Somoniylar tangasi noyob husnixat namunasidir
![zamonasining eng yirik mustaqil o‘rta asrlar davlati tashkil topadi. Bu davlatni
somoniylar xonadonidan bo‘lgan hukmdorlar — amirlar X asr oxirlarigacha
idora qiladilar.29
28 Наршахий. Бухоро тарихи, -32б.
29 Азамат Зиё. Узбек давлатчилиги тарихи. -Т. : Шарк, 2000, -94б.
Abbosiylar xalifaligi davrida bir butun bo‘lgan mazkur shahar va viloyatlar X
asrning biriichi choragida undan ajralib chiqdi. Bu bo‘linish to 935 yillargacha
davom etdi. Natijada Mesopotamiya hamdoniylar (905—1004), Misr bilan
Suriya ixshidiylar (935 —969) qul ostiga, G‘arbiy Eron buvayxiylarga,
Tabariston bilan Gurgon mahalliy daylimiylar sulolasi bo‘lmish ziyoriylarga,
Movarounnahr bilan Xuroson somoniylar qo‘liga utib qoldi. Tarixchilar
o‘xshatib aytganlaridek, xalifaga Bag‘dod bilan Vaviloniyaning bir qismigina
qoldi, xulos. To‘g‘ri, maxalliy hukmdorlar (mulk at-tavoif) hali ham xalifa
hokimiyatini tan olar, uning nomini xutbaga qo‘shib uqitar, tangalarda uning
nomini o‘ z nomlari bilan bir qatorda zarb etar, vaqt- vaqti bilan xalifaga
hadyalar yuborib turar edilar. Ammo ular Bardodga shunchaki qaram edilar,
xolos. Xalifa nomigagina davlat boshlig‘i bo‘lib, hyech kanday real hokimiyatga
ega emas edi. «Hozirgi vaqtda,— afsuslanib yozgan edi al-Mas'udiy, —
islomning kuch-qudrati inqirozga yuz tutmoqda. [Bardoddan] ziyoratchilariing
oyoqlari o‘z ilib qoldi, g‘azo urushlari esa sunib bormoqda... Shu paytgacha
islomga g‘alaba yor edi, hozir esa u bir qadar bukib qo‘yilgan, asoslari nuragan;
bu hodisa 943 yilda musulmonlar hammasi, xudo ishlarimizni o‘zi o‘ntlasin;
xalifa al-Muttaqqiy (940— 944) davrida sodir bo‘ldi»30.
Xalifalik vayronalarida vujudga kelgan davlatlarning eng kattasi Somoniylar
davlati edi. U Movarounnahr va Xurosondan Ray va Kazvingacha bo‘lgan
yerlarii o‘z ichiga olgan. Chunonchi, Ismoil ibn Ahmad (892—907) davrida
mazkur sulolaning ko‘zga ko‘ringan namoyaidalari; Somoniylar markaziy davlat
apparatiki mustahkamlashdan manfaatdor bo‘lgan feodal zodagonlar, din
peshvolari, barcha badavlat dehqon tabaqalarining qo‘llab -
30 A^MegoB B. TapuxgaH caôorç^ap. -T.: ŸKmyBHH, 1994, -386.](https://docx.uz/documents/d349b18a-01c6-4b31-b2f9-12a63b84bd70/page_17.png?v=1)
Somoniylar tangasi noyob husnixat namunasidir