarish va xususiy sektorga investitsiyalarni jalb
qilish maqsadida ko‘plab soliq imtiyozlari joriy etildi. Jumladan, erkin iqtisodiy
zonalar (FEZ) va maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga bir qator soliq
yengilliklari taqdim etildi: mulk solig‘i, yer solig‘i, suv foydalanish solig‘idan
ozod qilish, texnika va xom ashyoni bojxona bojlarsiz import qilish kabi. Masalan,
Navoi, Angren, Toshkent viloyati SEZlari kabi hududlarda yirik investitsiya
loyihalari uchun bir necha yillik soliq tatillari mavjud. 2022 yildagi yangiliklarga
ko‘ra, maxsus iqtisodiy zonalarda investitsiya hajmiga qarab 3, 5 yoki 10 yil
davomida foyda solig‘idan ozod qilish tartibi joriy etildi.
6
O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida” Qonuni, 25.12.2019 yildagi
O‘RQ-598-son // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi 22.02.2024-y., 03/24/911/0142-son
11

Shu bilan birga xorijiy investorlarga qo‘shimcha imtiyozlar ham taklif qilindi:
masalan, 2021 yilda e'lon qilingan maxsus hududlarda (Farg‘ona viloyati ayrim
tumanlari) eng katta investitsiya taqdim etgan kompaniyalarga daromad solig‘i
faqat 1% qilib qo‘llanishi belgilandi. Yana bir misol: 2024–2027 yillar davomida
elektr energiyasi va qishloq xo‘jaligi texnikasini ishlab chiqaruvchi korxonalarga
foyda va mol-mulk solig‘ida 50% ga chegirma joriy etilgani ma'lum qilindi.
Boshqa tomondan, neft-gaz sohasida faoliyat yurituvchi qo‘shma korxonalarga
oldin taqdim etilgan 7 yillik soliq ta'tili 2020 yil 1 oktabridan bekor qilindi.
Xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar (TDI) uchun ham soliq yengilliklari
belgilandi: chet el kompaniyalari 100% sarmoya kiritgan yirik loyihalarga mulk va
yer solig‘i hamda qayta foydalanish uchun suv solig‘idan ozod bo‘lish imkoniyati
yaratildi. 2017–2024 yillarda yuridik shaxslarning daromad solig‘i stavkasi
kamayib (masalan, 2019 yildan 20% dan 15% ga tushirildi), investitsion loyihalar
uchun soliq tatillari (bir necha yillik muddatlarga) berildi va kirish solig‘i
imtiyozlari kengaytirildi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodiyotiga yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini jalb qilish va investitsiya muhiti yaxshilashga xizmat qildi.
3. Tarmoqlarga ta’siri. Investitsion soliq imtiyozlari turli tarmoqlarga
turlicha ta'sir ko‘rsatdi. Quyida asosiy tarmoqlar bo‘yicha natijalar keltiriladi 7
:
Sanoat : Avtomobilsozlik (Kun.uz ma’lumotiga ko‘ra, AvtoVAZ va boshqa
avtomobil loyihalari), metallurgiya va kimyo sanoatida keng ko‘lamli
investitsiyalar amalga oshirildi. Bu sohalarda sezilarli soliq imtiyozlari mavjudligi
ishlab chiqarish hajmini oshirdi. Masalan, O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan
avtomobillar soni oshdi, yangi texnologiyalar joriy etildi. Jahon Banki ma'lumotiga
ko‘ra, 2017 yilda soliq imtiyozlari asosan sanoatga (23%) yo‘naltirilgan (ularning
3,66 mlrd so‘midan avtomobilsozlik foydalandi).
Qishloq xo‘jaligi : Agrosanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun ham
imtiyozlar joriy etildi. Masalan, fermer xo‘jaliklari uchun yer soliqlarida
chegirmalar va ba'zi hollarda QQS imtiyozlari mavjud. Shu tufayli paxta va boshqa
ekin ekish hajmi oshdi, bu eksport hajmiga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. 2017 yilda
7
Xalliyeva N.R. Moliya: O‘quv qo‘llanma – Buxoro: «Durdona» nashriyoti, 2024. – 216 b.
12

qishloq xo‘jaligi uchun berilgan soliq yengilliklari jami miqdorda nisbatan kichik
bo‘lsa-da (taxminan 3% atrofida), mamlakatning ipak va g‘alla mahsulotlari
eksporti ortdi.
Xizmat ko‘rsatish : Investitsion imtiyozlar asosida soha infratuzilmasiga
sarmoyalar yo‘naltirildi. Masalan, turizm va mehmonxona biznesiga tadbirkorlik
loyihalari uchun soliq tatillari berildi. Buning natijasida mehmonxona va dam olish
maskanlari soni ko‘paydi. Savdo va umumiy ovqatlanish kabi kichik bizneslarga
ham investitsion kreditlar va soliq yengilliklari taklif qilinib, xizmat ko‘rsatish
sektori kengaydi.
Axborot texnologiyalari (IT) : 2017 yildan boshlab mamlakatda IT Park
tashkil etildi va uning rezidentlariga 2028 yilgacha barcha soliq va ijtimoiy
to‘lovlardan ozodlik taqdim etildi. Bu imtiyozlar natijasida IT-loyiha va startaplar
soni tez o‘sdi. Masalan, 2022–2023 yillarda IT-soha eksporti uch baravar oshdi
(2023-yil 9 oyda $238.7 mln, 2022-yilga nisbatan 3 barobarga ko‘p). Raqamli
iqtisodiyot va onlayn xizmatlar rivojlandi.
Transport va kommunikatsiyalar : Investitsion imtiyozlar taqsimoti bu
sohalarda unchalik katta bo‘lmagan bo‘lsada, transport logistikasini
modernizatsiya qilish uchun infratuzilma loyihalariga xususiy sarmoyalar jalb
qilindi (masalan, temir yo‘l va port infratuzilmasiga). Imtiyozlar yordamida yo‘l va
transport sohasida ba’zi loyihalar kompaniyalarga soliq ta’tili yoki bojxona
yengilliklari bilan taklif qilindi.
Qurilish va real sektor : Yirik investitsiya loyihalari qariyb har doim soliq
tatili olgan, shuning uchun qurilish kompaniyalari ko‘proq loyiha boshlashga
intildi. Xususiy hamda davlat-xususiy sheriklik loyihalarida soliq imtiyozlari ko‘p
qo‘llanilib, infratuzilma va uy-joy qurilishidagi o‘sishni qo‘llab-quvvatladi.
Jamiyatga jami ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omil — investitsion imtiyozlar
yordamida ko‘plab yangi ish o‘rinlari yaratilgani, ishlab chiqarish quvvatlari
kengaygani va ichki bozor talabini qondirish salohiyati oshgani bo ldi. 2017 yildaʻ
ishlab chiqarilgan avtomobillar hajmi oldingi yil bilan solishtirganda ikki barobar
oshdi, paxta va oltin exporti ham o‘sish sur’atida edi. Shuningdek, xususiy
13

sarmoyalar kiritilgan loyihalar eksport hajmini ko‘payishiga (masalan, tekstil va
oziq-ovqat mahsulotlari) hissa qo‘shdi.
4. Statistik tahlillar va tasvirlar. 2017 yildagi rasmiy statistikaga ko‘ra,
soliq kodeksi bo‘yicha jami 17 246 ta korxona 9,3 mlrd so‘m investitsion soliq
imtiyozlaridan foydalangan, yana hukumat qarorlari asosida 21 355 korxona 6,4
mlrd so‘m yengilliklar olgan. Ko‘rsatkichlarning ko‘rib chiqilgan tarmoq bo‘yicha
taqsimlanishi shuni ko‘rsatadiki, investitsiya imtiyozlarining katta qismi
avtomobilsozlik (23%) va neft-gaz qazib olish (16%) sohalarida berilgan.
Shuningdek, moliyaviy va xizmat ko‘rsatish sektori ham investitsiya soliq
imtiyozlaridan muhim darajada foydalangan.
Boshqa statistik ko‘rsatkichlarga ko ra, 2016 yildan boshlab O‘zbekistongaʻ
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar oqimi asta-sekin oshib bordi: 2016–2023 yillarda
yalpi tashqi investitsiya hajmi $1,37 mlrd’dan $2,5 mlrd gacha ko tarildi (2023
ʻ
yilda 2016 yilga nisbatan 86% ortdi). Bunda soliq imtiyozlari orqali investorlar
uchun qulay muhit yaratish muhim rol o ynagani e’tirof etilmoqda. Shu tariqa,
ʻ
investitsion imtiyozlar yordamida iqtisodiyotga oqilona sarmoya jalb qilindi va
infratuzilma loyihalari yuqori hajmda moliyalashtirildi.
1-rasm. O‘zbekistonning IT sohasidagi jadal o‘sishi 8
8
Muallif tomonidan ishlangan
14

Quyidagi rasmda O‘zbekistonning IT sohasidagi jadal o‘sishi ko‘rsatilgan.
Rasmga ko‘ra, 2022 yil va 2023 yilning birinchi 11 oyida IT xizmatlari eksporti 3
barobar oshib, 2023 yilgi prognoz $305 mln atrofida bo lishi kutilmoqda. Buʻ
rivojlanish asosan investitsion imtiyozlar (masalan, IT-Park rezidentlarining
soliqdan to‘liq ozodligi) ta’siri bilan bog‘liq.}
5. Jahon tajribasi. Jahon bozorida soliq imtiyozlari investitsiyalarni
rag‘batlantirishning keng tarqalgan vositasi sanaladi. Misol uchun, AQShda
investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida qayta tiklanadigan energiya
loyihalari uchun investitsion soliq kreditlari (ITC) mavjud bo‘lib, 2022–2032
yillarga 30% kredit belgilangani qayd etilgan. Yevropada esa aksariyat
mamlakatlar soliq imtiyozlari o‘rniga tadqiqot va rivojlantirish (R&D) xarajatlari
uchun soliq solishdagi imtiyozlarni (super-chegirmalar, soliq krediti) joriy
qilmoqda. Masalan, Germaniya va Shvetsiya R&D xarajatlarini soddalashtirilgan
tartibda soliqqa tortadi. Osiyo mintaqasida yuqori texnologiyalar sektori soliq
imtiyozlari bilan qo‘llab-quvvatlanadi; Xitoyda “yuqori texnologiya korxonasi”
statusiga ega bo‘lgan sub’ektlar korporativ soliq stavkasi 15% gacha tushiriladi.
Shu tariqa, ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘ziga xos
shartlarda investitsiya soliq imtiyozlarini qo‘llashmoqda.
O‘zbekistonning investitsion soliq imtiyozlari ham jahon tajribasi sharoitida
keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. World Bank ekspertlari ta'kidicha, O‘zbekiston
global soliq amaliyotidagi imtiyoz turlarining aksariyatini (“innovatsion
texnoparklar” uchun, masalan, kimyo, biotexnologiya, axborot texnologiyalari
sohalariga) mujassamlashtirgan, biroq R&D uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq
kreditlari kabi vositalar hanuz joriy etilmagan. Shuningdek, erkin iqtisodiy zonalar
va maxsus iqtisodiy zonalar dunyoning aksar mamlakatlarida bo‘lgani kabi
O‘zbekistonda ham investitsiya siyosatining ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bilan birga, OECD ekspertlarining yondoshuvlariga ko ra, ko‘p hollarda
ʻ
barqaror qonuniy muhit va investor huquqlari aniq belgilangani Raqobatbardosh
soliq imtiyozlardan ko‘ra muhimroq hisoblanadi. 9
9
Malikov T.S. Byudjet-soliq siyosati: O‘quv qo‘llanma / O‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. – 376 b.
15

O‘zbekistonda 2017–2024 yillarda investitsion soliq imtiyozlari keng
qo‘llanilib, sarmoyaviy faoliyatni rag‘batlantirishga katta turtki berdi. Dastlab soliq
imtiyozlari asosida katta sanoat loyihalari va energetika sohasiga sarmoya jalb
qilindi. Keyinchalik esa soliq imtiyozlari iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga ham
kengaytirilib, xususan, raqamli texnologiyalar va kichik biznesni ham
rag‘batlantirishga yo‘naltirildi. Jahon tajribasiga qaraganda, O‘zbekistonning
imtiyoz tizimi keng ko‘lamli bo‘lib, ko‘plab tarmoqlarni qamrab olgan. Biroq
rivojlangan mamlakatlar kabi R&D soliq imtiyozlariga jiddiy e’tibor berilmagan,
bu kelgusida investitsiyalar sifatini oshirish uchun e’tiborni R&D va yuqori
texnologiyalarga qaratish lozimligini ko rsatadi. Shuningdek, global miqyosdaʻ
soliq imtiyozlaridan ko‘ra soliqqa tortish rejimining barqarorligi va osonliklari
muhimligi aytiladi; O‘zbekistonda ham soliq imtiyozlariga qo‘shimcha ravishda
qonunchilikni soddalashtirish va soliq ma’lumot tizimini yaxshilash ishlari davom
etmoqda.
Eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari:
1. Huquqiy asoslari. Eksportni rag‘batlantirish maqsadida O‘zbekistonda
ham turli soliqqa oid yengilliklar belgilangan. Masalan, soliq kodeksiga muvofiq
eksportga yo‘naltirilgan tovarlar va xizmatlar QQSdan asosan 0% stavka bilan
soliq solinadi. Bojxona qonunchiligi bo‘yicha esa eksport uchun mo‘ljallangan
xom-ashyo va mahsulotlarni bojxona to‘lovlaridan ozod qilish tartibi nazarda
tutilgan. 2017–2024 yillarda eksportga doir imtiyozlar Prezident qarorlari hamda
hukumat dasturlari orqali o‘rnatildi. 2021 yildan eksportni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida Xalqaro moliya institutlari kreditlari hisobiga moliyalashtirilgan
loyihalar uchun bozordagi QQS bekor qilindi. Umumiy qilib aytganda, eksport
imtiyozlarining qonuniy asoslari QQS qonuni, bojxona kodeksi va Prezident
hamda Hukumat qarorlariga tayangan.
2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi. 2017–2024 yillarda
O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalar uchun bir qator soliq imtiyozlari joriy
etildi. Dastlab eksport qilinadigan tovarlarning QQSga tortilmasligi an’anasi
yo‘lga qo‘yilgan. Bundan tashqari, 2020 yilda tashkil etilgan Eksportni qo‘llab-
16

quvvatlash agentligi yordamida eksport qiluvchilar xarajatlarini subsidiya qilish
mexanizmi yaratilgan. Biroq 2024 yildan boshlab O‘zbekistonning Jahon savdo
tashkilotiga a’zo bo lish majburiyatlari sabab eksportga qaratilgan ba’zi soliqʻ
imtiyozlari bekor qilindi. Xususan, 2025 yil 1 yanvardan boshlab eksport
foydasidan olinadigan soliq va yagona soliq (ayniqsa sanoat sohasidagi sub’ektlar
uchun) stavkasi 0%dan bekor qilindi. Ta’kidlash kerakki, eksport foydasiga ilgari
joriy qilingan bu imtiyozlar davlat byudjetiga katta tushum yo‘qotishlarga olib
kelganligi uchun, ularni qismatan boshqa qo‘llab-quvvatlash vositalari bilan
almashtirish bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Masalan, iste’molchi tovar
importi uchun bojxona to‘lovlari qaytarilishi shaklida eksportni rag‘batlantirish
yo‘lga qo‘yildi (eksportchi korxona importga to‘lagan bojxona soliqlarini bir yillik
kredit muddatida bir pul oylik imtiyoz asosida qaytarishi mumkin).
Qolaversa, erkin savdo hududlari va eksport import zonalari orqali ham
eksport-import faoliyatni rag‘batlantirish choralari ko‘rilgan. Erkin iqtisodiy
zonalarda eksport uchun mo‘ljallangan xom ashyoni, tayyor mahsulotni
O‘zbekistonga bojxona bojidan (QQS va boj to‘lovlaridan) ozod ko‘rsatish
imkoniyatlari yaratildi. Shu tariqa, eksport qiluvchi korxonalar oldindan to‘lovni
to‘lamasdan 180 kungacha muddatga bojxona to‘lovlarini kechiktirishi mumkinligi
amalda joriy etildi.
3. Tarmoqlarga ta’siri. Eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari asosan
quyidagi tarmoqlarni qo‘llab-quvvatladi:
Sanoat (ishlab chiqarish) : Boshqa tarmoqlarga nisbatan sanoat
mahsulotlarini chet el bozoriga eksport qilish uchun maxsus imtiyozlar mavjud.
Masalan, tekstil va yengil sanoat korxonalari import qilgan xom ashyo va
texnologiyalar bojxona to‘lovlaridan ozod bo‘lib, mahsulot eksporti QQSdan ozod
qilinadi. Bu chora-tadbirlar paxta tolasini qayta ishlash va tahlika industriali yengil
ishlab chiqarishni rivojlantirdi. 2017–2024 yillarda tekstil eksporti sezilarli oshib,
O‘zbekiston dunyoda paxta va to‘qimachilik mahsulotlari eksportida yetakchi
o‘rinlardan birini egalladi. Shuningdek, metall sanoati (oltin, kumush) va boshqa
sanoat mahsulotlari eksporti ham oshdi.
17

Qishloq xo‘jaligi : Asosan paxta, meva-sabzavot va chorvachilik mahsulotlari
eksporti rag‘batlantirildi. Qo‘lga kiritilgan imtiyozlar (QQS va bojxona
chegirmalari) qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta ishlovchilarga ham amal qildi.
Bu tufayli 2017–2019 yillarda paxta va neft-xomashyo (kerosin, yoqilg‘i)
eksportining o‘sishi kuzatildi. Masalan, 2019 yilda O‘zbekistonning to‘qimachilik
va paxta mahsulotlari eksporti $1.1 mlrdni tashkil qilgan.
Xizmat ko‘rsatish (jumladan turizm) : Eksportga yo‘naltirilgan imtiyozlar
yordamida turizm va xizmatlar sohasida ham investitsiya loyihalari qo‘llab-
quvvatlandi. Turizm infratuzilmasi (mehmonxonalar, dam olish maskanlari)
modernizatsiya qilinib, bu sohada eksport daromadlari (xizmat eksporti) ortgan.
Axborot texnologiyalari (IT) : IT xizmatlari eksporti uchun ham qator
imtiyozlar joriy qilindi. Jumladan, IT Park rezidentlari eksportdan tushgan
daromadni bojxona va QQSdan ozod qilish imtiyoziga ega. Natijada IT sohasida
yaratilgan dasturiy mahsulot va xizmatlar bo‘yicha eksport hajmi jadal o‘sdi.
Masalan, 2023 yilning 9 oyida IT xizmatlari eksporti $238,7 mlnga yetib, 2022
yilga nisbatan uch barobar oshdi.
Transport va savdo (eksport-import) : Eksport va import logistikasi uchun
investitsiya loyihalari orqali infratuzilma yotqizildi. Eksportchilar yuk tashishda
qator bojxona imtiyozlaridan foydalandi (masalan, transport vositalari bojxona
bojidan ozod qilindi). Bu o‘z navbatida mamlakatning umumiy tashqi savdo
aylanmasini oshirdi. 2017 yildan boshlab transport xizmatlari eksporti ham
ko‘payib, O‘zbekistonning yirik transport-markazga aylanganiga ko‘maklashdi.
Natijada, eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari O‘zbekistonning umumiy
eksport hajmini oshirishga hissa qo‘ydi. Masalan, 2017 yildan 2019 yilgacha
mamlakat eksporti taxminan 10%ga o‘sib, 2019 yilda $11,1 mlrdga yetdi. 2018 va
2019 yillarda asosan oltin va paxta mahsulotlari (eksportning 58% dan ortig‘i)
hamda neft-xomashyo eksportining o‘sishi qayd etildi. Hozirgi vaqtda eksport
hajmi yilma-yil ortib bormoqda, xususan yangi bozorlar (masalan, AQSh va
Yevropa) bilan eksport hajmi oshgan.
18

4. Statistik tahlillar va tasvirlar. Eksportga oid yillik statistikaga ko‘ra,
O‘zbekistonning umumiy tovar eksporti 2018 yildagi taxminan $10,5 mlrddan
2023 yilda $24,5 mlrdga ko‘tarilgan (so‘nggi besh yillik davrda $13,9 mlrd o‘sish).
Eng asosiy eksport yo‘nalishlari sifatida oltin va qimmatbaho metallar
(eksportning 46%), neft-xomashyo (12%), paxta (10%), shuningdek qayta
ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari va to‘qimachilik sanaladi.
Yuqorida keltirilgan IT sohasidagi statistikada olingan natijalar eksport
sektorida ham o‘z aksini topmoqda. IT-eksport hajmi jadal o‘sib borayotgani va
umumiy eksport tarkibida raqamli xizmatlar ulushi oshayotgani eksport imtiyozlari
mahsuldorligini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, Erkin iqtisodiy zonalarga taalluqli
maxsus imtiyozlar eksport-import faoliyatini jadallashtirdi; FEZda ishlab
chiqarilgan aksar mahsulotlar soliqlardan ozod qilinganligi ularning eksportga
moslashuvchanligini oshirdi.
5. Jahon tajribasi. Dunyo bo‘ylab eksportni rag‘batlantirish maqsadida turli
soliq mexanizmlari qo‘llaniladi. Masalan, ko‘pgina mamlakatlarda eksport qo‘mita
qilingan tovarlar QQS yoki umumiy savdo aylanmasidan butunlay ozod qilinadi
(shuning uchun eksportchilarga QQS bo‘yicha oqliklar yoki qaytimlar beriladi).
Yevropa Ittifoqi davlatlarida mahsulot va xizmatlarning qo‘shilgan qiymat solig‘i
eksportda 0% ga teng va ular maqsadli eksport subvensioni sifatida qaraladi. Osiyo
va Yaqin Sharq mamlakatlarida eksport ishlab chiqaruvchilarga bojxona bojlari
imtiyozlari, subsidiyalar yoki foizsiz kreditlar berish kabi qo‘shimcha chora-
tadbirlar ham amalda. Biroq jahondagi savdo tashkilotlari (jumladan, WTO)
talablariga ko ra ko‘plab mamlakatlar bevosita eksportga yo‘naltirilgan soliqʻ
imtiyozlarini kamaytirib bormoqda. O‘zbekiston ham 2020–2024 yillarda WTO ga
a’zo bo lish majburiyatlari doirasida eksportchilarga berilayotgan imtiyozlarni
ʻ
bosqichma-bosqich cheklamoqda.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda eksportga yo‘naltirilgan soliq
imtiyozlari boshida eksport qiluvchilarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri rag‘batlantirishga
qaratilgan bo lsa, keyinchalik qayta tiklanish tufayli ular biroz kamaytirildi.
ʻ
Oldingi davrda yuqori bo‘lgan paxta, oltin va neft eksportiga yuqori imtiyozlar
19

berilgan bo‘lsa, 2024–2025 yillarda eksportga boshqa qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlariga (subsidiyalar, bojxona yengilliklari) o tilmoqda. Jahonʻ
amaliyotiga mos ravishda, O‘zbekiston ham QQS va bojxona bojlari yordamida
eksportni qo‘llab-quvvatlamoqda. Biroq mana hozirgi vaqtda ko‘plab davlatlar
kabi O‘zbekiston ham mustaqil ravishda eksportni rag‘batlantirishdan ko‘ra ichki
bozorni kengaytirish va tadbirkorlik muhitini yaxshilashga urg‘u bermoqda.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ekspansiv soliq imtiyozlari boshida
eksportni tez jadal kengaytirsa-da, ularni barqaror iqtisodiy o‘sishga olib kelishi
uchun olib borilayotgan reformalar va infratuzilma takomillashtirish bilan
uyg‘unlashtirish zarur.
Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari:
1. Huquqiy asoslari. Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari deb odatda kichik va
xususiy sektor vakillarini, xodimlarni ijtimoiy himoya statusiga ega guruhlarni va
aholi ijtimoiy farovonligini oshirishga mo‘ljallangan imtiyozlar tushuniladi.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda kichik biznes uchun yagona (oddiylashtirilgan) soliq
rejimi joriy etilgan (2019 yildan), hamda xodimlarni ijtimoiy sug‘urta badallari
(ijtimoiy soliq) bo‘yicha yengilliklar berilgan. Soliq kodeksi prezident farmonlari
bilan ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan guruhlar uchun soliq tariflarini
pasaytirishni ko‘zda tutadi; ammo ijtimoiy-miqdorli imtiyozlar ham qonunlar va
qarorlar orqali o‘rnatiladi. Bojxona kodeksi emas, balki umumiy mehnat va
ijtimoiy himoya qonunchiligi ham bu imtiyozlarni qo‘llashda huquqiy asos bo lib
ʻ
xizmat qiladi. Umuman aytganda, kichik va yosh tadbirkorlik sub’ektlari uchun
belgilangan yagona soliq to‘lovlari va ayrim hollarda ijtimoiy soliqni kamaytirish
kabi ijtimoiy maqsadli imtiyozlarni O‘zbekiston Prezidenti va hukumat qarorlari
asosida muddatli va toifalarga bog‘lab belgilaydi.
2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi . 2017–2024 yillar
mobaynida ijtimoiy maqsadlar yo‘lida qator soliq yengilliklari joriy etildi.
Xususan, 2019 yildan boshlab kichik tadbirkorlik sub’ektlari uchun yagona soliq
to‘lovi joriy qilindi va bu kichik biznes va xususiy tadbirkorlarga soliq yukini
sezilarli darajada kamaytirish imkonini berdi. 2020 yilda ijtimoiy soliq stavkasi
20

12% dan 1% ga tushirilib, bu kichik biznes sub’ektlari uchun xodimlarni ishga
olishni rag‘batlantirish chorasiga aylantirildi. Natijada, savdo va xizmat ko‘rsatish
sohasidagi korxonalarga ushbu past darajadagi ijtimoiy soliq imtiyozi (1%)
qo‘llandi va ikki yil ichida bunday korxonalar soni 1,5 barobar oshdi, ular
tomonidan ish haqlari oshishi asoratida byudjetga qo‘shimcha 2,1 trln so‘m tushdi.
2021–2024 yillarda ijtimoiy soliq bilan bog‘liq qo‘shimcha imtiyozlar ham
kiritildi. Masalan, ijtimoiy himoya doirasidagi guruhlar uchun, xususan nogironligi
bo‘lgan shaxslar uchun qo‘shimcha rag‘batlar joriy etildi. Shu maqsadda 2025 yil 1
yanvardan boshlab nogironligi bor xodimlarni ishga olgan korxonalarga ijtimoiy
soliq stavkasi 1% qilib belgilanadi. Shuningdek, imtiyoz mavzusi xodimlarning
ijtimoiy taraflama holatiga qarab kengaytirildi (masalan, nogironlar, kam
ta’minlanganlar mehnatiga rag‘bat sifatida).
3. Tarmoqlarga ta’siri. Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari asosan kichik va
o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirildi. Natijada quyidagi sohalar sezilarli
foyda ko‘rdi:
Kichik va o‘rta biznes (Xizmatlar, Savdo) : Yagona soliq rejimi va ijtimoiy
soliqning 1% ga tushirilishi xizmat ko‘rsatish, chakana savdo, kichik ishlab
chiqarish sub’ektlariga soliq to‘lovlarini sezilarli darajada yengillashtirdi. Bu esa
ularning faoliyatini qonuniylashtirishga va rasmiy bozorga chiqishga turtki berdi.
Shuningdek, savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari uchun joriy qilingan 1%
ijtimoiy soliq imtiyozi natijasida, mahsus imtiyoz boshlanganidan so‘ng ikki yil
ichida mazkur sektor korxonalari ishchilar soni 220 mingga ko‘paygani va ularning
oylik ish haqi 3,2 barobar oshgani ma’lum qilindi.
Ijtimoiy himoya guruhlari (Nogiron xodimlar) : Nogironligi bor shaxslarga
ish bilan ta’minlagan korxonalar uchun ijtimoiy soliqdan imtiyozlar qo‘llanildi.
2024 yil dekabrida ma’lum qilinishicha, nogironligi bo‘lgan xodimlar ishga qabul
qilinganida ijtimoiy soliq stavkasi 1% ga tushiriladi. Bu orqali bu guruhdagi
fuqarolarni band qilish rag‘batlantirildi.
21

Yosh ishchilarga imtiyozlar : Masalan, 2022 yili 30 yoshgacha bo‘lgan
xodimlarni ishga olgan savdo va xizmat ko‘rsatish korxonalariga ijtimoiy soliq 1%
qilib belgilandi. Buning natijasida yosh ishchilarga ish berish ulushi oshdi.
Umumiy soliq muhiti : Ijtimoiy imtiyozlar tufayli xususiy sektor xodimlarini
rasmiylashtirish sur’ati ortdi. Yagona soliq tizimi va past ijtimoiy soliq stavkalari
kichik biznes uchun soliq yukini kamaytirdi, shu bilan norasmiy sektorning ulushi
pasayishiga hissa qo‘shdi. 2017–2023 yillarda byudjetga to‘lanadigan ijtimoiy
soliq bo‘yicha normativ daromadlar oshgani qayd etildi.
4. Statistik tahlillar. So‘nggi yillarda ijtimoiy maqsadli soliq imtiyozlari
qanday natija bergani borasida ba’zi raqamlar e’tiborni tortadi. Masalan, xizmat va
savdo korxonalariga joriy qilingan 1% ijtimoiy soliq imtiyozi tufayli, ikki yil
ichida mazkur sektor korxonalari soni 1,5 barobar oshdi va qo‘shimcha 220 ming
ishchi rasmiylashtirilib, ularning oylik daromadi 3,2 baravar ko‘paydi. Bu ish haqi
o‘sishi bilan bog‘liq ravishda davlat byudjetiga qo‘shimcha 2,1 trln so‘m soliq
tushgan. Shuningdek, davlat statistika ma’lumotlariga ko‘ra, kichik biznes
sub’yektlarining yalpi korxona daromadi tarkibida yagona soliq va ijtimoiy soliq
ulushi kamayib, avtomatik tizim orqali hisobotlar yagona shaklga o‘tkazilgani
soliq tushumlarini barqarorlashtirdi.
5. Jahon tajribasi. Jahon tajribasida ijtimoiy maqsadli soliq imtiyozlari
ko‘proq ijtimoiy himoya siyosatiga kiradi. Ko‘plab mamlakatlar nogiron, nogiron
oraliq, armiya faxriylari kabi kategoriyalarni ishga olgan shirkatlarga ijtimoiy soliq
yengilliklari yoki to‘liq ozodlik beradi (masalan, Turkiya, Avstriya kabi Yevropa
davlatlari). AQShda esa Work Opportunity Tax Credit (WOTC) kabi dasturlar
mavjud bo‘lib, muayyan ijtimoiy guruhlardan xodim yollagan ish beruvchilarga
soliqlarning bir qismini qaytarish mexanizmi ishlaydi. Xususan, bir qancha
rivojlangan mamlakatlarda yoshlarni band qilish va nogironlar ishini
rag‘batlantirish uchun ijtimoiy to‘lovlar kamaytiriladi. O‘zbekiston tajribasidagi
ijtimoiy soliqni pasaytirish choralarining aksariyati bu jarayonlarga o‘xshash
bo‘lib, xalqaro tajriba bilan uyg‘un keladi.
22

O‘zbekistonning ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari (xususan yagona soliq va
ijtimoiy soliq bo‘yicha imtiyozlar) asosan kichik biznes va ijtimoiy himoyaga
muhtoj guruhlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Taqqoslasak, O‘zbekiston kabi
rivojlanayotgan mamlakatlarda soliq yukini kichraytirish orqali kichik
tadbirkorlikni rag‘batlantirish keng qamrovli amaliyot hisoblanadi. Biroq
rivojlangan davlatlar ko‘pincha biznesga soliqdan ko‘ra to‘g‘ridan-to‘g‘ri
subsidiya yoki infratuzilma investitsiyalari orqali yordam beradi. 10
Masalan,
ko‘pgina G‘arb mamlakatlarida kichik biznes uchun nafaqat soliq imtiyozlari, balki
kam qarzlar va grant dasturlari ham joriy etilgan. O‘zbekistonda esa soliq
imtiyozlari ijtimoiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan turli choralarning bir
qismi bo‘lib, ularni keyingi bosqichda tahlil qilib borish muhim. Xususan, ijtimoiy
soliqni 1% ga tushirish amaliyoti kichik tadbirkorlikni rasmiylashtirishga yordam
berdi; shunga qaramay, bu tadbirni boshqalar bilan (masalan, yoshlarning
mehnatiga yoki nogironlarni ishga jalb qilishga bag‘ishlangan grantlar bilan)
uyg‘unlashtirish zarurati ham ko‘tarilgan.
2.2. Soliq imtiyozlarining salbiy oqibatlari va ularni optimallashtirish yo‘llari
Davlat byudjetiga salbiy ta’siri. Soliq imtiyozlari natijasida davlat
byudjetiga o tadigan daromadlar qisqaradi. Ayniqsa, soliqqa tortiladigan bazagaʻ
kiritiladigan turli chegirmalar, imtiyozli stavkalar va vaqtinchalik “nol stavka”
qo‘llanilishi mablag‘ tushumlarini sezilarli darajada kamaytiradi. O‘zbekiston
sharoitida, misol uchun, qishloq xo‘jaligi, kichik biznes va eksportga yo‘naltirilgan
sanoat tarmoqlariga ajratilgan imtiyozlar yig‘ilish darajasini qariyb 5–7 % ga
pasaytirishi kuzatilgan. Bu esa ijtimoiy soha, infratuzilma va davlat xavfsizligini
ta’minlovchi loyihalarga ajratilishi lozim bo‘lgan mablag‘larning qisqarishiga olib
keladi.
Imtiyozlar tufayli byudjet daromadlaridagi teshiklar joriy xarajatlarni (maosh,
pensiya, tibbiyot) va investitsion loyihalarni moliyalashtirishni cheklaydi. Boshqa
so‘z bilan aytganda, “o‘rinbosar xarajatlar” (revenue forgone) ko payib, yangi
ʻ
10
Abulkasimov H.P. «Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning budjet-soliq siyosati vositalari» mavzusini
o‘rganish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma.-T.:Universitet, 2022.- 36 b.
23

soliq manbalarini yoki ichki qarz olishni majburiy qiladi. Bu holat, o‘z navbatida,
davlat qarzining oshishi yoki yo‘qotilgan daromadlarni to‘ldirish maqsadida
soliqlarni kengroq bazaga tatbiq etish (masalan, qo‘shilgan qiymat solig iniʻ
oshirish) yo‘lini tanlashga undaydi, bu esa yana iqtisodiy faollikka salbiy ta’sir
qiladi.
Iqtisodiy samaradorlik va bozordagi buzilishlar:
Soliq imtiyozlari faqat ma’lum tarmoqlar yoki hududlarga yo‘naltirilganda,
cheklangan resurslar shu yo‘nalishlarga “sun’iy” tarzda yo‘naltiriladi. Natijada
istiqboli yuqori, lekin imtiyozlarga ega bo‘lmagan sohalarga sarmoya oqimi
cheklanishi mumkin. Masalan, xizmatlar sohasi dinamik o‘sish ko‘rsatayotgan bir
vaqtda, imtiyozlar ko‘proq yengil sanoatga yo‘naltirilsa, butun iqtisodiyotning
dividentlari kamayadi.
Imtiyozlarga ega korxonalar uchun xarajatlar kamayadi, natijada ular bozorda
ustun mavqega ega bo ladi. Shu bilan birga, imtiyoz olmagan kichik va o rta
ʻ ʻ
korxonalar raqobatbardoshligini yo‘qotadi, monopol yoki oligopol holatlari yuzaga
keladi. Bunday vaziyat xaridorlar manfaatlariga zid bo‘lib, uzoq muddatda
narxlarning sun’iy ravishda yuqori bo‘lishi va sifat past mahsulotlar tarqalishiga
olib kelishi mumkin.
Korruptsiya va shaffoflik muammolari:
Imtiyozlar berish jarayonida aniq va o‘lchab bo‘ladigan mezonlar emas, balki
amaldorlarning shaxsiy qarorlari asosiy rol o‘ynasa, bu korruptsiyaga yo‘l ochadi.
Ochiq-oydin bo‘lmagan tartib va hujjatlarning noaniq talablari sub’ektlarga siyosiy
aloqalari orqali imtiyoz olish imkonini yaratadi.
Imtiyozlar ro‘yxati, hajmi va kimga ajratilgani ommaviy ravishda e’lon
qilinmasa, jamoat nazorati yo‘qoladi. Bu davlat siyosatining samaradorligini
baholashni qiyinlashtiradi hamda jamoatchilikka imtiyozlarning real foydasini
ko‘rsatmaydi.
Imtiyozlarni suiiste’mol qilish xavfi va noaniqlik:
Imtiyoz uchun aniq muddat belgilanmagan bo lsa, ular amalda cheksiz davom
ʻ
etishi mumkin. Sub’ektlar bu imkoniyatni uzoq muddatga rejalashtirish va
24

“suiiste’mol” qilish uchun foydalanadi: ya’ni, korxona texnologik yangilanishsiz,
faqat imtiyoz tufayli faoliyat ko‘rsatadi.
Imtiyozlar milliy iqtisodiy strategiya va sanoat siyosatiga mos kelmasligi
natijasida maqsadli ijtimoiy-iqtisodiy natijalarga erishilmaydi. Bunday noaniqlik
sub’ektlarni noto‘g‘ri investitsiya qarorlariga undaydi va uzoq muddatli rivojlanish
rejalari bilan ziddiyatga tushadi.
Optimallashtirish yo‘llari:
Me’yoriy bazani takomillashtirish bo‘limida soliq imtiyozlarining
samaradorligini oshirish uchun birinchi navbatda ularning berilish mezonlari va
tasnifini aniq belgilash muhimligi ta’kidlanadi. Bunda imtiyozlar sanoat
tarmoqlarining rivojlanish bosqichi, hududning ijtimoiy-iqtisodiy holati hamda
ekologik va mehnat shartlariga muvofiqligi asosida tasniflanadi. Masalan, yuqori
texnologiyalar va innovatsion start-uplar R&D xarajatlarini qoplash orqali
rag‘batlantirilishi, quyi rivojlangan hududlarda esa infratuzilma va bandlikni
oshirishga yo‘naltirilgan imtiyozlar joriy etilishi lozim. Shu bilan birga, har bir
imtiyoz turi uchun majburiy “sunset clause” — ya’ni muddatli amal qilish sanasi
belgilanib, muddat tugagach, mustaqil ekspertiza asosida ularning natijadorligi
baholanadi va faqat ijobiy natija ko‘rsatgan taqdirda uzaytiriladi. Bu yondashuv
eskalasyon xatarini kamaytirib, imtiyozlarning reja bo‘yicha ishlashiga va
davlatning daromad bazasini asrashga xizmat qiladi.
Monitoring va baholash tizimi bo‘limi imtiyozlarning real ta’sirini o‘lchash
uchun kuchli KPI va indikatorlar bazasini yaratishni nazarda tutadi. Har bir
imtiyoz oluvchidan investitsiya hajmi, yaratilgan yangi ish o‘rinlari soni, eksport
hajmi kabi miqdoriy ko‘rsatkichlar bo‘yicha aniq hisobot talab etiladi va bu
ko‘rsatkichlar joriy yildagi reja qiymatlari bilan solishtirilib tahlil qilinadi. Buning
uchun “Imtiyozlar boshqaruvi va monitoringi” nomli yagona elektron portali
tashkil etilib, unda soliq, statistika va moliya vazirliklarining ma’lumotlari real
vaqt rejimida yangilanadi, KPIlar belgilangan chegaralardan chetga chiqsa, tizim
avtomatik ogohlantirish yuboradi. Shuningdek, har yili xalqaro tashkilotlar yoki
mustaqil auditing firmalari tomonidan tashqi baholash o‘tkazilib, imtiyozlarning
25

samaradorligi xolis tarzda tahlil qilinadi hamda jamoatchilik munozaralari orqali
hisobot natijalari keng muhokamaga qo‘yiladi.
Shaffoflik va hisobdorlikni oshirish bo‘limi doirasida soliq imtiyozlari
bo‘yicha ochiq hisobotlar berish va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish choralari
taklif qilinadi. Har chorakda e-gov portalida “Soliq imtiyozlari bo‘yicha ochiq
hisobot” joylanib, unda imtiyozga ajratilgan summalar, eng ko‘p foyda ko‘rgan
sub’yektlar va erishilgan natijalar vizual grafiklar yordamida namoyish etiladi.
Fuqarolar va tadbirkorlar esa shaxsiy kabinetlari orqali o‘zlariga tegishli imtiyozlar
bo‘yicha ariza holatini, qaysi mezonlar asosida tasdiqlanganini va amaldagi
majburiyatlarini onlayn kuzata oladi. Hisobdorlikni ta’minlash uchun parlament
komissiyasi va mustaqil auditorlar imtiyozlar ta’sirini yillik ravishda tekshirib,
suiiste’mol aniqlandi-anig‘lanmadi, hisobotlarini omma e’tiboriga taqdim etadi, va
zarur bo‘lsa, imtiyozlarni bekor qilish yoki qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha qat’iy
sud-administrativ choralar ko‘riladi. 11
Xalqaro “best practice”ni joriy etish bo‘limida OECD, Jahon banki va MDH
mamlakatlari tajribasidan kelib chiqib, imtiyozlarni boshqarishning ilg‘or
yondashuvlari joriy etilishi taklif etiladi. Bunga har yili parlamentga taqdim
etiladigan Tax Expenditure Statement (TES) hujjati kiradi, u orqali soliq
imtiyozlari natijasida byudjetda hosil bo‘lgan “xarajatlar” summasi ochiq
ko‘rsatiladi va samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, har 3–5 yilda Jahon banki
va IMF bilan hamkorlikda Tax Policy Review o‘tkazilib, soliq siyosati
yondashuvlari xalqaro standartlar bilan solishtiriladi. Imtiyozlarni raqobat asosida
rejalashtirish uchun Ochiq tanlov (procurement-like) mexanizmi joriy etilib, grant
va subsidiyalar aniq innovatsion, ekologik va eksport salohiyati mezonlari asosida
taqsimlanadi. Ushbu metodologiyalar davlat resurslarini maksimal darajada
samarali loyihalarga yo‘naltirish, byudjet daromadlarini asrash hamda iqtisodiyot
barqarorligini mustahkamlash imkonini yaratadi.
11
Shernayev A.A. O’zbekistonda davlat tashqi qarzini samarali boshqarish // "Science and Education" Scientific
Journal. ISSN 2181-0842. - June 2023 Volume 4 Issue 6. 860-867 b.
26

III BOB. SOLIQ IMTIYOZLARI SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISH
YO‘NALISHLARI VA ISTIQBOLLARI
3.1. Soliq imtiyozlarining zamonaviy muammolari
O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish
maqsadida soliq imtiyozlari (aksizlar va boshqa imtiyozlar)ni keng tatbiq etib
kelmoqda. Biroq bu turdagi imtiyozlar samaradorligini baholashda va ularning
salbiy oqibatlarini minimallashtirishda bir qator muammolar yuzaga kelmoqda.
Jahon bankining tahlilida qayd etilishicha, O‘zbekistonda turli soliq turlari uchun
joriy qilingan ko‘plab imtiyozlar “mix in tashkil etib, soliq byudjetiga katta
to‘g‘ridan-to‘g‘ri salbiy ta’sir ko‘rsatadi”. 12
Ular asosiy maqsadni (yangi
investitsiyalarni jalb qilish) amalga oshirmay, ko‘pincha aniq tahlilsiz joriy etilgan,
bu esa imtiyozlarning samarasiga shubha uyg‘otadi. Shuningdek, imtiyozlar tizimi
jamoatchilik va korxonalarga nisbatan ochiqlikdan yiroq bo‘lib, ma’lumotlarning
aniqligi va monitoring xarajatlarini ko‘payatirmoqda.
Iqtisodiy tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda soliq imtiyozlarining
aksariyati QQS (qo‘shilgan qiymat solig‘i) sohasiga to‘g‘ri keladi. Masalan, Soliq
qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yilda soliq imtiyozlari hajmining asosiy
qismi QQSning nol stavkasiga (eksport va ichki xalqaro yuk tashishlar) taalluqli
bo‘lgan (34 trln so‘m atrofida). Shu yilgi hisobotga ko ra, mamlakatda 53 mingdanʻ
ortiq sub’yektga jami 34,9 trln so‘mlik soliq imtiyozi berilgan, bu o‘tgan yilgi
umumiy soliq tushumlarining ~26,7 foizi va yalpi ichki mahsulotning 4,6 foizini
tashkil etadi. 2018-yilda imtiyozlar hajmi YaIMning 6,4 foizigacha yetganligi ham
qayd etilgan. Ushbu raqamlar byudjetga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkinligini ko‘rsatadi – imtiyozlar kuchi to‘g‘risida aniq hisobotlar va
me’yordan kelib chiqib tekshiruvlar olib borilmasa, davlat daromadlari sezilarli
darajada kamayib qoladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2021-yilda berilgan imtiyozlarning katta qismi
QQS va yer solig‘i bo‘yicha to‘g‘ri keladi. Masalan, o‘sha yil 10 123 ta korxona
QQS bo‘yicha 30,45 trln so‘m soliq to‘lanishidan ozod etilgan, yer soli ғ i bo‘yicha
12
Ergashev S.A. O‘zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda davlat moliyasining rolini oshirish //
O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. 30-son 20.05.2024. 446-457 b.
27

esa 9 555 ta korxona uchun 1,375 trln so‘m imtiyoz qo‘llangan. Bu ko‘rsatkichlar
byudjet nazorati hamda ma’lumotlarni oshkor etishdagi kamchiliklarni yaqqol
namoyon etadi.
4-jadval
Soliq turlari bo‘yicha imtiyoz olgan korxonalar ko‘rsatkichlari 13
Soliq turlari Imtiyoz olgan korxonalar To‘lanmagan soliqlar
QQS 10123 30 trln. 450 mlrd. so‘m
Yer so‘lig‘i 9555 1 trln. 375 mlrd. so‘m
Foyda solig‘i 2494 1 trln. 117 mlrd. so‘m
Jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad
solig‘i 31224 747 mlrd. 314 mln. so‘m
Ijtimoiy soliq 9000 266 mlrd. 622 mln. so‘m
Aylanmadan
olinadigan soliq 8224 111 mlrd. 64 mln. so‘m
Suv resurslaridan
olinadigan soliq 25 24 mlrd. 321 mln. so‘m
Soliq imtiyozlari iqtisodiy raqobatga ham salbiy ta ’ sir ko ‘ rsatishi mumkin .
Jumladan , ayrim tarmoqlarga keng imtiyozlar berilib , boshqa tarmoqlar chetda
qolsa , ichki bozor raqobatbardoshligi buzilishi xavfi tug ‘ iladi . Jahon banki tahliliga
ko ‘ ra , Markaziy Osiyo mamlakatlarining aksariyati kabi O ‘ zbekistonda ham soliq
imtiyozlari ko ‘ pincha “ diskretsiya ” asosida – ya ’ ni ma ’ muriy qaror bilan ,
qonundan tashqari tartibda taqdim etiladi . Bunday tizimda ishbilarmon sub ’ yektlar
oldiga qo ‘ yilgan talablar va imtiyozlar qat ’ iy belgilangan chora - tadbirlarga
muvofiq bo ‘ lmagani sababli , investitsiya siyosati samarasizlashadi , shaffoflik
pasayadi va korruptsiya xavfi ortadi .
Xalqaro majburiyatlar jihatidan esa , O ‘ zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga
( JST / WTO ) a ’ zo bo ‘ lish jarayonida eksportni qo ‘ llab - quvvatlovchi imtiyozlarni
bosqichma - bosqich bekor qilish talablari mavjud . Masalan , 2022- yil dekabrida
qabul qilingan normaga muvofiq 2025- yil 1- yanvardan boshlab eksport qilinadigan
mahsulotlar bo ‘ yicha QQS 0% stavkasi bekor qilindi . Xuddi shunday, yangi qaror
bilan davlat kompaniyalariga ek 14
sport hajmiga nisbatan berilayotgan subsidiyalar
13
Muallif tomonidan ishlangan
14
Farxod Kultayev, Davlat moliyasini boshqarishda moliyaviy nazorat usullaridan samarali foydalanish yo‘llari,
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT: Vol. 1 No. 2 (2024): 277-280 b.
28

ham olib tashlanishi rejalashtirilmoqda. Agar imtiyozlar milliy qonunchilik va
xalqaro majburiyatlar talablari bilan to‘g‘ri moslashtirilmasa, bu savdo
shartnomalari buzilishiga olib kelishi mumkin.
O‘zbekistonning soliq imtiyozlari siyosati hajmi yuqori bo‘lishiga qaramay,
ularning samaradorligi va maqsadga muvofiqligi yetarlicha baholanmayapti.
Imtiyozlar davlat byudjeti daromadlarini sezilarli darajada qisqartirmoqda.
Imtiyozlar tizimida ochiqlikning yetishmasligi va diskretsiya asosida taqdim
etilishi jamoatchilik nazoratini qiyinlashtiradi hamda raqobat muhitiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shuningdek, JST talablari tufayli eksportga berilayotgan imtiyozlarni
olib tashlash zarurati ham kelib chiqmoqda.
3.2. O‘zbekistonda soliq imtiyozlari siyosatini takomillashtirish bo‘yicha
takliflar
Har tomonlama tahlil asosida soliq imtiyozlari tizimini takomillashtirish
uchun bir qator chora-tadbirlar ko‘rilishi lozim. Quyida ularning asosiylari va turli
tarmoqlardagi amaliy misollari keltirilgan:
Imtiyozlarni baholash va monitoringni kuchaytirish. Avvalo, barcha
mavjud soliq imtiyozlari bo‘yicha puxta iqtisodiy-huquqiy tahlil o‘tkazib, ularning
samaradorligi va maqsadga muvofiqligini baholash zarur. Jahon banki
ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda soliq imtiyozlari asosan korxona faoliyatiga
bevosita investitsiya jalb qilish uchun joriy etilgani aytilgan bo‘lsa-da, “hech
qanday xarajat-foyda tahlilisiz” ko‘plab imtiyozlar belgilanganligini tanqid
qilmoqda. Agar bu munosabat o‘zgarmasa, byudjetdan katta moliyaviy
yo‘qotishlar davom etadi. Shu nuqtai nazardan, imtiyozlarning kutilayotgan ijobiy
ta’siri (masalan, qo‘shimcha investitsiyalar yoki ish o‘rinlari yaratish) bilan
ularning byudjetga tushmaydigan daromadlari narxini solishtirish juda muhim.
Sanoat: Masalan, 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra ishlab chiqarish
faoliyatidagi 67 mingga yaqin korxona 41,6 trln so‘m soliq to‘ladi, ulardan yirik 20
ta soliq to‘lovchiga atigi ~2,5 trln so‘m imtiyoz berilgan (asosan davlatga qarashli
“O‘zbekneftgaz” va “UzAutoMotors” kabi korxonalar). Bunday misollar asosida
imtiyozlarning mahsuldorligi va ichki taqsimoti qayta ko‘rib chiqilishi lozim.
29

Xizmatlar: Shuningdek, xizmat sohasida jami 166 mingdan ziyod sub’yektlar
27,5 trln so‘m soliq to‘lagan bo‘lsa, eng yirik 20 korxona uchun ~3,7 trln so‘m
imtiyoz ajratilgan. Bunday vaziyatda shaffof raqobatni ta’minlash uchun ularning
imtiyozdan foydalanganlik haqidagi statistikasi maxsus tahlil qilinishi kerak.
IT sektori: IT-Park rezidentlari uchun eksport qiymati 10 mln AQSh
dollaridan oshgan yurt xorijdagi mijozlarga xizmat ko‘rsatganda 2025–2030-
yillarda daromad solig‘idan ozod etilmoqda. Ushbu shart-sharoit asosida amaliy
natija (masalan, eksport hajmi o‘sishi yoki yangi ish o‘rinlari yaratilishi)
kuzatilishi va baholanishi zarur.
Qishloq xo‘jaligi: Yaqinda ilgari surilgan tashabbusga asosan, 2025-yildan
boshlab paxta hosili gektar boshiga 50 sentnerdan, g‘alla — 80 sentnerdan ko‘p
bo‘lgan fermerlar yer soli ғ ini uch barobarga oshirilgan chegirma bilan to‘laydi. Bu
kabi chora-tadbirlarning davlatning yashil sektorga ijobiy ta’siri mavjudmi yoki
yo‘qligi, va ular orqali byudjet tushumlari qancha zararlanayotganini aniq tahlil
qilish zarur.
Transport-logistika: Qishloq yo‘l tashish infratuzilmasini rivojlantirish
maqsadida 2018–2021-yillarda xalqaro avtotashuvchilar uchun QQS, mol-mulk va
yer soli ғ idan vaqtincha ozod qilish kabi imtiyozlar joriy etilgan edi. Keyingi
bosqichda bu ko‘maklarni yanada maqsadli qilish (masalan, yangi yuk tashish
vositalari va logistika markazlari uchun) va ularning samaradorligini baholash
muhimdir.
Imtiyozlarni qisqartirish va maqsadlash. Soliq kodi va boshqa me’yoriy
hujjatlarda imtiyozlar turini va taqdim etilish tartibini soddalashtirish kerak. Misol
uchun, ba’zi mamlakatlar tajribasida investitsiya solig‘i bo‘yicha maxsus ustamalar
o‘rniga sezgirlikka asoslangan imtiyozli kreditlar yoki grantlar ko‘proq
qo‘llaniladi. Korxonalar uchun minimal soliq majburiyatini joriy etish ham tavsiya
etiladi: bu imtiyozlardan foydalanuvchilarga minimal miqdorda soliq to‘lashni
majburiy qiladi (Jahon banki maslahati bo yicha). Boshqa so‘z bilan aytganda,ʻ
imtiyoz butunlay nol foizga teng bo‘lmasligi kerak.
30

Xalqaro tajribadan misollar: Masalan, Xitoy va qator boshqa iqtisodiyotlar
investitsiya solig‘i bo‘yicha yangi imtiyozlar berish o‘rniga, mavjud imtiyozlarni
qayta ko‘rib chiqish, kredit va subsidiyalarga o‘tkazish tendensiyasiga o‘tmoqda.
Rivojlangan mamlakatlarda: OECD mamlakatlari ko‘pincha soliq ta’tili
kabi umumiy imtiyozlarni qisqartirib, buning o‘rniga tadqiqot va rivojlanish
(R&D) kabi faoliyatlarni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan soliq kreditlariga urg‘u
beradi.
O‘zbekistonda: Masalan, avtomobilsozlik va neft-gaz sohasidagi
kompaniyalarning ma’lum turlari uchun maxsus soliq stsenariylari mavjud bo‘lsa-
da, ularning har birini iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari bilan muvofiqlashtirish va
kerak bo‘lsa o‘zgartirish lozim. Eng yirik soliq to‘lovchilardan ayrimlari davlat
kompaniyalari bo‘lganligi (masalan, “O‘zbekneftgaz” va UzAutoMotors) yodda
tutilib, ularning imtiyoz olish darajasi boshqa sanoat sub’yektlariga nisbatan
adolatliligi ta’minlanishi zarur.
Shaffoflik va ochiqlikni oshirish. Hukumat daromad va sarf-xarajatlarini
oshkor qilish tartibi imtiyozlarni ham qamrab olishi kerak. Jahon banki hisobotida
“imtiyozlar siyosati hukumatning tadbirkorlikka qarshi siyosatini noaniq qilib
ko‘rsatadi” va har yili soliq imtiyozlarining to‘liq ro‘yxati e’lon qilinishi lozimligi
ta’kidlanadi. Misol uchun, AQSh va boshqa rivojlangan davlatlar har yili budjetga
kiritilgan imtiyozlarning miqdorini baholovchi maxsus “soliq xarajatlari”
hisobotini nashr etadilar. O‘zbekistonda ham har chorak yoki yil yakunida soliq
imtiyozlari bo‘yicha alohida hisobot tuzilib, keng jamoatchilikka taqdim etilishi
imtiyozlar monitoringini osonlashtiradi. IMFning tavsiyalarida ham soliq
imtiyozlarini boshqarishda “keng qamrovli oshkorlik va javobgarlik” muhim
ekanligi qayd etilgan.
Xalqaro standartlarga moslashtirish. O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lish
yo‘lida eksportni rag‘batlantiruvchi imtiyozlarni olib tashlash mutlaqo shart. Shu
bois, 2025 yildan boshlab eksport qilinadigan tovar va xizmatlar uchun QQS 0%
stavkasini bekor qilish kabi chora-tadbirlar joriy etilmoqda. Kelajakda esa, boshqa
eksport imtiyozlari (masalan, bojxona bojlari va subsidiyalar)ni ham bosqichma-
31

bosqich qayta ko‘rib chiqish kerak. Xuddi shuningdek, soliq bitimlarining
talablariga rioya etish lozim – masalan, soliq rezidenti bo‘lmagan chet el
kompaniyalari bilan tuzilgan ikki tomonlama bitimlar shartlariga muvofiq
soliqlarni to‘lash tartibi aniq belgilanishi kerak. Bu takliflar amalga oshirilsa,
xalqaro majburiyatlar buzilishining oldi olinib, o zaro hamkorlik muhitiga ishonchʻ
ortadi.
Soliq imtiyozlarini takomillashtirish masalasida ilmiy va jamoatchilik hamda
xalqaro tavsiyalarga asoslangan bir necha choralar ko‘rilishi kerak. Ularga baho
berish va qaror qabul qilish jarayonlarida iqtisodiy va huquqiy-asosli yondoshuv
zarur. Imtiyozlar mazmun va shakli tahlil qilib borilib, ularning daromadlilik va
qo‘llanish shartlari ochiqligi ta’minlansa, turli tarmoqlarda investitsiya muhitini
yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar samarasi oshadi.
Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo misollarida esa turli texnikatchiliklar
kuzatiladi: ko pchilik davlatda maxsus erkin iqtisodiy zonalar va chegirmalar
ʻ
mavjud, ammo so‘nggi yillarda ularning shaffofligi va samaradorligi haqida
tanqidlar oshdi. Masalan, Qozog‘istonda vaqtincha soliq imtiyozlari orqali katta
loyihalarni jalb qilish amaliyoti qo‘llanadi, lekin bu imtiyozlar har bir holatda
alohida baholanadi. Taqqoslama tahlilda ko‘rilishicha, soliq-soliq tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlash sifatida emas, balki boshqa yo‘nalishlarda (loyihalarning
rentabelligini baholash, to‘g‘ridan-to‘g‘ri subsidiya tizimini rivojlantirish) amalga
oshirilsa, yanada samaraliroq bo‘lar edi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari siyosatini
takomillashtirish keng miqyosli iqtisodiy rejalashtirish bilan uyg‘un bo‘lishi lozim.
Rivojlangan mamlakatlar kabi O‘zbekiston ham imtiyozlarni qisqartirish va ularni
ma’lum yo‘nalishlar – innovatsiyalar, energiyani tejovchi texnologiyalar, kichik
biznes – bilan cheklash orqali umumiy iqtisodiy samaradorlikni oshirishi mumkin.
Shu bilan birga, xalqaro majburiyatlarga rioya qilish O‘zbekistonni global
bozorlarga integratsiyalashuv yo‘lida qo‘shimcha foyda keltiradi.
O‘zbekistonning 2020–2024-yillarga oid soliq imtiyozlari siyosatini chuqur
tahlil qilish natijasida quyidagilar aniqlandi: birinchidan, imtiyozlar hajmi byudjet
32

daromadlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. 2018–2021 yillarda yalpi ichki
mahsulotning 4–6 foizgacha bo‘lgan qismi soliq imtiyozlari tarzida bo‘shatib
qo‘yilgan. Ikkinchidan, imtiyozlar tizimidagi shaffoflik kamligi va baholanish
mezonlarining noaniqligi ayniqsa jiddiy muammo bo‘lib turibdi. Bu davlat
manbalaridan ma’lumot yetishmasligi va monitoringning zaifligiga olib kelmoqda.
Uchinchidan, raqobat va adolat masalasi: ayrim sektorlarga berilayotgan ustamalar
bilan raqobatbardoshlik balansi buzilishi mumkin. Nihoyat, xalqaro majburiyatlar
doirasida eksportga oid imtiyozlarni bosqichma-bosqich bekor qilish kerakligi
dolzarbligi aniqlangan.
Yuqorida keltirilgan tahlil asosida quyidagi takliflar tavsiya etiladi: (1)
mavjud imtiyozlarni muntazam ravishda iqtisodiy-huquqiy tahlil qilish va ularning
samaradorligini qayta baholash; (2) soliq kodeksi va boshqa normativ hujjatlarni
soddalashtirish, kerakli bo‘lsa imtiyozlar sonini kamaytirish; (3) imtiyozlardan
foydalanuvchilar uchun minimal soliq majburiyatini joriy etish; (4) soliq tizimida
oshkora hisob-kitob va soliq xarajatlari hisobotini kiritish; (5) JST talablariga
muvofiq eksport bo‘yicha imtiyozlarni bosqichma-bosqich olib tashlash. Bu
choralar turli tarmoqlar kesimida ko‘rib chiqilgan bo‘lib, iqtisodiy statistikaga
tayangan holda takliflar ishlab chiqildi.
Ushbu tavsiyalar amalga oshirilsa, O‘zbekistonning soliq imtiyozlari siyosati
yanada samaraliroq va adolatlir bo‘ladi. Xalqaro tajriba va jahon ekspertlari
taxliliga asoslangan holda, imtiyozlar muddatini cheklash, faqat ustuvor sohalarga
yo‘naltirish hamda soliqlar tizimida oshkoralikni oshirish zarurligi ta’kidlandi. Shu
yo‘l bilan O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun barqaror va muvozanatli moliyaviy
muhit yaratiladi, davlat byudjeti daromadlari mustahkamlanadi va xalqaro
bozorlarga integratsiyalashish yengillashadi.
33

XULOSA
Mazkur kurs ishida O‘zbekiston Respublikasida soliq imtiyozlari siyosati
chuqur tahlil qilindi, ularning iqtisodiy samaradorligi, joriy etilish mexanizmlari va
xalqaro tajriba bilan taqqoslamalari o‘rganildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, so‘nggi
yillarda mamlakatda soliq imtiyozlarining miqdori sezilarli darajada ortgan bo‘lsa-
da, ularning samaradorligi har doim ham puxta asoslangan va tahlil qilingan holda
taqdim etilmayapti. Jumladan, 2021-yilda soliq imtiyozlari umumiy soliq
tushumlarining 26,7 foizini tashkil etgan, bu esa davlat byudjeti daromadlariga
bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Soliq imtiyozlari ko‘p hollarda ma’lum tarmoqlarga maqsadsiz taqdim etilib,
raqobatbardosh muhitga salbiy ta’sir yetkazmoqda. Bu esa iqtisodiy tenglikni
buzib, investitsiyalar oqimining samaradorligini pasaytiradi. Ayniqsa, yirik davlat
korxonalari bilan bog‘liq imtiyozlar ko‘plab kichik va o‘rta biznes sub’yektlarining
imkoniyatlarini cheklab qo‘ymoqda.
Xalqaro tajriba va Jahon banki tavsiyalaridan kelib chiqib, quyidagi muhim
takomillashtirish yo‘nalishlari belgilandi:
Soliq imtiyozlarini baholash va monitoring tizimini joriy etish;
Diskretsiya asosidagi imtiyozlarni qisqartirish, ularni qonuniy va aniq
mezonlarga asoslangan tartibda berish;
Imtiyozlar haqidagi barcha ma’lumotlarni ochiq e’lon qilish orqali
shaffoflikni ta’minlash;
Eksportga oid soliq imtiyozlarini Jahon savdo tashkiloti talablariga muvofiq
ravishda bosqichma-bosqich bekor qilish;
Imtiyozlar o‘rniga maqsadli subsidiyalar yoki soliq kreditlari kabi muqobil
usullardan foydalanish.
Ushbu takliflar amalga oshirilsa, mamlakatda soliq siyosatining barqarorligi,
soddaligi va investitsiya muhitining raqobatbardoshligi oshadi. Eng asosiysi, soliq
imtiyozlari siyosati milliy manfaatlarga xizmat qiluvchi va iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlovchi vosita sifatida islohotlar yo‘nalishida muhim rol
o‘ynaydi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. О‘zbekistоn Resрublikаsi Kоnstitutsiyаsi // Qоnunсhilik mа’lumоtlаri
milliy bаzаsi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-sоn
2. O‘zbekiston Respublikasining Budjet kodeksi // Qоnunсhilik mа’lumоtlаri
m 18.11.2024-y., 03/24/1002/0936-son
3. О‘zbеkistоn Rеsрublikаsining 2024-yil 24-dekаbrdаgi «2025-yil uсhun
О‘zbеkistоn Rеsрublikаsining dаvlаt budjеti tо‘g‘risidа»gi О‘RQ-1011-sоn
Qоnuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 25.12.2024-y.,
03/24/1011/1062-son
4. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi // Qоnunсhilik mа’lumоtlаri
m 26.12.2024-y., 03/24/1014/1067-son
5. О‘zbеkistоn Rеsрublikаsining Prezidentining 2022-yil 28-yanvardаgi
«2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida»gi PF-60-son Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi 03.01.2024-y., 06/24/221/0003-son
6. О‘zbekistоn Resрublikаsi Рrezidentining ““O‘zbekiston — 2030”
strategiyasi to‘g‘risida”gi РF–158-sоn Fаrmоni, 2023-yil 11-sentabr // Qоnunсhilik
mа’lumоtlаri milliy bаzаsi, 29.12.2023-y., 06/23/214/0984-son
7. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 7-
oktabrdagi «O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjetini tuzish va ijro etish
qoidalarini tasdiqlash haqida»gi ro‘yxat raqami 3558 buyrug‘i // Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 10.10.2024-y., 10/24/3558/0803-son
8. Xalliyeva N.R. Moliya: O‘quv qo‘llanma – Buxoro: «Durdona» nashriyoti,
2024. – 216 b.
9. Malikov T.S. Byudjet-soliq siyosati: O‘quv qo‘llanma / O‘zR Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi. – T.: “Iqtisod- Moliya”, 2019. – 376 b.
10. Abulkasimov H.P. «Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning
budjet-soliq siyosati vositalari» mavzusini o‘rganish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma.-
T.:Universitet, 2022.- 36 b.
35

11. Shernayev A.A. O’zbekistonda davlat tashqi qarzini samarali boshqarish //
"Science and Education" Scientific Journal. ISSN 2181-0842. - June 2023 Volume
4 Issue 6. 860-867 b.
12. Ergashev S.A. O‘zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda
davlat moliyasining rolini oshirish // O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va
ilmiy tadqiqotlar jurnali. 30-son 20.05.2024. 446-457 b.
13. Farxod Kultayev, Davlat moliyasini boshqarishda moliyaviy nazorat
usullaridan samarali foydalanish yo‘llari, YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT: Vol. 1 No. 2 (2024): 277-280 b.
14. Tilabov N.T. Liberalization of tax policy - guarantee of ekonomic
stability. "Science and Education" Scientific Journal. MAY 2021/VOLUME 2
ISSUE 5. 1097-1112. www.openscience.uz.
15. Баженова В.И., Гришина О.А., Киреева Е.В., Слепов В.А., Чалова
А.Ю. Государственные и муниципальные финансы: учебник / Москва:
КНОРУС, 2024, - 336 с.
16. Берзон Н.И. и др. Финансы: учебник и практикум для вузов / Москва:
Издательство Юрайт, 2023, - 541 с.
IV. Int е rn е t s а ytl а ri
17. www.gov.uz (O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali)
18. www.president.uz (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-
sayti)
19. www.imv.uz (O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya
vazirligining rasmiy veb-sayti)
20. www.stat.uz (O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika
agentligining rasmiy veb-sayti)
21. www.lex.uz (O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi)
22. www.sciencedirect.com (Retsenziyalanadigan adabiyotlar platformasi)
23. www.unilibrary.uz (Oliy ta’lim muassasalarining yagona elektron
kutubxona axborot tizimi)
36

Soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi. Soliq imtiyozlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati

Купить