Sonetning janriy xususiyatlari - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	316.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Sonetning janriy xususiyatlari

Sotib olish

Sonetning janriy xususiyatlari
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDARIJA
1. Tushuntirish qismi - Kirish.………………………………………………… ..3
ASOSIY QISM:
I . BOB. SONET JANRINING O ZIGA XOS TUZILISHI VA TARKIBI
’
1.1. Sonetda shakl va mazmun uyg unligi ..
’ ……………………… ……… …...18
I.2. Sonetda lirik syujet masalasi........................................... ……………… ....29
II BOB. O ZBEK SONETINING BADIIY-ESTETIK TABIATI
’
2.1. Sonetlar gulchambarining badiiy xususiyatlari ..........................................40
2.2. O zbek sonetlarida poetik obraz va badiiyat…
’ ...........................................46
XULOSA ………
……………………………………………………………… 56
Foydalanilgan adabiyotlar ro xati ...............
’ ………………………………… .. . 60
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy, madaniy,
hayotidagi ulkan o zgarishlar milliy adabiyotimiz oldiga ham qator vazifalar
’
yukladi. Hozirgi o zbek adabiyotida lirikaning o rni va poetik mukammalligi,
’ ’
uning ma naviy ta siri, tasavvurlar xazinasini tobora boyitayotganligi uzoq asrlik
’ ’
boy adabiy an analarining munosib davomchisi bo lib qololganidan dalolatdir.
’ ’
Muhtaram yurtboshimiz: Har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot bu
“ –
yangicha fikr va dunyoqarashga turtki beradi, ma naviyatning shakllanishiga
’
2

o ziga xos ta sir ko rsatadi’ ’ ’ 1
, - deydi. Tabiiyki taraqqiyot tinimsiz izlanish ”
natijasida yuzaga keladi. Jahon adabiyoti vakillarining badiiy tajribalari ta siri
’
lirik janrlar va turli shakllarning milliy she riyatimizda aks etishi - poetik xilma-
’
xillikni yuzaga keltiradi. Jumladan, rondel, rondo, tersina, xokku, elegiya, tanka,
sonet kabi bir qator shakllarning XX asrning ikkinchi yarmida keng qo llanilib
’
kelingani fikrimizning dalilidir. Ular orasida sonet o zining spesifik xususiyatlari
’
ayniqsa kompozitsiyasidagi ichki murakkab va qat iy qonuniyatlar o ziga xos
’ ’
komponentlar undan ijodiy foydalanish oson emasligini ko rsatadi.
’
Sonet tarixiga nazar tashlasak, Dante va Mikelanjelolar bu janr
imkoniyatlaridan to laqonli foydalandilar, uning ommalashuviga katta hissa
’
qo shdilar. Keyinchalik, XIV asrga kelib Angliyada sonetga qiziqish kuchaydi,
’
ingliz adiblaridan Daniel Barns, Persi, Spinser, Shekspirlar sonet janri
taraqqiyotini o z asarlari bilan ta minladilar.
’ ’
Bu janr o zbek she riyatiga XX asrning birinchi choragida kirib keldi va
’ ’
ommalasha boshladi. Ilk sonet namunalari Cho lpon, Usmon Nosir, Maqsud
’
Shayxzodalar ijodida uchraydi. Keyinchalik Barot Boyqobilov, Rauf Parfi,
Abdulla Sher, Mirpo lat Mirzo, Faxriyor kabi shoirlar janr imkoniyatlaridan
’
unumli foydalangan holda, uning poetik go zalligidan o zbek kitobxonlarini
’ ’
bahramand etdilar.
O zbek sonetnavislari ijodini o rganishga ehtiyoj sonetning taraqqiyot
’ ’
tadrijini, takomil xusususiyatlarini ko rsatib berish zarurati tufayli yuzaga kelgan.
’
O zbek she riyatida bu jarayonni asosan XX asrning ikkinchi yarmida ijod
’ ’
qilgan B.Boyqobilov, R.Parfi, A.Sher, M.Mirzo, Faxriyor sonetlari tadqiqi orqali
kuzatish maqsadga muvofiqdir.
Xususan sonet janrining ham shaklan, ham mazmunan boyitgan
ijodkorlardan biri B.Boyqobilovdir. Uning 400 dan ortiq sonetlari 2ta sonetlar
turkumini tashkil etgan dostonlari ushbu janrning o zbek adabiyotidagi takomil
’
jarayonini kuzatishga asos bo ladi.
’
1
Karimov I. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent. Ma naviyat. 2008. B 41.
’ – – ’
3

XX asr o zbek modern adabiyotini yetuk vakillaridan biri Rauf Parfi’
ijodining salmoqli qismini sonetlar tashkil qiladi. U o zbek soneti maktabini
’
yaratishda faollik ko rsatgan. Janrni yangi bosqichga ko targan ijodkor. Shoir
’ ’
sonetlari jahon badiiyati andozalari darajasida yaratilganligi, yuksak estetik
saviyada ekanligi bilan diqqatga sazovordir.
O zbek adabiyotida Faxriyor sonetlarining ham alohida o rni bor. U
’ ’
o ziga xos sonet turkumlari yaratib, o zbek soneti taraqqiyotiga munosib hissa
’ ’
qo shgan shoirdir.
’
Sonetning adabiyotimizda o rinlashuvini tadqiq etish, nazariy
’
umumlashtirish, badiiy-estetik saviyasini o rganish va baholash mavzuning
’
dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o rganilganlik darajasi.
’ Sonet janri spesifikasiga
bag ishlangan tadqiqotlar, qator maqolalar, asarlar yuzaga kelgan. Lekin o zbek
’ ’
soneti badiiyati yuzasidan fundamental tadqiqot yaratilgan emas. Professor
E.Y.Fesenkoning Adabiyot nazariyasi o quv qo llanmasining Lirika turi
” ” ’ ’ ”
va janrlari bobida jahon va rus sonetnavislari tajribasi yuzasidan qimmatli
”
kuzatishlar bor. Sonetning o ziga xos xususiyatlari bilan alohida shug ullangan
’ ’
B.Mixaylechenkoning ilmiy izlanishlari e tiborga molik. U B.Boyqobilov ijodi
’
misolida o zbek sonetining xos jihatlarini, sonetnavislar ijodi namunalarini izchil
’
o rganadi. O zbek soneti poetikasi tadqiqoti bu jihatdan e tiborli. Unda
’ ” ’ ” ’
o zbek sonetnavisligi shartli ravishda bosqichlarga bo lib o rganilgan. Sonet
’ ’ ’
janriga qo l urganlar izlanishlari ko proq qofiyalanish tartibiga, mazmun-
’ ’
mohiyatiga ko ra tekshirilgan. Mixaylichenkoning rus sonetnavislari ijodi
’
namunalari xususidagi nazariy qarashlari janr tadqiqida o ziga xos o ringa ega.
’ ’
Abdulla Sherning Sonet sirlari maqolasida ushbu janr genezisi masalasi
” ”
yoritilgan, uning kelib chiqqishi Sharq adabiyotidagi g azal janrining mumtoz
’
yetti baytlik namunalari bilan bog langan. Sonetning ham shaklan, ham
’
mazmunan dialektik tizimga asoslangan qat iy shakl ekanligini ta kidlash A.Sher
’ ’
maqolasining maqolasining mag zini tashkil etadi.
’
4

B.Boyqobilov maqolasida sonetning janr xususiyatlari va taraqqiyot tadrijiga
to xtaladi, janr imkoniyatlarini nazariy jihatdan tahlil qiladi. A.Rahimov kitobida’
Shekspir sonetlari tarjimasiga 2
, tadqiqotchi Sayyora Rahmonova maqolasida
Sheksperning sonetnavislik mahorati va B.Boyqobilovning sonet-gulchambarlari
haqida fikr yuritsa, keyingi izlanishlarida Faxriyor sonetlarining obrazliligi
masalasiga e tiborni qaratadi. O zbek sonetlari: poetik struktura va badiiy
’ ” ’
obraz mavzuidagi nomzodlik dissertatsiyasida o zbek sonetining tarixiy
” ’
shakllanish jarayonlari G arb va Sharq poetika ilmi hamda adabiy janrlari
’
negizida ilk bora o rganilgan. Yuqoridagi ishlar sonet janri nazariy jihatdan bir
’
qadar tekshirilganligini dalolatlaydi. Bizning bitiruv malakaviy ishimizda sonet
janrining amaliy jihatlariga, xususan, badiiyati masalalariga alohida e tibor
’
qaratiladi.
Bitiruv-malakaviy ishining maqsad i: hozirgi o zbek she riyatida sonet
’ ’
janrining badiiy xususiyatlarini, xususan, uning spesifikasi va taraqqiyot
tendensiyalarini, badiiy-estetik tafakkur takomilidagi o rni masalalarini
’
B.Boyqobilov, R.Parfi, Faxriyor ijodi misolida ilmiy-nazariy asoslashdan,
shoirlarning mahorat sirlarini tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari : mazkur bitiruv malakaviy ishda
quyidagi vazifalarni hal qilish ko zda tutilgan:
’
- janrning spesifik xususiyatlarini o rganish va o ziga xos
’ ’
murakkab tadrijini aniqlash;
- sonetning o zbek adabiyotiga kirib kelishi, yetakchi vakillari
’
izlanishlarini kuzatish, ijodkorlar mahorati ortishiga ta sir
’
ko rsatgan birlamchi asoslarini tahlilga tortish va shular vositasida
’
individual uslub qirralarini o rganish;
’
- janr spesifikasida kompozitsiyasining poetik shakl sifatidagi
o rnini aniqlash;
’
- sonetda syujet va syujetlilik masalasini o zbek shoirlari ijod
’
namunalari misolida tadqiq etish;
2
Rahimov A. Shekspir o zbek tilida/ Milliy adabiyotlar ravnaqi. Toshkent: Fan, 1981. B. 86-106.
’ – –
5

- o zbek sonetining badiiy-estetik xususiyatlarini yetuk badiiy’
asarlar asosida tahlil qilish;
- sonetlar turkumi va tizimi masalalarining shakliy izlanishlar
samarasi yoki an anaviylik tadriji ekanligini yoritish;
’
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi . Bitiruv malakaviy ishning yangiligi
quyidagi masalalarda namoyon bo ladi:
’
- o zbek sonetining badiiy-estetik tabiati atroflicha tadqiq etilganligida;
’
o zbek soneti mazmun-mohiyatiga ko ra yangilanganligida, ya ni
’ ’ ’
an anaviy muhabbat talqinlari bilan bir qatorda ijtimoiy-falsafiy mazmun kasb eta
’
borganini ko rsatishda;
’
- sonet badiiyatini yuzaga keltiruvchi badiiy tasvir vositalarining janr
strukturasidagi o rni, janr imkoniyatlari, spesifik xarakteri konkret misollar orqali
’
dalillab borilganida;
- o zbek sonetida syujetlilik barqaror hodisaga aylanganligi ochib
’
berilganida;
- ijodiyotning salmoqli qismini sonet janridagi she rlar tashkil etgan
’
B.Boyqobilov, R.Parfi, Faxriyor asarlarining poetik xususiyatlari
umumlashtirilganida;
- hayotni, voqelikni aks ettirishda, insonni tushunishda, tushuntirishda badiiy
so z nechog lik keng, teran imkoniyatlarga ega ekanligini sonet misolida ilmiy
’ ’
isbotlashga erishiganligida;
- mazkur janrning hozirgi o zbek lirikasi taraqqiyotida tutgan o ziga xos
’ ’
o rnini munosib ko rsatib berishda.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati: Ishning nazariy xulosalari
XX asrning ikkinchi yarmi va hozirgi o zbek lirikasining o ziga xos
’ ’
tendensiyalarini tasavvur etish, ushbu jarayonda sonet janrining, nufuzli o rnini
’
belgilash, boshqa janrlar bilan o zaro aloqasi va ta siri imkoniyatlarini
’ ’
aniqlashda, bu borada B.Boyqobilov, R,Parfi, A.Sher, M.Mirzo, Faxriyor
izlanishlari o zbek sonet maktabini yuzaga keltirganini yoritish hamda amaliy
’
ahamiyatga ega. Mazkur bitiruv malakaviy ishdan litsey, kollej, maktablarda
6

modern adabiyoti va mustaqillik davri o zbek she riyatini o rganayotganda va’ ’ ’
mavzu yuzasidan ma ruza referatlar yozishda foydalanish mumkin. Ishdagi ilmiy
’
fikr-mulohazalar, nazariy umumlashmalar sonet janri haqidagi qarashlar, nazariy
muammolarni hal etishda yordam beradi.
Natijalarning joriy qilinishi. Tadqiqot natijalaridan o quv qo llanmalar
’ ’
tuzishda, maxsus kurslar o qishda, o zbek adabiyotshunosligi va adabiy
’ ’
tanqidchiligida, sonetnavis shoirlar ijodiy portretlarini yaratishda, seminarlar
o tkazishda foydalanish mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asoslari: Bitiruv malakaviy
ishning metodologik asoslarini O zbekiston Respublikasi Prezidenti
’
I.A.Karimovning ma ruza,nutq va asarlarida adabiyot va san atga doir, milliy
’ ’
istiqlol mafkurasi yuzasidan bildirgan fikrlari tashkil etadi. Ilmiy-nazariy jihatdan
o zbek adabiyotshunoslaridan I.Sulton, O.Sharafiddinov, S.Mamajonov,
’
N.Karimov, U.To ychiyev, U.Normatov, B.Nazarov, A.Rasulov, I.G ofurov,
’ ’
N.Rahimjonov, Q.Yo ldoshev, U.Hamdam, D.Quronov, J.Kamollarning ilmiy
’
qarashlariga murojaat qilindi.
Mavzuni atroflicha ochib berish maqsadida matn talqini, qiyosiy-tarixiy,
tavsifiy metodlardan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi : Ish kirish, 2 asosiy bob, 2 fasl,
umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’
I. bob. Sonet janrining o ziga xos tuzilishi
’
Sonet (italyancha sonare yangramoq) jahon poeziyasida keng yoyilgan
– –
lirik janr. U dastlab Italiyada paydo bo lgan va so ng jahonga tarqalgan.
’ ’
Italiyada XIII-XIV asrlarda Dante, Petrarka, keyinchalik Mikelanjello; Angliyada
V.Shekspir (XVI asr), Polshada Mitskevich, Rossiyada A.S.Pushkin sonetlari
jahonda shuhrat tutgan. Rus adabiyoti ta sirida o zbek poeziyasida ham sonet
’ ’
7

janri kirib keldi. Usmon Nosir va Barot Boyqobilov sonetlari adabiyotimiz
xazinasiga qo shilgan munosib hissadir.’
Sonetning a nanaviy-poetik belgilari:
’ sonet shakliga ko ra 14 misradan ’
tashkil topadi; she r kompozitsiya jihatidan ikki qismdan iborat: birinchi qism
’
ikki to rtlik band bo lib, u katren va ikkinchi qism ikki uchlik band bo lib,
’ ’ ” ” ’
u terset deb yuritiladi. Katren va tersetlar bir-biriga bog liq bo ladi.
” ” ’ ’
Sonetning qofiyalanish tartibi: a) mumtoz sonetlarning to rtlik bandlari a+b+b+a,
’
a+b+b+a; uchlik bandlar v+v+g, d+g+d tarzida qofiyalanishi ko proq uchraydi; b)
’
o zbek shoirlari yaratgan sonetlarning qofiyalanish tartibi rang-barang.
’
Chunonchi, M.Shayxzoda Vilyam Shekspirning sonetlarini a+b-a+b, v+g+v+g;
d+e+d, e+s+e sxemasida o zbek tiliga tarjima qilgan; shoir Usmon Nosir Yana
’ ”
she rimga sonetida katren bandlarini a+b+a+b, v+g+g+v; terset bandlarini
’ ”
d+e+e, d+s+s tarzida qofiyalagan.
Shoir Barot Boyqobilovning bir sonetini olib ko raylik:
’
Odamzod kelganda yorug
’ olamga, -a
Tabassum armug on
’ etganmish quyosh. -b
Hayotni bezagan aziz odamga -a
Tabassum gulini tutganmish quyosh. -b
Katren
Yuzingda chaqnasa quvnoq tabassum -v
Tabassum zavqidan sog ayar
’ bemor. -g
Insonda tabassum bo lmasa
’ do stim, ’ -v
So ngan oy singari ko rinar
’ ’ ruxsor. -g
Tabassum yurakka yorqin
– oyina, -d
Tabassumsiz yurak yurakmas , oshna. -d
Insonlik ziynati ekan tabassum -e
Terset
Ulkan hayot sari qo yarkan
’ qadam. -s
Quyoshdan tabassum olmagan odam -s
8

Odamdan quyoshga ham bergan tabassum. -e
Sonetning qofiyalanish sxemasi: katren a-b-a-b, v-g-v-g; terset: d-d-e, s-s-e.–
O zbek sonetiga doir tadqiqotlar va zamonaviy o zbek she riyati o zbek
’ ’ ’ ’
she riyati manbalariga tayangan holda, o zbek sonetnavisligini xronalogik nuqtai
’ ’
nazardan to rt davrga ajratish mumkin.
’
20-30-yillar she riyatida, asosan, Cho lpon, Botu va Usmon Nosir ijodida
’ ’
ushbu janrdagi she rlarning namunalari uchraydi. Aksariyat o zbek adabiyotida
’ ’
ilk sonet yaratgan ijodkor tadqiqotlarda shoir Usmon Nosir o zbek adabiyotida
’
ilk sonet yaratgan ijodkor sifatida ko rsatiladi. B.Mixaylichenkoning O zbek
’ “ ’
soneti poetikasi kitobida esa birinchi o zbek soneti shoir Botu qalamiga
” ’
mansubligi aniq dalillar, misollar orqali asoslab berilgan.
O zbek sonetnavisligining ikkinchi davri o tgan asr 60-80-yillarini o z
’ ’ ’
ichiga oladi. Ushbu davrda o zbek she riyatida sonet janri to la shakllanib,
’ ’ ’
taraqqiyot bosqichiga kirgan, deyish mumkin. Chunki aynan 60-80-yillarda bu lirik
janr o zbek she riyatida o z o rnini topib, faol adabiy janrlardan biriga aylandi
’ ’ ’ ’
hamda muttasil tarzda mavzu doirasini kengaytirib bordi. 60-80-yillar o zbek
’
sonetidagi o sish-o zgarishlar samarasi Barot Boyqobilov, Muhammad Ali, Rauf
’ ’
Parfi, Halima Xudoyberdiyeva, Xayriddin Saloh, Tohir Qahhor, Gulchehra
Jo rayeva kabi ijodkorlar she riyatida namoyon bo ldi.
’ ’ ’
O zbek soneti rivojidagi uchunchi davr 80-90-yillarni qamrab olib, u
’
mavzular xilma-xilligi, ijtimoiy mazmunning yetakchi o rin tutishi, zamon
’
muammolarini chuqur aks ettirishi bilan boshqa davrlardan ajralib turadi. Bu
davrda To ra Mirzo, Faxriyor, O tkir Nurillayev, Sirojiddin Rauf singari
’ ’
ijodkorlar sonet janri imkoniyatlaridan keng foydalangan.
Nihoyat, to rtinchi davr XXI asrning dastlabki o n yili bo lib, bu davr
’ – ’ ’
sonetlarida modernlashuv jarayoni yaqqol seziladi. Bunday holat XXI asr
sonetlarining aksariyati uchun xos bo lib, ularda struktura va poetik mazmunda
’
yangilanishlar borligi aniq bilinadi. Ushbu davr sonetchiligida, ayniqsa, obrazlar
rang-barangligi, originalligi va ko pqatlamliligi bo rtib ko rinadi.
’ ’ ’
9

Yevropa va rus adabiyotshunosligida sonet janri atroflicha tadqiq etilib,
monografik tadqiqotlar, risolalar yaratilgan. Shuningdek, ushbu muammo
bo yicha dissertatsiyalar himoya qilingan. Lekin bu sonetshunoslikka doir ilmiy-’
nazariy muammolar to la xal etildi, degani emas.
’ Ushbu janrda asar yaratilar
ekan, sonet poetikasiga doir ilmiy izlanishlar to xtamaydi. Bundan tashqari,
’
o zbek sonetlarini sistemali o rganish masalasi adabiyotshunosligimiz oldida
’ ’
ochilmagan qo riq bo lib turibdi.
’ ’
Adabiyotshunoslikda sonet vatani masalasida ham turli taxminlar bor.
” ”
Jahon sonetshunoslari bu masalada, asosan, quyidagi versiyalarni ilgari surishadi.
Bular: 1)sonet janri ilk bor XI-XIII asrlarda ritsarlik lirikasi tarkibida Fransiya
janubidagi qishloqlardan biri Provansda paydo bo lgan; 2) sonet tug ilgan
’ ’
makon Italiya ekani haqidagi tahmin; 3) sonet qadim Gretsiya zaminida paydo
bo lgan; 4)sonetning asl vatani arab dunyosi, degan versiyalardir.
’
Ko rinadiki, adabiyotshunoslar ilgari surgan Gretsiya versiyasidan tashqari,
’
barcha versiyalar sonet janri Sharq she riyati hisobiga boyitgan. Ma lumki,
’ ’
o rta asrlar oxiri Uyg onish davri boshlari Yevropa ritsarlik she riyati o z
’ – ’ ’ ’
poetik imkoniyatlarini Sharq she riyati hisobiga boyitgan. Xususan, Yevropa
’
truverlar lirikasi bevosita Sharq she riyati ta sirida shakllangan. Italiya, Ispaniya,
’ ’
Fransiya (Provans) bu o rinda muhim katalizator vazifasini bajargan. Bu esa sonet
’
janri Yevropa adabiyoti zaminida paydo bo lmagani, bu hududga adabiy-madaniy
’
aloqalar tufayli kirib kelganidan dalolat beradi.
Sonetning dastlabki namunalarida muhabbat yetakchi mavzu hisoblangan.
Jumladan, Petrarka sonetlarida ham ishq-muhabbat mavzusi asosiy o rin tutgan.
’
Bizningcha, sonet janri o zining bu muhim jihatini ham g azal janridan olgan.
’ ’
Sonet janri qat iy shakl talablariga asoslanadi. Qat iy shaklga asoslanish
’ ’
esa Yevropa she riyatiga emas, ko proq Sharq aruz she riyatiga xos
’ ’ ’
xususiyatdir. Sonet janri Sharq poetikasi va Sharq xalqlari tabiatiga har jihatdan
yaqin va mos bo lgani uchun ham o zbek she riyatiga tez singib ketdi.
’ ’ ’
Har qanday adabiy janr o z falsafasiga ega bo ladi. Sonet poetikasi, uning
’ ’
struktural, semantik xususiyatlari markazida ham sonet falsafasi turadi.
10

I.R.Bexerning Sonet falsafasi tadqiqotida sonet janrining o ziga xos” ” ’
xususiyatlari, falsafiy-estetik mohiyati ko rsatiladi. Ushbu tadqiqot ayni jihati
’
bilan ahamiyatga ega. Tadqiqotda sonet falsafasi haqidagi haqidagi fikrlarni
umumlashtirib, ularning Sharq poetikasiga doir qarashlar, xususan, Alisher
Navoiyning bu boradagi poetik konsepsiyalari bilan mushtarak jihatlari, o zbek
’
sonetnavisligi bilan aloqadorligini ko rsatib berishga urindik.
’
Sonetda dialektika, so z iqtisodi, hissiyot bilan aql, haqqoniylik bilan
’
go zallik uyg un holatda aks etishi lozim. I.Bexer Sonet ijod qiladigan shoir
’ ’ ”
bilan fikrlashi, aqli bilan his qilishi shart deb ta kidlaydi.
” ’
Sonetning klassik, erkin shakllari keng tarqalgan. Shuningdek,
noto g ri (nepravilnie) sonetlarning dumli , boshsiz , egizak ,
” ’ ’ ” ” ” ” ” ” ”
yarimta , teskari , oqsoq , muloqot-sonet kabi qator shakllari mavjud.
” ” ” ” ” ” ” ”
O zbek she riyatida esa sonetning asosan ikki shakli klassik va erkin sonet
’ ’ –
mavjud. Bitiruv malakaviy ishda sonetning o zbek she riyatidagi ana shu ikki
’ ’
shakli haqida so z yuritiladi.
’
Ko pgina ilmiy adabiyotlarda sonet o n to rt misradan iborat
’ ” – ’ ’
she r deb ta riflanadi. Ammo o n to rt misradan iborat har qanday she r
’ ” ’ ’ ’ ’
sonet bo lolmaydi. Chunki sonet o ziga xos tuzilishga ega janrdir. Klassik va
’ ’
erkin sonetda ikki xil kompozitsiyaga amal qilinadi.
Birinchi xil kompozitsiyaga ko ra, sonet ikkita katren va ikkita tersetdan
’
iborat bo lishi lozim. Ikkala katren
’ a-v-v-a tartibidagi o rama qofiyaga ega ’
bo lishi lozim va mazmunan birinchi katren
’ tezis, ikkinchi katren antitezis ,
qolgan ikki terset esa s-d-s, d-s-d yoki s-s-d, s-d-s shaklida qofiyalanadi hamda
ikkala katrenning sintezi vazifasini o taydi. Sonet tarixida bu xil
’
kompozitsiyadagi sonetlar juda ko p bo lib, ular klassik , to g ri ,
’ ’ ” ” ” ’ ’ ”
italyancha yoki petrarka soneti deb yuritiladi. Sonetning ushbu shaklida
” ” ” ”
qofiyalanish tizimi ichki talablar ta sirida o zgarishi ham mumkin.
’ ’
Sonet nazariyasiga doir tadqiqotlarda sonet vazni besh turoqli yamb vaznida
yozilishi, klassik sonet 154 so zdan iborat bo lgan holda, uning band shakllari
’ ’
8+6; 4+4+6; 4+4+3+3 ko rinishida bo lishi qayd etiladi. Ammo bular sonetning
’ ’
11

muhim belgisi bo la olmaydi. Sonetda ichki struktura, misralarning semantika’
nuqtayi nazardan dialetik tizim kasb etishi muhim ahamiyatga ega.
Yevropa adabiyotida sonet janri gekzametr vazni imkoniyatlari doirasida
rivojlangan bo lsa, o zbek she riyatida bu vazifani asosan barmoq vazni
’ ’ ’
bajargan. O zbek she riyatida Cho lpon, Botu, Usmon Nosir, Asqad Muhtor,
’ ’ ’
Rauf Parfi, Halima Xudoyberdiyeva, Faxriyor kabi shoirlar ijodida sonetning
klassik shakllari mavjud. O zbek sonetlarini o rganish shuni ko rsatadiki,
’ ’ ’
sonetning ikki katren va ikki tersetdan iborat tuzilishi shoirga lirik
kechinmalardagi shiddatni to laqonli ifodalash imkonini beradi.
’
Sonet janridagi ikkinchi kompozitsion shakl esa a-b-a-b tarzida qofiyalangan
uch katren va v-a shaklida qofiyalangan ikkilik xulosadan iboratdir. Bunday
sonetlardan birinchi katren tezis, ikkinchi katren tezisning rivoji, uchunchi
– –
katren antitezis, oxirgi ikki misra sintez vazifasini bajaradi. Bunday
–
ko rinishdagi sonet
’ erkin sonet deb yuritiladi.
Erkin sonetning kelib chiqishi ham sonetchilik tarixiga borib taqaladi.
B.Mixaylechenkoning yozishicha: Erkin sonetning shakllanib, rivoj topishi ingliz
”
Uyg onish she riyatida ko zga tashlanadi. Ushbu sonet shakli turlicha
’ ’ ’
nomlanadi. Ya ni uni inglizcha , elizabetcha , shekspirona deb
’ ” ” ” ” ” ”
atashadi. Ingliz shoiri Tomas Uayt (1503-1542) erkin sonetning asoschisi sifatida
e tirof etiladi. U italyan sonetining an anaviy shaklini o zgartirgan .
’ ’ ’ ”
O zbek adabiyotida erkin sonet Asqad Muxtor, Rauf Parfi, Halima
’
Xudoyberdiyeva ijodida uchraydi. Ammo bu shaklni eng ko p istifoda etgan shoir
’
Barot Boyqobilovdir. U yetakchi o zbek sonetnavisidir.
’
Xullas, sonet geografiyasi, tarixi, falsafasini nazariy aspektda o rganish
’
shuni ko rsatadiki, sonet janri o zbek adabiyotiga dunyo badiiy tafakkurining
’ ’
bevosita ta sir ko rsatishi natijasida kirib kelgan. Sonet tarixini o rganish
’ ’ ’
shundan dalolat beradiki, ushbu janr Sharq poetik tafakkuri ta sirida paydo
’
bo lgan. Chunki sonet falsafasi Sharq va o zbek mumtoz poetikasi qoidalari
’ ’
bilan uyg un keladi. Shu bois bu janr o zbek she riyatiga singishib, rivojlanib
’ ’ ’
bormoqda.
12

Ma lumki, o zbek she riyatida klassik sonetlarga qaraganda erkin’ ’ ’
sonetlar nisbatan ko p. Mazkur janrda eng ko p ijod qilgan shoir Barot
’ ’
Boyqobilovdir. Uning aksariyat sonetlari erkin sonet shaklida ekanligi ham
shunday deyishga asos bo la oladi. Shuningdek, Cho lpon, Asqad Muxtor, Rauf
’ ’
Parfi, Halima Xudoyberdiyeva, Tohir Qahhor, Faxriyor kabi shoirlar ijodida erkin
sonetlar talaygina. Sonetning mazkur shakli barmoq vazniga yaqin bo lgani,
’
tarjima uchun bir qadar qulay ekanligi bois ham shoirlar ko proq shu shakldan
’
foydalanishadi.
Uch to rtlik va bir ikkilikdan iborat kompozitsiyadagi she r semantik
’ ’
farqlanishlarga ega bo lmasa, uni sonet deb bo lmaydi. Chunki sonetning
’ ’
birinchi to rtligi tezis, ikkinchi yoki uchinchi to rtliklardan biri antitezis,
’ ’
so nggi ikkilik esa poetik sintez vazifasini o tashi zarur. Cho lponning mashhur
’ ’ ’
Men va boshqalar she ri (1921, Toshkent) shunday shakldagi sonet
” ” ’
hisoblanadi:
Kulgan boshqalardir, yig lagan menman.
’
O ynagan boshqalar, ingragan menman.
’
Erk ertaklarini eshitgan boshqa.
Qullik qo shig in tinglagan menman.
’ ’
Boshqada qanot bor ko kka uchadir,
– ’
Shoxlarga qo nadir, bog da yayraydir.
’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek.
’
Kuyini har yerda elga sayraydir.
Menda-da qanot bor, lekin bog langan...
’
Bog yo qdir, shox yo qdir, qalin devor bor.
’ ’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek,
’
Kuyim bor, uni-da devorlar tinglar .
Erkin boshqalardir, qamalgan menman,
13

Hayvon qatorida sanalgan menman.
B.Mihaylechenko O zbek sonetlari poetikasi kitobida Cho lponning” ’ ” ’
mazkur sonetini tahlil qilar ekan, ushbu she r g azal va sonet kesishgan nuqtada
’ ’
paydo bo lganligini ta kidlaydi. Bunga qo shimcha qilib yana shuni aytishimiz
’ ’ ’
lozimki, o zbek shoirlarining sonetlari qaysidir darajada yo barmoq yoki aruz
’
janrlaridan biriga yaqin bo ladi. Qolaversa, cho lponlar avlodi o z ijodida
’ ’ ’
klassik she riyat bilan zamonaviy she riyatni o zaro uyg unlashtirgan. Lekin
’ ’ ’ ’
B.Mixaylichenko qayd etganidek, ushbu sonetdagi erksizlik ohangi g azaldan
’
ko chib o tgan emas. Bunday fikr, bizningcha, g azal a nanalarini, Sharq
’ ’ ’ ’
she riyatidagi obrazlar mohiyatini chuqur tahlil etmaslikdan kelib chiqqan. Unda
’
o tmishda o zbek xotin-qizlari faqat erksizlik ostida, g am-qayg uda umr
’ ’ ’ ’
o tkazishgan, degan bir yoqlama qarash ta siri seziladi. Cho lponning lirik
’ ’ ’
qahramoniga nisbatan esa bu darajada bir yoqlama qarash asossiz. Chunki
Cho lpon she riyati ramzlarga asoslanadi. Shuning uchun shoirning mazkur
’ ’
sonetidagi lirik qahramon, adabiyotshunos aytganidek, aynan o zbek qizining
’
timsoli (geroiniya) emas. Bu obraz shoir Cho lpon timsolidir. B.Mixaylechenko
’
mazkur sonetda o tkir kontrast asosida ilgari surilayotgan poetik g oyani
’ ’
maishiy turmush nuqtayi nazaridan talqin etgan. Bu esa ushbu sonetning asl
g oyasini tushunmaslik, uning badiiyatini his qilmaslikdan kelib chiqqan.
’
O zbek qizi o tmishda ham o zini butkul erksiz deb hisoblamagan. O zbek
’ ’ ’ ’
xotin-qizlari oila sirini ko chaga chiqarib, boshqalarga shikoyat qilishni azaldan
’
or bilishgan. Buning ustiga, boshqalar deganda o z vatandoshlarini ko zda
” ” ’ ’
tutayotgan qiz qanday qilib o zbek qizlari timsolini o zida aks ettirishi, qanday
’ ’
qilib, eksiztensiya holatini namoyon etishi mumkin?
” ”
Bizningcha, Cho lponning mazkur soneti mazmun-mohiyati, g oyasini
’ ’
to g ri talqin qilish uchun unga poetik semantika va sonet strukturasi nuqtayi
’ ’
nazaridan yondoshish maqsadga muvofiqdir.
Sonetning birinchi katreni tezis. Ammo shu tezisning o zida ham ichki
– ’
kontrast bor. Bu kulgan , yig lagan , o ynagan , ingragan , erk ,
” ” ” ’ ” ” ’ ” ” ” ” ”
qullik kabi o zaro zid so zlarda ifodalanadi. Ikkinchi katren tezisni yanada
” ” ’ ’
14

chuqurroq asoslashga xizmat qiladi. Birinchi katrenda qahramonning holati
to g risida axborot beriladi, xolos. Ikkinchi katrenning 1-4-satrlari to lig icha’ ’ ’ ’
boshqalar ning imtiyozlari nimadan iborat ekanini asoslaydi. Ularda qanot bor
” ”
(erk bor), shuning uchun ham xohlasa uchadi, xohlasa bog da qo nib sayraydi.
’ ’
Shu erk bois ularning so zlari sadafdek, tovushi naydek . Uchinchi katren
” ’ ”
to lig icha antitezis bo lib keladi. Aslida qahramonning boshqalardan kam
’ ’ ’ ” ”
joyi yo q. Unda ham qanot bor, uning ham so zlari sadafdek, tovushi naydek
’ ” ’ ”
kuyi bor, lekin qanoti bog langan, uning so zlarini faqat devorlar eshitadi.
’ ’
Oxirgi ikkilik sintez bo lib keladi. Bularning hammasiga sabab bitta
’ – –
boshqalar erkin, lirik qahramon esa qamalgan, xuddi hayvondek qafasda tutqun.
Cho lponning ushbu soneti shu qadar murakkab strukturaga, poetik
’
mazmun jihatidan shu qadar mustahkam bog lanishga egaki, uni hatto
’
bo laklarga ajratish ham mushkul. Birinchi katrenning 3-satridagi erk tushunchasi
’
to laligicha ikkinchi katrenda asoslansa, yana shu birinchi katrenning 4-satrida
’
axborot tarzida o rtaga tashlangan antiteza (qullik) uchinchi katrenda chuqur
’
tahlil orqali isbotini topadi. Sintez ham o z navbatida, erk va tutqunlik
’
tushunchalarining qiyosi tarzida ishonchli yakuniy xulosani ifoda etadi.
Cho lponning ushbu soneti mana shunday semantik struktura asosida
’
tekshirilsa, lirik qahramonning real ayol yoki umuman, biror inson emasligi
ayonlashadi. Asarning eng kichik bo laklari sonet mazmuni yuklatilgan asos
’ –
so zlar ham sonet lirik qahramonini erksiz, huquqsiz o zbek ayoli timsoli
’ ’
sifarida talqin qilishga imkon bermaydi. Adabityotshunos olim Suvon Melining
Strukturalizm va struktural tahlil haqida tadqiqotidagi: Struktura nuqtayi
” ” ”
nazaridan qarash, narsa yoki hodisaning o zgarishi, uning zaminida potensial
’
(ichki quvvat sifatida) mavjud, ammo namoyon bo lmagan xususiyat va
’
ma nolarni yuzaga chiqarish imkonini berar ekan , degan mulohazalari
’ ”
fikrimizni isbotlaydi. Haqiqatan ham Cho lpon asarida, bir qaraganda, erksiz
’
o zbek qizi to g risida so z yuritilayotgandek tuyuladi. Chamasi shoirning
’ ’ ’ ’
o zi ham she rni shunday tushunishlarini istagan. Shuning uchun sarlavha tagida
’ ’
Bir o zbek qizi og zidan deb izoh bergan. Bu izohni shoir mafkuraviy-
” ’ ’ ”
15

siyosiy tazyiqdan qutulish maqsadida ataylab kiritgan bo lishi ham mumkin. Ana’
shu tarzda chalg itilganidan bu she rda shoir sho ro tuzumining afzalliklariga
’ ’ ’
ishora qilayotgandek tuyuladi. Ammo bu yuzaki taassurot. Aslida esa bu sonet
shoirning erksiz Vatani, ijodi, ilhomi haqida. Mazkur sonetga tashqi mazmun
emas, poetik mazmun nuqtayi nazaridan yondashilsa, u shunday ekanligi ayon
bo ladi. Sonetdagi erk so zi qanot, ko k, uchmoq, qo nmoq, yayramoq
’ ” ” ’ ’ ’
so zlari bilan o zaro uyg unlashib, qo shimcha badiiy quvvat kasb etadi.
’ ’ ’ ’
She rda tutqunlik so zi esa bog lanmoq, devor yo q so zlari bilan
’ ” ” ’ ’ ’ ’
kuchaytiriladi. Lekin tutqunning istagi nima? Uning birdan-bir maqsadi
–
Sadafdek so zlari, naydek tovushi bilan xohlagan yerida sayramoq. O z
” ’ ” ’
she rlarini, so zlarini, g oyalarini xalqqa yetkazmoqdir. Lekin bunga
’ ’ ’
mustamlaka tuzum imkon bermaydi. Shuning uchun shoir ilhomi qafasda.
Tutqunlikdagi ilhom o zini she r deya olmaydi. U shoir yuragida tutqun.
’ ” ’ ”
Ushbu sonetdagi semantik uyg unlik chizmada yanada aniqroq ko rinadi.
’ ’
Cho lpon erkin sonetining struktur chizmasi
’
Umumiy
kompozitsiya Qofiyalanish Kontrast so zlar
’ Bo’g inlar ’
miqdori
1-katren tezis yig lagan menman - a
’
ingragan menman a
–
boshqa b
–
tinglagan menman a
– kulgan-yig lagan
’
o ynagan-
’
ingragan
erk-qullik 6+5=11
6+5=11
6+5=11
6+5=11
2-katren
tezisning izoxi uchadir a
–
yayraydir a
–
naydek b
–
sayraydir – a -
-
-
- 6+5=11
6+5=11
6+5=11
6+5+11
3-katren
antitezis bog langan a
’ –
bor b
–
naydek v
–
tinglar g
– qanot
bog langan
– ’
bog -yo q, shox-
’ ’
yo q
’
- 6+5=11
6+5=11
6+5=11
6+5=11
16

kuy-devor
Ikkilik sintez qamalgan menman a–
sanalgan menman – a erkin qamalgan –
hayvon qatorida
sanalgan 6+5=11
6+5=11
Ko rinadiki, Cho lpon sonetida qofiyaga u qadar amal qilinmagan. Ammo
’ ’
barmoqning 6+5=11 vazni ohang musiqiyligini ta minlagan. Qolaversa, o zbek
’ ’
sonetchiligida 11 hijoli barmoq vazni qahramon fojieaviy holatini chizish uchun
qulay hisoblanadi.
Demak, o zbek sonetchiligida sonetning, asosan, klassik va erkin sonet
’
shakllaridan foydalaniladi. Lekin ularning struktural tarkibi mavzu, poetik mazmun
ta sirida o zgarib turadi. Yangi sonetlarga xos gibridlik xususiyati ham
’ ’
sonetning umumiy kompozitsiyasiga emas, strukturasi, semantikasiga ta sir
’
qiladi. Bu jihatlar sonetlarning struktur chizmasida bevosita ko zga tashlanadi.
’
I. 1. Sonetda shakl va mazmun uyg unligi.
’
17

She riy shakl so zlardan ajoyib imkoniyatlarni maksimum darajada’ ’
so rab oladi , tuyg ularning nozik va turfa to qimalariga e tiborni qaratadi,
” ’ ” ’ ’ ’
hissiy-shuuriy ta sirchanlik holatlari tasavvurini beradi. Sonet ham shunday
’
she riy shakl bo lib, qat iy tizimli bo lishiga qaramay, unda hissiyot erkin,
’ ’ ’ ’
lekin lakonizmdan foydalangan holda ifoda etiladi. She rning kompozitsion
’
qurilishidagi qat iy qonuniyatlar, ya ni 14 qator bo lishi, oldingi to rtlik
’ ’ ’ ’
bandlar katren, keyingi ikkita uchlik bandlar terset ekanligi janrning spesifik
xususiyatini tashkil etadi. Jahon sonetnavisligida qofiyalanish tartibida turli xil
shakllar ko zga tashlanadi. Bunga italyancha a-b-a-b a-b-a-b ( yoki a-b-b-a a-b-b-
’
a) c-d-c d-c-d (yoki c-d-e c-d-e), fransuzcha a-b-ba a-b-b-a c-c-d e-e-d va a-b-a-b
c-d-c-d e-f-e- g-g inglizcha shakllarni misol tarzida keltirish mumkin. Petrarka,
Dante, Shekspir, Haynrix Hayne sonetlari tahlili orqali sonetnavislikning o ziga
’
xos taraqqiyot tadrijini kuzatishga harakat qildik. O zbek sonetnavislari
’
B.Boyqobilov, R.Parfi, Faxriyor sonetlari tadqiqidan poetik tafakkur tarzining
yetakchi belgilarini aniqlashda foydalanildi.
Jahon va o zbek sonetnavislari ijodining tadrijiy taraqqiyoti o rganilganda,
’ ’
boshqa adabiy hodisalar qatori davrlar silsilasida sonet ham takomillashganiga
guvoh bo lish mumkin. Uslub asarning yaxlit kompozitsiyasidan tortib alohida
’ –
sifat belgisigacha bo lgan barcha elementlar birligidir. Sonetnavislar ijodida ham,
’
janrdagi qat iylikka qaramay, har bir ijodkorning o z uslubi bo lgan. Sonetning
’ ’ ’
mumtoz shakliga keyingi davrlarda boshqa o zgarishlar ham kiritilgan. Xususan,
’
qofiyalar tartibidagi o zgarishlar ( c-b-a-b, b-a-b-a A.S.Pushkin sonetlarida),
’
qo shimcha qofiyalar (a-b-b-a, c-d-d-c Sh. Bodler sonetlarida), qo shimcha
’ – ’
qatorlar kiritilishi (bu hol Burk ullo va F.Berni sonetlarida uchraydi), erkin
’
she r shaklidagi ketren va tersetlar (ko proq fransuz simvolistlariga xos),
’ ’
no ananaviy o lchovlar qo llash (aksentli she r Xopkinsdagi kabi) oq
’ ’ ’ ’ –
she rdan foydalanish hollari Meril Murniki singari - unda sonetdan faqat 14 qator
’
qolgan, xolos. Mana shunday erkin shakllardan faqat Shekspirga nisbat beriladigan
ingliz soneti gina saqlanib qolgan.
” ” Uning qofiyalanish tartibi a-b-a-b, b-d-b-d,
e-f-e-f, j-j tarzida. Yevropada qat iy qonuniyatli she rlardan sonetgina milliy
’ ’
18

poeziyada qo llanilishi qulay, deya tan olingan. Qisman bu ichki bo linish,’ ’
kechinma va ruhiyatning yoritilishini taqozo qilishiga bog lab tekshirilishi darkor.
’
Ilk sonet nazariyotchilari sonetning mazmuni uchun pauzalar, strofa chegarasidagi
nuqtalar, birorta ahamiyatli so z takrorlanmasligi, oxirgi so zning mantiqiy kalit
’ ’
bo lishi kabilar zarur, deb hisoblaydilar.
’
O zbek sonetlari tuyg ular talqini va fikrning badiiy ifodasi bilan o zaro
’ ’ ’
farqlanib turadi. Ya ni, ifodaviy originallik har bir ijodkor uchun xos xususiyat.
’
B.Boyqobilov sonetlarida muallif hayotidagi deyarli har bir vaziyat aks ettiriladi.
Bu holat kalendar she rlarda, oila a zolariga bag ishlov-madhiyalarda ko zga
’ ’ ’ ’
tashlanadi. B.Boyqobilovning sonet janri taraqqiyotidagi xizmatlarini e tirof
’
etgan holda, zo rma-zo raki difiramblardan iborat sonetlari o quvchiga estetik
’ ’ ’
zavq bermasligi ta kidlab o tish joiz. Shoir tanlagan xilma-xil vaziyatlar ifodasi
’ ’
badiiyligi jihatidan oqsaydi.
Rauf Parfi sonetlari mavzu rang-barangligi, ifodaning originalligi, poetik
tafakkurning betakror ifodalari bilan ajralib turadi. Shoirning sonet janriga
murojaat qilishiga sabab sifatida ruhiyat komilligiga intilish va bunda ustozlar
yo lidan yurish istagi, shuningdek, to kislik ijodkor tomonidan she rning shakli
’ ’ ’
uchungina qo yilgan talab bo lmasdan, balki mazmun va mohiyat taqozo qilgan
’ ’
talablardan ekanligini ta kidlash joiz. Shuningdek, ijodkor ruhiyatidagi murakkab
’
shuurni, ruhiyat evrilishlarini qat iy qonuniyatli janrda jilovlab olish qobiliyatini
’
shakllantirishga intilish deya izohlash mumkin. Rauf Parfi ko pchilik katta
’
iste dod egalari singari eng baland ideallarga, eng yuksak natijalarga intiladi.
’
So zni o ta nozik his etadigan, so nggi tasvir imkoniyatlarigacha ishlatadigan
’ ’ ’
hassos shoir uchun hajman ixcham janr qo l kelishi tabiiy hol.
’
Yo lovchi sonetlar majmuasining 3-qismida lirik qahramon ziddiyatli
” ’ ”
dunyoda, oqim bilan suzish jarayonida, umr sarhisobida erishilgan yutuq, yo l
’
qo yilgan kamchiliklar o z ustidan chiqarayotgan hukmiga nechog lik daxldor
’ ’ ’
ekanligini aytib o tadi. Xiyonat yo lini tutmaganligini, asosan, zulmga, jaholatga
’ ’
qarshi she rlar yozganligini yurak yutib e tirof etadi.
’ ’
Ular kim?! Men So zni sevdim. Men-xarob,
’
19

Loyiqmanmi So zga, bilmadim, netay?’
Horg in yo lovchiman, manzil-da sarob,
’ ’
Itdek izg idim men. Men endi ketay, -
’
Notavon bandalarning qudratli so z oldida hech narsa emasligi, hatto so z
’ ’
qadrini bilgan o zi ham unga loyiq emasligini, o tkinchi dunyoning bir
’ ’
yo lovchisi ekanligini bot-bot ta kidlaydi. Lekin nima sababdan manzili sarob?
’ ’
Balki, u so z qudratini namoyish etish bu dunyoga kelganligini sezgan-u,
’
muddasini ado eta olmaganidan xijolat chekib, matlabim ham, manzilim ham
”
sarob ekan-da deya, yozg irib, holatini tentiragan jonzotga mengzaganmikan?
” ’
Rauf Parfi shoir va she riyat tushunchasiga oliy ne mat va mashaqqatlar
’ ’
silsilasi deya qaraydi ( Hech tuzalmas yara, u so zdir axir ). Shoir yurakdagi
” ’ ”
hissiyotlar to lqinini ifodalashda, tafakkurni jilovlab berishda sonet yuksak
’
cho qqi, deb biladi. Yuksak badiiy-falsafiy g oyalarni qolipli janrda ifoda eta
’ ’
bilish mahorati shoir iste dodi darajasini ham ko rsatadi.
’ ’
O zbek sonetnavisligida Rauf Parfi fenomeni o ziga xos hodisa. Shoir
’ ’
sonetlarining mavzui rangin va ko lamli, poetik tafakkurning o ziga xos
’ ’
tasvirlari bilan ajralib turadi. Sonetnavislikda deyarli uchramaydigan holat, ya ni
’
sof peyzaj tasvirlarini R.Parfi ijodida uchratish mumkin. Shoir sonetlari ruh
iztiroblari, kechinma evrilishlari va murakkab assotsiatsiyalar janr tabiatiga
singdirilgani bilan ajralib turadi. Bu inson dardlarini o z vujudida sintezlayotgan
’
ruhiyat rassomining chizgilari ekanligi ayni haqiqatdir.
Petrarka sonetlaridagi otashin muhabbat, vafo, hijron sadolari, Pushkinning
do stga mehri, yashirin sevgisi, B.Boyqobilovning hayot hodisalari madhidan
’
farqli o laroq, Rauf Parfi sonetlarida iztirob, tiriklik, hayot ziddiyatlari, qarama-
’
qarshi kechinmalar tug yoni betakror holatda namoyon bo ladi. Hamlet ,
’ ’ ” ”
Muhabbat , Mikelanjelo sevgisi , Qora devor , Munojot kabi sonet
” ” ” ” ” ” ” ”
turkumlarida dardning nechog li ulkan, iztirobning esa naqadar chuqur ekanligi
’
va boshqa xususiyatlarni ko rish mumkin.
’
Faxriyor she rlari esa moderncha ifoda uslubi bilan farqlanadi. Uning
’
sonetlari uchun xos dardli kechinmalarning shakllarga solinganligi, tuyg ular
’
20

simfoniyasining kutilmagan tashbehlar, tazodlar orqali ifodalanganligi ijodiy
individualligining asosiy jihatlaridir.
Ma lumki, kompozitsiya va syujet masalasi haqida fikr yuritiladi; sonetda’
barcha qofiyalar o ta jarangdor, tarhi toza, porloq bo lishi shartligi, mazmun
’ ’
bandlararo ma lum izchillik bilan bayon etilishi kerakligi, har bir bandi mustaqil
’
she r maqomida bo lishi zarurligi ta kidlanadi. Kompozitsion ko rinishda
’ ’ ’ ’
birinchi o rinda turuvchi katrenda mazmun mohiyati, ikkinchi katrenda uning
’
rivoji va yuqori nuqtaga ko tarilishi, dastlabki tersetda masalaning yechimi va
’
so nggi tersetda esa uning xulosasi berilishi nazarda tutiladi. Bexer bu holatni
’
tezis-antitezis-sintez shaklida, Balzak esa muammo-o sish-kulminatsiya-
” ’’ ” ’
yechim tarzida baholagan.
”
Sonetdagi mazmunning bandlararo izchilligi, ichki kompozitsion qurilishida
har bir band mustaqil she r maqomida bo lishi ham mazkur janrning shakl va
’ ’
mazmun munosabatiga daxldor jihatlaridan hisoblanadi. Lirik kompozitsiyaning
asosiy talablaridan biri zarur ijtimoiy vaziyatni va manzur mavzuni tanlay bilish
ham sonet janridagi mazmunga aloqador holatlardandir.
O zbek sonetnavislari ijodida kompozitsiya jihatidan o ziga xosliklar
’ ’
kuzatiladi. Xususan, sonet tarkibida (aslida, ta qiqlangan) so z takrorlari,
’ ’
anaforalar qo llanilish holatlari mavjud. Buni sonet spesifikasiga tashqi ijtimoiy-
’
falasafiy fikr taraqqiyotining ta siri natijasi deyish mumkin. Yana sonet
’
spesifikasida badiiy-psixologik omillar bilan bir qatorda tashqi ijtimoiy muhitning
ta siri ham kuchli sezilib turadi.
’
R.Parfining Thakurning oxirgi she ri da o ziga xos kompozitsion
” ’ ” ’
qurilish kuzatiladi. Sonetning 1- va bandlarida terset, 3- va 4-bandlarida katren
–
beriladi. Bu o girilgan sonet turiga misol bo la oladi.
” ’ ” ’
Qora devor sonetlar majmuida esa an anaviy kompozitsion tamoyilga
” ” ’
amal qilinganligi tahlillarda oydinlashgan. Shuningdek, shoir sonetlarida asosan,
katren bandlar a-b-a-b, terset bandlar esa d-e-d, e-d-e shaklida qofiyalanishi ham
ta kidlangan.
’
21

Sonetda davr yashaydi, to g rirog i davrlar. Ya ni, sonet janri’ ’ ’ – ’
mohiyatan ulkan bir tarixiy bosqichni bosib o tgan va uzoq davrlar mobaynida
’
mukammallashgan janr hisoblanadi. Shu ma noda, sonetning kompozitsion
’
qurilishida ham ma lum darajada evrilishlar kuzatiladi.
’
Faxriyorning Hadik , Sen meni... , Kayfiyat xulosasizligi va x.k.
” ” ” ” ” ”
sonetlarida shunday:
Na gul bor singrarga otini aytib,
Na kul bor boshingga sochmoqqa zorli,
Na yo l bor bosh olib ketarga daydib.
’
Yoxannes Bexerning Sonet falsafasi yoxud sonet borasida kichik
”
yo riqnoma maqolasida bildirgan fikrlari alohida ahamiyatga ega. Bexer qat iy
’ ” ’
qonun asosida yaratilmagan barcha sonetlarni inkor etib, ularni o n to rt satrli
” ’ ’
shig irlar , deb ataydi va ularning sonetga aloqasi yo q, degan qat iy xulosaga
’ ” ’ ’
keladi.
Agar sonet shaklining butunlay buzilishi (katren va tersetlarsiz, turli
qofiyalar asosida yozilgan o n to rt satrli she rlar), yuqorida aytilganidek,
’ ’ ’
asosan ingliz shoirlari T.Vayet, V.Shekspir, J.Don ijodi orqali mashhur bo lib
’
ketganini eslasak, tabiiy savol tug iladi: nimaga aynan ingliz she riyatida
’ ’
shunday hodisa ro y berdi? Bunga javobni 1575 yili chop etilgan Jorj Haskayning
’
Ba zi bir yo l-yo riqlar nomli she riy risolasidan topishimiz mumkin.
” ’ ’ ’ ” ’
Unda, jumladan, o sha davrlarda Angliyada har qanday she r (agar u hajmli
’ ” ’
bo lsa) sonet deb atalishi mumkin bo lgan.
’ ” ’
Demak, ingliz shoirlari sonet atamasini asl ma nosini bilgan emaslar va uni
’
atayin buzish uchun harakat ham qilmaganlar, balki shunchaki sonet hajmiga
taqlidan kichik she rlar yozganlar. Shu bois, ularning o n to rt satrli
” ’ ” ’ ’
she rlarini tom ma noda sonet deb (shuningdek, ularga inglizcha ,
’ ’ ” ”
shekspircha sifatlarini qo shib) aytish ham haqiqatga to g ri kelmaydi. Bu
” ” ’ ’ ’
o rinda, Shekspir dahosiga ta zim qilgan holda, Arastuning Aflotun haqidagi
’ ’
so zlarini o zlashtirib, shunday deyish mumkin: Shekspir ulug , lekin haqiqat
’ ’ ’
undan ulug roqdir.
’
22

Shunday qilib, sonet torlikda kenglikni bera oladigan, yuksak mahoratni” ”
talab etadigan she riy shakl, uning buzilishi aslida ma lum ma noda yo shoir
’ ’ ’
mahoratining yetishmasligini yoki uning qiyinchiliklardan qochishini anglatadi.
Lekin yana bir muhim jihat borki, uni nazardan qochirmaslik lozim bo ladi. Har
’
bir sonet mazmunining shaklga solinishi esa, xuddi asov otga ilk marta egar
urishdek mahorat va mehnatni talab qiladigan jarayondir.
Bundan tashqari, sonet janrining yanada murakkabroq shakli ham mavjud. U
hajman yirik bo lib, o z ichiga bir mavzuga bag ishlangan 15 sonetni 210
’ ’ ’ –
satrni oladi va Sonetlar gultoji yoki Sonetlar gulchambari , deb ataladi.
” ” ” ”
Sonetlar gultoji murakkab kompozitsiyaga ega. Unda har bir sonetning so nggi
’
satri kelgusi sonetning birinchi satri qilib olinadi, oxirgi o n beshinchi sonet
’
gardish (magistral), deb ataladi va barcha avvalgi sonetlarning birinchi satrlarini
o z ichiga oladi. O n to rtinchi sonet magistralning so nggi satri bilan
’ ’ ’ ’
boshlanib, uning birinchi satri bilan tugaydi. Natijada bitta gardishga aylanma
tarzda bog langan sonetlar gulchambar shaklini oladi. Shu bois, gardish
’
gulchambar so nggida tursa ham birinchi bo lib yoziladi. Sonetlar gultoji mavzu
’ ’
yaxlitligi, kompozitsion puxtaligi tufayli 14 sonet va bir xotima-sonetdan iborat
lirik-intim, lirik-ijtimoiy, lirik-falsafiy doston sifatida ham taqdim etilishi mumkin.
O zbek she riyatida sonet XX asr boshlarida kirib keldi. Uning an anaviy
’ ’ ’
namunasini ilk bor Usmon Nosirda uchratamiz. Keyin bu janrda Barot Boyqobilov,
Rauf Parfi, Ergash Muhammad, Mirpo lat Mirzo singari shoirlar ham qalam
’
tebratdilar. B.Boqobilov va E.Muhammad sonetlar gultoji ham yozganlar.
B.Boyqobilov va M.Mirzoning sonetlari asosan uch to rtlik va bir baytdan iborat
’
o n to rt satrli she rlardir. Rauf Parfida esa ikki qismli shakl buzilmaydi, lekin
’ ’ ’
qofiyalar erkin. Xuddi shunday satrlarni biz Aleksandr Faynberg ijodida ham
uchratamiz. Ularni shoir erkin sonetlar deb atagan va shu nom ostida Volniye
”
soneti nomli o ttiz to qqiz she rdan iborat kitob ham nashr ettirgan.
” ’ ’ ’
XI-XIII asrlarda adabiyotda ham Ovro po muayyan ma noda musulmon
’ ’
Sharqiga taqlidan rivojlanish yo lidan bordi. G azal, qasida, muvashshah janrlari
’ ’
Ovro paga kirib keldi. Ayniqsa, g azal nihoyatda mashhurlik kasb etdi. Sonetni
’ ’
23

ana shu g azalga taqlidan yaratilgan she riy shakl, deb taxmin qilish mumkin.’ ’
Ma lumki, g azalning mumtoz yetti bayt o n to rt misradan iborat. Ayni
’ ’ – ’ ’
paytda, u qat iy qonun asosida yaratiladi: bir baytli bandlardan tashkil topadi;
’
misralar o zaro faqat yagona qofiya vositasida bog lanadi; matla bilan
’ ’ ’
boshlanadi va maqta bilan tugaydi. Ma tla siz g azal esa boshqa she riy
’ ’ ’ ’ ’
shaklga qit aga aylanadi. Sonetda ham ana shunday qat iy qonun mavjud,
– ’ ’
uning buzlishi (bandlarning jovlashuvidami yoki katrenda qofiyaning qofiyaning
har xil ikkitadan ortiq bo lishidami) mumkin emas. Sonetning to rt qismi
– ’ ’
o ziga xos badiiy miqyos, ular o z ichiga insonni, uning hayoti, sevgisi,
’ ’
qayg usi, shodligi, mardligini, uni o rab turgan tabiat manzaralarini sig dira
’ ’ ’
oladi. Ya ni sonet go zallik va xunuklik, ulug vorlik va tubanlik, fojeaviylik va
’ ’ ’
kulgililik, mo jizaviylik va xayoliylik xususiyatlarini in ikos ettira oladigan
’ ’
badiiy-estetik yaxlitlikdir. Ayni paytda, Bexerning yuqoridagi maqolasida
ta kidlanganidek, birinchi katren tezisni, ikkinchi katren aksiltezisni va tersetlar
’
sintezni o z ichiga oladi. Boshqacha aytganda, birinchi katren muayyan hissiy
’ –
holatni, moslikni, ikkinchi katren aksilholatni, nomoslikni aks ettiradi va tersetlar
ulardagi qarama-qarshilikni o zaro kelishtiruvchi badiiy xulosa sifatida namoyon
’
bo ladi. Garchand bunday bo linish hamma vaqt ham aniq ko zga
’ ’ ’
tashlanmasada, ular qay darajadadir ich-ichdan mavjud va sonetda umumiy
dialektik tadrijning doimiy tarzda mavjud bo lishini ta minlaydi. Shunday qilib,
’ ’
sonet ham shaklan, ham mazmunan dialektik tizimga asoslangan qat iy shakl va
’
uni turli ko rinishlardagi o n to rt misrali she rlarda parchalab tashlash yoki
’ ’ ’ ’
buzish mumkin emas. Zero, sonetda mazmun- mohiyat shakl-hodisaga
bo ysundiriladi, shakl mazmun ustidan hukmronlik qiladi. Shu sababdan ham,
’
sonetda birlamchi e tibor shaklga qaratiladi, shoir avvalo mazmunni emas,
’
shaklni o ziga bo ysundirishi lozim bo ladi. Har bir sonet mazmunining
’ ’ ’
shaklga solinishi esa, xuddi asov otga ilk marta egar urishdek mahorat va mehnatni
talab qiladigan jarayondir.
Bundan tashqari, sonet janrining yanada murakkabroq janri ham mavjud.
Sonetlar guldastasi deb atalgan janr haqida shoira Novella Matveevaning fikrlari
24

diqqatga sazovor. U A.Faynberg iste dodini ta kidlashi, uning sonet yo lidagi’ ’ ’
urinishlarini ijobiy baholashi barobarida, sonetning hech qachon erkin
” ”
bo lishi mumkin emasligini aytib o tadi: Kitob nomining o ziyoq antiqa, -
’ ’ ” ’
deb yozadi shoira, - chunki sonetlar hech qachon erkin bo lmaydi . Biroq
” ” ’ ”
atoqli rusiyzabon shoir o zining bundan avval nashr etilgan Nevod nomli
’ ” ”
tanlangan she rlar kitobiga qat iy qonun asosida yozilgan o n sonetni kiritgan.
’ ’ ’
Qizig i shundaki, ularning birida shoir an anaviy temir qonun iskanjasida
’ ’
yaratilgan asarnigina sonet deb atash mumkin va shunday sonetni yozgan shoirgina
haqiqiy erkin shoir degan nomga loyiqdir, deydi hamda bu falsafiy fikrni sonet
shakliga soladi.
Shunday qilib, ko rib o tgan shoirlarimiz ichida faqat U.Nosir va
’ ’
A.Faynberg haqiqiy sonet qonun-qoidalariga amal qilgan. Biz ham, tabiiyki, ana
shu yo lni qo llab-quvvatlaymiz: yuqorida aytganimizdek, faqat qat iy qonunga
’ ’ ’
qat iy joylashuv va qofiyalanish tartibiga ega bo lgan sonetnigina e tirof
– ’ ’ ’
etamiz, qolgan yangiliklar ni, Bexer izidan borib sonet emas, o n to rt satrli
” ” ’ ’
oddiy she rlar deb atash tarafdorimiz. Zero, g azalning shakliy qonun-qoidalarini
’ ’
buzib bo lmaganidek, sonet shaklini ham buzish mumkin emas.
’
Birgina qiyosiy tarzda Shekspir sonetlariga diqqatimizni qarataylik.
Shekspirning pyesalari keng ommaga, poemalari esa o sha davrda oz bo lgan
’ ’
ilmli o quvchilarga mo ljallangan edi. Xuddi shu asnoda sonetlarni ham,
’ ’
she riyat ixlosmandlariga havola etish uchun emas, balki uni qurshab turgan
’
ma lum kishilarga atab yozgan. Shekspir sonetlarini o z nomi bilan Lirik
’ ’ ”
kundaliklar deb atash mumkin.
”
Shekspir sonetlarini o rganish jarayonida san at va adabiyot tarixining bir
’ ’
bo lagi Renessans Uyg onish davri bilan yuzma-yuz kelgandek bo lasiz.
’ – – ’ ’
Shekspir uchun turmushning o zi bilim manbaiga aylangan edi.
’
Uning o ziga xos ifoda usullari mavjud. Shoir o z she rlarida ramzlar,
’ ’ ’
tashbehlardan keng foydalanadi. Masalan, u yoshlikni bahor yoki tongga
o xshatadi, go zallik ajoyib gullarga taqqoslanadi. Odamning yoshi qaytishini
’ ’
25

kuzga, qariligi qishga o xshatiladi. Yigitlikning chiroyida yoz latofati’
mujassamlashtiriladi.
Biz Shekspir sonetlarini o qir ekanmiz, undagi hayotiylik diqqatimizni jalb
’
qiladi, ya ni ba zida shoir o z fikrlarini bayon qilish uchun shunday usullardan
’ ’ ’
foydalanadiki, bir qarashda bu metaforalar maishiy detallardek tuyuladi. Masalan:
23-sonet
1. Ko pdan tanish rolda nogahon aktyor.
’
Tutilib qolganday, hayajon bosib,
Aqli emas, jahli kelganida zo r
’
Chiqmay qolganiday oshiqning sasi...
Bu yerda shoir hissiyotlarini ifodalay olmayotgan oshiqni o z rolini esdan
’
chiqargan uquvsiz aktyorga o xshatayapti.
’
Shekspir sonetlarida shunga o xshash hayotiy obrazli o xshatishlarni
’ ’
ko p kuzatish mumkin. 30-sonetda shoir sud jarayonini tasvirlaydi. Bu sudga
’
guvoh sifatida shoirning xotiralari ham qatnashadilar. 46-47 sonetlarda go yoki
– ’
shoirning ko zi va bahslashib qoladi va ularni aql yarashtirib qo yadi. Oqibatda
’ ’
ko z va yurak bir bitimga keladilar. Ya ni bitim sharti agar yurak qadrdon
’ ’
do stni ko rishni istasa, ko zlar yurakka bu baxtni in om etishi kerak, agar
’ ’ ’ ’
ko zlar do stni qidirib topolmasa, yurak ularni do stning go zalligi haqidagi
’ ’ ’ ’
xotiralar bilan siylab ovuntiradi. 48-sonetda sevgi qimmatbaho boylikka qiyos
qilinadi, shoir uni o g irlashlarini o ylamay, qutichaga qo yadi va uni kimdir
’ ’ ’ ’
o g irlab ketadi. E tibor beradigan bo lsak, har bitta detal majoziy ma no
’ ’ ’ ’ ’
kasb etadi.
Sonetlarning majozlarga boyligiga sabab, shoirning voqea-hodisalardagi
oddiy ko z bilan ilg ash mushkul o xshashliklarni o qiy bilganidadir. Uning
’ ’ ’ ’
uslubini go zal o xshatishlari orqali tanib olish mumkin:
’ ’
33 sonet
1. Kuzatdim subhidam chiqqanda quyosh,
Tog larning boshini silar erkalar,
’
So ng zumrad o tloqqa jilmayib nurposh,
’ ’
26

Suvlar simobiga yurgizadi zar.
Shekspir o z she riyatida sharqda keng tarqalgan tashhis jonlantirish’ ’ –
san atini ham mohirona qo llaganiga guvoh bo lamiz. Bu jonsiz mavjudotlarga
’ ’ ’
insonga xos xususiyatlarni ko chirish san ati. Bu quyoshning tog lar boshini
’ ’ ’
silashi kabi metaforalarda namoyon bo ladi.
’
Shekspir sonetlarida do stlik mavzusi hayotiy-falsafiy ahamiyat kasb etadi.
’
Tarixga nazar tashlasak, shoir yashagan davr (1590 yillar)da Yevropada turli xil
o latlar oqibatida odamlar qirilib keta boshlaydi. Vabo yoki boshqa bir
’
kasallikdan halok bo lishini o ylagan kishilar, maishatbozlik va turli keraksiz
’ ’
ishlar bilan mashg ul bo ladilar. Shekspir o z she rlari orqali do stiga
’ ’ ’ ’ ’
murojaat qilib, kelajakka poydevor qo yishga, farzand ko rishga undaydi. Zero,
’ ’
o sha paytda kelajak avlodning davom etishi Yevropa uchun asr muammosiga
’
aylanib qolgan edi.
1 sonet
IV. Umringni qizg anib g aflatga botma,
’ ’
Befarzand o tmoqlik qismatin totma .
’
2-sonetda esa shoir hayotiy misollar bilan do stga qarilik chog larini
’ ’
tasavvur etishga undaydi. Qariganda nochor ahvolga tushib qolmasligi uchun
hozirdan zamin tayyorlash kerakligini uqtiradi.
Shoir do sti haqida jon kuydiradi, do stining go zal jamoliga turli
’ ’ ’
tashbehlar izlaydi. Ammo uning husni yo q bo lib ketishini istamaydi.
’ ’
Do stlikning ilohiy qudratlari namoyon bo lgan (24-44-47-50-51) sonetlarda
’ ’
do stni sog ingan shoir ruhiyatining azoblari bayon etiladi.
’ ’
Shekspir sevgi haqidagi sonetlari bilan uch asrlik Yevropa poeziyasi
an analarini buzdi deyish mumkin. Ya ni sonetlardagi ma shuqa aslzoda,
’ ’ ’ –
xushro y ayol emas, balki oddiygina qishloq ayolidir.
’
Nafosatga baho berilgan chog da,
’
Chiroyli sanalmas edi qora rang.
Shoir ko pgina sonetlarida o z sevgilisiga shunday ta rif bergan.
’ ’ ’
Shekspirshunoslarni taajjubga solgan jihat Shekspirning doim qoramag iz
– ’
27

ayolni ideal qilishga intilganidir. Shoir do st haqida gapirganida, uni ilohiy deb’
bilar, shoir kuylayotgan do stlik hayotiy do stlikdanda yuqori pog onada turar
’ ’ ’
edi. Ammo ma shuqa obrazi ilohiy malaksiymo emas, balki oddiy gunohkor
’ ” ”
banda, qishloq ayoli sifatida ifodalangan.
Gohida oshiq shoir yorining tani qoraligi uchun emas, balki qora ishlari
” ”
xiyonatlaridan azob chekadi. Ammo shoir ideal bo lmagan o sha ayolga chindan
’ ’
oshiqligini, u ayolning surati go zal bo lmasa-da, siyratiga shaydo ekanligini tan
’ ’
oladi.
Shekspir sonetlarida, shoirning dastxati sezilib turadi. Takrorlanmas
” ”
uslub egasining har bir she rini o qir ekansiz, undagi shekspirona ohang she r
’ ’ ’
muallifining kim ekanligini anglatib turadi. Shekspir iste dodining sehri bilan
’
Angliyada gullab-yashnagan sonet, uning nomi bilan manguga muhrlandi.
Demak, yuqoridagi tahlillardan ko rinib turibdiki sonet janrida shakl va
’
mazmunuyg unligi o z aksini topgan.
’ ’
28

I.2. Sonetda lirik syujet masalasi
Lirik syujet o ziga xos kompozitsion qurilishga ega. Ya ni, muammo-’ ’ ”
o sish-kulminatsiya-yechim syujet unsurlari vazifasini bajaradi. Qahramon
’ ”
ruhiy holatidagi tuyg ular harakati kompozitsiyadagi izchillik syujet unsurlarini
’
shakllantiradi. Sonetlar ilk misralaridagi lirik qahramon holati yoki kechinmasi
xususidagi dastlabki ma lumot lirik syujetdagi o ziga xos ekspozitsiya vazifasini
’ ’
o tashi mumkin. Boshqa syujet unsurlarining joylashuvi ham mohiyatiga ko ra,
’ ’
shu tartibda aniqlanishi mumkin. Aks ettirilgan muammo tugun, hissiyotning
–
yuqori cho qqisi o z-o zidan kulminatsiya, kechinmaning qisqacha tavsifi yoki
’ ’ ’
rivoji, xulosa yoki qulf esa yechim sifatida e tirof etilishi mumkinligi
’
sonetnavislik ijodi misolida kuzatilib, xulosalar qilindi.
Lirik kechinma tabiatidagi evrilishlar lirik syujet shaklining estetik tabiatini
barqarorlashtiradi. Shoir mahorati bu vaziyatda salmoqli o rin tutadi. O zbek
’ ’
sonetida sof kechinma tavsifida ham syujetning psixologik syujet turi mavjud.
” ”
Sonetda syujet masalasiga doir nazariy fikrlar B.Boyqobilovning Favvora, bir
”
lahza ruhimni yayrat , R.Parfining Yana men uyg ondim... , Faxriyorning
” ” ’ ”
Hayot yuragimni tilkalar kabi sonetlari tahlili orqali bildirilgan.
” ”
Sonetda shakl va mazmun mutanosibligi, yuqorida aytib o tilganidek,
’
uyg un holatda shakllanishi zarur. Xususan, kechinma yoki fikr harakati tufayli
’
izchil kompozitsion qurilish kasb etishi shakl hodisasi bo lsa, undagi kechinma
’
tabiati, xarakter xususiyati, mohiyati mazmun hodisasidir. Chunki fikr obrazlar
orqali kechinma talqini sifatida berilsa-da, u yuqoridagi pog onali bosqichni bosib
’
o tadi. Adabiy asar o zini estetik tajriba bo la oladigan va to laqonli
’ ’ ’ ’
shakllangan estetik obyekt sifatida tanitadi. Sonet janri to laqonli shakllangan
’
estetik hodisa sifatida o zbek she riyatida o z o rniga ega bo ldi.
’ ’ ’ ’ ’
Sonet XX asrning 20-yillarida Yevropa she riyatidan rus she riyati orqali
’ ’
o zbek adabiyotiga o tib o zlashgan va hozirgacha rivojlanib kelayotgan janr
’ ’ ’
hisoblanadi. XIII asrda Italiyada Sitsiliya maktabi vakillari tomonidan kashf
” ”
29

etilgan ushbu she riy shakl Petrarka, Mikelanjelo, Jordano Bruno, Tasso kabi’
shoirlar ijodida keng tarqaldi. XVI asrdan bu janr Ispaniya, Portugaliya, Angliya
va Fransiya adabiyotida, XVII asrdan esa Germaniya, XVIII asrdan boshlab rus
she riyatida ommalshdi. V.Shekspir, Gyote, Bexer, V.Biryusov, M.Rilka,
’
I.Selvinskiy, O.Kirsanov singari shoirlar sonetning betakror namunalarini
yaratdilar.
Sonet janrida ikkinchi kompozitsiyada esa abab shaklida qofiyalangan uchta
katren va o zaro qofiyalanmagan ikki misradan iborat sintez mavjud bo ladi.
’ ’
Bunday sonetlardagi birinchi katren tezis, ikkinchi katren tezisning rivoji,
–
uchinchi katren antitezis va oxirgi ikki misra sintez vazifasini o taydi. Bunday
– ’
sonetlar o tgan asrning 20-yillarida Botu (Mahmud Hodiyev) va Cho lpon
’ ’
she riyatida ko zga tashlanadi.
’ ’
O zbek she riyatida o tgan asrning 70-yillaridan boshlab hozirga qadar
’ ’ ’
R.Parfi, B.Boyqobilov, Faxriyor kabi shoirlar sonet janriga ko p murojaat etdilar.
’
Ular yaratgan sonetlar abab, abab, vav, ava tartibida qofiyalangan. O zbek
’
sonetlari tabiatini kuzatish shuni ko rsatadiki, bir asarning ikki katren va ikki
’
tersetdan iborat tuzilishi shoirga lirik kechinma oqimini, dramatik shiddatini
mukammal ifodalashga imkon beradi. Masalan, Rauf Parfining 1980 yilda yozgan
quyidagi sonetida bu narsa yaqqol ko zga tashlanadi. Birinchi katren aniq poetik
’
tezisni tashkil etgan:
Ko zimning g orida parchinlangan ko k,
’ ’ ’
Bulutlar, to lqinlar hiddat sochilgan.
’
Sening chiroyingda gard yo q, g ubor yo q,
’ ’ ’
Aldangan gullarning bari ochilgan.
Birinchi katrenda go zalning g uborsiz chiroyi haqidagi tezis tashlangan.
’ ’
Ikkinchi katrenda esa ana shu tezis alohida asoslanadi va birinchi katrenga antitezis
qilingan:
Sen-da sochilgansan ochilib, gulim,
Sen balki men uchun yasharsan endi.
Sen yolg izsan bu dunyoda sevgilim.
’
30

Cheksiz chidamimni sinchlari sindi.
Mana shundan keyin birinchi tersetda lirik qahramon go zalning’
topilmasligini, uni mudom qo msashini bayon etadi:
’
Cho qqaygan cho qqidan so rayman seni,
’ ’ ’
Qarigan bahordan seni so rayman,
’
Topgil deyman Mening Buyuk sevgimni.
Ikkinchi tersetda esa poetik xulosa kuchli sintez mahsuli sifatida
ifodalangan.
Yer tishlab so rayman, so ng bor ko ray men,
’ ’ ’
Chaqinlar jimlikka chaqar jismimni,
Ko kning sinig iga seni o rayman
’ ’ ’ 3
.
Sonet kompozitsiyasi oshiq yigitning sevgilisini ko rishga mushtoqligi,
’
uning qalbida chaqnayotgan tug yonlar, sog inchning huzurbaxsh holatlari,
’ ’
hijron dramatizmi, qalb iztiroblarini butun nozikligi bilan ifodalashga xizmat
qilgan. Agar birinchi katrenda oshiqning sog inchli holati, mahbubaga bo lgan
’ ’
intiq mehri butun tarovati bilan ifodalangan bo lsa, ikkinchi katrenda bu tuyg u
’ ’
ochiq iqrorga ko chadi. Keyingi ikkita tersetda esa oshufta yurakning alamli
’
xulosasi ifodalanadi. Ma lum bo ladiki, sonet shakli oddiy shakl emas, u
’ ’
murakkab tuyg uni butun murakkabligi, dramatizmi va ichki ziddiyati bilan
’
she rxonga yetkazishga xizmat qiluvchi mazmunga ega bo lgan shakl
’ ’
xisoblanadi. Shuning uchun bo lsa kerak sonet nafaqat o zbek, balki jahon
’ ’
she riyatidan mustahkam o rin olgan poetik shakl sifatida diqqatga sazovor
’ ’
bo lib qolmoqda.
’ I.Bexerning qayd etishicha, sonetda
ham xuddi hayotdagidek, oz kuch sarflab, ko p mahsul olish qonuniyati, ya ni
’ ’
chegaralangan shaklda ko p fikr ifodalash prinsipi yetakchilik qiladi. Shuning
’
uchun uning har bir uzviy qismi o ziga hos mazmun bilan to yingan bo ladi va
’ ’ ’
birinchi katrenga nisbatan ikkinchi katren fikriy burilish vazifasini o taydi. Sonet
’
yozuvchi shoir qalb bilan fikrlashi va aql orqali his qilishi shart. Busiz sonetning
3
Rauf Parfi. So nggi vido. Toshkent, 2006. 96-bet.
’
31

janr tabiatiga kirib bo lmaydi. Chunki sonetda poetik mazmun poetik shakl bilan’
dialektik aloqada bo ladi .
’
O zbek shoirlari yaratgan sonet namunalari qofiyalanish tartibi rang-
’
barang. Masalan, Usmon Nosirning Yana she rimga sonetida katren bandlar
” ’ ”
a-b-a-b, v-g-g-v, terset bandlari esa d-e-e, d-e-d tarzida qofiyalangan. Rauf Parfi
sonetlarida katren a-b-a-b, v-g-v-g, terset esa d-e-d, e-d-e shaklida. Shoirning uch
qismdan iborat U dunyoga onamga maktub sonetlar majmuida, to rt qismli
” ” ’
Siyovush she rida, Bir muxbirga sonetida, Yana men uyg ondim ,
” ” ’ ” ” ” ’ ”
Ko zimning g orida , Sensiz (3 qism), Yo lovchi (3qism),
” ’ ’ ” ” ” ” ’ ”
Mikelanjelo sevgisi (3qism), Muhabbat (5qism), Ma no o qi
” ” ” ” ” ’ ’
ko zimdan , Hamlet (3 qism), Van Gog , Chingiz Aytmatov ,
’ ” ” ” ” ” ” ”
Vatan (3 qism), Shoir qismati (3 qism), Yong in, Og riq (3 qism)
” ” ” ” ” ’ ’ ”
kabi aksariyat sonetlarida ham yuqoridagi tartibda qofiyalanish kuzatiladi. Lekin
sonetlarda ham yuqoridagi tartibda qofiyalanish kuzatiladi. Lekin shoirning
keyingi yillarda yozgan Thokurning oxirgi she ri sonetining 1-2- bandlarida
” ’ ”
terset, 3-4 bandlarida katren beriladi.
–
Sohir Sarasvati! Nadir bu iqlim,
Nadir tanu nadir dilu nadir jon?
Bu qanday kahkashon? Bu qaysi iqlim?
Aldandimmi tug ilib? Rostmi? Yo yolg on?
’ ’
Ey mening parishon, ey sho rlik xalqim,
’
Bag rim, qachon tug ilasan sen, qachon?
’ ’
Sonetlar Rauf Parfi she riyatining asosiy qismini tashkil etadi. Shoirning
’
Cho lpon, Fitrat, Mikelanjelo, Chingiz Aytmatov va boshqa atoqli shaxslarga,
’
sevgilisiga bag ishlangan va, umuman, adresli sonetlarida kechinma lirik
’
qahramon tilidan bayon etiladi. Ularning birortasida buyuk shaxslar sha niga
’
yog dirilgan madhu sanoni ko rmaysiz. Tuyg u kechinmalar talqinidagi xolis
’ ’ ’
ifoda uslubi o sha ulug shaxslar shaxsiyatini ochishga ko maklashadi,
’ ’ ’
o quvchini lirik qahramonning tuyg ular olamiga olib kiradi, qalb tug yonlari,
’ ’ ’
32

iztirobli o y-mushohadalari bilan tanishtiradi, buyuk insonlar haqidagi tasavvur-’
tushunchalarini boyitadi.
Sonetlardagi poetik obrazlar talqini ham o ziga xos. Yuqoridagi sonetda
’
Sarasvati, Shiva, srabon yomg irlari
’ singari poetik timsollar berilgan. Ushbu
timsollarga murojaat qilayotgan lirik qahramon Robindranat Thokur fan va san at
’
ilohasi deya yuritiladigan Sarasvati timsolida o z ijodi sarhisobini, bunyodkorlik
’
va barbod ma budi Shiva misolida o z xalqi taqdiriga qayg urish holatini,
’ ’ ’
tinimsiz yog uvchi srabon yomg irlari timsolida vidolashuv onlrini, o lim
’ ’ ’
ma budi Yama timsolida esa boqiy dunyodagi suhbatdodhini ko rgandek
’ ’
bo ladi.
’
She rdagi oksimoron obrazlar shoir poetikasining asosini tashkil etadi.
’
Qorayib tirkashar o z muzar ko lkam , Ma yus jarang , Muzlarga
” ’ ’ ” ” ’ ” ”
burkangan ko klam , Sovuq qorong uning oppoq sadosi , Alvido
’ ” ” ’ ” ”
kunimdir, tug ilgan kunim kabi oksimoron holatlari she rning ta sirchanligini
’ ” ’ ’
kontrast holatlar hisobiga oshira olgan.
Shoirning Qora devor deb atalgan olti qismli sonetlar majmuida
” ”
an anaviy shakl o ziga xos tarzda namoyon bo lgan. Uning birinchi qismida
’ ’ ’
katren bandi a-b-a-b, v-g-v, g-v-g tarzida qofiyalangan. U mohiyatan razolat
olamiga nafrat tarzida yozilgan bo lib, qora devor poetik timsoli ramziy ma no
’ ’
kasb etgan. Unda ramz-obrazlar anchagina: lirik qahramon kechinmalari ifodasi
uchun qora quzg un – razolat olamining elchisi, buzg unzor razolatning
’ ’ –
makoni, majruhlar yurti jaholatning jabrdiydalari o lkasi, yurak zindoni lirik
– ’ –
qahramonning orzu-xayollariga to siq bo lgan mubham qafas, yalang och dor
’ ’ ’
esa lirik qahramonning kutayotgan qismat ramzi tarzida gavdalantirilgan.
Yuragim zindoni. Bir yalong och dor.
’
Sollanib turadir faqat men uchun.
Bunda bir muhabbat zahri qotil bor,
Bu zindonda bir Laylo bor, bir Majnun
Qahramon dunyoda mavjud jaholatu razolatning sovuq shamollari dan
” ”
toliqqan. Unda shoir kuylaydigan yangoq so z aytish istagi hech amalga
’
33

oshmaydi. U og ir o y-xayol iskanjasida, ana shu holat ifodasi uchun lirik’ ’
qahramon ruhi ba zan zaharga aylanadi , ba zan og ochdek sinadi ,
’ ” ” ’ ” ’ ”
ba zan o zini so yib, shamollarga sovuradi , nihoyat, o zini otuvga hukm
’ ” ’ ’ ” ’ ”
qilish orqali barcha savollarga nuqta qo yadi.
” ’
Ay, sovurdim ul sovuq shamollarga,
Hukm qildim o zimni. Tong chog I otdim.
’ ’
Nuqta qo ydim javobsiz savollarga
’
Razolatdan zada ko ngil avvalo o zini poklashga harakat qiladi: bo yniga
’ ’ ’
chirmashgan iblisni quvadi, pokiza tosh bilan poklanadi, lekin uning armoni,
aytilmay qolgan So zi yana uni behalovat etadi. Ushbu behalovat ruh jonni tark
’
etgan isyonkor xayol tarzida namoyon bo ladi. Isyonkor xayol oqqa bo yalgan
’ ’
qora devor saltanatiga yana qaytadi, o z qondoshlari insonlar holidan xabar
’ –
olmoqchi bo ladi, lekin yana qabohatga duch kelib, o zining yagona
’ ’
suyanchig i. qalbi hukmroni Olloh huzuriga qaytadi:
’ –
So zimga to ldi sog inch, so zim-da yolg iz.
’ ’ ’ ’ ’
Ko zimga to ldi yolg iz Olloh jamoli.
’ ’ ’
Belgi berdi falak. Noma lum bir iz.
’
Jismimni sindirdi ajal shamoli
– …
Bu safar lirik qahramon Olloh huzuriga boqiy dunyoga rihlat etadi, lekin
–
ajal uning jisminigina mahv etadi. Bu holatda pokiza ruh abadiy yashashga hukm
etilganligi ayon bo ladi.
’
Rauf Parfi lirikasi bir ummon bo lsa, sonetlar undagi marvarid shodalari. U
’
o zbek lirikasiga o zbek soneti ni olib kirgan shoirlardan hisoblanadi.
’ ” ’ ”
Sonetdagi shakliy izlanishlari uning bu janrda yetuklikka ko tarila ilganligidan
’
dalolat beradi.

34

II bob. O zbek sonetining badiiy estetik tabiati.’
Sonet janrining ilk namunalari Petrarka, Shekspir ijodida qaror topganligi
o zbek she riyatida esa Rauf Parfi va Faxriyor ijodidagi turkum sonetlar
’ ’
mazmun-mohiyati va yuksak badiiyati bilan sonetchiligimiz yutuqlari bo la olishi
’
xususida fikrlar yurittilgan. Sonet turkumlarining xos jihatlaridan biri
kompozitsion yaxlitlik ham shaklga, ham mazmunga taalluqli bo lishi R.Parfining
’
Sensiz , Tangri sog inchi , Qora Devor , Thokurning oxirgi she ri ,
” ” ” ’ ” ” ” ” ’ ”
Yo lovchi ,
” ’ ”
Hamlet , U dunyoda onamga maktub , Faxriyorning Sensizlik ,
” ” ” ” ” ”
Namozshomgul turkumlari misolida asoslangan. A.Sher va M.Mirzo ijodida
” ”
ham Sevgi olmoshi va Onajon nomli turkumlari mavjud.
” ” ” ”
O zbek sonetnavisligida turkumlilik badiiy-estetik xususiyatga nazariy
’
jihatdan asoslanganligiga ko ra shakllangan hodisa sifatida e tirof etiladi. Bu
’ ’
jarayon tipologik xususiyatni mujassamlashtirgani, sonet turkumlarining hajmi
uch sonetdan o n sonetgacha birlashtirilganligi, ular mohiyatan izchil va ketma-
’
ket bog liqlikda berilishi mazmunan bir-birini to ldirib, xulosa sari enib borishi
’ ’
kabilarni o z ichiga oladi. Kompozitsiya va syujet unsurlarining joylashuvidagi
’
mutanosiblik ham turkumlikni asoslashi ta kidlangan. Xususan, sonetlar
’
miqdoridan qati iy nazar ularni bog lab turuvchi umumiy kompozitsion tuzilish
’ ’
mavjud. Bunga mos ravishda umumiy lirik syujet unsurlarining joylashuvini ham
sezish mumkin. Ya ni, har bir sonet qahramon kechinmalari tavsifiga ko ra biror
’ ’
lirik syujet unsuri vazifasini o taydi. Rauf Parfi va Faxriyorning sonet turkumlari
’
mazmun - mohiyati va badiiy to kisligi bilan milliy she riyatimiz yutuqlaridir.
’ ’
Har bir turkumning o zida yakka lirik qahramon mavjud, kechinmalarning tadriji,
’
takomili sonetlar birligini tshkil etadi. Markazda lirik qahramon ruhiyatidagi
evrilishlar jarayonini va oqibatlari turadi.
35

Rauf Parfining sonet turkumlari hajm jihatidan ancha katta. Ulardagi falsafiy
mushohadakorlik, qofiyalanish tartibidagi o ziga xos uyg unlik boshqa sonet’ ’
turkumlaridan ustuligini ta minlagan. Faxriyorning Sensizlik sonetllar
’ ” ”
turkumidagi muhabbat mavzusidagi o nta she r jamlangan. Ularda hijron
’ ’
iztirobi, qalbda og riq kuchayishiga sabab bo layotgan tuyg ular to lqini
’ ’ ’ ’
bosqichma-bosqich bayon qilingan.
She rlarning qofiyalanishida erkin yo l tutilgan. Ya ni, o nta sonetning
’ ’ ’ ’
aksar qismi 5,7,9,10 sonetlar a-b-a-b, c-d-c-d, e-f-e-f, j-h-j tarzida bir hil
– –
qofiyalangan; qolganlarida hilma-xillik kuzatiladi. Bu holat janr spesifikasi
qoidalariga javob beradi.
Judolikmi - tong kabi otar? - e
Sensizlikmi - beshumor sitam - f
Hajring bo lib ko ksimga botar?
’ ’ - e
Qofiyalanish tartibidagi har xillik kechinma tasviri evrilishlari bilan bog liq
’
bo lganligidan sonetlarning umumiy saviyasiga u qadar salbiy ta sir
’ ’
ko rsatmaydi. Buni shoirning o ziga xos uslubi deb baholash mumkin.
’ ’
Turkum sonetlarning birlashmasidan iborat, undagi 15-sonet chambarak
(yig ma) she r magistral bo ladi. Bunda ham yagona mazmun va umumiy
’ ’ ’
g oya ostida birlashish kuzatiladi. Sonet - gulchambar yaratish shoirdan juda
’
katta mahorat, yuqori saviya, did, tajriba talab qiladi.
Petrarka, Dante, Servantes, Mikelanjelo, Gyote, Bexer kabi G arb adabiyoti
’
namoyondalari, Trediakovskiy, Derjavin, Pushkin, Lermontev singari rus shoirlari
qator sonetlar turkumi yaratishgan. Adabiyotshunos N.Ochilov Jahon
”
adabiyotida mavzuni turli tomonlari bilan chuqurroq ochib beruvchi turkum
sonetlar yaratilgan. G arbda oltita sonetdan iborat turkumlar ommalashgandir
’ ”
deydi. Tadqiqotchi H.Mirzayev esa Sonetlar turkumi ham she rlar turkumi kabi,
” ’
bir mavzu doirasidagi bir qancha she rlardan tashkil topadi. Turkumda mavzuning
’
yangi qirralari ochila boradi, lirik kechinmalar esa ana shu turkumning yadrosi
mavzuga taalluqli hamma narsa shoir kechinmalaridan kuch oladi. Emotsional
36

ta sir quvvatiga erishadi. Biz barcha narsani shoir shaxsiyati orqali qabul qilamiz’
mavzuga uning nigohi bilan qaray boshlaymiz , degan qarashni ilgari suradi.
”
Usmon Nosirning Nil va Rim sonetlar turkumi oltita mustaqil sonetni
” ”
o z ichiga oladi. Yevropa sonetshunosligida sonet turkumining shu shakli ko p
’ ’
uchraydi. Ammo bu sonet turkumi faqat oltita sonetdan iborat bo ladi, degani
’
emas. Yevropada rus va o zbek adabiyotida sonetlar turkumining turli hajmdagi
’
namunalari mavjud. Shunday ekan, turkumdagi sonetlar miqdori uning nazariy
mezoni bo la olmaydi.
’
O zbek she riyatida U.Nosirdan keyin B.Boyqobilov, M.Ali,
’ ’
H.Xudoyberdiyeva, Faxriyor kabi shoirlar sonetlar turkumining ajoyib
namunalarini yaratdilar. Rauf Parfi she riyatida sonetlar turkumining ko pgina
’ ’
namunalari mavjud. Shoirning turli yillarda yaratgan Diloromning ko zlari ,
” ’ ”
Mikelanjelo sevgisi , Hamlet , Muhabbat , Ona tilim , Abdurauf
” ” ” ” ” ” ” ” ”
Fitrat , Abdulhamid Sulaymon Cho lpon , Ona Turkiston , Sumbula ,
” ” ’ ” ” ” ” ”
Ogriq , Qora devor , Siyovush , Yo lovchi , Sensiz , Tangri
” ” ” ” ” ” ” ’ ” ” ” ”
sog inchi , Thokurning oxirgi she ri , U dunyoda onamga maktub
’ ” ” ’ ” ” ”
she rlari sonetlar turkumidir. Ularda buyuk shaxslar fojeasi, qayg uli muhabbat
’ ’
qismati, millat o tmishi, xalq qahramonlari, tabiat va inson, tush va hush, dunyo
’
va oxirat, tangri va inson kabi qator badiiy konsepsiyalar o z aksini topgan.
’
R.Parfining Diloromning ko zlari sonetlar turkumi uchta sonetdan
” ’ ”
tashkil topgan. Turkumga Rene Shaarning Uning ko zlari faqat hayqira olardi
” ’ ”
degan so zlari peshso z epigraf qilib keltirilgan. Turkum garchi uchta
’ ’ –
mustaqil sonetdan tashkil topgan bo lsa ham, ularda izchillik, kompozitsion
’
butunlik mavjud. Turkumda aniq bir voqeani tartib bilan aytib berish maqsad
qilinmagani yaqqol bilinib turadi. Asarda voqelik bor, ammo bu voqelik hayot va
reallikning birikiuvi, bir-biriga singib ketishi sifatida namoyon bo ladi. Ko z bu
’ ’
yerda mudhish hotiralarni o ziga singdirgan va shoir qalaminig kuchi bilan oynayi
’
jahonda aks ettirayotgan muhim poetik vosita bo lib keladi.
’
Dastlabki sonetning birinchi katreni tezis. Shoir ushbu to rtlikda butun
’
turkum voqeasini yashiradi:
37

Ma yus edi sening ko zlaring g oyat,’ ’ ’
Go yo yo lsiz o rmon barglarini to kib.
’ ’ ’ ’
Qora yorqinlikda shivirlar oyat,
Ko zlaringni tinglayabman entikib.
’
Bu o rinda lirik qahramon (shoir) subyekt, ko z esa obyekt,
’ ’
Yo lsizo rmon , qora yorqinlik birikmalari asar mazmunini o zida
” ’ ’ ” ” ” ’
jamlagan metafora bo lib kelyapti. Shoir lirik qahramon mana shu tilsimni
’ –
yechishga, unig sirlaridan boshqalarni ogoh qilishga chog langan.
’
Ikkinchi to rtlik sonetda antitezis vazifasini bajarib keladi. Dunyo
’
Diloromning ko zlarida muhrlanib qolgan qora tunlar qiyofasini, ko rinib turgan
’ ’
so ngsiz bir mungni ko rib - ko rmaslikka uning hayqirig ini eshitib
’ ’ ’ ’
eshitmaslikka olayotganlar bilan to lib toshgan. Shuning uchun ham lirik
’
qahramon (shoir) dunyo ichra yolg iz:
’
Ayricha ko ringay har kasga dunyo
’
Borliqning savdoli ishlarin o ylar
’
Pirpirab yonadi yulduzlar go yo
’
Ruhning manguligin yondirar ular...
Antitezis bo lib kelgan ushbu katrenda ko z metaforasining bir lahza
’ ’
reallik tomon ko chgani kuzatiladi. Shoir nazarda tutgan ko z aslida ko z emas,
’ ’ ’
dunyoning , milatning o tmishi va buguni ekanligi anglashiladi. Lekin hamma
’
ham shoir kabi millatning ko ziga sinchkov qarashga, uning yurak dardlarini
’
anglashga qodir emas.
Faxriyorning Sensizlik turkumi o nta mustaqil sonetning struktural
” ” ’
umumlashmasidan iborat bo lib, u hayot hodisalari tahlil qilingan, ruhiy
’
kechinmalar ifodalangan o ziga xos asar hisoblanadi. Ushbu turkumdagi har bir
’
sonet qahramon ruhiy holatining biror qirrasini o zida aks ettiradi. Turkumda
’
lirik qahramonning pozitsiyasi aniq emas. U nima istayotganini ham o zi ham
’
bilmaydi, uni sevilmaslik ham, sevilish ham hijron ham, visol ham birdek iztirobga
soladi. Umidda umidsizlik, orzuda zulmatni ko rish Sensizlik lirik
’ ” ”
38

qahramonining a moliga aylangan. Xuddi shu jihat turkumda boshdan oxir’
ekzistensiya kayfiyati hukm surishini ta minlaydi.
’
Vido fasli ayni namozgar
–
Ko p qon qusar volalarimdan,
’
Muhabbatim aqldan ozgan.
Aynan shu aqldan ozgan muhabbatning, o z ichki dunyosiga qamalgan
” ” ’
oshiqning iztirobli o ylari turkumning mohiyatini tashkil etadi. Ushbu turkumda
’
biz an anaviy oshiq-ma shuqa-raqib obrazini ko rmaymiz. Sensizlik da har
’ ’ ’ ” ”
uchala obraz lirik men da mujassamlashgan. Bir so z bilan aytganda, oshiq
” ” ’
ham, ma shuqa ham, raqib ham lirik qahramonning o zi. Turkumdagi Ne baxt
’ ’ ”
meni hijroning suydi (3-sonet); Ketmasligingga zorligim - Qolmasingga emas
” ”
munosib (4-sonet); Muhabbat armonli tengsizlik (5-sonet); Yurak
” ” – ” ” –
umidlarning mozori (7-sonet); Sensizligim ko ngil tarzimdir (8-sonet);
” ” ’ ”
Visol havfi borar kamayib (9-sonet); Bu dunyo, o ngmidir, Ming kuyin,
” ” ” ’
ming ista, istama, imkondan xorijdir amallar (10-sonet) satrlari lirik qahramon
”
holatining g ayritabiiyligidan dalolat beradi.
’
Xulosa qilib aytganda, sonetlar turkumi mustaqil sonetlarni struktura,
semantika va badiiy konsepsiya singari aniq poetik komponentlar asosida
uyushtirgan mustaqil asardir. Unda bir nechta sonetda yagona poetik g oya ilgari
’
suriladi. Turkumdagi sonetlar poetik struktura: semantika, vazn, qofiya va
bo g inlar miqdori jihatidan moslik asosida dialektik butunlikni saqlaydi.
’ ’
Sonetlar turkumida ham alohida sonetdagi singari tezis+antitezis+sintez tartibi
talab qilinadi.

39

II. 1. Sonetlar gulchambarining badiiy xususiyatlari.
Sonetlar gulchambari jahon sonetnavisligida ushbu janr taraqqiyoti
jarayonida maydonga kelgan. Struktura va badiiy konsepsiya nuqtayi nazaridan
qat iy qoidalarga amal qilish talab etiladigan ushbu poetik shaklda faqat katta’
tajriba va badiiy mahoratga ega shoirlargina mukammal asar yarata olishgan.
Mahorat va ijodiy tajribaning yetishmasligi sonetlar gulchambarida shaklbozlikni
keltirib chiqargan. Shuning uchun hamma shoirlar ham sonetlar gulchambari
yaratishga jur at etmagan. Yevropa adabiyotida sonetlar gulchambarining ilk
’
namunasi XVIII asrda yaratilgan. Bu Yevropa sonet maktabida ham birinchi
sonetlar gulchambari maydonga kelishi uchun ham asrlar kerak bo lganini
’
bildiradi.
Nemis shoiri va olimi I.R.Bexer: Sonetlar gulchambari 15 ta sonetdan
”
tashkil topadigan sonetlar kompozitsiyasidir. Sonetlarning oxirgisi toj deb
” ”
ataladi... Har bir sonetni mana shu tojning vakili bo lgan bir misra boshlab
” ” ’
beradi , deb ta kidlaydi.
” ’
L.I.Timofeyev va S.V.To raev tomonidan tuzilgan Adabiyotshunoslik
’ ”
terminlari lug ati da: Sonetlar gulchambari eng murakkab she riy
’ ” ” ’
shakllardan biri. Kamdan-kam shoirlargina bu og ir shaklda she r yozishga
’ ’
muyassar bo lgan. Sonetlar gulchambariga xos texnika ko pincha yalang och
’ ’ ’
shaklbozlikni keltirib chiqargan , deyilgan. Adabiyotshunoslik terminlarining
” ”
ruscha-o zbekcha izohli lug ati da ham Sonetlar guldastasi 15 sonet 210
’ ’ ” ”
misradan iborat she riy asar. Sonetlar guldastasi shunday tuzilishga egaki, unda
’
har bir sonetning birinchi misrasi o zidan oldingi sonetning oxirgi misrasi bilan
’
boshlanadi, oxirgi sonet magistral deb ataladi. Magistral sonet 14 sonetning
birinchi misrasidan tashkil topadi. Xuddi mana shu yo l bilan sonetlar bir-biriga
’
40

mustahkam bog langan bo ladi , deyiladi. B.S.Mihaylichenko sonetlar’ ’ ”
gulchambari poema janrining sonetga aylanma ta siri natijasida paydo bo lgan,
’ ’
degan gipotezani ilgari suradi.
Demak, sonetlar gulchambari 15 ta sonetni o z ichiga oladigan, mustaqil
’
kompozitsiyaga ega, yagona mavzu va poetik g oyani talqin etuvchi, dastlabki 14
’
ta sonet oxirgi magistral sonetga semantik-struktural jihatdan mustahkam
birikadigan shaklan murakkab asardir. O zbek adabiyotshunosligida ushbu termin
’
sonetlar guldastasi , chambar , sonetlar chambari , sonetlar
” ” ” ” ” ” ”
gulchambari tarzida ishlatiladi. Adabiyotshunoslikda sonetlar gulchambari
” ” ”
termini nisbatan keng qo llaniladi.
’
O zbek she riyatida dastlabki sonetlar gulchambari XX asr 80-yillarda
’ ’
shoir B.Boyqobilov tomonidan yozilgan. Uning Oltin to y , Samarqand
” ’ ” ” ”
sonetlar gulchambari o zbek she riyatida bu yo nalishdagi yagona asarlardir.
’ ’ ’
Mazkur asarlarning yetakchi pafosini ona yurt madhi va iftixor tuyg ulari tashkil
’
etadi. Shuning uchun ham tanqidchi I.G afurov mazkur sonetlar gulchambari
’
to g risida so z yuritarkan Iftixor bu tizmalarda har bir so z, har bir qator,
’ ’ ’ ” ’
har bir tasvirda, tavsiflarda bosh mavqeini egallab turadi. So zlar hammasi,
’
obrazlar hammasi iftixordan tug ilgan , deydi.
’ ”
Gulchambar magistrali sonet shakliga amal qilib yozilsa ham, u sonet
kompozitsiyasidan talab etilganidek tezis+antitezis+sintez qoidasiga tushmaydi.
Maboda magistral shu qoidaga majburan bo ysundirilsa ham, unda sonet
’
gulchambari uch mustaqil qismdan tashkil topishi lozim. Ya ni gulchambarning
’
birinchi qismi tezis shaklidagi sonetlardan, ikkinchi qismi antitezis xarakteridagi
sonetlardan va uchunchi qismi sintezni ifodalovchi sonetlardan tashkil topishi
shart. Ammo bu holda gulchambarda ikkita kamchilik yuzaga keladi. Birinchidan,
sonetlar o rtasidagi dinamik izchillik yo qoladi. Ikkinchidan, alohida sonetlar
’ ’
faqat bir kompozitsiya bo lagini (yo tezis yoki antitezis yoki sintez) ifodalashi
’
shart bo lib qoladi. Natijada, magistralning har bir satri tartib bilan gulchambarni
’
tashkil etuvchi har bir sonet uchun tezis vazifasini bajarishga xizmat qiladi. Ayni
paytda u asar oxiriga kelib, 14 ta sonetda ifodalangan poetik g oyani
’
41

umumlashtirishi bilan gulchambar sintezi (xulosasi) sifatida namoyon bo ladi.’
Barot Boyqobilovning Samarqand sonetlar gulchambari ushbu fikrimizga
” ”
to la asos beradi.
’
Sonet magistrali Zarafshon qo ynida fusunkor shahar deb boshlanuvchi
” ’ ”
birinchi satridan Shahrimga kiydiray men ham gulchambar degan tugallanma
” ”
satrigacha har qator, har bir band bir-birining tadriji, davomi bo lib rivojlanib
’
keladi. She rning har bir misrasidagi fikr, badiiy obraz, timsol, tashbeh keyingi
’
sonetlar uchun yetarli poetik asosga aylanadi. Unda bir-birini inkor etadigan, zid
fikr antitezis mavjud emas.
–
Sonet o n to rt qatorli kichik bir she r shakli bo lsa bo lsa-da, lekin
’ ’ ’ ’ ’
uning o z qat iy va izchil qonuniyatlari bor. Aytaylik, sonetning barcha
’ ’
qofiyalari o ta jarangdor, tarxi toza, porloq bo lishi shart. Qofiyalanish rusumida
’ ’
ham o ziga xosliklar mavjud. Sonetda mazmun bandlar aro ma lum bir izchillik
’ ’
bilan bayon etiladi. Ya ni birinchi to rtlikda masala ko tarilib, ikkinchida u
’ ’ ’
rivojlantirilib, cho qqiga olib chiqiladi. Qolgan ikki so nggi bandda esa
’ ’
qiyomiga yetgan fikr yorqin yechimga boradi. Yakunlovchi bandni sonetning
qobig i deyilsa bo ladi. Sonetning butun shirasi uning eng oxirgi satriga
’ ’
yig iladi. Shuning uchun uni sonet qulfi deb yuritishadi. Shu bilan birga sonetning
’
barcha misralari alohida o tkirlikka, nafosatga to liq bo lishi nazarda tutiladi.
’ ’ ’
Barot Boyqobilov sonet bilan jiddiy qiziqarkan, bularni nazardan
qochirmagan, albatta. O zbek she riyatida sonet namunalari u qadar ko p
’ ’ ’
yaratilmagan edi. Barot Boyqobilov uning miqdoriga talay o zgartirishlar kiritdi.
’
Shoirning sonetlari sodda uslubda, ya ni obrazlarni quyuqlashtirmasdan,
’
osuda ohanglarda yozilgan bo lsa-da, lekin ularda juda katta mavzular
’
o zlashtiriladi. Vatanga muhabbat, insonning ma naviy dunyosi, burch, sevgi,
’ ’
vijdon mana shoirni to lqinlantirgan mavzular.
– ’
B.Boyqobilov o z sonetlarida fikrni muntazam va tadrijiy takomilda bayon
’
qilishga ahamiyat beradi. Bayon etayotgan masalasidan katta yombi, umumga
ahamiyatli xulosalar chiqarishga intiladi. Bunda u ba zan ko proq didaktikaga
’ ’
42

moyilroq bo lib ko rinsada, biroq har qalay har bir she rida kattaroq gap’ ’ ’
aytrishga urinishi tahsinga sazovordir.
Shoir bir sonetida yetti og ayni chinor tagida buloq ko rib, undan
” ’ ” ’
to yib bahra olganligini, so ng o zini qaldirg ochday yengil sezib, ezgu
’ ’ ’ ’
xayollarga berilib ketganligini yozadi. Shoir sehrlanib buloq oldida yotsa, bir
mohi ruxsor paydo bo lib, Hoy, aka, bu yerda yotmang, bu aziz joy , deydi.
’ ” ”
Shoir:
O z ona-Yerim-ku, qo rqma, suluv qiz,
’ ’
Men uchun hamma yer muqaddas, aziz, -
deb javob beradi. Chunki shoir yurtga sadoqatini, muhabbatda sobitlikni,
do stlikda barqarorlikni, oilada pokizalikni, insonlar o rtasida insoniylikni
’ ’
kuylaydi. U o z she rlarida kitobxonni oliyjanoblikka, olijanob g oyalar bilan
’ ’ ’
yashashga chaqiradi.
Albatta, dostonda Homer, g azalda Navoiy, ruboiyda Hayyom, she rda
’ ’
Pushkin, sochmada Mayakovskiy shuhrati hech kimga nasib etavermaydi. Lekin
har bir san atkor o zi sevgan, talantining darajasi ko targan shaklda ijod
’ ’ ’
qilishga haqli.
Barot Boyqobilov sonetga qiziqib, sonet bilan she riyatimiz boyligini
’
oshirishga xizmat qilayotgan ekan, o zbek she riyatida birinchilardan bo lib
’ ’ ’
sonnet gulchambari yaratgan ekan, uning bu mehnatlarini tabriklash kerak.
Bu so zlar yozilganiga ham ancha pallalar bo lib qoldi. Hamonki oradan
’ ’
shuncha payt o tgan ekan va shoir o z intilishlarida juda muntazam izchillik
’ ’
namunasini ko rsatgan ekan, endilikda yana shu so zlarni ularga qo shib
’ ’ ’
qo yish ayni muddaodir.
’
Shoir bu orada o zini ahd odami sifatida ko rsatdi.
’ ’
Gapning ochig i, umuman, ahd odami degan tushunchani ilgari
’ ” ”
uchratmagan edim. Lekin yaxshilik yo lida, odamlarning manfaatlari yo lida,
’ ’
el-yurtning kelajagi yo lida xizmat qilishga bel bog lagan va umrini shunga
’ ’
sarflagan odamlarni ahd odami deyish mumkin-ku!
43

Yurtni ulug lash, uning sha niga sha n, sha n shavkatiga shavkat’ ’ ’ ’
qo shish niyati bilan yashaydigan kishilarga bu yerning har bir giyohi, har bir
’
yashil daraxti, har bir yashil daraxti aziz. Ularga inson qo li bilan bino
’
qilinayotgan qudratli elektrostansiyalar, yangi suv havzalari, yangi sanoat va ishlab
chiqarish gigantlari, yangi qishloq va shaxarlar, yangi saroylargina emas,
tiklanayotgan va ta mir bo layotgan buyuk o tmish obidalari, inson aql-
’ ’ ’
zakovatidan, ijodiy quvvatlarning zo rligidan darak beruvchi manoqiblar, go zal
’ ’
devonlar, tarix kitoblari ham aziz. Shularni aziz qilib yuragiga joylagan odam
ulardan umr bo yi ilhomlanib o tadi. Umrni shu ilhomning samaralari bilan
’ ’
bezaydi.
Muhabbati teran odamlardagina ahd kuchli bo ladi. Ahd bunda harakatga
’
va zo r energiyaga aylanadi. Ahd energiyaning she riy energiyaning
’ – ’
namoyishi. O lmas she rlar va barcha o lmas asarlar ahdning yuksakligidan
’ ’ ’
yaralgan desak xato bo lmaydi. Navoiy, G afur G ulom, Hamid Olimjon,
’ ’ ’
Pushkin, Mayakovskiy shunday ahd odami edilar. Ular o z ahdlarining muntazam
’
qudrati bilan she r yaratganlar. Xalq oldida, Vatan oldida ahdsiz bir qator ham
’
she r yaratib bo lmaydi. Butun ter to kib ijodiy mehnat bilan o z ertalarini
’ ’ ’ ’
bino qilayotgan kishilar oldida, sevganing, do sting, qardoshing oldida ahdsiz bir
’
qator ham she r yaratib bo lmaydi.
’ ’
Men ahd odami deganda shularni nazarda tutaman va gapning rostini
”
aytganda, bu tushuncha menga juda yoqadi deydi shoirlardan biri.
” –
Barot Boyqobilov sonetlaridan birida yozadi:
Mehringu sehringga qonmasman,
Ishqingdan yaratib bir quyosh,
O zga bir o tda hech yonmasman.
’ ’
Kechinmalarning va o z ahdlarini bayon qilayotgan qahramon bizning
’
ko z o ngimizda ahdi qattiq va ahdi olijanob kishi sifatida namoyon
’ ’
bo lmoqda.
’ Uni yorning mehri o z komiga olgan va bir umrga mubtalo qilgan. ’
U yorning mehri hayotbaxsh ekanligiga komil ishonch hosil qilgan. Shu
ishonchdan ahd tug ilgan.
’
44

Lekin e tibor beringki, bu oshiqni hatto mehrdek juda ezgu tuyg u ham’ ’
qondirolmaydi. Faqat mehr va sehr bilan yashamoqlik unga oz ko rinadi. U o z
’ ’
talab va xohishlarida ko z ilg amas yuksakliklarni ko zlaydi. Oddiy odamlar
’ ’ ’
ko zi bilan qaraganda, zo r mubolag a bilan fikr yuritadi. U faqat quyoshning
’ ’ ’
o tida yonib o tishga qaror qiladi. Shu qaror uning qanchalar ahd odami
’ ’
ekanligini yaxshi ifodalaydi.
Sonetlar oshiq qalbining e tiroflarini aks ettiradi. Bu e tiroflarda ishq
’ ’
beradigan barcha lazzatlar, barcha go zalliklar, shaydolik va mubtaloliklar,
’
orzular va ushalmagan armonlar, sevikli yorning bag ri toshligidan, noz-
’
istig nolaridan, araz va achchiqlaridan tug ilgan kayfiyatlarning turfa darajalari
’ ’
azoblar, o rtanishlar, ahd-paymonlar aks etadi. Bu oshiq o z ahdining
– ’ ’
qattiqligida klassik adabiyotimizda yaratilgan oshiqqa yaqinlashib boradi.
Sonetlarning yakun misralari ham shu ahdning keskinligini aks ettiradi; ishqing
”
menga ezgu qasamdir qalbingdir topingan mening mehrobim , men yonib
” ” ” ”
o turman Qaysdek o rtanib , seni deb, sen bilan o tib ketardim, g animlar
’ ’ ” ” ’ ’
qoshida egmasdan boshni! va h.k.
”
Bu qahramon albatta, u shoir qalbi shxsiyati, qarashlarining asosiy
–
xususiyatlarini aks ettiradi, ahd odami bo lgani uchun ham ko p narsalardan
’ ’
qanoatlanmaydi. U hayotning mazmuni, umrning qimmati haqida mushohada
yuritishga moyil. O z hayotidan, qilayotgan ishi, mehnatidan faxrlanadi.
’
Samaralar uni iftixorga to ldiradi. U yaxshi bilan qanoatlanib qolmaydi, a lo
’ ’
bo lishini istaydi, a lo bilan ham qanoatlanmaydi, a lo uzra a lo bo lishni
’ ’ ’ ’ ’
xohlaydi.
Sonet qahramonining Vatan, ona tuproq haqidagi o ylarida ham iftihor
’
tuyg usi bo rtib turadi. U o z taqdirini Vatan taqdiri bilan chambarchas holda
’ ’ ’
his qiladi va she rlarda buni ta dkidlab boradi:
’ ’
Ulg ayib dunyoni taniganda men
’
Angladim tuproqqa jon ekan egiz.
Bu shakllanib yetgan, e tiqod darajasiga ko tarilgan qarash.
’ ’ Uning
tuproqqa bog lanishi real chiziqlarga ega.
’
45

Shoirning Samarqand , Oltin to y , Samarqand ushshog i ,“ ” “ ’ ” “ ’ ”
M e n kashf etgan O zbekiston deb atalgan gulchambari va sonetlardan
” ” ’
qurilgan dostonlari boshdan-oyoq iftixor tuyg usi bilan to la.
’ ’ Iftixor bu
tizmalarda har bir tasvirda, tavsiflarda bosh mavqeni egallab turadi. So zlar
’
hammasi, obrazlar hammasi iftihordan tug ilgan.
’
Barot Boyqobilov mehnatkash shoir. Mehnat uni she riyatning ichiga
’
tobora chuqur olib kirmoqda. Barot Boyqobilov buni yurakdan his qilib turibdi. U
xalq taqqdiriga yo ldosh bo lishni istaydi.
’ ’ Mana shu hissiyotdan uning she ri ’
rangdorlik va ohangdorlik kasb etadi. Ona diyorni, bunyodkor xalqni , yangi
barkamol insonni ulug lagan shoirona so zning qadri doimo balanddir.
’ ’
II.2. O`zbek sonetlarida poetik obraz va badiiyat.
Poetik obraz tushunchasi adabiyotning eng muhim muamm ol aridan biridir.
Qadim zamonlardan beri voqelikni obrazli idrok etish va talqin qilish badiiy
tafakkurning muhim sharti bo`lib keladi. San`atkor yaratadigan obraz oddiy
”
in`ikoslardan farqli o`laroq, voqelikni badiiy tarzda hissiy aks ettiradi. Badiiy-
hissiy mazmunni esa faqat badiiy g`oyagina bunyodga keltira olishi mumkin .
”
Adabiyot va san`at voqelikni obrazlar vositasida aks ettirar ekan, har bir asarda
”
tasvirlangan narsa predmet yoki ishtrok etuvchi keng ma`noda obraz deyiladi.
Obraz termini xuddi shu ma`noda adabiyot va san`atdagi obrazlik tushunchasining
eng muhim eng o`zak qismini tashkil etadi .
”
Demak, g`oyat serqirra tushuncha bo`lib tor adabiy ma`nodagi obraz
markazida inson turadi.obrazning boshqa boshqa barcha shakllari inson obrazining
mukammal va hayotiy chiqishiga xizmat qiladi. Shuningdek, faqat pafosga
yug`rilgan obrazgina inson va voqelikni badiiy, hissiy aks ettira oladi.
Voqelikni hissiy aks ettirishning yetakchi usullaridan biri ob`ektivlikdir.
Sub`ektivlik esa bevosita lirik talqin o`zagini tashkil etadi. Professor G. N.
Pospelov so`zlari bilan aytganda, lirika eng avvalo, shoirning o`z ichki dunyosini
”
aks ettiruvchi so`z meditatsiyasi bo`lgani bois lirik obrazning dunyoga kelishi
”
46

ham, asosan, sub`ektiv harakterga ega bo`ladi. Shuning uchun ham ko`pincha lirik
qahramon, lirik men , lirik obraz tushunchalari shoir shaxsiyati ” ” –
avtobiografizm asosida talqin etiladi. Binobarin, bunda tashqi olam, jamiyat, o`zga
shaxslar ishtrokini inkor etmagan holda, aytish mumkinki, lirik obrazning har
qanday ko`rinishi, shubhasiz shoir shaxsiyati va sub`ektiv dunyosining mahsuli
hisoblanadi. Shu boisdan V. E. Xalizev: lirikaning o`quvchi tomonidan o`ziga
”
xos tarzda qabul qilinishi aynan voqelikning muallif sub`ekti tomonidan faol va
hissiy aks ettirilishi bilan bog`liq deydi.
”
B.S. Mixaylichenko esa lirik qahramon, muallif va lirikadagi poetik obrazlar
o`rtasidagi bog`liqlikni avtobiografizm nuqtai nazridan baholar ekan, buni sonet
janrining eng muxim qonuniyatlaridan biri sifatida qayd etadi hamda: Sonet janri
”
obraz tizimida avtobiografizmning namoyon bo`lishi lirik men holida she`r
” ”
muallifi bilan bog`liq bo`lib, uni aslo adabiyotshunoslikdagi Sh. Sent-B`sv asos
solgan biografik metod bilan almashtirmaslik lozim deydi.
”
Mazkur mulohazalardan ma lum bo ladiki,lirik janrlarda poetik obraz
’ ’
lirik men va muallif shaxsiyatining emotsional tasviri sifatida
’’ ’’
ko zga tashlanadi. Shuningdek, poetik obrazga xos ushbu jihat sonet janri
’
xarakterini belgilaydigan muhim nazariy mezonlardan biri hisoblanadi.G azal
’
janrida oshiq, mashuqa, raqib(yoki ag yor)obrazlari turli jihatlardan xar hil
’
badiiy vositalar orqali lirik-emotsional tasvirlangani sigari sonet janrida ham
oshiq obrazi bilan parallel ravishda sonet xonimi (sonetnaya dama)
’’ ’’
obrazi turadi.Lekin sonetda xuddi g azaldagi singari raqib obrazi yorqin
’
ko zga tashlanmaydi. Lekin ushbu obraz Sonet xonimi (Sonetnaya dama)
’ ” ”
obrazi turadi. Lekin sonetda xuddi g`azaldagi singari raqib obrazi yorqin ko`zga
tashlanmaydi. Lekin ushbu sonetda mavjudligi bilinib turadi. Oshiq va ma’shuqa
o`rtasida turuvchi uchinchi shaxs sonetda makon, zamonda mavjud bo`lib, u oshiq
va mashuqa obrazlarining to`laqonli namoyon bo`lishi uchun xizmat qiladi. Ular
sonetning badiiy g`oyasiga qarab, real shaxs, hayoliy yoki idiallashgan inson
obrazi bo`lishi mumkin. Masalan, Petrarka sonetlaridagi Madonna Laura, Dante
sonetlaridagi Beatriche obrazlari negizida shoir bilan zamondosh konkret kishilar
47

turadi. Lekin real kishilar obrazlarida ham ideallashtirish, mubolag`a, hayol-
tasavvur unsurlari kuzatiladi va bu tabiiy holat sanaladi. Badiiy asar protipi hech
qachon o`z xolicha obraz bo`la olmaydi. Sonet xonimlari ham faqat xususiy,” ”
obrazli talqin etilganidan songgina poetik obraz maqomini egallaydi.
Poetik obraz qat`iy qolipga solingan, o`zgarmas tushuncha emas. Masalan
O`rta asrlarda ritsarlik lirikasi sonetlarda qo`l yetmas, idial ayol obrazi asosiy
qahramon sifatida ko`ringan bo`lsa, Uyg`onish davriga kelib, bunday obrazlar
birmuncha reallik kasb eta boshlagan. Shu tariqa muallif obrazi lirik men ni
” ”
badiiy-emotsional talqin qilishda ham, haqiqatga intilish yuz bergan. Shuningdek,
lirikadagi poetik obrazlar muallif shaxsiyati va dunyo qarashidagi o`zgarishlar
ta`sirida yangilanib borishi mumkin.
Mazkur bobda poetik muammosi ikki davrga bo`lib o`rganilgan. Birinchi
davr XX asr ikkinchi yarmidan 90-yillargacha, ikkinchi davr esa 90-yillardan
hozirgi paytgacha yaratilgan sonet namunalari misolida tadqiq etilgan. Uchinchi
bobning birinchi faslida B. Boyqobilov, M. Ali, H. Xudoyberdiyeva sonetlari
asosida fikr yuritilgan.
90-yillarda boshqa janrlar qatori sonet ham qaytadan jonlandi. B.
Boyqobilov, M. Ali, R. Parfi, T. Qahhor, H. Xudoyberdieva, A. Qutbiddin,
Faxriyor ijodida sonetning yangicha ichki poetik strukturuga ega namunalari
ko`zga tashlana boshladi. Bunday yangilanish sonet janrining obrazlar poetikasida
ham namoyon bo`ldi. 60-80-yillar o`zbek sonetlarida poetik obrazning nisbatan
an`anaviy, turg`un shakllari ko`proq qo`llangan bo`lsa, bu davrga kelib, ular yangi
struktura va mazmun-mohiyat kasb eta boshladi. Avvalo obrazlarning zamon
ko`lami kengaydi. Oldingi sonetlarda lirik men jamiyat, millat dardini ifoda
” ”
etuvchi qahramon sifatida ko`rishsa, endilikda uning sarhadlariga izoterik
(nomoddiy) olam ham kira boshladi. Avval shoir faqat inson hayoti va uning aqliy
faolyatini talqin qilsa, bu paytda u ruxning aql mezonlariga sig`maydigan makonu
zamonlariga ham dahl qilishga kirishdi.
Rauf Parfining U dunyoga, onamga maktub turkumidagi uchta soneti
” ”
hayot voqeligini falsafiy talqin qilishi bilan ajralib turadi. Ularda lirik qahramon
48

obrazi (shoir) marxuma onasining ruxiga murojat etar ekan, yoshligida qilgan
hatolariga tavba-tazarru qiladi. Ushbu sonetda shoir ona timsolida hayoy
mashaqqatlariga farzandini bardosh bera oladigan inson sifatida tarbiyalovchi
buyuk zot obrazini ko`rsatadi:
Sening qiyofangda hilqatni to`ydim,
Yashamoq san`atin soldim qo`ynimga,
Olamonni emas, ollohni suydim,
Hikmatingdan tumor soldim bo`ynimga.
Shoir Rauf Parfining yangi asr boshida sonetlari ham poetik shakl jihatdan
o`ziga xos bo`lib, ularda lirik men (markaziy obraz) muayyan darajada shoir” ”
shaxsi bilan birikib ketgan. Albatta, bunday xususiyat lirikaning boshqa janrlari
uchun xos bo`lsa ham bo`lsa-da, sonetlarda u alohida bo`tib turadi.
Bu sonet tabiatidagi avtobiografizm bilan bog`liqdir. Chunki sonet ijodkor
kechinmalarini yuksak ohangdorlikda ifodalashga qobil janrlardan biri sanaladi.
Ayni jihat R. Parfi sonetlarida ham aks etgan.
Shoir Faxriyor bu davrda o`zbek sonetiga orginal poetik obrazlar olib kirdi.
Shu boisdan B. Mixaylichenko: Faxriyor she`riyati o`zbek sonetida yangi
”
bosqichni yuzaga keltirdi , deydi.
”
Faxriyor sonetlarining aksaryati muhabbat haqida. Lekin ular an`anaviy
muhabbat sonetlaridan tubdan farq qiladi. Faxriyor sonetlarida ishq mavzusi, oshiq
mashuqa obrazlari o`ziga talqin etiladi. Uning sonetlarida muhabbat mavzusi
dunyoni anglash uchun bir vosita xolos. Shoir o`z badiiy konsepsiyasini, asosan,
muhabbat vositasida ifodalar ekan, sonet strukturasiga doir ba`zi qoidalarini
buzishga jur`at qiladi. Uning sonetlarida iztirob chekayotgan bedor oshiq va
sitamgar mashuqa obrazlari bir-biriga qarama-qarshi qo`yiladi. Bu sonetlardagi
tashbex va badiiy ko`chimlarda namoyon bo`lib, badiiy obrazlarning noan`anaviy,
abstrak yo`nalishlarini yuzaga keltiradi:
Hayot yuragimni tilkalar,
Sochlaringdan xanjarlar yasab.
Vayron ko`ngil otli o`lkalar,
49

Sevgi bilan ichaman qasam.
Sochining xanjarga tashbeh qilinishi bizga biroz g`alati tuyiladi. Chunki
mumtoz she`riyatda qosh, kiprik oshiq qalbini tilkalovchi tig`, shoch esa dor
sifatida qo`llaniladi. Faxriyorning sonetiga bu an`anaga boshqacha yondashilib,
yurakni tilkalovchi obekt o`zgartirilgan. G`azal, tuyuq, ruboiylarda yor, mashuqa
yarog` tutgan zolim sifatida namoyon bo`ladi. Mazkur sonetda esa hayot ” –
zolim deyilgan. Lirik men ga atalgan xanjarlar sanoqsiz soch tolalari. Ular
” ” ” –
qancha bo`lsa, shuncha xanjar oshiq yyuragini hayoti davomida tilkalaydi. Oshiq
esa shu tufayli g`aribu notavon bo`lib qoladi.
Shoir oshiq obrazining mana shunday siymosini gavdalantirsh uchun ba`zan
vazn qoidalriga rioya qilmaydi. Agar sonetning birinchi satri 6+3=9 vaznida
yozilsa, ikkinchi satr 4+5=9 vaznida keladi. Bunday holat sonetning oxirigacha
davom etadi. Qofiyalar ham risoladagidek mos tarzda qo llanmaydi. Xususan
’
ozorlar-mozori , yasab-qasam , kelmassan-
’’ ’’ ’’ ’’ ’’
qilmassan so zlarining qofiya sifatida keltirilishi sonet ritmikasini buzadi.
’’ ’
Ammo shoir buni atayin qiladi.Ushu yo l bilan oshiq qalbidagi bezovtalikni,
’
ma shuqaning beqarorligini ta kidlashni ko zlaydi. Bunga ma lum
’ ’ ’ ’
darajada erishadi ham. Faxriyor sonetlari badiiy darajasi haqida yana
shuni qayd etish joizki, sonet jarangsiz qofiyani ko tara olmaydi. Uning
’
xar bir qofiyasi jarangdor Bo lishi lozim. Faxriyor sonetlarini tahlil etish
’
esa shuni ko satadiki, ularda kompozitsion butunlik struktural yaxlitlikka
’
erishilgan holda, zo rma-zo raki, sun iy qofiyalar, obrazlarni o ta
’ ’ ’ ’
mavhumlashtirish xolatlari seziladi.Bizningcha, shoirning modern obrazlar
yaratishga ishtiyoqi uning sonetlarida ba zi shakl buzilishlarini keltirib
’
chiqargan. Ammo shuni takidlash joizki, sonetdagi shakliy o zgarishlar
’
xodisasi jahon sheriyati namoyondalari ijodida ham kuzatiladi. Shundan kelib
chiqadigan bo lsak, Faxriyor sonetlari jahon sheriyatida mavjud ba zi
’ ’
jarayonlarning o zbek modern she riyatidagi ko rinishidir.
’ ’ ’
50

Barot Boyqobilovning Samarqand ushshog i , Men kashf etgan” ’ ” ”
O zbekiston dostonlarida rivoyaviylik xususiyati lirik qahramon nuqtai
’ ”
nazari orqali aks ettiriladi. Unda xarakter bir emas, bir necha bosqichdan
’’
o tib, ko o ngimizda shakllanib o sadi va ma lum bir tugallik kasb
’ ’ ’ ’ ’
etadi yoki tugal bir xarakter voqealar oqimida yangi-yangi qirralari bilan
ochila borib, shu yo sinda to liq namoyon bo ladi . Ko rinadiki, lirik
’ ’ ’ ’’ ’
dostonda epiklik xususiyati kechinmalar tizimi va badiiy-falsafiy
umumlashmalar uyg unligidan yuzaga keladi.Lekin o zi tugallik
’ ’
xususiyatiga ega bo gan sonetda, boshqacha aytganda, alohida lirik janr
’
asosida yana bir lirik janr hosil bo lishi uchun yuqoridagi xususiyatni
’
sonetlar tizmasida bera olish kerak.
Ijodkor poemaga xos jihatlarni sonet-dostonlarda bera olgan. Har ikkala
dostonda ham lirik poemaga xos xarakter talqini , rivoyaviylik yoki epiklikning
o ziga xos ifodasi kuzatiladi. Ularda kompozitsiya unsurlaridan muqadima va
’
xotima vazifasini mustaqil sonetlar bajarganligi, syujet unsurlarining mavjudligi,
tuyg ular talqinidagi uyg unlik asosida joylashganligi, bu esa doston
’ ’
badiiyatining muvaffaqiyatini ta minlashda sonetning o rni bilan izohlangan.
’ ’
Lirik kechinma tadrijiga qurilgan B.Boyqobilovning sonet-dostonlari hajman
ancha salmoqli; Samarqand ushshog i da konfliktning ruhiy kolliziyaga
” ’ ”
asoslangan turi qo llanilgan. Kechinmalar syujetlilikni belgilasa, uzviyligi
’
holatlar, kayfiyatlar birligi epiklikni tayin etgan.
Men kashf etgan O zbekiston dostoni yuz sonetdan tarkib topgan. Unda
” ’ ”
o zbek millati bosh timsol vazifasini o tagan. Sonet-dostondagi aksar misralar
’ ’
quruq ritorika va madhiyadan iborat bo lib qolgan, ya ni difiramblardan
’ ’
qurilgan. Bu esa asar poetikasiga salbiy ta sir ko rsatgan. Lekin dostondagi
’ ’
o ziga xos tashbehlar silsilasini e tiborga loyiq badiiyat namunalari sifatida
’ ’
baholash mumkin. U vatanparvar lirik qahramonning hayotga, voqelikka
olqishidek tuyuladi.
Dostonda syujet va kompozitsion qurilishdagi izchillik mavjud, lekin
hajmdagi salmoq ma noning sayozlashuviga sabab bo lgan o rinlar anchagina.
’ ’ ’
51

Umumiy mazmuniga ko ra O zbekistonga atalgan qasida-doston deyish’ ’
mumkin.
Poetik tasvir va talqin jihatidan o zbek sonetida kompozitsion silsila
’ ” ”
ko rinishi aks etgan, lekin uni madh etuvchi she rlar sirasiga kiritib
’ ” ” ’
bo lmaydi. Ularda aks etgan manzaralar xilma-xilligi, mavzular ko lami asos
’ ’
vazifasini o taydi. O zbek soneti taraqqiyotida favqulodda tashbehlar, yangicha
’ ’
timsollar hisobiga boyib borganligi diqqatga sazovor.
Rauf Parfi sonetlari ko proq tahayyulli tafakkur hosilasi sifatida yuzaga
’
kelgan. Tahayyulot esa poeziyada metaforalar qo llash, ramz-obrazlarga
’
murojaat, konrast usullardan foydalanish singari holatlarda vujudga keladi.
Metafora vazifasini bajargan obrazlar Rauf Parfi she riyatida hissiy tafakkur
’
psixologiyasini yoritishga, ramzli obrazlar tabiatini ochishga hizmat qiladi.
Shoirning Zangori og ochman, hozir osaman satrlari bilan boshlanuvchi
” ’ ”
sonetida shoirning badiiy idroki metaforalar shaklida namoyon bo lgan. Sonetda
’
zangori og och, mehra, qish, bahor, barg kabi metaforalar qo llangan. Ular
’ ’
murakkab taxayyulli poetik obrazlar talqinida muhim o rin egallagan.
’
Zangori og ochman. Hozir osaman,
’
Qayta tirilaman to lib sehrga
’
Ul Mehraning qanotini yozaman,
Dunyolarni to ldiraman mehrga
’ 4
Rauf Parfi she riyatida daraxt poetik obrazi o rnida ko p hollarda asl
’ ’ ’
turkiycha og och so zi qo llaniladi. Yuqorida kuzatilganidek, og och-zangori
’ ’ ’ ’
shaklda, ya ni lirik qahramon kechinmalari ifodasida shoirning ijod pallasi tasviri
’
o rin olgan. Ushbu holat yashnagan daraxtga mengzalgan. Yashil daraaxt haqida
’
so z borayotganda shoir assotsiativ holatni vujudga keltiradi. Hozir osaman
’ ” ”
jumlasini o qigach, o z-o zidan savol tug iladi. Lirik qahramon daraxt
’ ’ ’ ’
shoxlariga nimani osmoqchi va bu holat nima ma noda? Ayon bo ladiki,
’ ’
Zangori og och da lirik qahramon o z mevalarini paydo qilmoqchi. Ana shu
” ’ ” ’
mevalarda u qaytadan jonlanadi. Mevalar esa pishib-yetilishi uchun quyoshni,
4
Rauf Parfi. So nggi vido. Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi O zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti,
’ – ’
2006. B. 127.
–
52

qadimiy turkiy tushuncha Mehrani chorlashadi. Mehra esa mevalarni–
larzonlashtiradi. Poetik mushohada shu tariqa ijod mahsuliga aylanadi. Sonetning
terset qismida lirik qahramon ijodkor sifatida o zligini, individual jihatlarini barg,
’
shox, xalq, olomon, shoir kabi poetik shakllarga ko chiradi:
’
Abadiy koinot birla qolaman,
O lsam chirqiraydi ovozim tanda,
’
Eng yangroq yulduzni uzib olaman.
Ezilgan, xo rlangan bargman tubanda,
’
Yolg iz, o zim xalqman, o zim olomon,
’ ’ – ’
Men shoirman axir, shohman, ey banda.
Ijodkorning koinotda abadiy qolishi, albatta, uning ijod mahsuli
samarasidir. Asarlari umumbashariy ahamiyat kasb etgan ijodkor shaxsi
abadiyatga daxldor. Eng yangroq yulduzni uzib olishi esa, ijod osmonida
porlayotgan yulduzga egalik qilish bu mangulikka ishora. Barg poetik obrazida
–
ezilgan , xo rlangan epitetlarining ishlatilishi esa ijodkorning xokisorligiga
” ” ” ’ ”
ishora. Bu holat sonetning yechimi sanaladi. Shoir o zligini topganda, o z
’ ” ’ ”
men iga ega bo lganida esa o z kunining shoh i darajasiga ko tariladi.
” ” ’ ’ ” ” ’
Ko rinadiki, asl lirik asar Tilsiz sezgilarga so z va ibraz beradi, ularga alohida
’ ” ’
umr bag ishlaydi
’ 5
”.
She rlaridagi qish, bahot, tong, shamol, bulut, bo ron, yomg ir kabi tabiat
’ ’ ’
hodisalari shorning sevimli obrazlari darajasiga ko tarilgan. Tahayyulot olamidagi
’
ushbu timsollar kechinma tavsifida shoirga qo l kelganligi sonetlarda ham o z
’ ’
isbotini topgan. Falsafiy yo nalishdagi sonetlarda komil inson rozlari,
’
kechinmalari, inson erki, millat taqdiriga qayg urish, shoirning o ziga xos
’ ’
olami, Vatan muqaddasligi, sevgi iztiroblari va hijron dardlari asosiy mavzular
sanaladi.
Faxriyor izlanishlarida falsafiy mazmun kasb etgan bir qancha sonetlar
qatorida an anaviy sevgi, hijron, vafo, sadoqat, sukunat, yolg izlik, hadik kabi
’ ’
mavzulardagi asarlar ham uchraydi. Uning rassomga xos chizgilarida o zgacha
’
5
Yo ldoshev Q. Yoniq so z. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006. B. 375.
’ ’ – –
53

shakllar ko zga tashlanadi. Shoir sonetlarida istioraning o rni o zgacha.’ ’ ’
Metafora tushunchalarning tasavurdagi uyg unligidir. Faxriyor she riyatini
– ’ ’
metaforalar asosiga qurilgan she riyat deyish mumkin. Zero, u so z bilan emas,
’ ’
asosan, metaforalar orqali fikrlaydi. Metafora esa ikkita belgining
”
to qnashuvidir . Oyna kabi shaffof shamol , Osmon yonboshlaydi hovuz
’ ” ” ” ”
chetiga , Somon yo li changlarini yuvib olar yulduzlar , Qaldirg ochlar
” ” ’ ” ” ’
darz ketgan osmon , Soya tikka turar yerga suyanib kabi ruknlarda istioraning
” ” ”
o ziga xos namunalari kuzatiladi. Shoir Bo g zimdan sirqirar tovush deb
’ ” ’ ’ ”
boshlanadigan sonetida qon , gul , muhabbat , yurak kabi istioralar
” ” ” ” ” ” ” ”
qo llangan:
’
Bo g zimdan sirqirar tovush qon,
’ ’ –
Gul mening eng so nggi so zimdir.
– ’ ’
Ibtido, intiho ovushgan,
Muhabbat sen bergan to zimdir.
’
Bu o rinda qonli tovush yoki qon istiorasi aslida jigarlari xun oshiqning
’
bag ridan otilayotgan ohi, faryodi, bemehr yoriga atalgan gul so zi sifatida
’ ’
aytilmoqda; gul ma shuqaning ramzi. Oshiq uchun sevgining ibtidosi, o sha
– ’ ’
sevgining intihosi bo lgan, ya ni u sevgisi boshlanishidayoq o z intihosiga
’ ’ ’
yetgan. Muhabbatning to zimga qiyos etilayotganining sababi esa oshiqning qalbi
’
parokandaligidir.
Faxriyor sonetlarida modern uslub ustunlik qiladi, xususan, kechinmalar
badiiy tasvir vositalarining o ziga xos shakllaridan foydalangan holda ifodalanadi.
’
Tashbehlar bilan bir qatorda badiiy san atlarning aksar turlariga namunalar topish
’
mumkin. Bular shoir izlanishlari badiiy jihatdan xos saviyadaligidan dalolatdir.
Obrazlilik sonet janrining yetakchi tendensiyalaridan sanaladi. Ushbu janr
hissiyot talqiniga yo naltirilgan; aksar o rinlarda avtor (muallif) obrazi lirik
’ ’
qahramon vazifasini o taydi. Ya ni sonetlar lirik qahramoni shoir yoki
’ ’ –
muallifning o zidir.
’
Jahon sonetnavisligida lirik qahramon, asosan, oshiq, do st, shoir, faylasuf
’
bo lsa, o zbek sonetlari qahramoni o z davrining fidoyi insonlari, dardkash,
’ ’ ’
54

donishmand fuqaro, shoir sifatida maydonga keladi. Bundan o zbek sonetlarida’
qahramon nisbatan kengroq, mohiyatan teran ma no kasb eta borgan, degan
’
xulosaga kelish mumkin. Jumladan, B.Boyqobilov sonetlarida lirik qahramon
ahd kishisi sifatida, R.Parfida Olloh oshig i va millat fidoyisi ,
” ” ” ’ ” ” ”
Faxriyorda qayg udosh inson , faylasuf , telbavor oshiq sifatida
” ’ ” ” ” ” ”
tasvirlangan.
Sonetlarda poetik obrazning lirik-tragedik, falsafiy-lirik, intim-lirik, obraz-
portret, obraz-manzara kabi turlariga mos shakllarni uchratish mumkin.
Obrazlilikni yuzaga keltiruvchi vositalar esa keyingi yillarda yaratilgan sonetlarda
modern ifoda va original mazmun bilan ajralib turadi.
Rauf Parfi sonetlarida lirik qahramon shoirning o zi bo lib, u dard va
’ ’
iztirob kuychisi tarzida maydonga keladi. Qalb kechinmalarining tug yonli
’
daqiqalarini boricha namoyish qiladi. Shoir sonetlarida oshiq lirik qahramon
bo lgan o rinlarda ikki xil ma no anglashiladi. Birida shoir Olloh oshig i
’ ’ ’ ’
sifatida, boshqasida dunyoviy ishq sohibi, o z rafiqasiga ko ngil qo ygan inson
’ ’ ’
sifatida ko rinadi.
’
San atkor shoir ijodida konkret shaxs portreti tavsif orqali chizilmaydi,
’
balki o sha shaxs lirik qahramon vazifasida kelib kechinma uning tilidan bayon
’
qilinadi. Bundan shoirning badiiy-estetik pozitsiyasi oydinlashadi. Ya ni
’
masalan, Siyovush faryodi sonetining lirik qahramoni Siyovushning o zi.
” ” – ’
Ya ni shoir o sha qahramonning o zligini hissiyotlari orqali namoyon qilishni
’ ’ ’
ma qul ko radi.
’ ’
Bu she riyatda so z , tosh , hayot , alam , o lim kabi
’ ” ’ ’ ” ” ” ” ” ” ” ’ ”
ko plab poetik obrazlar alohida mavqega ega; ular murakkab taxayyulot mahsuli
’
sifatida turli ma no qirralarini ifodalashga ko maklashadi. Shoir sonetlarida
’ ’
inson , sevgi , ozod ruh , tafakkur , jasorat kabi qator obraz
” ” ” ” ” ” ” ” ” ” –
kechinma namunalarini ham uchratish mumkin. Obraz portret shaklidagi
–
timsollarning aksariyati mazmun-mohiyatiga ko ra falsafiy yoki foje ma no kasb
’ ’
etishi tahlillardan ayonlashdi. Faxriyor sonetlaridagi tosh , namozshomgul ,
” ” ” ”
hayot kabi obrazlar badiiyatini belgilashda alohida mazmun-mohiyat kasb
” ”
55

etadi. Yurak , ko ngil , hijron kabilarni ko chib yuruvchi sayyor yoki” ” ” ’ ” ” ” ’
tez-tez uchraydigan obrazlar sirasiga kiritish mumkin.
Ramzli obrazlar qo llanilganligi o zbek soneti taraqqiyoti darajasini
’ ’
ko rsatuvchi muhim omil vazifasini bajarganligidan dalolat. O zbek
’ ’
she riyatida timsollar, ramzlarga asoslangan badiiy idrok va ifoda madaniyatidagi
’
falsafiy umumlashmalar sonetda ham o z ifodasini topadi.
’
B.Boyqobilov sonetlarining ayrimlaridagina ramzli obrazlar uchragani
holda, R.Parfi sonetlarining aksar qismida ramz-obrazlarning original namunalari
uchraydi. Shoir sonetlarida so z , o lim , qora devor , taxt kabi
” ’ ” ” ’ ” ” ” ” ”
ramz-obrazlar ushbu jumlalarga bog liq tushunchalarning timsoli vazifasini
’
o tagan. Ular murakkab ruhiy jarayon ifodasida alohida o rin tutadi. Ramz-
’ ’
obrazlar talqinida o ziga xos tashbehlar, oksimoronlarning o rinli qo llanilishi
’ ’ ’
ham yuqori saviyali badiiyat namunasi yaratilganidan dalolatdir.
Xullas, poetik obrazlar sonet janrida o ziga xos tarzda talqin etiladi. Rauf
’
Parfi, Faxriyor sonetlarining poetik obrazlar tizimida timsoldan foydalanish ijod
jarayonidagi murakkab tahayyulot olami, ruhiy-psixologik tasvir ustunligi va sonet
badiiy estetik tabiatidagi originallikdan, obrazlar tasviridagi serqirralikdan dalolat
beradi.
Umumiy xulosalar

1. Jahon sonetnavisligining yirik vakillari Petrarka, Dante, Gyote, Mikelanjelo,
Shekspir, Kits, Pushkinlar ijodida sonet badiiyati takomillashuvi obrazlilik
hisobiga amalga oshirilgan. Usmon Nosir, Barot Boyqobilov, Rauf Parfi,
Abdulla Sher, Faxriyor she riyatida ruhiy-psixologik tasvir ustunligi uslubda
’
yangilik va originallik, obrazlar silsilasidagi serqirralik kabi xususiyatlarning
murakkab tizimini vujudga keltirdi. Adabiy hodisaning mukammallik kasb
etishida jamiyatdagi mavjud ijtimoiy, siyosiy, ma naviy o zgarishlarning
’ ’
ta siri ham seziladi. Birinchi navbatda janr spesifikasini e tiborga olgan
’ ’
holda, unga erkin munosabatda bo lish, jahon sonetnavisligi tajribalarini
’
56

dadil tatbiq etish va botiniy ma no nozikliklari hamda mavzular’
ko lamdorligiga ko proq e tibor qaratish ham sonetning ommalshuvi
’ ’ ’
uchun muhim omil vazifasini o tagan.
’
2. Sonet meditativ lirikaning mahsuli bo lib, unda hissiy fikrlash ustun. U
’
qat iy tizimli janr bo lsa-da, unda hissiyot erkin, lekin lakonizmdan
’ ’
foydalangan holda ifoda etiladi. Sonet uzoq taraqqiyot tadrijini bosib o tsa-
’
da, mohiyat mazmuniga ko ra yangicha, lekin tuzlishi va kompozitsiyasidagi
’
qat iy qonunlar o zgarmay qolgan.
’ ’
3. Ruhiyatning nozik shakllarini sonetday qat iy tizimli janrda bera olish
’
ijodkordan yuksak salohiyat talab etadi. Muallifning voqelikka o ziga xos
’
estetik yondashuvi, uslubiy birliklardan foydalanish malakasi poetik mahorati
bilan bog lanib ketadi. Bunday ijodiy tajriba R.Parfi, M.Mirzo, Faxriyor
’
she rlarida muvafaqqiyatli qo llanilgan, ijodidagi o ziga xoslikni
’ ’ ’
ta minlagan. Tasviriy ifoda vositalari va poetik til uyg unligi badiiy-estetik
’ ’
tafakkurning betakrorligini yoritishda qo`l kelgan. Voqelikni timsollar,
ramzlar orqali idrok etadigan har ikki shoir xuddi shu xil ifoda usullaridan
foydalanliklari favqulotda yorqin, teran poetik obrazlarning vujudga kelishiga
sabab bo`lgan, deyish mumkin.
4. Sonet o`ziga xos g`oyaviy-badiiy butunligini kompozitsion qurilishida
mujassam etgan janr hisoblanadi. Syujet undagi ana shu izchillikka
moslashadi. Yangicha mazmundagi sonetlar o`ziga xos ravishda isloh
qilingan bo`lsa-da, janrning qat`iy qoidalari saqlanib qoldi. Uning
kompozitsion qurilishi va spestifik izchilligi so`zning qudratida o`z
mohiyatini saqlay oldi. Sonet janri spestifik xususiyatlarida kompozitsiyaning
o`rni alohida ahamiyatga ega. Chunki sonetning to`rta qismi (ikkita katren va
ikkita tarset) mazmuni uchun to`rt qat`iy qonuniyat ishlab chiqilgan bo`lib, bu
muammo rivojlanish kulminatsiya yechim hisoblanadi.
” – – – ”
Kompozitsiyadagi shakl va mazmun mohiyatini asoslovchi ushbu qat`iylik
o`zbek sonetnavisligida qo`llaniladi va ijodkorlar tomonidan
takomillashtirildi. Sonetning kompozitsion qurilmasida qofiyaning ham
57

o`ziga xos o`rni bor. Chunki katrenlar va tersetlar qofiyalanish tartibida ham
qat`iylikka ham amal qilinadi. O`zbek sonetnavislari ijodida ham bunday
qat`iylik saqlanadi. Xususan, R. Parfi sonetlarining deyarli bir xil shaklda
qofiyalanganligi mas`uliyat yuki va yozuvchi mahorati uyg`unligi isbotidir.
5. O`zbek soneti paydo bo`lishida o`ziga xos o`rin tutgan B. Boyqobilov
asarlarida hayotdagi barcha holatlar badiiy talqini emas, tavsifi yetakchilik
qilgani bois, ijodkorning aksar sonetlari quruq madhiyalardan iborat bo`lib
qolgan. Rauf Parfi sonetlari taxayyulli tafakkur mahsuli bo`lganidan undagi
mohiyat bezovta ruhning iztirobli kechinmalari tarzida namoyon bo`ladi.
Shoir she`riyatida poetik tafakkurni yuzaga chiqaruvchi asosiy omil so`z
bo`lib, u so`zga teran ma`no nozikliklarini yuklaydi. Salaflarning aksriyati sof
peyzajni intiluv lirika namunasi bo`lgan sonetda qo`llanmagan holda B.
Boyqobilov va ayniqsa, R. Parfi, Faxriyorshe`riyatida peyzajning ajoyib
namunalari yaratilganining o`zi ushbu janr poetikasidagi evrilishdan dalolat
beradi.
6. Sonet janrining badiiyati tasvir vositalari, turli xil, xususan, ko`chimning turli
ko`rinishlaridan unimli foydalanish evziga rivojlanadi. Badiiy san`atlarning
turli xil ko`rinishlari qo`llanganligi janr badiiyati imkoniyatlarini tasdiqlaydi.
Shoirlarimiz birgina katrenning o`zida olti-yettitadan san`at qo`llab sonet
poetikasini takomillashishiga muvaffaq bo`lishgan.
7. Sonetda lirik qahramon ruhiyati tahlili ham alohida o`rin tutadi. Aksar
sonetlar lirik qahramonni ma`naviyati yuksak ijodkorning badiiy-falsafiy
konsepsiyasi, ijtimoiy voqelikka munosabati ijtimoiy-axloqiy mazmundagi
umumlashma xulosalar samarasi o`laroq yuzaga keladi. G`arb she`riyatidagi
oshiq, ma`shuqa, do`st kabi obrazlardan farqli o`laroq, o`zbek sonetlarida
vatanparvar fuqaro, tabiat maftuni bo`lgan inson, ozurdajon rux, istiroblar
iskanjasidagi qalb timsollarini uchratish mumkin. Poetik timsollardan tosh,
so`z yurak, ko`ngil, hayot, gul, millat va hokozolarning qo`llanilishi sonet
badiiyatida alohida o`ringa egaligi bilan ajralib turadi. Sonetda ramzli
obrazning qo`llanilishi undagi murakkab ruxiy jarayoning turfa evrilishlarini
58

ko`rsatuvchi poetik unsur sanaladi. Bunday fikrlash tarzi shoirning individual
uslub qirralarini, ijodiy konsepsiyasini oydinlashtirshga ko`maklashadi. Bular
orqali falsafiy-timsolli obrazlilik badiiy tafukkurning o`ziga xos ko`nishi
ekanligi isbotlangan.
8. Faxriyor sonetlari o`zbek sonetnavisligidagi shakliy izlanishlarning o`ziga xos
ko`rinishi; ularning lirik qahramoni mohiyatidan oshiq bo`lish bilan birga,
hamdard inson qiyofasida ham namoyon bo`ladi. Syujet va kechinma mana
shu qahramon atrofida yuz berayotganligi sababli u sonet-taurkumlarning
asosini tashkil qiladi. Namozshomgul poetik obrazi shoirning ajoyib topilmasi
bo`lib, u orqali bahordagi hijron mavzusi yoritilgan.
9. Ma`lumki, she`riy shakl mazmunga nisbatan sekin o`zgaradi, unga faol ta`sir
ko`satadi. Bu holat bir jihatdan davrlar silsilasi, ijtimoiy voqeliklar bilan
bog`liq bo`lsa, ikkinchi jihatdan poeziya sohasidagi islohotlarga daxldor.
Chunki Yangilanayotgan fikr yangi ruhiyatni (U. Hamdam) taqozo” ”
etayotgan hozirgi jarayonda sonet mustahkam o`z o`rniga ega bo`lib
borayotganligi tasdig`idir. Hozirgi o`zbek sonetining ayrimlari zohiran
noan`anaviy tuyulsa-da, botinan yangicha she`rlar sirasiga kiradi (Rauf
Parfining aksar sonet majmualari Faxriyor sonetlari). O`zbek soneti davr
taraqqiyoti tadrijida badiiy jihatdan barkamollashadi; jahon sonet asoscilari
ijodi bilan bemalol bellasha olish xususiyatini o`zida to`laqonli mujassam eta
oldi, yuksak umumbashariy qadriyatlarni o`zida aks ettira bildi.
59

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. I.A.Karimov. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
’ ’ ’
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. O zbekiston, -T., 1997
’
2. I.A.Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. O zbekiston
’ ’
3. Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. 1-tom. Adabiy asar. T., Fan 1978.
4. A.Aliyev. Ijod va izlanishlar T., Adabiyot va san at nas
’ hriyoti, 1973.
5. G .Karimov. Xalq, tarix, adabiyot.
’ T., Adabiyot va san at nashriyoti. ’
1977.
6. Aliyev B. Rauf Parfi sonetlarida ruhiyat talqini// O zbek filologiyasining
’
aktual muammolari ro plami. Xo jand, 1993. B. 61-64.
’ ’ – –
7. Rahimov A. Shekspir o zbek tilida/ Milliy adabiyotlar ravnaqi.
’
Toshkent
– : Fan, 1981. B.86-106. –
60

8. Shukurov N. Sonetlar/ bu olam sahnida. Toshkent– : Adabiyot va san at, ’
1982. B. 192-193.
–
9. Salomov G , Komilov N, Jo rayev T. Sonetda yangratdim torimni/ Hayot
’ ’
ko zgusi. To plam. Toshkent
’ ’ – : Adabiyot va san at, 1984. B. 345-360. ’ –
10. Rahmonova S. Sonetlar gulchambari va janr taraqqiyoti// Jahon
adabiyoti. Toshkent, 2008. 1-son, B. 134-136.
–
11. Alisher N.Badoyiul - bidoya. Mukammal asarlar to plami.20 jildlik, 1
’ –
jild.-Toshkent. Fan .1987.
“ ”
12. Avaz Chori. Baxtiyorlik shu emasmi?. Qarshi. Nasaf. 1992.
13. Hayitov A. 90- yillar o zbek lirikasida an ana va shakliy izlanishlar.
’ ’
Fil.fan.nom.diss. Toshkent.2004.
14. Jome us sag ir. Hadislar to plami. II jild. Toshkent. Ma naviyat.
– ’ ’ ’
2001.
15. Normatov U. Ijod sehri. Toshkent. Sharq. 2007.
16. Parfi Rauf. Sabr daraxti. Toshkent. G . G ulom nomidagi nashriyot
’ ’
birlashma si. 1986.
17. Qur oni Karim. O zbekcha izohli tarjima.- Toshkent. G . G ulom
’ ’ ’ ’
nomidagi nashriyot birlashmasi. 1992.
18. Qarshiboy Murtazo. O nglanmagan taqdir talqini. Toshkent.
’
Kamalak.1995.
19. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent. Fan.
’ ’
2007.
20. Rumiy Jaloliddin. Ma naviy Masnaviy. Toshkent. Sharq. 2002.
’
21. Subhon Shermurod. She'riyat iqlimi. Toshkent. Zarqalam. 2005.
22. Yo ldoshev Qozoqboy. Yoniq so z. Toshkent. Yangi asr avlodi. 2006.
’ ’
61

23. Muhammad Yusuf. Saylanma. Toshkent. Sharq. 2004.

62

Sotib olish