Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	127.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobi

Купить

Soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar hisobi
Reja:
1. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar turlari hamda hisobga olish
vazifalari
2. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni hisobga olish
a) bevosita va bilvosita soliqlar hisobi
b) mol-mulk va resurs soliqlar hisobi
v) kichik biznes sub’ektlari tomonidan to‘lanadigan soliqlar va
majburiy to‘lovlar hisobi

O’ZBEKISTON
RESPUBLIKA SIN IN G SOLIQ
KODEKSI
O ’ zbek ist on respublik asining
25.12.2007 y . O ’ RQ -136- son
Qonuni bilan t asdiqlangan
01.01.2008 y . dan e ’ t iboran
amalga k irit ilgan (2- ta qism ,
21 bo ’ lim , 64 bob va 392 ta 1. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar turlari hamda hisobga olish
vazifalari
Soliqlar – bu jismoniy va yuridik shaxslar daromadlari hamda mulklaridan
ma’lum (qonunda belgilangan) bir qismini davlatning moliyaviy imkoniyatini
ta’minlash maqsadida majburiylik, qaytarmaslik, davlat majburlovini qo‘llashlik
asosida byudjetga o‘tkazishning birdan-bir qonuniy usulidir.
Soliqlar milliy daromadni davlat tasarrufiga olishning eng muhim vositasiga
aylangani sababli, ular makroiqtisodiyotni tartibga solishda borgan sari muhimroq
rol o‘ynamoqdaki, YAMM umumiy hajmida soliq tushumlari salmog‘ining
ko‘payishi buning ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Soliqlarni tasniflash - soliqlarni muayyan xarakterli belgilari, ya’ni ularni
undirish usullari, qo‘llaniladigan stavkalar turi, soliq imtiyozlari va hokazolar
bo‘yicha guruhlashdir.
Soliqlarni turlari bo‘yicha tasniflashga bir necha belgilar asos qilib olingan.
Halqaro amaliyotda ikkita asosiy tasnif guruhlari qabul qilingan-bevosita va
bilvosita soliqlar. Ushbu guruhlar soliq solish ob’ektiga va to‘lovchi bilan davlat
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarga bog‘liqdir.
Ushbu fan bevosida O`zbekiston Respublikasi soliq kodeksi bilan
chambarchas bog`liq holda olib boriladi. 1
1
http://www.uzkitob.uz

O‘zbekiston Respublikasi hududida Soliq kodeksda ko‘zda tutilgan soliqlar va
boshqa majburiy to‘lovlar amal qiladi.
Soliqlarga quyidagilar kiradi:
1) yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i;
2) jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i;
3) qo‘shilgan qiymat solig‘i;
4) aksiz solig‘i;
5) er qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar;
6) suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq;
7) mol-mulk solig‘i;
8) er solig‘i;
9) obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i;
10) transport vositalariga benzin, dizel yoqilg‘isi va gaz ishlatganlik uchun
olinadigan soliq.
Boshqa majburiy to‘lovlarga quyidagilar kiradi:
1) ijtimoiy jamg‘armalarga majburiy to‘lovlar:
- yagona ijtimoiy to‘lov;
- fuqarolarning byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallari;
- byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga majburiy ajratmalar;
2) Respublika yo‘l jamg‘armasiga majburiy to‘lovlar:
- Respublika yo‘l jamg‘armasiga majburiy ajratmalar;
- Respublika yo‘l jamg‘armasiga yig‘imlar;
2.1 budjetdan tashqari Umumta`lim maktablari, kasb hunar kollejlari,
akademik liseylar va tibbiyot muassasalarini rekonstrusiya qilish, mukammal
ta`mirlash va jihozlash jamg`armasiga majburiy ajratmalar;
3) davlat boji;
4) bojxona to‘lovlari;

5) ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi
xizmatlarni ko‘rsatish huquqi uchun yig‘im.
Soliq kodeksda belgilangan hollarda va tartibda soliq solishning
soddalashtirilgan tartibida to‘lanadigan quyidagi soliqlar qo‘llanilishi mumkin:
- yagona soliq to‘lovi;
- yagona er solig‘i;
- tadbirkorlik faoliyatining ayrim turlari bo‘yicha qat’iy belgilangan soliq.
Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarning elementlari quyidagilardan iborat:
- soliq solish ob’ekti;
- soliq solinadigan baza;
- stavka;
- hisoblab chiqarish tartibi;
- soliq davri;
- soliq hisobotini taqdim etish tartibi;
- to‘lash tartibi.
O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismi
korxonalar, birlashmalar va tashkilotlardan olinadigan soliqlar hisobiga tashkil
topadi.
Foyda solig‘i O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimining tarkibiy elementi
hisoblanib, mil liy daromadlarni qayta taqsimlash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur soliq bevosita soliq bo‘lib, uning summasi korxona xo‘jalik
faoliyatining pirovard moliya viy natijasi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Foyda solig‘i to‘lovchilari soliq soli nadigan foydaga ega bo‘lgan yuridik shaxslar
hisoblanadi.
Soliq to‘lovchilar yilning birinchi choragi, yarim yillik, to‘qqiz oylik va yil
yakuni bo‘yicha mustaqil ravishda yil boshidan boshlab o‘sib boruvchi jamlash
tartibida foyda solig‘i summasini soliqqa tortila digan haqiqatda olingan foydadan

berilgan imtiyoz lar va belgilangan soliq stavkalarini hisobga olgan holda hisoblab
boradilar.
2004 yilning 1 yanvaridan mulk shaklidan qat’iy nazar barcha xo‘jalik
yurituvchi subektlarda qo‘llaniladigan yangi schyotlar rejasida byudjet bilan olib
boriladigan operatsiyalarni hisobga olib borish uchun 11 ta balansli va 2 ta
balansdan tashqari schyotlar belgilangan bo‘lib, ular quyidagilar:
Balansli schyotlar: 0950 «Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan Foyda
solig‘i»; 3210 «Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan Foyda solig‘i»; 4410
«Byudjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari»; 6240 «Soliqlar va
majburiy to‘lovlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar»; 6250 «Vaqtinchalik
farqlar bo‘yicha kechiktirilgan Foyda solig‘i bo‘yicha majburiyatlar»; 6410
«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz»; 7240 «Soliqlar va majburiy to‘lovlar
bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar»; 7250 «Vaqtinchalik farqlar
bo‘yicha kechiktirilgan Foyda solig‘i bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlar»; 8840
«Maqsadli foydalanadigan soliq imtiyozlari»; 9810 «Foyda solig‘i bo‘yicha
xarajatlar»; 9820 «Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha
xarajatlar» schyotlarni o‘z ichiga oladi.
Balansdan tashqari schyotlarga esa: 012 «Kelgusi davrlarda soliq solinadigan
bazadan chiqariladigan xarajat» 013 «Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari
bo‘yicha)» schyotlar kiradi.
YUqorida keltirilgan schyotlarning oldiga qo‘yilgan vazifalar turlicha. Bu
vazifalarni buxgalterlar chuqur anglab amaliyotda ulardan to‘g‘ri foydalanishlari
zarur.
0950 «Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan Foyda solig‘i» schyotida
hisobot davrida to‘lanadigan soliqning kechiktirilgan qismi hisobga olinadi. SHu
bilan birga ushbu summa balansdan tashqari 012 «Kelgusi davrlarda soliq

solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar» schyotning kirimiga yozib
qo‘yiladi.
Hisobot davri oxirida ushbu summa soliqqa tortiladigan bazaga qo‘shib Foyda
solig‘iga tortiladi.
Bu vaqtda hisoblangan bo‘nak Foyda solig‘i summasi 9810 «Foyda solig‘i
bo‘yicha xarajatlar» schyotining debetida quyidagicha yoziladi: D-t 9810 «Foyda
solig‘i bo‘yicha xarajatlar», K-t 6410 «Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari
bo‘yicha)» schyoti.
Ushbu summa belgilangan muddatlarda byudjetga o‘tkazib berilsa 6410
«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)» schyoti debetlanib, 5110
«Hisob-kitob schyoti» kreditlanadi.
2. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni hisobga olish
a) bevosita va bilvosita soliqlar hisobi
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) tovarlarni sotish, ishlar bajarish va xizmatlar
ko‘rsatish jarayonida yangi hosil qilingan qiymatga asoslangan holda sof
daromadning bir qismini byudjet daromadiga olib qo‘yishning bir shaklidir.
Soliq to‘lovchilar mukchilikning barcha shakllariga kiruvchi mustaqil balans
va hisob-kitob schyotiga ega, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanadigan
korxonalar, tashkilotlar va ularning mustaqil bo‘linmalaridir.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i summasi belgilangan stavkalar asosida quyidagi
formula bo‘yicha aniqlanadi:
Sqqs = STob *SS/100
bunda:
Sqqs - iste’molchilardan undiriladigan soliq summasi;
STob - soliqqa tortiladigan oborot;

SS - qo‘shilgan qiymat solig‘i stavkasi. Tovar (ish, xizmat)lar qo‘shilgan
qiymat solig‘ini o‘z ichiga olgan narxlar va tariflar bo‘yicha sotilganida - soliq
quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
Sqqs = Tqx SS(SS+100)
bunda:
Tq - qo‘shilgan qiymat solig‘i ham hisobga olingan tovar (ish, xizmat)lar
qiymati.
Qo‘shilgan qiymat solig‘idan ozod qilingan tovar (ish, xizmat)larni sotadigan
korxonalar erkin (shartnomaviy) narx va tarifga qo‘shilg‘an qiymat solig‘i
summasini qo‘shmaydilar.
20 foizlik mikdorlardagi stavkalar bo‘yicha qo‘shilgan qiymat solig‘iga
tortiladigan tovarlarni ishlab chiqaruvchi va sotuvchi korxonalar tovarlarning
sotilishi va ularga doir soliqlar summasi yuzasidan qo‘llaniladigan stavkalar
bo‘yicha alohida hisobni yuritishi va hisob-kitob hujjatlarida soliq summalarini
tovarlar turlari bo‘yicha qo‘llaniladigan stavkalarga qarab ko‘rsatishi lozim.
Qo‘shilgan qiymat solig‘iga:
D-t 4010-"Xaridor va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar" schyoti - 6000
ming so‘m;
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti - 6000 ming so‘m.
Bu soliq byudjetga o‘tkazilganda:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti - 6000 ming so‘m;
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti" schyoti - 6000 ming so‘m.
Aksiz solig‘i hisobi. Aksiz solig‘i sof daromad narxida va qo‘shilgan qiymat
solig‘iga tortiladigan bazada hisobga olinadigan, bilvosita soliq sifatida byudjetga
to‘lanadigan soliqdir.
Aksiz solig‘i Soliq kodeksining 229 - 241 moddalari bo‘yicha tartibga solinadi
va aksiz solig‘i to‘lovchilari bo‘lib;

 O‘zbekiston Respublikasi hududida aksiz solig‘i solinadigan
tovarlarni (aksiz to‘lanadigan tovarlarni) ishlab chiqaruvchilar;
 O‘zbekiston Respublikasining bojxona hududiga aksiz to‘lanadigan
tovarlarni import qiluvchilar;
 oddiy shirkat aksiz to‘lanadigan tovar ishlab chiqargan taqdirda,
oddiy shirkat shartnomasining oddiy shirkat ishlarini yuritish zimmasiga
yuklatilgan sherigi (ishtirokchisi).
 Aksiz to‘lanadigan tovarlarning ayrim turlari bo‘yicha aksiz
to‘lanadigan tovarlar ishlab chiqaruvchi bo‘lmagan shaxs O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan aksiz solig‘ini to‘lovchi
etib belgilanishi mumkin.
Aksiz solig‘ining stavkalari mutlaq summada (qat’iy) belgilangan aksiz
to‘lanadigan tovarlar bo‘yicha soliq solinadigan baza aksiz to‘lanadigan
tovarlarning naturada ifodalangan hajmi asosida aniqlanadi.
Sotilish qiymatiga:
D-t 5110-"Hisob-kitob schyoti" schyoti;
K-t 9010-"Tayyor mahsulotni sotishdan olingan daromadlar" schyoti.
Aksiz solig‘i qiymatiga:
D-t 9010-"Tayyor mahsulotni sotishdan olingan daromadlar" schyoti.
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti.
Aksiz solig‘i byudjetga o‘tkazilganda:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti.
D-t 5110-"Hisob-kitob schyoti" schyoti.
Foyda solig‘ining hisobi. Hisobot davri tugagach yilik moliyaviy hisobot
tuzishda 9810 «Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar» va 9820 «Foydadan hisoblangan
boshqa soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha xarajatlar» schyotlarining debetida hisobga
olingan soliqlar summasi 9910 «YAkuniy moliyaviy natija» schyotining debetiga

o‘tkaziladi: D-t 9910 «YAkuniy moliyaviy natija», K-t 9810 «Foyda solig‘i
bo‘yicha xarajatlar» va 9820 «Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va yig‘imlar
bo‘yicha xarajatlar» schyotlari.
Demak, foyda solig‘ini to‘lagunga qadar foyda (zarar) summasidan foyda
solig‘ini (9810-schyoti) va foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va yig‘imlar
(9820-schyoti) summasini ayrib tashlagandan so‘ng hisobot davrining sof foydasi
(zarari) chiqadi va u moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot (2-sonli shakl)ning
270-satrida ko‘rsatiladi.
Sub’ektlar o‘zining faoliyati jarayonida Soliq kodeksiga asosan belgilangan
soliqlar bo‘yicha yil davomida o‘rnatilgan grafikka asosan soliqlar bo‘yicha bo‘nak
summalarini to‘lab boradilar. Ushbu to‘langan bo‘naklar yilning ohirida yakuniy
moliyaviy natijalarga olib boriladi va quyidagi schyotlarda hisoblanadi.
 9810- Foyda solig‘i bo‘yicha sarflar.
 9820- Foyda hisobidan ajratmalar bo‘yicha sarflar.
9810- Foyda solig‘i bo‘yicha sarflar, 9820- Foyda hisobidan ajratmalar
bo‘yicha sarflar schyotlarining debeti yil davomida to‘langan soliqlar, yig‘imlar va
byudjetga boshqa ajratmalar hisobga olinadi. Ushbu schyotlardagi summalar 9910-
yakuniy moliyaviy natija schyotining debeti bilan yopiladi (Debet 9910 va Kredit
9800).
Er qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliq hisobi. Er qa’ridan
foydalanuvchilar uchun O‘zbekis ton Respublikasi hududida foydali qazilmalar qazib
olish, shuningdek qazilmalar qazib olish bilan bog‘liq bo‘lmagan er osti inshootlari
qurish va ulardan foydalanishni amalga oshiruvchi shaxslar to‘laydi.
Er qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar Soliq
kodeksining 242-247 moddalari bo‘yicha tartibga solinadi.

Er qa’ridan foydalanganlik uchun soliq soliq solinadigan bazadan va
belgilangan stavkadan kelib chiqqan holda hisoblab chiqariladi.
Er qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning hisob-kitobi soliq bo‘yicha
hisobga olish joyidagi davlat soliq xizmati organlariga quyidagi muddatlarda
taqdim etiladi:
mikrofirmalar va kichik korxonalar tomonidan – yilning har choragida,
hisobot davridan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay;
mikrofirmalar va kichik korxonalar jumlasiga kirmaydigan soliq to‘lovchilar
tomonidan – har oyda, hisobot davridan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay;
Er qa’ridan foydalanganlik uchun soliqni to‘lash hisob-kitobni taqdim etish
muddatidan kechiktirmay amalga oshiriladi.
Misol. Hisobot davrida korxonada qazib olingan ko‘mir hajmi 2000 ming
so‘mni tashkil etadi, soliq stavkasi 3,8%.
Soliq summasi 2000 ming so‘m x 3,8% = 76 ming so‘mni tashkil etadi.
Hisoblab chiqilgan soliq summasi har oyda 9430-"Bo shqa operatsion
xarajatlar" schyotining debeti va 6410- "Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik"
schyotining kreditida aks ettiriladi:
D-t 9430-"Boshqa operatsion xarajatlar" schyoti - 76000 so‘m;
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti - 76000 so‘m.
Ushbu soliq byudjetga to‘langanda:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti - 76000 so‘m;
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti" schyoti - 76000 so‘m.
Er solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. O‘z mulkida, egaligida yoki
foydalanishida er uchastk alariga ega bo‘lgan yuridik shaxslar er solig‘i
to‘lovchilaridir.
YUridik shaxslar uchun quyidagi er uchastkalari so liq solinadigan ob’ekt
hisoblanadi:

1) qonun hujjatlarida belgilangan tartibda mulk qilib olingan er uchastqalari;
2) qishloq yoki o‘rmon xo‘jaligini yuritish uchun e galik qilishga berilgan er
uchastkalari;
3) korxonalar, binolar va inshootlar qurish uchun yoqi qishloq xo‘jaligiga taallu q li
bo‘lmagan boshqa maq sadlarda foydalanish uchun berilgan er uchastqalari;
4) korxonalar, binolar yoki inshootlarga bo‘lgan mulk xuquqi o‘tishi bilan birga
egalik q ilish va foy dalanish huquqi ham o‘tganer uchastkalari.
Er solig‘i stavkalari O‘zbekiston Respublikasi Va zirlar Mahkamasi tomonidan
belgilanadi va Davlat Soliq qo‘mitasi tomonidan belgilangan umumiy tartibda soliq
to‘lovchilarga etkaziladi.
Er solig‘ini hisoblash er uchastkasining haqiqiy maydoni asosida amalga
oshiriladi.
Hisoblangan summa quyidagi yozuv bilan ifodalanadi:
D-t 9430-"Boshqa operatsion xarajatlar"
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik"
Ushbu soliq byudjetga to‘langanda quyidagicha provodka beriladi:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik"
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti"
Obodonlashtirish va ijtimoiy infrastrukturani rivojlantirish soli q hisobi .
YUridik shaxslar, shu jumladan O‘zbekiston Res publikasi hududida joylashgan va
tadbirkorlik fao liyatini amalga oshiradigan xorijiy investitsiyali yuridik shaxslar
ijtimoiy infratuzilmani rivoj lantirish solig‘ini to‘lovchilar hisoblanadi.
Soliq solish ob’ekti bo‘lib "Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot"ning 2-son
shakli 270-satrida "Soliq solinadigan foyda" qiymatidan foyda solig‘i ayrilgan
summasi hisoblanadi. Soliqning eng yuqori stavkasi soliqqa tortish ob’ektining 8%i
miqdorida belgilangan. Mahalliy hoki miyat idoralari soliqni past stavkalar bo‘yicha
to‘la shi mumkin.

Balansida ijgimoiy infratuzilma ob’ektlari bo‘lgan soliq to‘lovchilar byudjetga
to‘lanadigan soliq summasi ni quyidagi tartibda aniqlaydi:
 agar ijgimoiy infratuzilma ob’ektlarini ta’minlash uchun xarajatlar summasi
ushbu moddaning birinchi qismiga muvofiq hisoblab chiqarilgan soliq summasiga teng
yoki undan ortiq bo‘lsa, soliq to‘lanmaydi;
 agar ijgimoiy infratuzilma ob’ektlarini ta’minlash uchun xarajatlar summasi
ushbu moddaning birinchi qis miga muvofiq hisoblab chiqarilgan soliq summasidan kam
bo‘lsa, byudjetga to‘lanadigan soliq hisoblab chiqarilgan soliq summasi bilan haqiqatda
sarflangan xarajatlar summasi o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
Belgilangan tartibda hisoblangan soliq quyidagicha o‘tkazma bilan aks
etgiriladi:
Debet 9820-«Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha
xarajatlar»
Kredit 6410-«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)».
Soliqni byudjetta o‘tkazishda qilinadigan yozuv:
Debet 6410-«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha karz (turlari bo‘yicha)»
Kredit 5110-«Hisob-kitob schyoti».
Byudjetdan tashqari p ensiya jamg‘armasiga to‘lovlar hisobi. Byudjetdan
tashqari jamg‘armalari markaziy yoki mahalliy hokimiyat organlarining ixtiyorida
bo‘lgan moliyaviy resurslar yig‘indisi bo‘lib, ular ma’lum maqsadga yo‘naltiriladi.
Byudjetdan tashqari jamg‘armalar moliyaning muhim tarkibiy qismi hisoblanib,
ularning shakllanishi va ishlatilish tartibi moliyaviy qonunchilik orqali tartibga
solinadi.
Davlat byudjetdan tashqari jamg‘armalarni tashkil etish orqali o‘zining
moliyaviy mablag‘laridan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Amaliyotdan
ma’lumki, faqatgina byudjet mablag‘lari yordamida u yoki bu ijtimoiy-iqtisodiy
dasturlarni hayotga tatbiq etish mushkuldir.

Pensiya jamg‘armai shakllanishining boshqa elementlari ham bor:
"Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida"gi O‘zbekiston
Respublikasi qonunining‘ 15- moddasiga muvofiq tayinlangan mehnatda
jarohatlanganlik yoki kasb kasalligi oqibatida nogiron bo‘lganlarga pensiya
to‘lash xarajatlarini qoplash uchun regress talablar (da’volar) bo‘yicha ish
beruvchilar va fuqarolardan undiriladigan mablag‘lar;
"Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida"gi O‘zbekiston
Respublikasi qonunining 14- moddasiga muvofiq muddatidan oldin tayinlangan
pensiyalarni to‘lash xarajatlarini qoplash uchun o‘tkaziladigan O‘zbekiston
Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining Ish bilan
ta’minlashga ko‘maklashish jamg‘armasi mablag‘lari;
"Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida"gi O‘zbekiston
Respublikasi qonunining 12-moddasiga muvofiq tayinlangan imtiyozli
pensiyalarni to‘lash xarajatlarini qoplash uchun o‘tkaziladigan korxonalar,
muassasalar va tashkilotlar mablag‘lari;
Hisoblangan jarimalar summalari, qonun hujjatlariga muvofiq soliq
organlarini rivojlantirish jamg‘armasiga undirilgan summalaridan tashqari,
sug‘urta badallari va ajratmalarning o‘z vaqtida to‘lamaganligi uchun penyalar;
YAgona ijtimoiy to‘lov 2017 yilda 25 foizli stavka qilib belgilandi, uning
maqsadli jamg‘armalarga quyidagi stavkalar bo‘yicha, ya’ni, byudjetdan tashqari
Pensiya jamg‘armasiga -24,8 foiz, Davlat bandlikka ko‘maklashish fondiga – 0,1
foiz, Kasaba uyushmalari federatsiyasi kengashiga – 0,1 foiz miqdorida
taqsimlanishi saqlanib qoldi. Mikrofirma va kichik korxonalar, shu jumladan
fermer xo`jaliklariga 15 foiz qilib belgilandi. Fuqarolarning byudjetdan tashqari
pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallari amaldagi 7 .5 foiz o‘rniga 8 foiz qilib
belgilandi..
YUridik va jismoniy shaxslarning ixtiyoriy badallari;

Pensiya fondiga ajratmalarni hisobga olishda quyidagi schyotlardan
foydalaniladi:
4520-"Davlat maqsadli fondlariga bo‘nak to‘lovlari";
6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar".
4520-"Davlat maqsadli fondlariga bo‘nak to‘lovlari" schyotida korxona va
tashkilotlar tomonidan Pensiya fondiga hisobot davrida o‘tkazib berilgan bo‘nak
to‘lovlari hisobga olinadi.
Bu muomalaga quyidagicha provodka beriladi:
D-t 4520-"Davlat maqsadli fondlariga bo‘nak to‘lovlari"
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti";
6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar" schyotida korxona va tashkilotlar
tomonidan Pensiya fondiga to‘lanadigan ajratmalar haqidagi ma’lumotlar
umumlashtiriladi. Pensiya fondiga ajratmalar hisoblanganida quyidagicha
provodkalar beriladi:
Kapital qo‘yilmalar bo‘yicha sug‘urta to‘lovlari hisoblandi:
D-t 0810-0890;
K-t 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar". Xarajatlarga tegishli
sug‘urta to‘lovlari hisoblandi:
D-t 201 0 , 2310, 2510, 9410, 9420;
K-t 6520- "Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar".
Xodimning ish haqidan ushlanadigan pensiya badali hisoblandi:
D-t 6710-"Xodimlar bilan mehnat haqi hisobidan hisoblashishlar";
K-t 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar".
Hisobot davri yakunida Pensiya fondiga ilgari to‘langan bo‘nak to‘lovlari
yakuniy hisob-kitob qilish uchun 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar"
schyotiga o‘tkaziladi:
D-t 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar"

K-t 4520-"Davlat maqsadli fondlariga bo‘nak to‘lovlari".
SHundan so‘ng Pensiya fondiga bo‘lgan qarz to‘lovlari o‘tkazib beriladi:
D-t 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar";
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti".
Respublika yo‘l jamg‘armasiga to‘lovlar hisobi . Yo‘l fondining mablag‘lari
umumiy foydalanish dagi avtomobil yo‘llarini saqlash, qurish, qaytadan qurish,
ta’mirlash bilan bog‘liq bo‘lmagan maqsadlar da olib qo‘yilishi yoki sarflanishi
mumkin emas. Yo‘l fondining joriy yilda foydalanilmagan mablag‘lari zahiraga
o‘tkazilib, keyingi yilda faqat maqsadga mu vofiq sarflanadi.
Respublika yo‘l jamg‘armasi ajratmalarni hisobga olishda quyidagi
schyotlardan foydalaniladi:
6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar" schyotida korxona va tashkilotlar
tomonidan Yo‘l fondiga to‘lanadigan ajratmalar haqidagi ma’lumot lar
umumlashtiriladi. Yo‘l fondiga ajratmalar hisob langanida quyidagicha provodkalar
beriladi:
Hisobot davri yakunida Yo‘l fondiga ilgari to‘lang an bo‘nak to‘lovlari yakuniy
hisob-kitob qilish uchun 6520-"Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar" hisob- varag‘iga
o‘tkaziladi:
Hisoblangan summa quyidagi yozuv bilan ifodalanadi:
D-t 9430-"Boshqa operatsion xarajatlar"
K-t 6520 - "Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar";
SHundan so‘ng Yo‘l fondiga bo‘lgan qarz to‘lovlari o‘tkazib beriladi:
D-t 6520 - "Davlat maqsadli fondlariga to‘lovlar";
K-t 5110 -"Hisob-kitob schyoti".
b) mol-mulk va resurs soliqlar hisobi

YUridik shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq hisobi . YUridik shaxslar
mol-mulkiga soliq solishning maqsadi keraksiz va ortiqcha uskunalar hamda boshqa
mulklarning korxonalarda me’yordan ortiqcha saqlani shini bartaraf etishdan,
korxonalarda tovar oboroti jarayonini jadallashtirishdan iborat.
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan, mus taqil balansga ega bo‘lgan,
mulkchilikning turli shakl lariga asoslangan barcha yuridik shaxslar soliq to‘lov chilar
hisoblanadi.
SHuningdek korxonalarning O‘zbekiston Respub likasi hududida joylashgan,
mustaqil balansga ega bo‘lgan filial, vakolatxona yoki boshqa shakldagi tarkibiy
qismlari ham mol-mulk uchun soliq to‘lov chilar sanaladi. Soliq solish stavkalari va
soliq solish ob’ektlari Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Ushbu soliq korxonaning mol-mulkining o‘rtacha yillik qoldiq qiymatidan
olinadi. YUridik shaxs lardan olinadigan mol-mulk solig‘i stavkasi quyida gicha:
Yil davomida mol-mulkning hisobot davridagi (yil choragi, yarim yillik, 9
oylik) qoldiq qiymati mol-mulkning birinchi oyining 1 kunidagi qoldiq qiymatining
yarmini hisobot davrida keyingi oyning 1 kunidagi qoldiq qiymatining yarmiga
qo‘shilishidan hosil bo‘lgan summani, shuningdek mol-mulk qoldiq qiymatining
hisobot davridagi qolgan barcha oylar ning 1 kunidagi summasini hisobot davridagi
oylar soniga bo‘lishdan hosil bo‘lgan xususiy hosila sifa tida belgilanadi. Soliq
solinadigan bazani belgilash uchun buxgalteriya hisobining balans aktivida aks
ettiriladigan quyidagi schyotlar bo‘yicha summalar qabul qili nadi:
Soliq solinadigan bazani aniqlash uchun eskirishni chegirib gashlagan holda
quyidagi buxgalteriya xisobi schyot lari bo‘yicha balansning aktivida joylashgan
summalar qabul qilinadi:
0110-0199 - asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyot lar;
0310- «Uzoq muddatli ijara shartnomasi bo‘yicha olin gan asosiy vositalar»;

0710-0720 - o‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (me’yordagi
muddatlarda o‘rnagilmaganla ri bo‘yicha);
0810-«Tugallanmagan qurilish» (belgilangan muddatlar da tugallanmaganlari
bo‘yicha).
Korxonaning mol-mulkiga 4 , 0 %li stavka bo‘yicha soliq solinadi. Me’yordagi
muddatlarda o‘rnatilmagan va foyda lanilmayottan mol-mulk uchun korxona va tashkilotlar
mol- mulk solig‘ini ikki karrali stavka bo‘yicha to‘laydilar.
Soliqning hisoblangan summasi davr xarajatlarida hisobga olinadi va quyidagicha
o‘tkazma bilan aks etti- riladi:
Debet 9430-«Boshqa operatsion xarajatlar»
Kredit 6410-«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)»;
- soliq byudjetga to‘langanda:
Debet 6410-«Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)»
Kredit 5110-«Hisob-kitob schyoti» .
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq hisobi. Ushbu soliqni
to‘lovchilar o‘z faoliyatida suvdan foydalanuvchi yuridik shaxslar hisoblanadi.
Ishlab chiqarish va texnika ehtiyojlari uchun er usti va er osti manbalaridan
foydalanilgan suv resurslarining hajmi, ya’ni yuridik shaxslar foydalangan suv
resurslarining butun hajmi suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq solish
ob’ekti hisoblanadi.
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq Soliq kodeksining 257-264
moddalari bo‘yicha tartibga solinadi. Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq
stavkalari O‘zbekistan Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi va
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Davlat Soliq qo‘mitasi
tomonidan soliq to‘lovchilarga belgilangan tartibda etkaziladi.
Er osti va er ustidagi manbalardan suv kelib tushadigan vodoprovod
tarmog‘idagi suvdan foydalanilgan holda soliq tegishli manbalar uchun

belgilangan stavkalar asosida hisoblab chiqiladi. Tumanlar va shaharlar davlat
soliq inspeksiyalari suv etkazib beruvchi korxonalardan vodoprovod tarmog‘iga er
osti va er ustidagi manbalardan kelib tushadigan suv hajmlarining nisbati haqidagi
ma’lumotlarni olishi va ularni soliq to‘lovchilar e’tiboriga havola etishi lozim.
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq summasi soliq solinadigan
bazadan va belgilangan stavkalardan kelib chiqqan holda hisoblab chiqariladi.
YUridik shaxs tashkil etgan va tashkil etmagan holda tuzilgan dehqon
xo‘jaliklari uchun suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq summasi davlat
soliq xizmati organlari tomonidan soliq solinadigan bazadan va belgilangan
stavkalardan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq to‘lash to‘g‘risidagi to‘lov
xabarnomasi yuridik shaxs tashkil etgan va tashkil etmagan holda tuzilgan dehqon
xo‘jaliklariga davlat soliq xizmati organlari tomonidan hisobot davridan keyingi
yilning 1 fevralidan kechiktirmay topshiriladi.
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq hisoblanganda:
D-t 9430-"Boshqa operatsion xarajatlar"
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik"
Ushbu soliq byudjetga to‘langanda quyidagicha provodka beriladi:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik"
K-t 5110-"Hisob-kitob schyota"
v) kichik biznes sub’ektlari tomonidan to‘lanadigan soliqlar
YAgona soliq to‘lovi hisobi. 2005 yil 20 iyunda Prezidentning
"Mikrofirmalar va kichik korxonalarni rivojlantirishni rag‘batlantirish borasidagi
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi PF-3620-sonli Farmoni qabul qilindi. U
kichik biznes sub’ektlarining faoliyat ko‘rsatish shart-sharoitini yaxshilashga,

ularni soliqqa tortishni soddalashtirishga yo‘naltirilgan va asosiy masalalar tartibga
solinadi:
1) soliq solishning soddalashtirilgan tizimi tarkibining o‘zgarishi,
birxillashtirilgan soliq to‘lovining joriy etilishi;
2) joriy etilgan birxillashtirilgan soliq to‘lovi to‘lovchilari uchun imtiyozlar va
qo‘shimcha preferensiyalar berilishi.
YAgona soliq to‘lovini to‘lovchilar uning summasini soliq solinadigan baza
va tasdiqlangan stavkalardan kelib chiqqan holda hisob-kitob qiladilar. Bunda soliq
organlariga davlat maqsadli jamg‘armalariga majburiy ajratmalar bo‘yicha hisob-
kitoblar alohida taqdim etilmaydi, shuningdek pensiya, yo‘l, ta’lim va tibbiyot
muassasalarini rekonstruksiya qilish, mukammal ta’mirlash va jihozlash
jamg‘armasi jamg‘armalariga majburiy ajratmalar summalarini alohida
to‘lanmaydi.
YAgona er solig‘i hisobi. YAgona er solig‘ini to‘lovchilar quyidagilardir:
 qishloq xo‘jaligi tovarlari ishlab chiqaruvchilar;
 qishloq xo‘jaligi yo‘nalishidagi ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining
tajriba-eksperimental xo‘jaliklari va ta’lim muassasalarining o‘quv-tajriba
xo‘jaliklari.
Bir vaqtning o‘zida quyidagi shartlarga javob beradigan yuridik shaxslar soliq
solish maqsadida qishloq xo‘jaligi tovarlari ishlab chiqaruvchilar jumlasiga kiradi:
 er uchastkalaridan foydalangan holda qishloq xo‘jaligi
mahsulotini etishtirish va o‘zi etishtirgan mazkur mahsulotni qayta ishlash yoxud
er uchastkalaridan foydalangan holda faqat qishloq xo‘jaligi mahsulotini etishtirish
asosiy faoliyat turi bo‘lgan yuridik shaxslar;
 qishloq xo‘jaligini yuritish uchun mahalliy davlat hokimiyati
organlari tomonidan o‘zlariga belgilangan tartibda berilgan er uchastkalariga ega
bo‘lgan yuridik shaxslar;

 qishloq xo‘jaligi mahsulotini etishtirish va o‘zi etishtirgan
mazkur mahsulotni qayta ishlash ulushi realizatsiya qilish yoki qayta ishlash uchun
olingan qishloq xo‘jaligi mahsulotini o‘z ichiga oluvchi qishloq xo‘jaligi
mahsulotini etishtirish va qayta ishlash umumiy hajmida kamida 50 foizni tashkil
etadigan yuridik shaxslar.
2017 yil 1 yanvardan boshlab, Qishloq xo‘jaligi tovar ishlab chiqaruvchilari
uchun qishloq xo‘jaligi erlarining normativ qiymatidan kelib chiqib, yagona er
solig‘ining stavkasi 6 foizligi saqlanib qolindi.
Tadbirkorlik faoliyatining ayrim turlari bo‘yicha qat’iy belgilangan soliq
hisobi. Qat’iy belgilangan soliqni to‘lovchilar bo‘lib faoliyatning ayrim turlarini
tavsiflovchi fizik ko‘rsatkichlardan kelib chiqqan holda soliq solinadigan ayrim
faoliyat turlarini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar hisoblanadi.
Qat’iy belgilangan soliq solinadigan faoliyat turlarining ro‘yxati, shuningdek
faoliyatning mazkur turlarini tavsiflovchi fizik ko‘rsatkichlar qonun hujjatlari bilan
belgilanadi.
Qat’iy belgilangan soliq to‘lash tatbiq etiladigan faoliyat bilan bir qatorda
faoliyatning boshqa turlarini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar faoliyatning
mazkur turlari bo‘yicha alohida-alohida hisob yuritishlari va umumbelgilangan
yoki ushbu bo‘limda belgilangan soliqlarni to‘lashlari shart.
Qat’iy belgilangan soliq belgilangan faoliyat turini tavsiflovchi fizik
ko‘rsatkich soliq solinadigan ob’ekt hisoblanadi. Soliq solinadigan baza fizik
ko‘rsatkichlarning sonidan kelib chiqib, soliq summasi soliq solinadigan baza va
belgilangan stavkadan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Qat’iy belgilangan soliq hisob-kitobi soliq bo‘yicha hisobga olish joyidagi
davlat soliq xizmati organlariga:
 yangi tashkil qilinayotgan (boshlovchi) soliq to‘lovchilar tomonidan –
davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan e’tiboran o‘n kundan kechiktirmay;

 faoliyat yuritayotgan soliq to‘lovchilar tomonidan – hisobot yilining 15
yanvarigacha taqdim etiladi.
Soliq solish ob’ekti va ish haqining eng kam miqdori o‘zgargan taqdirda, soliq
to‘lovchilar aniqlik kiritilgan hisob-kitobni navbatdagi to‘lovni to‘lash muddatidan
kechiktirmay taqdim etishlari shart.
Qat’iy belgilangan soliqni yuridik shaxslar tomonidan – har oyda hisobot
oyidan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay to‘laydilar.
Ushbu soliq hisoblanganda quyidagicha provodqa beriladi:
D-t 9810-"Foydadan hisoblangan va to‘langan soliqlar" schyoti;
K-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorliq" schyoti;
Bu soliq byudjetga o‘tkazilganda:
D-t 6410-"Byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik" schyoti;
K-t 5110-"Hisob-kitob schyoti" schyoti.
Qisqacha xulosa
Soliqlar – bu jismoniy va yuridik shaxslar daromadlari hamda mulklaridan
ma’lum (qonunda belgilangan) bir qismini davlatning moliyaviy imkoniyatini
ta’minlash maqsadida majburiylik, qaytarmaslik, davlat majburlovini qo‘llashlik
asosida byudjetga o‘tkazishning birdan-bir qonuniy usulidir.
Soliqlar milliy daromadni davlat tasarrufiga olishning eng muhim vositasiga
aylangani sababli, ular makroiqtisodiyotni tartibga solishda borgan sari muhimroq
rol o‘ynamoqdaki, YAMM umumiy hajmida soliq tushumlari salmog‘ining
ko‘payishi buning ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Mustaqil ishlash uchun nazorat savollari
1. S oliq hisobini yuritishning zarurligi nimada?
2. YUridikshaxslarbyudjetgaqaysiturdagisoliqlarnito‘laydi?

3. Byudjetdan tashqari maqsadli jamg‘armalarga majburiy ajratmalar hisobi ?
4. Kichik biznes sub’ektlari qaysi turdagi soliqlarni to‘laydi?
5. Kichik biznes sub’ektlarda soliqlarning soddalashtirilgan hisobi va hisobotini
tuzish tartibi tasniflang?
6. YAgona er solig‘i hisobi ni tasniflang?

Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish