Sopolli-Dashli madaniyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	49.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sopolli-Dashli madaniyati

Купить

Mavzu: Sopolli-Dashli madaniyati
Reja:
1.Vatanimiz janubidagi Baqtriya sivilizatsiyasi
2. Sopolli, Jarqo‘ton yodgorliklari va ular tarkibiy qismlari
3. Sopolli-Dashli madaniyatining o‘ziga xos xususiyatlari

Dashtli-Sopolli madaniyati va ularning kelib chiqishi masalasi. Janubiy
Baqtriyada Dashli 3 yodgorligi. Dashli 3 doira shaklidagi ibodatxona va to‘g‘ri
to‘rtburchak shaklidagi saroy-ibodatxona majmualari qurilishi va me’moriy
kompozitsiyasi. Mudofaa tizimi. Dashtli 3 inshootining diniy ahamiyati va
afsonaviy mazmuni. SHimoliy Baqtriyada Sopolli madaniyatining shakllanishi
Sopolli madaniyati bosqichlari va ularning xronologiyasi. Sopolli bosqichi.
Sopollitepa qishlog‘i. Mudofaa inshootlari qurilish va me’morchiligi.
Hunarmandlar mahallalari. Jarqo‘ton bosqichi. Jarqo‘ton ilk shahri va uning
tuzilishi. Qal’a, saroy, ibodatxona, turar joy mahallalari. Ibodatxona majmuasi va
diniy masalalar. Ko‘zali va mulali bosqichlarida jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy taraqqiyotidagi ijobiy o‘zgarishlar. Madaniy aloqalar. Dashtli-sopolli
madaniyat oid qabrlar yodgorliklari. Dafn marosimlari. Kulolchilik, metallar va
toshlarga ishlov berish. Muhrlar xususiy mulk namunasi. Jarqo‘ton vatanimiz
hududida shakllangan ilk shahar sifatidagi ahamiyati.
SHimoliy Baqtriya. Qadimgi Baqtriya Amudaryo yuqori oqimining har ikkala
sohili havzalarida joylashgan. Hozirgi zamon etnogeografik tasavvurida uning
sarhadlari SHimoliy Afg‘oniston, Janubiy O‘zbekiston va janubiy-g‘arbiy
Tojikiston hududlariga to‘g‘ri keladi.
Knidlik Ktesiy (mil. avv. 430-354 y.), citsiliyalik Diodor (mil. avv. 90-21y.)
va boshqa antik davr mualliflarining bergan ma’lumotlarida aytilishicha, Baqtriya
qadimda qudratli va boy davlat bo‘lgan. Unga qarshi Ossuriya podshosi Nin hujum
qilib, uning poytaxti Baqtra shahrini uzoq vaqt qamalda saqlaydi, ammo qal’ani
ola olmaydi. Nihoyat, Semiramida (uning xotini) xiyla ishlatib, shahar qal’asiga
kirib olgach, Baqtra shahri taslim bo‘ladi. Jangda Baqtriya podshosi Oksiart xalok
bo‘ladi, “Nin Baqtriyaning juda boy oltin va kumushdan iborat xazinasini
egallaydi”.
Qadimgi yunon mualliflarining Baqtriya haqidagi ma’lumotlariga asoslanib,
XIX va XX asrda qator olimlar (V. Geyger, E. Raysh, T. Noldeke, J.Prashek,
keyinroq V.V.Bartold, S.P.Tolstov, M.M.Dyakonov, I.M. Dyakonov,

V.M.Masson, V.A.Livshiщ) O‘rta Osiyoda Axomaniylarga qadar Qadimgi
Baqtriya davlat uyushmasi bo‘lganligini qayd qiladilar.
1921 yilda qudratli Baqtriya xazinasini topish ilinjida Afg‘onistonga A. Fush
boshchiligida fransuz arxeologik ekspeditsiyasi uyushtiriladi. Ammo, Baqtra
shahar xarobasida olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida qadimgi
shoxona saroy qoldiqlari, xazina boyliklari va turli xil haykallar bilan bezatilgan
ibodatxonalar topilmaydi. A. Fush esa keng ko‘lamli arxeologik qazishmalarni
davom ettirish o‘rniga Avestoda tilga olingan qudratli Baqtriya podsholigi va
uning boy madaniyati haqidagi ma’lumotlar yolg‘on, xom hayol (miraj) va
noma’lum rivoyatdan boshqa narsa emas ekan, aksincha Baqtriya tarixining
ildizlari Eron Axomaniylari va Makedoniyalik Iskandar bosqini davrida keltirilgan
madaniyatlar qorishmasidan iborat. U ham ko‘chmanchilar zarbasi tufayli
vayronaga uchragan, degan xulosaga keladi. A.Fushdan keyin bu o‘lkada topib
o‘rganilgan antik davrning noyob arxeologik yodgorliklari va yuksak darajada
rivojlangan qadimgi san’at asarlari Eron Axomaniylari va yunonistonlik ellinlar
tufayli tarkib topdi, degan g‘ayriilmiy tasavvurni yolg‘on ekanligini tasdiqladi.
Biroq, shunga qaramay, sovet davri tarixshunosligida yana uzoq yillar tarixiy va
arxeologik tadqiqotlarda, mana shu ajnabiy mustamlakachilarning o‘rni va rolini
qidirish davom etdi. O‘tgan asr boshlarida tarixshunoslikda evrotsentrik g‘oya
hukm surgan.Bunday qarashning asossizligi yuqorida bronza davrining Sopollitepa
va Jarqo‘ton kabi noyob yodgorliklari misolida fosh etildi.
Sopolli madaniyati o‘zining Bo‘ston bosqichida gullab-yashnab turgan
kezlarda, Baqtriya sarhadlariga Qadimgi Farg‘onaning CHust madaniyati tipidagi
etnik guruhlar kirib keladilar. Ularga tegishli moddiy madaniyat izlari Jarqo‘ton
yodgorligining Arki maydonida keng o‘rganildi. Jarqo‘ton Ark maydonidan ularga
xos turar-joy massivlari, erto‘lalar, g‘alla o‘ralari, charxsiz qo‘lda ishlanib,
yuzasiga rangli naqsh solingan sopol idishlar, qayroqtosh va bronzadan yasalgan
o‘roqsimon pichoqlar va boshqa ashyoviy dalillar topildiki, bobodehqon
ajdodlarimizning Kuchuk I, Qizil I, Tilla I kabi shartli nomlar bilan yuritilgan bu
etnik guruhlar Sopolli madaniyatining avlodlari hisoblangan Qadimgi Baqtriya

madaniyati tarkibiga singib ketgan. Ular Janubiy O‘zbekiston hududlarida 40tadan
ortiq punktlarda topib o‘rganildi. Bu yodgorliklarning aksariyat ko‘pchiligining
quyi qatlami (Kuchuk I) co‘nggi bronza (mil. avv. X-VIII asrlar) komplekslarini
tashkil etsa, yuqori qatlamlari (Kuchuk II, Kuchuk III, Kuchuk IV) ilk temir, ya’ni
qadimgi Baqtriya madaniyati davrining (mil. avv. VII-IV asrlar) qatlamlarini
tashkil etadi. Hozirgi kunda ularning moddiy va madaniyat izlari Janubiy
O‘zbekistonning eng qadimgi ilk shahri Jarqo‘tonni yuqori qatlamidan tashqari
Jondavlattepa, Bandixontepa, Talashkantepa, Qiziltepa (Qizil II, Qizil III, Qizil
IV), Kuchuktepa (Kuchuk II, Kuchuk III, Kuchuk IV), Xayitobodtepa, Qizilcha 6,
Mirshodi, Poyonqo‘rg‘on, Qo‘rg‘onzol kabi yodgorliklari misolida o‘rganilgan.
Ulardan Poyonqo‘rg‘on va Qo‘rg‘onzol qal’alari Sug‘diyonadan janubga ketgan
Eron Axomaniylari davridagi qadimgi “shox yo‘li”ning Baqtriya o‘lkasiga o‘tish
shimoliy chegarasida qurilgan harbiy istehkomlar edi.
Vatanimiz qadimgi sivilizatsiyalaridan biri Baqtriya sivilizatsiyasi
hisoblanadi. Keyingi yillarda qadimgi Baqtriya arxeologiyasi sohasida yirik
kashfiyotlar kashf qilindi, Janubiy O‘zbekiston va SHimoliy Afg‘oniston
territoriyasida qadimgi SHarq sivilizatsiyasining yangi o‘chog‘i – markazi ochildi.
Bronza davri qadimgi SHarq sivilizatsiyasining Baqtriya markazini jahon ilmiy
jamoatchiligiga etkazishda A.A.Asqarov va V.I.Sarianidining xizmati katta bo‘ldi.
V.I. Sarianidi Sovet- afg‘on arxeologik ekspeditsiyasi sostavida yaqin 10 yil
davomida SHimoliy Afg‘onistonda keng dala tadqiqot ishlari olib borib, 30 dan
ortiq bronza davri yodgorliklarini o‘rgandi. Anna shular orasidan V.I.
Sarianidining Dashli vohasi yodgorliklarida olib borgan ilmiy ishlarining yakuni
alohida diqqatga sazovordir.
A.A.Asqarov qadimgi Baqtriya bronza davri sivilizatsiyasini o‘rganish ishini
V.I.Sarianidi Bilan bir vaqtning o‘zida Janubiy O‘zbekistonda boshladi. U
Sopollitepa, Jarqo‘ton, Bo‘ston kabi yodgorliklarda keng arxeologik qazish ishlari
o‘tkazib, O‘zbekistonning Janubiy rayonlari miloddan avvalgi II minginchi
yillikda qadimgi SHarq sivilizatsiyasi zonasiga tortilganligini isbotladi.
Qadimgi Baqtriyaning Sopollitepa va Dashli tipidagi yodgorliklarida olib

borilgan ilmiy arxeologik tadqiqoti natijalariga ko‘ra, bu o‘lkaning bronza davri
sivilizatsiyasining shakllanishida Janubiy Turkmaniston dehqon jamoalarining roli
katta bo‘lgan. Qadimgi dehqon jamoalari Baqtriya erlariga bevosita Murg‘ob
vohasidan kelgan. Murg‘oblik dehqonlar Janubiy O‘zbekistonda avval SHerobod
cho‘lini o‘zlashtirganlar. Ularning birinchi qarorgohi Ulanbuloqsoy suvi bazasidi
tashkil topgan Sopollitepa bo‘ldi. Sopollitepaliklar asta- sekin Kuxitong va Boysun
tog‘ etaklari bo‘ylab shimoli – sharqqa siljidi. Natijada SHerobod daryosining quyi
havzasi tarmoqlari bo‘ylab qadimgi dehqonlarning yangidan- yangi qishloqlari qad
ko‘tara boshladi. Ana shunday qishloqlarning katta bir gruppasini SHerobod
daryosining qadimgi irmog‘i Bo‘stonsoy sohillarida, uning Jarqo‘ton punktida
shakllanganligini ko‘ramiz. Keyinroq, qadimgi dehqonlar yangidan - yangi erlar
qidirib Bandixonsoy, Xo‘jaipok, Saigardak daryolarining quyi havzalariga, undan
Regar va Nurek rayonlarigacha borib etadilar. SHunday qilib, milodiy eradan
avvalgi II minginchi yillik davomida Namozgoh madaniyati merosxo‘rlarining
shimoliy Baqtriya erlarida qator qishloqlari qad ko‘tardi, dehqonchilik
mikrovohalari tashkil topdi. 1969-1974 yillar davomida Sopollitepada olib
borilgan keng arxeologik qazishmalar vaqtida yodgorlik to‘liq ochildi, uning turar-
joy komplekslari, qadimgi qishloqni o‘rab olgan mudofaa sistemasi va qishloq
doirasida joylashgan jamoa xilxonalari keng o‘rganildi. Natijada uning tarixiy
topografiyasi va stratigrafiya davriy sistemasi aniqlandi. Sopollitepaning umumiy
maydoni 4 gektarga yaqin. Uning markaziy qismi kvadrat shaklida, u o‘z
balandligi va aniq planlashtirilishi bilan ajralib turadi. Sopollitepaning ancha
ixcham va baland markaziy qismi to‘liq ochilib, uning planlashtiriilishi aniqlandi.
Uning atrofii uch qator mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan ekan. Biroq uning
ancha qismi buzilgan va haydalib, paxta maydoniga aylantirilgan. Sopollitepada
madaniy qatlam o‘rtacha 2 metr qalinlikda bo‘lib, u ba’zi uchastkalarda 3
metrgacha boradi. Bu joydan topilagn boy arxeologik komplekslarni analiz qilish,
ularni boshqa regionlarning o‘xshash materiallari Bilan tipologik solishtiri va
nihoyat bir necha radiokarbon analizi materiallariga asoslangan holda

Sopollitepadagi hayot miloddan avvalgi II minginchi yillikning XVII – XV
asrlarga oid deb topildi.
Jarqo‘ton yodgorligi so‘nggi bronza davrini bir necha etaplarga bo‘lib
o‘rganishi imkoniyatini berdi. SHu bilan birga bu yodgorlik Sopollitepada
kuzatilgan uch bosqichga oid qurilish etaplarining xronologik davriy sistemasini
ishlab chiqishga turtki bo‘ldi. Natijada Sopollitepa materiallarini ikki xronologik
bosqichga bo‘lib o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Sopollitepaning quyi ikki qurilish
etapi asosan bir xil material beradi, yuqori uchinchi qurilish etapida esa arxeologik
materiallarda ba’zi bir o‘zgarishlar yuz berdi. Sopollitepaning yuqori qatlamiga
doir bu yangi o‘zgarishlar Jarqo‘ton yodgorligining quyi qatlami materiallari bilan
aynan o‘xshash edi. SHuning uchun Sopollitepadagi ikkita quyi qatlam «sopolli»
etapi, uning yuqori qatlami va Jarqo‘tonning quyi qatlami esa «jarqo‘ton» etapi
deb yuritiladi. SHunday qilib, Janubiy O‘zbekiston bronza davriga oid
yodgorliklarning xronologik davriy sistemasi ishlana boshlandi. Sopollitepa
birgina Janubiy O‘zbekiston miqyosida emas, balki butun O‘rta Osiyo va unga
yondosh oblastlar miqyosida ham kam uchraydigan nodir arxeologik xazina bo‘lib
chiqdi. Sopollitepa arxeolog-olimlar qo‘liga yodgorliklar kompleksini berdi, ya’ni
bu makonda 150 dan ortiq 8 ta kvartallarga bo‘lingan uy-joy qoldiqlari va 138 ta
mozor komplekslari ochildi. Urug‘ xilxonalarining alohida uchastkalarida
tashkil topa boshlash jarayoni Jarqo‘ton davriga kelib, odat tusiga kirib bordi.
Sopollitepa mozorlarining deyarli hammasi yaxshi saqlangan, ko‘pgina
mozorlarda hatto qabr bo‘shlig‘i bor, ya’ni ular tuproq Bilan to‘lmagan. Mozorlar,
ularga qo‘yilgan qabr inventarlariga qaraganda, nihoyatda boy. Bu qabrda 2-3
tadan to 50 tagacha predmetlar uchraydi. Bu predmetlarning aksariyati xilma-xil
sopol idishlardir. Qabrga erkaklar o‘ng biqini, ayollar esa chap biqini Bilan
yotqizilgan, oyoq-qo‘llari esa g‘ujanak holda. SHunday odat bolalarga ham,
ularning jinsiga qarab qo‘llanilgan. Odatda yosh bola mozorlarida sopol idishlar
juda kam, o‘smirlar qabrida idishlarning soni 5-6 va ba’zilarida 10 dan ortiq
uchraydi. Balog‘ot yoshidagi o‘rta va keksa yoshli odam mozorlarida esa qabr
inventari ko‘p. Masalan, erkaklar qabrida o‘rtacha 10-15 tadan, ayollar mozorida

esa o‘ndan ham ortiq. Mozorlarda bronzadan ishlangan turli xil taqinchoqlar,
ishlab chiqarish mehnat qurollari, urug‘ jamoasi diniy e’tiqodlari Bilan bog‘liq
bo‘lgan tumor-muhrlar, qimmatbaho toshlardan yasalgan xilma-xil munchoqla,
oltin munchoqlar, kumush halqa va bilakuzuklar, erkaklar mozorlarining ba’zilari
chaqmoqtoshdan ishlangan paykonlar, bronza oybolta, pichoq, mitti tesha, bolta va
boshqalar, ayollar qabrida urchuq tosh, bronza surmadonlari, surmatosh,
to‘qimachilik bigizlari, hayvon sur’atlari va boshqa shakllar bilan bezatilgan
bronza to‘g‘nog‘ichlar, dastali va dastasiz jez oynalari, igna, bigiz, mitti kurakcha
va boshqalar qo‘yilgan. Ba’zi bir yaxshi saqlangan mozorlarda lux va bug‘doy,
arpa poyasidan to‘qilgan savatchalar, teridan, yog‘ochdan ishlangan idishlar,
marmar toshdan yo‘nilgan xurmachalar topilgan. Mozorlarga qo‘yilgan inventar
tarkibiga qarab, bu «duradgor usta» mozori, bu «to‘qimachi» mozori, bu «kulol»
mozori, bu «podachi» mozori, bu «ovchi yoki jangchi» mozori, bu «urug‘
oqsoqoli» ning mozori deb aytish mumkin. Sopollitepa qishloq-qo‘rg‘onini
o‘rganish asosida, har bir kvartal bir patriarxal urug‘ jamoasiga doir bo‘lib,
ularning har biri bir nechtadan juft oila xo‘jalik komplekslaridan iborat bo‘lgan,
deyish mumkin.Qishloq-qo‘rg‘onning 8ta kvartalga bo‘linishi sopollitepaliklarning
ishlab chiqarish jamoalar uyushmasi 8 urug‘dan iborat ekanligini ko‘rsatadi. Har
bir urug‘ning o‘z o‘tog‘osi-urug‘ boshlig‘i bo‘lgan. Qabrlardan topilgan
predmetlarga qaraganda, urug‘ jamoalarini boshqarishda hali ayollarning mavqei
katta bo‘lgan. Garchi ishlab chiqarish jamoalari boyligini yaratishda va xo‘jalik
boshlig‘i sifatida erkaklarning roli katta bo‘lgani holda, ayollar hali jamiyat
yumushlaridan chetlatilmagan. Ular iqtisodiy ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini
erkaklarga allaqachon bo‘shatib bergan bo‘lsa-da, ayollarning an’anaviy obro‘yi,
jamoadagi mavqei hali kuchli edi. Bu manzara, ayniqsa mozor komplekslari
misolida yorqin ko‘rinadi. Masalan, Sopollitepada har bir mahalla xilxonasida boy
ayol mozorlari ochildi. Bu mozorlarda, albatta, bronza yoki toshdan yasalgan
tumor-muhrlar bo‘lib, ular urug‘ totemllari haqidagi diniy tasavvurlarning
namunasi edi. Bunday muhrlar Sopollitepada faqat ayol qabridan chiqqan.
Sopollitepa uy-joy komplekslari odatda ko‘p xonali bo‘lib, xonalarning

birida albatta o‘choq va sandal o‘rni uchraydi. Har bir xonodonning omborxonsi
ham bor. Har bir kvartal maydonida to‘g‘ri burchak shaklida uzun xonalar
uchraydi. Bu xonalar o‘z planlashtirilishi bilan to‘qimachilik dastgohi
o‘rnatiladigan ustaxona vazifasini ham o‘tagan. Xo‘jalik omborlaridan
ba’zilarining poli sopol parchalari bilan qoplangan, ularning devori ostida qator
xumlar uchraydi, Xumlarda ko‘pincha hayvon suyaklari, g‘alla qoldig‘i saqlanib
qolgan.
Sopollitepa mudofaa inshootlari va uy-joylari faqat xom g‘ishtdan qurilgan,
biror uchastkada paxsa alomati kuzatilmadi. Xona devorlari bir necha bor somonli
loy bilan suvalgan, poli esa alebastr aralishtirilgan loy bilan suvalgan. Har bir
kvartal maydonida 2-3 yoki undan ortiq sopol xumdonlar uchraydi. Ularni doira
shaklidagi o‘ra xumdonlar, qo‘sh kamerali xumdonlar va ikki yarusli xumdonlarga
bo‘lish mumkin. Uy-joy xo‘jalik komplekslari doirasida non pishiriladigan maxsus
tandirlar ochildi. Sopollitepa arxeologik materiallarining asosini xilma-xil
shakldagi kulolchilik charxida ishlangan sopol idishlar tashkil etadi. Sopollar
shunchalar jozibador, bejirim, bichimli, jarangdor, yupqa qilib ishlanganki, ular
sifat jihatidan hozirgi zamon sopolidan kam farq qiladi. Bular turli variantdagi
oyoqli vazalar, qadahlar, jo‘mrakli choynak va ko‘zalar, xurmacha va konussimon
kosalar, tog‘ora va xumlar tornov jo‘mrakli yarim aylana shaklidagi kosachalar,
sopol tagkursisi va sopol qozonlar hisoblanadi. SHu idish tiplarining hammasi bir
necha xil variantida uchraydi. Sopollarda naqsh uchramaydi. Idishlarning ba’zilari,
ayniqsa vaza va qadahlarda, xumcha deb nomlangan gardishli keng dumaloq
ko‘zalar sirtida lentasimon tik qizg‘ish rang chiziqlar mavjud. Bu Murg‘ob vodiysi
Namozgoh VI davri sopolida uchraydigan angob pardozini eslatadi. Sopollitepa
materiallarini keng ko‘lamda o‘rganish natijasida qator ilmiy xulosalarga kelindi.
Avvalo O‘zbekiston territoriyasida sun’iy sug‘orishga asoslangan o‘troq
dehqonchilik xo‘jaligining kelib chiqish tarixi yaqin ming yilga qadimiylashdi.
O‘zbekiston va Tojikiston territoriyalarining janubiy oblastlarini qadimgi SHarq
madaniyati yoyilgan zonaga kiritish imkoni tug‘ildi. Sopollitepada ipakchilik,
bog‘dorchilik va qorako‘lchilikka doir yangi materiallar qo‘lga kiritildi.

Sopollitepada qazishma ishlari yakunlangach, bronza davri dehqon jamoalarining
tarixini o‘rganish Jarqo‘tonda, Bo‘stonsoy yodgorliklarida davom etdi. Hozirgi
kunda Janubiy O‘zbekiston territoriyasida 20 dan ortiq bronza davri yodgorliklari
ochib o‘rganilgan va ularning ko‘pchiligida dala-tadqiqot ishlari davom etmoqda.
Bular Jarqo‘ton va Bo‘ston, Kultepa va Mo‘lali tepalar bo‘lib, ular asosan
Surxandaryo oblastining SHerobod, SHo‘rchi zonalarida joylashgan. Bu
yodgorliklarni o‘rganish natijasida bu o‘lka bronza asri yodgorliklarining
xronologik davriy sistemasi ishlab chiqildi. Shimoliy Baqtriya Nomozgox -
Sopolli madaniyati yodgorliklarining xronologiyasini ishlab chiqishda
Jarqo’ton qabristonini qazish ishlari xal kiluvchi asosiy materiallarni berdi.
Jarqo’ton qabristonida arxeo- log ol im B. Abdull aev 1974 - 1977 yi llari
ar xeol ogik qa zish ishlarini olib borib unumli natijalarga erishdi. Na- tijada 3 ta
arxeologik kompleksga ega bo’lgan 719ta mozor ochildi. Ularni sinchiklab
o’rganish tufayli N. Asqarov So- pollitepa madaniyatini uchta xronologik 1
Sopolli, 2 Ja- rqo’ton, 3 Mulali bosqichlarga bo’lib chiqdi. Sopollitepani 2 ta
quyi qatlami Sopolli bosqichini, uning yukori qatlami va Jarqo’tonning quyi
qatlami Jarqo’ton bosqichini, Jarqo’tonning yukori qatlami esa Mulali bosqichi
komplek- sini tashkil etdi. B. Abdullaev Jarqo’ton qabristoni mod- diy
ashyolarini xar tomonlama sin- chiklab o’rganib Mula- li bosqichini ikki
boskichga ajratib, birinchisini Kuzali, ikkinchisini esa Mulali deb atashni taklif
etdi. Shunday kilib Sopolli madaniyati to’rtta xronologik kompleksga bo’linib
uning Sopolli boskichi eradan avvalgi XUP-XU asrlar , Jarqo’ton boskichi XU-
X1U asrni o’rtalari, Kuzali bosqichi esa XIV asr o’rtalaridan XIII asrni
to’laligicha bo’lgan davrni, Mulali bosqichi esa XP-X asrlar bilan bel-
gilandi. Bu bosqichlarni xammasida bir-biriga o’xshashlik bo’lsada, ularni bir -
birlaridan ajratuvchi aniq belgilar xam mavjud. Ko’zali bosqichidan boshlab,
Xunarmandchilikni barcha soxalarida tub sifat o’zgarishlari yuz beradi. Ammo
shunisi qiziqki, Sinfiy jamiyatga yaqinlashgan sayin qabr- lardagi buyumlar
ko’payishi o’rniga kamayib bordi. Jarqo’- tonda ochilgan 7 1 9 ta qabrdan
birontasida boy qabr, ya`ni buyumlarga boy qabr uchramadi. Ular biri biridan farq

qi- lar edilar. Balki Jarqo’ton «aristokratiyasi» uchun aloxi- da xilxonalar
ajratilgadir. Ammo, bunday aloxida xilxo- nalar xozircha topilgani yo’q. Shuning
uchun bu masala xali o’z echimini topganicha yo’q. Jarqo’tondagi qazish
ishlari ja- rayonida ko’pgina uy ro’zgor buyumlari - sopol idishlar, bronza
buyumlari va boshkalar orasida granit toshidan yasal- gan birinchi tosh
omoch, suvoqchilik quroli-andava topilgan.
Sopolli madaniyatining oxirgi bosqichiga tegishli yod- gor li kl arning
mozor lari da zar astr izm el em entl ar i paydo bo’la boshlaydi. Masalan: Kenetaf
qabrlarda maxsus mitti ostodonlar (o’liklarni suyaklarini yig‘ishtirib
kremikadan asalgan maxsus yashikka solib ko’mish marosimi zarastrizmga
i s h o n u v c h i l a r d a b o’ l g a n . B u y a s h i k l a r - o s t o d o n d e y i l g a n ) Mur dani qi zi l
r angga bo’ yab ko’ m i sh yoki m ur da ust i ga qi zi l rang sochish kabi urf-
odatlar paydo bo’ladi. O’sha davr mada niy qatlamiga tegishli bir xona
o’rtasidan doira shaklida ishlangan altar’- o’choq topildi. Bularning barchasi
zaroastri zmni muqaddas belgisi - olovga topinishning yorqin na munasidir.
Xulosa qilib aytganda Sopolli madaniyati qa dimgi Sharq tsivilizatsiyasini
ajralmas bir qismi, uning e r adan avval gi II m i ng yi l l i kda o’ r t a Am u
xavzasi da, Qa di mgi Baqtr iya er lari da tashki l et il gan yangi mar kazi
edi. SHunday qilib, yuqorida qisqacha bayon etilgan qadimgi dehqon
jamoalarining xo‘jalik va madaniy sohada erishgan yutuqlariga qaragand, Sopolli
madaniyati qadimgi SHarq svilizatsiyasining ajralmas bir qismi, uning mil.avv 2
ming yillikda o‘rta Amu havzasida, qadimgi Baqtriya erlarida tashkil topgan yangi
markazi edi. Uning uy-joy qurilish arxitekturasi, sopollitepa maydonining
kvartallarga bo‘linishi, original mudofa sistemasi Sopolli madaniyatining
yuksakligidan dalolat beradi. Sopollitepa O‘zbekiston hududidagi eng qadimgi
protoshahar. 1960 yillarning o‘rtalaridan janubiy O‘zbekistonda (SHimoliy
Baqtriyada) joylashgan SHerobod cho‘lining o‘zlashtirilishi munosabati bilan
qadimgi dehqonchilik madaniyatining noyob yodgorligi Sopollitepa topildi.
Sopollitepa Amudaryo yaqinida, Kuxitang tog‘i oraligida tarkib topgan Pashqurt
mikrovohasidan SHerobod cho‘liga Qaynarbuloq suv zaxiralarini Ulanbuloqsoy

orqali olib chiqqan o‘zan kuyi havzasida joylashgan. Ana shu soy suvlari bazasida
mil. avv. II ming yillikning 2-choragida Ulanbuloqsoy quyi havzasida qadimgi
bobo dehqonlarimizning qishlog‘i qad ko‘taradi. Ana shu qishloq harobalari
mahalliy aholi orasida Sopollitepa deb nom olgan. Sopollitepa maydonining katta
qismi zamonamiz paxtakorlari tomonidan o‘zlashtirilib, faqat uning markaziy qal’a
qismigina saqlangan. Qala atrofidagi yodgorlik maydonida sochilib yotgan sopol
parchalari, tosh yorg‘uchoqlar, urchuqtosh va hayvon suyaklari, turli xil mehnat
qurollariga qaraganda, Sopollitepaning umumiy maydoni o‘z davrida 3-4
gektardan kam bo‘lmagan. Bu erda o‘tkazilgan arxeologik qazishma ishlari
natijalariga ko‘ra, yodgorlik favqulodda noyob va uy-joy majmualarining
me’moriy qurilishi hamda mudofaa inshootlarining mukammalligi bilan
ajdodlarimiz muhandislik ilmining yuksak namunasi bo‘lib chiqdi.
YOdgorlikning qal’a qismi kvadrat shaklida bo‘lib, maydoni 82x82 m, atrofi
uch qator mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan. Devorlarning qalinligi 2 m.dan
ortiq. Devorlar murakkab me’moriy reja asosida qurilgan. Qadimgi
muhandislarning g‘oyasiga ko‘ra, dastlab mudofaa tizimi tuzoq usulida ishlangan
bo‘lib, aniq o‘lchamdagi koridorsimon bloklarga bo‘lingan. Tashqi bloklar dahliz
tipidagi xonalar orqali qal’a ichidagi uy-joy komplekslari bilan birlashtirilgan.
Ichki bloklar mudofaa tizimida qalqon rolini o‘ynagan. Tashqaridan qaraganda
go‘yo ular qal’a ichiga olib kiruvchi darvozalarni eslatadi. Ular kvadrat shakldagi
qal’aning har tomonida bittadan joylashgan. Aslida qal’aga kirish darvozasi bitta,
uning janubiy tomonida joylashgan. Qal’a maydoni to‘liq ochilgach, uning rejasi
ma’lum bo‘ldi.
Qazishmalar davomida olib borilgan stratigrafik kuzatuvlarga ko‘ra, uy-joy
komplekslari uchta xronologik qurilish bosqichlaridan iborat ekanligi aniqlandi.
Mudofaa tizimini tashkil etgan ichki va tashqi bloklar aslida maxsus mudofaa
maqsadida qurilgan bo‘lsada, ammo mintaqada hech bir tashqi havfning yo‘qligi
ulardan keyinchalik har xil maqsadlarda (urug‘ xilxonasi, uy-joy xonalari,
kulolchilik ustaxonalari) foydalanishga olib kelgan.

Rejaga ko‘ra, qalaning ichki maydoni bir-birlaridan tor ko‘chalar bilan
ajratilgan 8ta kvartallardan iborat bo‘lgan. Dastlab uy-joy komlekslari qal’a ichki
devoriga yopishtirib qurilib, kuzatilgan uchta qurilish davomida ular qal’a
markaziy maydoni bilan bog‘langan tor ko‘chalar bo‘ylab kengayib borgan.
Qazishmalar jarayonida ma’lum bo‘ldiki, mudofaa devorlari, dastlabki uy-joy
komplekslari materik (ona er) ustiga qurilgan, keyingi bosqichga tegishlilari esa,
hech bir fundamentsiz, madaniy qatlam ustiga qurilgan. Bu manzara qalinligi 2,5
metrgacha bo‘lgan madaniy qatlamlar stratigrafiyasida yaxshi kuzatiladi.
Qazilma jarayonida topilgan turli xil arxeologik materiallar tahlili hamda
yodgorlikning aniq rejasiga ko‘ra, Sopollitepa 8ta bronza davrining katta patriarxal
urug‘ – jamoalarining qishlog‘i bo‘lganligi aniqlandi.
Sopollitepani 8ta katta patriarxal oilalarni o‘zida birlashtirgan protoshahar sifatida
tasavvur etish mumkin. Har bir urug‘ jamoasining, ya’ni katta patriarxal oilaning
boshligi, ularni birlashtirgan qishloq urug‘ - jamoasining sardori bo‘lgan. Har bir
patriarxal uy-joy komplekslari ko‘p xonali uylardan ( mo‘rili o‘choq, dahliz,
sandalli yotoqxona, oilaviy altarxona, g‘alla ombori, to‘qimachilik dastgohiga
mo‘ljallangan keng va uzun xona) tashkil topgan bo‘lib, bunday katta patriarxal
oila Sopollitepa protoshahrini tashkil etgan.
Qal’a markaziy maydonida qurilmalar uchramaydi. U joy hayvon suyaklari, sopol
parchalari, qalin kul qatlami – uyumidan hosil bo‘lgan keng supa - maydon bo‘lib,
dastlab Soporllitepa patriarxal urug‘ jamoalarining turli xil tadbirlar va majlis
(anchumana) o‘tkaziladigan maydon sifatida talqin qilingan edi. 2017 yili uning
maydonida, 2-3 joyda kichkina shurflar solingach, ma’lum bo‘ldiki, bu markaziy
maydon Sopollitepa jamoasining bosh altar o‘rni ekanligiga ishora qiluvchi
muqaddas olovning qalin kul qatlami topildi.
SHunday qayta qiriruv ishlari Sopollitepa qal’a-qo‘rg‘onining shimoli-
g‘arbiy burchagida, avvallari qazilmagan ichki koridor maydonida olib borildi. Bu
joy ham doira shaklidagi altargoh va unda yongan olovdan hosil bo‘lgan qalin kul
qatlami topildi. Kuygan tuproq aralash kul qatlamini o‘ta mayda ko‘zli g‘alvirsifat
idishga solib, suvda yuvilgach, suzg‘ich idish kosasida kuygan boshoqli g‘alla

donlari va paxta chigiti ajrab, ular bug‘doy, arpa, tariq, no‘xat, chigit, jiyda va
bodom urug‘lari ekanligi aniqlandi. Avvalgi qazishma vaqtida tashqariga chiqarib
tashlangan madaniy qatlam tuproq uyumi zamonaviy ilmiy-texnika apparati orqali
tekshirib ko‘rilganda, mayda ko‘zli g‘alvirda tut daraxtining behisob tuxumlari,
pilla qurti tuxumining qoldiqlari, shuningdek, uzum va anjir tuxumlarining
qoldiqlari uchratildi. Bu topilmalar bronza davrida, O‘zbekistonning janubiy
viloyatlarida sug‘orma dehqonchilikka asoslangan qishloq xo‘jaligi, paxtachilik,
ipakchilik va bog‘dorchilik rivoj topganligidan dalolat beradi.
Sopollitepa aholisi Janubiy O‘zbekiston hududining eng qadimgi bobo dehqonlari
bo‘lgan. Bu erdan topilgan juda boy va xilma-xil materiallar tahlili, ularning
boshqa o‘lka va tarixiy madaniy viloyat yodgorliklari bilan qiyosiy solishtirib
o‘rganish Sopollitepa aholisining qo‘shni Marg‘iyona bobo dehqonlari bilan bir
vaqtda o‘zlashtirganligi, dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanish darajasi
jahonning birinchi sivilizatsiya markazlaridan kam emasligini ko‘rsatdi.
Sopollitepani qazish vaqtida xom g‘ishtdan qurilgan ko‘p xonali uy-joy
qoldiqlari; toshdan, bronzadan, suyakdan yasalgan turli xil shakl va ko‘rinishdagi
mehnat va harbiy qurollar va uy-ro‘zg‘or asbob-uskunalari; xo‘jalikda, kundalik
hayotda, ov vaqtida, ziroatchilik va hunarmandchilikda ishlatiladigan mehnat
qurollari, nafis, xushbichim shaklda ishlangan, ikki yarusli xumdonda pishirilgan
turli xil sopol idishlar, turli taqinchoq va bezaklar, urug‘ va qabila muhr va
tumorlari, luh, qamish va qo‘g‘a, bug‘doy va arpa poyadan to‘qilgan savatchalar,
terini oshlash mehnat qurollari, tosh va bronzadan yasalgan idishlar topildiki,
ularning ishlanish texnikasiga qarab, Sopollitepa aholisining o‘z davrida qanchalar
yuksak madaniy-xo‘jalik rivojiga erishgan, ixtisoslashgan hunarmandchilik
tarmoqlari sohiblari bo‘lganligi isbotlandi. Sopollitepa dehqonlari g‘o‘za navli
paxta ekishgan, ipakchilik, bog‘dorchilik rivojlangan. Takroriy sug‘orma
dehqonchilik iqtisodiy xo‘jalikning asosini tashkil etgan.
Sopollitepa aholisi dastlab hayotdan ko‘z yumgan urug‘doshlarini o‘zlari
yashagan uy-joy xonalari poli ostiga, ayollarni ko‘p hollarda o‘choq qarshisiga,
erkaklarni esa xonaga kirish eshigi ostonasi oldiga, mudofaa va xona devorlari

ostiga ko‘mganlar. Keyinroq har bir kvartal doirasida jamoa xilxonalari
(qabristonlari) paydo bo‘lgan.
Sopol lit epa qabrlari yodgorlik hududiy doirasida joylashganligi tufayli, ular
o‘zga etnos o‘g‘rilari tomonidan o‘g‘irlanmagan. SHu bois, Sopollitepada topilgan
138 ta qabrlarga o‘z davrida nima qo‘yilgan bo‘lsa, ularga qo‘yilgan barcha
artefaktlar to‘laligicha saqlangan.Qabrlar asosan ayvonli lahat tuzilishida bo‘lib,
qabrlarning ayvoni doimo sharqda, uning g‘arbiy devori ostida esa, lahatga
kiruvchi teshigi bo‘lib, lahatga kirish teshigi somon qo‘shilgan dev xomg‘ishtlar
bilan berkitilgan. Lahat kamerasining to‘risiga murdalar yotqizilgan. Qabr
lahatining ayvon tomoniga esa sopol idishlarda turli xil ovqatlar, marhum va
marhumaga tegishli shaxsiy buyumlar, mehnat va uy-ro‘zg‘or asboblari, aniqrog‘i
hayotlik davridagi kasb-qoriga, jinsiga tegishli buyumlar qo‘yilgan (Rasm 4-1).
CHunki, ular abadiy o‘limga ishonmaganlar, “narigi dunyo” tushunchasi ularda
kuchli bo‘lgan ko‘rinadi. SHuning uchun bo‘lsa kerak, qabrga o‘lgan kishini o‘z
shaxsiy mulki va urug‘doshlari keltirgan idish-tovoqlardagi ovqatlar bilan
ko‘mganlar. Qabrlardagi ashyoviy dalillarning tarkibiga qarab, marhumning
duradgor usta, mato to‘quvchi, kulol, podachi, ovchi, ziroatchi, jangchi, tabib,
chilangar, doya, mubod (kohin) ekanligini aniqlash mumkin bo‘ladi. Ba’zi
qabrlarda bedarak yo‘qolgan jamoa a’zosining ruhi ko‘milgan. U holda qabrga
bedarak yo‘qolgan shaxsning sxematik haykalchasi (loy, matodan yasalgan figura)
yoki o‘ziga to‘qroq, oila, urug‘ va aymoq, qabila etakchisi bo‘lsa, uning jasadi
o‘rniga qo‘y yoki echki ko‘milgan. Bunday qabrlar fanda “kenotaf” deb atalgan
(Rasm 4-2). Kenotaf qabrlarda lahatga qo‘yilgan ashyoviy dalillar faqat dafn
marosimiga qatnashgan urug‘doshlar tomonidan sopol idishlarda keltirilgan
ovqatlardan iborat bo‘lgan. SHu bois, kenotaf qabrlarda sopol idishlardan boshqa
hech bir ashyoviy dalil deyarli uchramaydi.
Qabrda erkaklar o‘ng tomoni bilan, ayollar esa chap tomoni bilan, ona qornida
yotgandek holatda, oyoq-qo‘llari bukilgan, boshlari shimolga, shimoli-g‘arbga
qaratilib ko‘milgan. Qabrlardan topilgan ashyoviy dalillarning ko‘pligi yoki

kamligi, ularning hayotlik davridagi jamoada tutgan o‘rni va mavqeidan darak
beradi.
Sopollitepa aholisi otashparastlar bo‘lgan. Olov ularda asosiy sig‘inish,
topinish ob’ekti bo‘lgan. Zardushtiylikda (uning ildizi otashparastlikda) olov
qatorida er, ona zamin muqaddas bo‘lgani bois, otashparast kohinlar murdasi
dastlab xumlarga solib ko‘milgan. Ularning farzandlari esa, xumchalarga solib
ko‘milgan.
Sopollitepa davrida totemizm, animizm, magiya kabi totemlarga sig‘inish
uchramaydi. Ammo, ularning toshga, terrakota va metallga ishlangan siymolari
(shakli-shamoyili) tumor, tosh munchoq naqshlari, katta patriarxal oila va qishloq
sardorining muhrlarida ramziy ma’noda uchraydi. Masalan, Sopollitepada ilon,
burgut, tuya, to‘qay mushugi, arxar, tog‘ takasi, yo‘lbars, to‘ng‘iz kabi jonzotlar,
turli xil giyohlar tumor va jamoa muhrlarida keng aks etgan. Sopollitepada hatto
8ta urug‘ jamoasini birlashtiruvchi bronzadan ishlangan qishloq jamoasining
muhri-tumori topilgan (Rasm 5-1). Uning bir tomonida 4 xil ilon tasvirlansa,
ikkinchi tomoniga 4 ta yovvoyi hayvon (to‘ng‘iz, yo‘lbars, to‘qay mushugi va tog‘
takasi) surati tushirilgan. Sopollitepa topilmalari orasida giltoshdan ishlangan
tumorlar uchraydi. Uning yuz tomonida odam surati, orqa tomonida esa ikki
urkachli baqtriana tuyasi aksi tushirilgan. Bu tumorda Zardusht va u bilan bog‘liq
baqtriana tuyasining ramzi aks etgan (Rasm 5-2). SHunday qilib, Sopollitepaning
tarixiy topografiyasi, u erdan topilgan ashyoviy dalillar, qala maydonida
joylashgan oddiy uy-joylar qoldiqlarining rejasi shuni ko‘rsatmoqdaki, Sopollitepa
hali shahar darajasiga o‘sib chiqmagan protoshahardir. CHunki, uning hududiy
doirasida hukmdor qarorgohi joylashgan Arki A’lo hali shakllanmagan.
Sopollitepada hayot taxminan ikki yuz yil davom etadi. SHu davr ichida
protoshahar aholisi yildan-yilga ko‘payib borgan. Er va ekinzorlar uchun suv
tanqisligi sezila boshlagach, aholining bir qismi yangi erlar qidirib, hozirgi
SHerobod daryosi quyi havzalariga kelib joylashadilar. Bu joyda tog‘ daralaridan
oqizib kelingan chirindilar hisobiga hosil bo‘lgan keng va tekis, ekinbop unumdor
er maydonlari tarkib topgan. Bu joylarni SHerobod daryosining quyi irmog‘i-

Bo‘stonsoy suv resurslari bazasida sug‘orish mumkin bo‘lgan. Hozirgi kunda
mahalliy aholi bu joyni Jarqo‘ton deb atashadi.
YOdgorlik joylashgan bu maskanni nega Jarqo‘ton deb atalishi bilan qiziqdik.
Keksalarning guvohlik berishlariga qaraganda, 195O yillarning boshlarida shu
joyda Bo‘ston soy jarliklari ustida Guliston jamoa xo‘jaligining yirik shoxli
hayvonlari uchun birnecha chorva qo‘tonlari barpo etilib, shundan boshlab atrof
aholi bu joyni jarliklardagi qo‘ton, ya’ni Jarqo‘ton deb atayboshlagan ekanlar.
Ko‘xna tarixdan ma’lumki, o‘tmishi uzoq, tarixi va madaniyati boy, o‘troq
xalqning dastlabki davlatchiligi zaminida shaharsozlik madaniyati yotadi. Bu
xulosa er qurrasida, birinchi bor eng qadimgi davlatlar tashkil topgan qadimgi
SHarq mintataqalari misolida ilmiy isbotlangan .
Qadimgi SHarq sivilizatsiyasining ilq bor vatani hisoblanmish
Mesopotamiyada miloddan oldingi 1V-ming yillikning oxiri va 111- ming yillik
davomida SHumer, Lagash, Suza kabi shaharlar tashkil topgan. Ana shu shaharlar
bazasida mitti davlatlar shakllanib, ular tarixda "shahar-davlatlar" nomi bilan
tarixga kirgan.
Qadimgi shahar-davlatlarning tashkil topishida o‘troq aholining
dehqonchilik va xunarmandchilik xo‘jaligi asosiy iqtisodiy omil bo‘lib, ular
dastlab atrof aholi punktlarining xo‘jalik markazi, tuman, viloyat yoki ma’lum bir
okrugning siyosiy, diniy va o‘z-o‘zini idora etuvchi tabaqalashgan jamoalarning
ijtimoiy boshqaruv markazi, ya’ni ilq davlati bo‘lgan.
Jarqo‘ton. SHaharlarning tashkil topishida asosan aholining o‘troq xo‘jalik
hayoti va u bilan bog‘lik yana uch omil mavjudligi tarixan zarur hisoblanadi.
Birinchisi, qulay tabiiy sharoit, ya’ni unumdor tuproq, suv va boshqa geografik
omillar; ikkinchisi, hosildor sug‘orma dehqonchilik va uni ta’minlovchi
agrotexnika. Bular shaharlarning paydo bo‘lishidagi iqtisodiy omillar hisoblanadi.
Uchinchisi, anashu iqtisodiy omillar asosida vujudga kelgan tabaqalashgan
jamiyatning diniy, harbiy va siyosiy jihatdan boshqaruv tizimini tug‘ilishiga
sharoit etilgan bo‘lishi kerak., ya’ni iqtisodiy hayotda yuz bergan tub o‘zgarishlar
(dehqonchilikda sun’iy sug‘orish sistemasining kashf etilishi, daryolardan

magistral kanallar orqali yangi erlarga suv chiqarish, erni ishlashda omoch va
hayvondan foydalanish, xunarmandchilikning to‘qimachilik sohasida yig‘iruv va
to‘quv dastgohining kashf etilishi, kulolchilikda charhning va ikki yarusli
xumdonning kashf etilishi, metal eritish va quyish texnologiyasining kashf etilishi,
uy hayvonlaridan transportda foydalanishga o‘tish, qurilishda reja asosida uy-joy
va monumental binolar qurishga o‘tish, atrof muhit haqida to‘plangan bilimlar
asosida astranomiya, astrologiya, quyosh soati, kalendar, murakkab hisoblash
sistemasini ixtiro etish va boshqalar) tufayli ijtimoiy hayotda tabaqalanish yuz
beradi. Anashu tabaqalanish jarayoni ma’lum nuqtaga etgach, jamiyatni boshqarish
zaruriyati tug‘iladi. Bu ijtimoiy omil edi. Qachonkim bu uch omil dialektik
yaxlitligida tarixiy sharoit tug‘ilgandagina qadimgi shaharlar va ular bazasida
shahar-davlatlar paydo bo‘ladi.
Qadimgi SHarq shaharlarini erta tashkil topishiga olib kelgan mana shu uch omil
O‘rta Osiyoda, jumladan O‘zbekiston xududlarida bormidi? degan savol tug‘iladi.
Qo‘limizdagi mavjud ashyoviy dalillarga ko‘ra, bu savolga ijobiy javob berish
mumkin.
Odatda, jahon fanida qabul qilingan ilmiy ishlanmaga ko‘ra, bir aholi
punktini shahar deb atash uchun qator omillarni etilishi talab etiladi. Ular
kuyidagilar: territoriyasi 5-6 ga va undan kam bo‘lmagan maydonda aholining zich
joylashgan bo‘lishi, aholi zich joylashgan maydonning chor atrofi qalin mudofaa
devorlari bilan o‘rab olingan bo‘lishi, shahar yuqori tabaqa va xokimlarinig turor
joylari oddiy fuqoralar turor joy massivlaridan farq qilishi, shahar xokimining
baland fundament (platforma) ustiga qurilgan monumental qasri, ya’ni shahar
o‘rdasi bo‘lishi, shahar maydonida, ya’ni shahristonda shahar aholisining barcha
qatlamlari uchun xizmat qiluvchi muqaddas diniy markaz-mahobatli ibodatxona
majmuasi tashkil topgan bo‘lishi, shahar iqtisodiy asosini ko‘p tarmoqli
xunarmandchilik va savdo-sotiq tashkil etgan bo‘lishi, shahar ramzi va belgisi
hisoblanmish shahar muxri va tug‘rosining mavjudligi va boshqalar.
O‘zbekiston xududida o‘rganilgan qator yodgorliklar, jumladan Surxondaryo
viloyati SHerobod tumani Guliston jamoa xo‘jaligida joylashgan Jarqo‘ton

yodgorligi anashu talablarning barchasiga javob beruvchi Respublikamiz
xududidagi eng qadimgi shahar qoldigi edi.
YOdgorlikning bizgacha etib kelgan tarixiy topografiyasiga ko‘ra, u ikki
qismdan iborat: mudofaa devorlari bilan o‘ralgan ko‘xandiz, unga tutashib ketgan
“shahriston” maydoni. Ularning janubida, qadimgi ariq izining orqa tomonida, bir
necha tabiiy tepaliklarga joylashgan qadimgi nekropol (qabriston) joylashgan.
SHahriston maydonida bir necha katta va kichik hajmdagi tepaliklar kuzatiladi.
Ular ustida yotgan sopol parchalari, tosh yorg‘uchoq va boshqa mehnat
qurollarining sochilib yotishiga qaraganda, ularning har biri bir urug‘ jamoasiga
tegishli uy-joy qoldiqlari yoki ishlab chiqarish ob’ektlari ekanligidan guvohlik
beradi.
Jarqo‘tonda uzoq yillar davomida muntazam olib borilgan arxeologik
qazishmalar jarayonida professional yuksak darajada rivojlangan kulolchilik va
bronza metallurgiyasi ishlab chiqarish ob’ektlari, zargarlik va mehnat qurollari
ishlab chiqarish ustaxonalari, paxta va ipak mahsulotlari homashyosiga asoslangan
to‘qimachilik manufakturalarining ashyoviy dalil va qoldiqlari topildi .
Jarqo‘ton xududida olib borilgan keng ko‘lamli izlanishlar uning davriy
sanasini aniqlashga va uni birnecha (jarqo‘ton, ko‘zali, mo‘lali, bo‘ston)
bosqichlarga bo‘lib o‘rganish imqonini berdi. Jarqo‘ton yodgorligi misolida
O‘zbekiston xududida umum maydoni 100 gektardan kam bo‘lmagan eng qadimgi
shahar - davlat bo‘lganligi ilmiy isbotlandi.
Jarqo‘ton xududiy jihatdan nafaqat O‘zbekistonda, balki Markaziy Osiyoda
o‘rganilgan bronza davrining eng yirik qadimgi shahar harobasi. U Termiz
shahridan 6O km chamasi shimolda, SHerobod daryosining qadimda
Amudaryogacha suvi borib etgan, hozirda esa suvsiz to‘qayzorga aylangan
Bo‘stonsoy yoqasiga joylashgan. Suv oqimiga ko‘ra, dastlab Bo‘stonsoyning chap
sohili o‘zlashtirilgan. Bu joyda turar joy massivlari va ular bazasida shakllangan
ko‘p tarmoqli xunarmandchilik xo‘jaliklari qad ko‘targan. Bo‘stonsoy sohilida
joylashgan bu shahar shimol va g‘arbdan soy bilan chegaralangan. Uning sharqiy
chegarasini paxta maydonida tuproqqa qarishib yotgan sopol parchalariyu, toshdan

ishlangan mehnat qurollarini sochilib yotishidan bilish mumkin xolos. CHunki,
yodgorlikning bu tomoni o‘zlashtirilib, sobiq sovet hokimiyati davrida paxta
maydoniga aylantirilgan.
YOdgorlikda arxeologik qazishma ishlari ushbu satrlar muallifi rahbarligida
1973 yilda boshlanib, uning shogirdlari va kasbdoshlari tomonidan hozirgacha
davom etadi. Uning o‘rganish ishida turli yillarda chet ellik mutaxassislar o‘zbek
arxeologlari bilan hamkorlikda qatnashib kelmoqda. Topilgan artefaktlarning
davriy sanasini aniqlashda Rossiya, Germaniya, Fransiya ilmiy laboratoriyalari
xizmatidan foydalanildi.
Qazishma ishlari ko‘xandizda, “shahriston” hududiy doirasida, uning
qabriston qismida olib borildi. Jarqo‘tonda olib borilgan keng ko‘lamli
qazishmalar, stratigrafik shurflashlar, xronologik kuzatuvlar tahliliga ko‘ra,
yodgorlikda hayot 500-600 yildan kam bo‘lmagan. SHu davr ichida yuz bergan
hayot dinamikasi, ya’ni oddiy qishloq jamoasining makonidan Respublika
hududidagi eng qadimgi ilk shahar darajasiga o‘sib chiqish jarayonlari kuzatildi.
Uning 3 gektardan kam bo‘lmagan ko‘xandiz (Arki a’lo) maydonidan shahar
sardorining (hokimi) monumental saroy qoldiqlari, metall eritish va metalldan
mehnat va harbiy qurollar ishlab chiqarish ustaxonasi, uy-joy komplekslari ochib
o‘rganildi. Uning qalin mudofaa devori, qal’aga kirish darvozasi o‘rganildi.
a). Jarqo‘tonda Arki A’lo. YOdgorlikning bizgacha nisbatan buzilmay
saqlanib qolgan shimoliy qismida umum maydoni 3 gektarni tashkil etgan Arki
a’lo joylashgan. U somon qo‘shilgan xomg‘ishtdan ishlangan qalin mudofaa devori
bilan o‘rab olingan. Devorning qalinligi 3 metr, uning mudofaa qudratini oshirish
uchun ma’lum masofada kvadrat shaklda qurilgan burjlar bilan mustahkamlangan.
O‘z davrida balandligi 5-6 metrdan kam bo‘lmagan bu mudofaa inshoatidan
bizgacha saqlangan qismining balandligi 1 metrdan oshmaydi.
Arkning mikrorelefiga ko‘ra, uning mudofaa devorlari ichida baland-pastliklar
ko‘zga tashlanadi. Ularda o‘tkazilgan qeng ko‘lamli qazishmalar natijalariga ko‘ra,
Ark maydonidan turor-joy massivlari, chilangarlik, kulolchilik ustaxonalari,
ko‘chalar, Ark maydonining janubi-g‘arbiy qismidan shahar xukmdorining

qarorgohi uchratildi. Qarorgoh monumental mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan.
U kvadrat shaklda, razmeri: 42x42 m. Bino tashki devorining qalinligi 4 m. Devor
tashqi tomondan 13 ta kvadrat shaklda qad ko‘targan mudofaa burjlar bilan
mustahkamlangan. Binoga kirish darvozasi uning janubiy devorining qoq o‘rtasiga,
ikkita burj oraligida joylashgan.
SHoxona qasr sifatida Arki a’loda qad ko‘targan bu inshoat aslida shahar
xukmdorining saroyi bo‘lsa kerak. CHunki Ark maydonida ochilgan 3 ta turor-joy
massivlari orasida bu bino o‘zining mahobatli ko‘rinishi bilan boshqalardan tubdan
ajralib turadi.
Xukmdor qasri ichidagi xonalar juda oddiy, ular tashqi devor osti bo‘ylab
joylashtirilgan. Saroyning o‘rta qismida esa yaqin 2O kvadrat metr joyni egallagan
supa borligi aniqlandi. Tarix taqozasiga ko‘ra, monumental bino havlisida
supaning bo‘lishi ushbu saroyni shahar xukmdorining qarorgoxi ekanligidan
dalolat edi.
Ark maydonining sharqiy qismidan jez (bronza) ishlab chiqarish bilan
bog‘lik xunarmandlar massivi ochildi. Metallurgiya xunarmandchiligi bilan bog‘liq
bo‘lgan ustaxonalar Jarqo‘tonning shahriston maydonida ham uchratilgan. Ilk
shaharning turli joylaridan yuzlab bronzadan ishlangan mehnat va harbiy qurollar,
zebi-ziynat bezaklari, urug‘, jamoa totemlari aks ettirilgan muhr va tumorlar, ilk
davlat ramzlari topilganki, ular Janqo‘tonda metallurgiya xunarmandchiligi yuksak
darajada rivojlanganligidan dalolat beradi.Hatto Jarqo‘tondan topilgan shahar
ibodatxonasini qozish vaqtida, uning xo‘jalik-xizmat qismidan metall
xomashyosidan turli xil mehnat qurollari ishlabchiqarish ustaxonasi ochilgan.
Ustaxonada 5 ta metall eritish pechlariqoldiqlari topildi. Pechlarning devorlari
uzoq olov haroratidan ko‘kimtir shlaqqa aylanib ketgan va u joydan metal eritish
qozon (tigel) parchalari ham topilgan.Bunday pechlar Jarqo‘tonda, uning bir necha
turor-joy massivlarida ham uchratilgan. Biroq, kutilmaganda, Ark maydonidan,
yuqoridagilardan tubdan farq qiluvchi butun bir metal eritish sexi ochildiki,
bunday kashfiyot bronza davri uchun hozirgacha O‘rta Osiyo arxeologiya tarixida
uchratilmagan noyob fakt edi.

Arki a’loning metallurglar kvartalidan 2ta ikki yarusli metal eritish pechlari
ochildi. Pechlarning olovxonasi devorlari bo‘ylab yuqori yarusga tarnovsimon
alanga yo‘llari orqali issiq harorat alangaxonaga ko‘tarilgan. Alangaxonada
joylashgan tigel-qozonlarda metall rudasi eritilgan. Birinchi pechda 7 ta, ikkinchi
pechda esa 5 ta tigel-qozon o‘choq qoldiqlari topildi. Bu tigel-qozonlarda qalayiga
misni oralashtirib bronza metali olingan. Har ikkala pechning olovxonalarida 1
metrdan qalinlikda kul qatlami topildi. Olovxona va qisman saqlangan alangaxona
devorlari kuchli issiq harorat tufayli ko‘kimtir shlakka aylanib ketgan.
Pechlarni qazish jarayonida topilgan ashyoviy dalillarga karaganda, har
ikkala pechlarda, bir vaqtni o‘zida 12 ta qozon-tigellarda metall eritilgan.
Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, pechlarda bir vaqtni o‘zida 25-3O kg atrofida sof
bronza xom ashyosini olish mumkin bo‘lgan. Uzoq o‘tmishdagi
boboqalanlarimizning ishlab chiqarish imqoniyatlarini hisobga olganda,bu ibtidoiy
jamoachilik davri uchun juda katta yutuq edi. Jurnalistlar ta’biri bilan aytganda, bu
topilma bronza davrining “metallurgiya zavodi” edi.
b). Jarqo‘ton shahristoni. Jarqo‘tonning shahriston deb atalgan qismi Arki a’lodan
janubga tomon cho‘zilib ketgan 15 ga yaqin tepaliklardan iborat. Ana shunday
tepachalardan bir nechtasi Arkning shimoliy-sharqiy tomonida qad ko‘targan.
Hozirgacha, shulardan 6 tasida katta va kichik xajmdagi qazishmalar o‘tkazilgan.
Bundan tashqari, shahriston maydonida1O dan ortiq stratigrafik shurflar solinib,
ilk shaharning rivojlanish va territoriyasini o‘zlashtirish dinamikasi o‘rganildi.
Ma’lum bo‘lishicha, Jarqo‘tonning Ark qismi, unga janubiy va janubiy-sharqiy
tomondan tutash maydonlar birinchi navbatda o‘zlashtirilgan. Aynan shu
joylardagi tepaliklardan ikkitasida (ya’ni tepa №5 va tepa №6) keng ko‘lamli
qazishmalar olib borilib, ajoyib natijalarga erishildi.
Tepa №5 tub ma’nodagi turor-joy massivi bo‘lib chiqdi. Ushbu tepalikning uch
ming kvadrat metrli maydoni to‘liq ochildi. Natijada, 50 ga yaqin xonalar va
ularning poli ostidan, xonalarga kirish eshiklari ostonasi ostidan, ayrim
xonalarning devorlari ostidan qabrlar ochildi. Ochilgan qabrlar Sopolli
madaniyatining jarqo‘ton bosqichiga tegishli bo‘lib, dastlab Jarqo‘ton ilk

shahrining shimoliy-g‘arbiy qismi o‘zlashtirilganligi aniqlandi.. Bu joyda ochilgan
uylar 1,5 metr qalinlikdagi platforma ustiga qurilgan bo‘lib, ular ko‘p xonali
havlilardan iborat bo‘lgan. Har bir havlida o‘choqlarni joylashishiga qaraganda,
kamida ikki-uch juft oila yashagan ko‘rinadi. Platforma ustiga qurilgan havlilar
dastlab mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Keyinroq esa, devor tashqarisidagi
bo‘sh maydonlar ham sekin-asta o‘zlashtirilib borilgan.
Platforma ustiga qurilgan uy-joy komplekslarini qozish jarayonida
xonalarning birida yotoqxona g‘arbiy devori ostidan ayvonli lahat tuzilishidagi
qabila oqsoqolining qabri topildi (qabr №31). Qabr topilgan xonadon 4 xonali uy
bo‘lib (maydoni 39 kvadrat metr), kirish-quduqli xona, mo‘rili o‘choqli yotoqxona,
altarxona va oziq-ovqat omborxonadan iborat. Ushbu to‘rt xonali uy janub va
sharq tomondan platforma aylanasi bo‘ylab o‘tgan mudofaa devoriga yopishtirib
qurilgan. Unga kirish esa, uning g‘arbiga joylashgan hovli orqali bo‘lgan.
Mana shu uy-joy kompleksining egasi, uning qabridan topilgan ashyoviy
dalillar tarkibiga ko‘ra, hayotda boy turmush tajribasiga ega zargarlik va
metallurgiya hunarmandchiligi sohasining bilimdon piru ustozi, o‘z jamoasining
diniy va dunyoviy sardori bo‘lgan.
Ma’lumki, islom diniga qadar aholining mavjud an’anaviy urf-odat va udumlariga
ko‘ra, vafot etgan kimsani kafan bilan emas, balki uning hayotlik chog‘ida
kiyadirgan bayramona kiyim-boshlari va kasbi-kori bilan bog‘lik mehnat qurollari
bilan ko‘shib ko‘mish odati bo‘lgan. Ayollar qabriga esa, xatto ularning bisotidagi
taqinchoqlarini ham qo‘shib ko‘mganlar. Sardor qabrini ochganimizda, u ushbu
maskan xududida ochilgan 46 ta qabrlardan farqli o‘laroq, juda boy bo‘lib chiqdi,
ya’ni qabrdan 50 dan ortiq predmet topildi. Ularning 17 tasi uning kasbiga
aloqador shaxsiy predmetlar bo‘lib, qolganlari esa uning qabiladoshlari tomonidan
tortiq qilingan turli xil sopol idishlar bo‘lgan.
Qadimgi ajdodlarimiz diniy tasavvuriga ko‘ra, odamzod o‘lsada uning ruhi
o‘lmaydi. Endi u boshqa tanada narigi "dunyoda" yashaydi va o‘z kasbini u erda
davom ettiradi, degan tasavvur mavjud bo‘lgan. SHuning uchun uning qabriga
idishlarda turli xil ovqat qo‘yish odati bo‘lgan. Demak, qabrda qancha idish ko‘p

bo‘lsa marhumning hayotligidagi ijtimoiy o‘rni ham shuncha yuqori bo‘lgan,
deyish mumkin.
Endi, marhum shaxsiy mulkining tarkibiga kelsak, 5 kv.m.dan ko‘proq joyni
egallagan bu qabr, 50 yoshlardagi erkak bo‘lib, u o‘ng yoni bilan oyoqlari bukilgan
holda g‘ujanak qilib yotqizilgan. Uning quloq bo‘shlig‘ida bronza halqa, iyagi
yaqinida hukmdorlik belgisi-ASO (jezl) ning zo‘g‘atali bronza nishoni (zo‘g‘atada
uning yog‘och dastasidan parcha saqlangan), uning yaqinida 6 ta buyum (bir
bo‘lak lazurit tosh, 3 ta tosh qayroqchalar, bronzadan ishlangan porma va
bolg‘acha) bir joyda jam edi. Ulardan sal narida bronza xanjar va bronza kosa,
marhumning oyoq tomonini 30 dan ortiq turli xil sopol idishlardan tashqari, 2 ta
bronza kosa, surmadon va 2 ta to‘g‘nog‘ich egallagan edi. Qabr ashyolarining
tarkibi uning hayotlik chog‘ida professional zargar va metallurg bo‘lganligidan
dalolat beradi. CHunki, qabr ayvonidan 3 ta arxeologik butun tigel- qozon
parchalari topilib, ular ushbu qabrga aloqador o‘spirin mozoriga, sardor shogirdiga
tegishli edi. Qabr topilgan xonani qazish vaqtida, deyarli polga yaqin madaniy
qatlamdan mergeliy toshidan ishlangan muhr ham topilganini hisobga olsak, ushbu
uy-joy kompleksi, jamoa oqsoqoliga tegishli ekanligiga hech bir shubha qolmaydi.
Demak, 5-tepa nomi bilan o‘rganilgan ushbu turar-joy massivini boshlig‘i
(kad xudosi) bir vaqtni o‘zida nafaqat bir jamoaning diniy va dunyoviy sardori,
balki zargarlik va metallurgiya sohasining piru ustozi bo‘lgan ko‘rinadi. CHunki,
katxudot hovlisida otashparastlikka tegishli muqaddas suv ramzi-quduq va olov
ramzi-otashkalaning joylashishi, uning diniy rahnamo sifatida belgisi bo‘lsa, sardor
qabrining o‘choq (muqaddas olov) qarshisida joylashishi, uning kadxudot
ekanligidan alomat edi. Qabrdagi maxsus ashyoviy dalillar esa, uning
hunarmandchilikning ma’lum bir yo‘nalishi bo‘yicha piru ustozligidan dalolat
beradi.
SHunday qilib, 5-tepada olib borilgan qazishmalar jarayonida ma’lum
bo‘ldiki, ushbu tepalik bir necha qurilish davrida shakllanib borgan. Dastlab uning
shimoli-g‘arbiy qismi o‘zlashtirilgan. U bir necha uy-joy komplekslarini
birlashtirgan katta patriarxal oilaga tegishli bo‘lib, patriarx turar-joy kompleksida

katta patriarxal oilaning olov ma’budi bilan bog‘liq atashkadasi joylashgan. Davr
o‘tishi bilan ushbu turar-joy massivi maydoni har tomonga kengayib, uni uch
(g‘arbiy, sharqiy va janubiy) tomondan o‘rab olgan mudofaa devorlari o‘z
vazifasini o‘tab, hatto uning ustida ham uy-joy komplekslari va yangi diniy
ob’ektlar qad ko‘taradi.
Ana shunday ob’ektlardan biri mudofaa inshootining janubiy va sharqiy
liniyasi xarobalari ustida qurilgan. Bu davriy jihatdan yodgorlikning Ko‘zali
qurilish bosqichiga tegishli jamoaviy ibodatxona bo‘lib, u atashgoh, ibodatxona
zali va unga tutash tosh yo‘lakchadan iborat bo‘lgan. Ibodatxona zali buzib
tashlangan sharqiy mudofaa devori ustida qad ko‘targan. Zal poliga zichlab mayda
(tuxum kattaligidagi) toshlar terib chiqilgan. Ibodatxona devorlari vayronaga
uchrab, xonada faqat altarning kulga to‘la, doira shaklidagi rezervuari saqlangan
xolos. Zal markazida diametri 1,5 m., chuqurligi 1 m.dan kam bo‘lmagan doira
shaklli yana bir altar joylashgan. Uning devorlari olovda qizarib pishiq g‘isht
rangiga kirib ketgan. Ibodatxonaga, uning janubi-sharqiy tomonidan kengligi 70
smli tosh yo‘lakcha kelib taqalgan. Tosh yo‘lakcha janubiy mudofaa devor ustiga
qurilgan xonalar oralab, g‘arbga tomon ketgan. Uning uzunligi 25 m. U g‘arbiy
devor chegarasidan o‘tgach yo‘qolgan. Tosh yo‘lakcha, poliga tosh terilgan xona
va uning qoq o‘rtasiga joylashgan kulga to‘la altar 5-tepalikning ikkinchi qurilish
davrida qad ko‘targan jamoaviy ibodatxona kompleksi sifatida Mo‘lali bosqichida
ham faoliyat ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin.
YUqorida tavsif etilgan jamoaviy ibodatxonaning bosh ob’ekti doira
shaklidagi kul qoldiqlariga to‘la altar bo‘lib, u Ko‘zali davri jamoaviy
ibodatxonaning muqaddas otashkadasi bo‘lgan. Ibodatga kelgan jamoa a’zolari
muqaddas tosh yo‘lakcha orqali muqaddas zalga kirib, otashkada atrofida tegishli
rasm-rusmlarini o‘tkazib, ko‘ngli taskin topgach, o‘z uylariga qaytishgan.
Muqaddas tosh yo‘lakchaning har ikki tomoniga parallel qilib, qalin (kengligi 80
sm) devor barpo etilgan, u devorlar fundamentiga harsang toshlar yotqizilgan. Bu
parallel devorlar 3 joyda perpendikulyar devorlar bilan kesilib, tosh yo‘lakcha
ularni oralab o‘tgan.

Janubiy parallel devor orqasida yupqa plita toshlardan qurilgan (uzunasi 4 m.
kengligi 0,70 sm) 2 ta tosh yashiklar ochildi. Tosh yashiklar usti plita toshlar bilan
yopilgan edi. Har bir yashikda olovda kuyib, deyarli kukunga aylangan kul aralash
odam suyak parchalari uchratildi. YAshiklar tosh qopqoq bilan yopilgan bo‘lib,
ulardan birining tosh qopqog‘i sindirilgan. YAshiklar ichida yomg‘ir va qor
suvlaridan hosil bo‘lgan toza loyqa qatlami uchratildi. Toza loyqa qatlami ostidan
esa oppoq kul aralash kuygan suyak qoldiqlari va ikki parcha dashtliklarning sopol
parchalari topildi.
Tosh yashikda bunday topilmalarni uchrashi ushbu qurilma chorvador o‘zga
etnik guruhlarga tegishli qabr ekanligidan dalolat beradi. Tosh yashiklarning
ikkinchisi ustidan perpendikulyar devor kesib o‘tgan. Ehtimol, bu devor mo‘lali
yoki bo‘ston davriga tegishli bo‘lishi mumkin. CHunki, devor loyi ichida Sopolli
madaniyatining so‘nggi bosqichlari sopol parchalari uchraydi. Ushbu jamoaviy
ibodatxona va uning atrofini qazish vaqtida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, tosh
yashiklar, ibodatxona kompleksi va tosh fundamentli devorlar ko‘zali davriga
tegishli bo‘lib, aynan shu davrda qadimgi dehqonchilik jamoalari qishloq va
shaharlariga shimolning dasht chorvadorlari kirib keladilar va siyosiy-harbiy
ustunlikni qo‘lga kiritib, mahalliy aholining diniy-e’tiqod olamiga o‘z ta’sirini
o‘tkaza boshlaydilar. Bu haqda Ko‘zali davriga kelib turar-joy maskanlarida o‘zga
etnik guruhlarning qabrlarini paydo bo‘lishi, hatto mahalliy aholi yashash
makonlarida Andronovo madaniyatiga xos kuchukchalar qabrining uchrashi
bundan dalolat beradi. YAna bir dalil, ushbu tepa maydonida, tosh yashiklardan bir
necha metr narida chuqur tosh rezervuar (hovuz) ochildi.
Rezervuar maydoni 2x3 m., uning ichki devori kaolin loyi bilan suvolib, ustiga
zich qilib daryo toshlari terib chiqilgan, ostiga esa yirik plita toshlar yotqizilgan.
Xovuzning chuqurligi 1 m. Toshlar yuzasida olov izlari yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Xovuz devorining yuqori qismi uning ichiga yiqilib, rezervuar ichi kuygan toshlar,
tuproq aralash kul, sopol siniqlari va boshqa chiqindilarga to‘la edi. Bu joyni
chorvador oriylar jasadi kuydirilgan “krematoriya” sifatida talqin qilish mumkin.
Demak, tosh yashiklarga ko‘milgan dashtliklar jasadi aynan mana shu

“krematoriya”da kuydirilgan bo‘lishi mumkin. SHahriston xududida o‘rganilgan
yana bir noyob ob’ekt Tepa 6bo‘lib, uni qozigan vaqtimizda u monumental
me’moriy kompleksqoldigi, ya’ni otashparastlarning ibodatxonasi bo‘lib chiqdi.
v). Jarqo‘ton ibodatxonasi. Keng ko‘lamli arxeologik qazishmalar shahriston
maydonining 6-tepasida ham olib borildi. Bu joydan ilk zardushtiylik dinining
monumental ibodatxonasi ochildi. Ibodatxona Jarqo‘tonning eng baland qismida
qad ko‘targan. CHunki, qadimgi me’morlar, uning ijtimoiy hayotda tutgan o‘rniga
ko‘ra, o‘z davrida, unga qaysi tomondan nigoh tashlamasin, uning mahobatli
salovati baralla ko‘zga tashlanib turishini hisobga olganlar. CHunki, arki a’loda
joylashgan xukmdorning koshona qasri-qarorgohi o‘zining monumental bo‘yi-basti
bilan qadimgi shaharning kun botarida savlot to‘kib tursa, xuddi ana shunday
boshqa bir monumental bino-otashparastlar ibodatxonasi, uning kun chiqar
tomonida, shahar va atrof aholi punktlari jamoalarining muqaddas sajdagohi
sifatida ko‘zga tashlanib turgan.
Keyingi yillarda O‘rta Osiyoning qator arxeologik yodgorliklarida
ibodatxona, diniy markaz va muqaddas sajdagoh deb atalgan monumental
xarakterdagi diniy-e’tikod inshootlari ochilgan. Bular, Oltintepada diniy markaz
majmuasi, Dashli-3 da ibodatxona, Sarazmda diniy sajdagoh markazi, Murg‘ob
vohasida To‘g‘oloq va Gonur ibodatxonalari deb atalgan. Jarqo‘ton ibodatxonasi
esa ana shular qatoridagi eng mukammad quyosh ibodatxonasi edi.
Jarqo‘ton ibodatxonasi to‘g‘ri to‘rt burchak shaklda (44,5 x 6O m.), tomonlari
yorug‘likka moslashtirilib qurilgan. CHor atrofi hom g‘ishtli qalin (4,5 m.)
mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan. Funksiyasiga ko‘ra, u ikki qismdan, ya’ni
muqaddas sajdagoh va ibodatxona qoshidagi xo‘jalik-xizmat qismidan iborat.
Kompleksning muqaddas sajdagoh qismi uning sharqiy tomonini (35 x 35 m.)
egallagan .
Ibodatxonaning muqaddas qismida yopiq koridorlar, majusiy otashparast
mubodlar xonasi, muqaddas kulxona, supali kutish zali, keng va baland tagkursi
(Platforma) maydoni va uning ustida 4 kolonnali ayvon ostida bosh otashgoh,
ochiq hovli va unda tor (8O sm) tosh yo‘lakcha va yo‘lakcha tomonlari bo‘ylab

quduq va doira shaklida ishlangan altarlar joylashtirilgan. Tosh yo‘lakcha ochiq
hovlining shimol tomonida joylashgan otashgohga borib yakunlanadi.
Yo‘lakchaning g‘arbga tomon burilgan tarmog‘i esa ochiq hovlining g‘arbida
joylashgan muqaddas kulxonaga kirish eshigi oldida to‘xtagan.
Ibodatxonaga kirish darvozasi kompleksning janubiy tomonida, uning
xo‘jalik-xizmat qismi tomoniga joylashgan. Ilohiy e’tiqodi bo‘yicha ruhini pok
etishga kelgan ziyoratchilarni darvoza qarshisidagi ochiq hovlida ibodatxona
xizmatchilari-rohibalar kutib olishgan. Ziyoratchilar o‘z navbatida keltirgan narzi-
niyozlarini ularga topshirib, ibodatxona xizmatchilari kuzatuvida, ibodatxonaning
janubiy mudofaa devori osti bo‘ylab ketgan usti yopiq koridorda erga, bo‘g‘iziga
qadar ko‘milgan sopol barkashdagi qandaydir suyik ichimlikdan (ehtimol, xaoma
bo‘lsa kerak) tanavvul qilishib, ichki a’zolarini poklashgan. So‘ng ziyoratchilar
uzunligi 25 metrli yopiq koridor oxirida pillapoya orqali ochiq hovliga ko‘tarilib,
uning o‘rtasiga yotqizilgan tosh yo‘lakcha orqali hovlining shimoliy qismida
joylashgan yirik otashgoh tomon yo‘l olishgan. Uni tavof qilishgach, so‘ng
sajdagohning eng baland qismi - keng supa ustiga qurilgan bosh otashkada tomon
yo‘l olgan. Bosh altarda mangu olov o‘chmagan va uni tavob qilish bilan
otashparastlarning ziyorati yakunlangan bo‘lishi kerak.
Baland va keng supa bilan tosh yo‘lakli ochiq havli o‘rtasida kvadrat shaklida
chuqir xona bo‘lib, u qalin toza kul qatlami bilan to‘lgazilgan edi. Uning kul
qatlamini ko‘zdan kechirilganda, u erdan ko‘plab sopoldan ishlangan altar
chiroqlarning siniqlari topildi. Bu xona muqaddas kulxona bo‘lib, u ibodatxona
altarlarida yongan olov kullari saqlanadigan maxsus joy bo‘lgan ko‘rinadi. Ana
shu kulxonaning shimoliy va janubiy tomonlarida ikkita xona ochilib, ularning
birini shimoliy devorida o‘choq va uning devorlari bo‘ylab esa supa joylashgan.
Bu xona rohibalar xonasi bo‘lsa kerak. Ochiq hovlidan o‘tgan tosh yo‘lakchaning
o‘ng tomonida muqaddas quduqlar, chap tomonida esa qator altarchalar
joylashgan.
Jarqo‘ton ibodatxonasining ochiq havlisidagi tosh yo‘lakchaga parallel
qozilgan 4ta quduqning barchasi jamiyatda yuz bergan qandaydir voqea tufayli

somon bilan to‘ldirilib, ustiga qator g‘isht terib chiqilgan. Davrlar o‘tishi bilan
quduqlar ichidagi somon chirib, quduq ustidagi g‘ishtlar ularni qazish vaqtida
qulab tushdi. Quduqlarning chuqurligi 7 metrdan kam bo‘lmagan. Quduq ostida
suv bo‘lib, quduq tubidan loy aralash sopol parchalari topildi. Har bir quduq
ostidan olingan sopol parchalarini o‘rganilganda, bir quduqdan chiqqan sopol
davriy jihatdan ikkinchi quduq sopollariga o‘xshamas edi. To‘rt quduqdan topilgan
sopollar Sopolli madaniyatining to‘rt bosqichiga tegishli bo‘lib, ular
ibodatxonaning xronologik ketma-ketlikda davriy sanasini belgilashda yopiq
arxeologik kompleks sifatida xizmat qildi.
Ibodatxona sajdagoh qismining shimoliy koridor bo‘ylab joylashgan keng
xona 8 supali kutish zali bo‘lib, u erdan ham bir quduq topilgan. Ammo, uning
tubidan terib olingan sopollar tarkibi esa, Sopolli madaniyatining 4ta bosqichiga
tegishli ekanligi aniqlandi. Muqaddas quduqlar va altarlar joylashgan ochiq havli
o‘rtasidan o‘tgan tosh yo‘lakchani ikki joyida shurf qozib ko‘rildi. SHurf
kesmasida tosh yo‘lakchani to‘rt qatlamdan iborat ekanligi aniqlandi. Bu esa
ibodatxonaning faoliyat davrini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.Ochiq
hovli maydonida uchratilgan tosh yo‘lakcha, quduq va altarchalar ibodatxonaga
ilohiy xarakter bag‘ishlaydi.
Ibodatxonaning muqaddas sajdagoh qismida bosh otashgoh joylashgan bo‘lib,
u keng va baland supa maydonida qad ko‘targan. Ziyoratchilar bosh otashgoh
joylashgan keng supa maydonida bosh otashgohni tavof qilib bo‘lgach, ibodat
yakunlangan. Ibodat yakunlangach, ziyoratchilar asta-sekin, bosh altar
maydonining janubiy-g‘arbiy burchagida, kishi nazari tushmaydigan tor (kengligi
80 sm) yo‘lakcha orqali ibodatxonani tark etishgan. Aynan shunday manzara
Eronning mil. avv. VIII asrga tegishli muqaddas Barde Nishonda va Masjidi
Sulayman ibodatxonalarida ham kuzatiladi. Bu ibodatxonalarning bosh
otashkadaga olib boruvchi zinapoyalari tantanali xarakterga ega bo‘lib, ibodat
yakunlangach, ziyoratchilar tantanali zinapoyalarga parallel qilib qurilgan tor va
oddiy yo‘llar orqali sajdagohdan chiqib ketishgan.

Jarqo‘ton ibodatxonasining muqaddas platformada qad ko‘targan markaziy
kult ob’ektining qurilish rejasi va funksional xarakteri Eronning yuqorida nomlari
zikr etilgan ibodatxonalarga yaqin turadi, ya’ni Eron zardushtiylik
ibodatxonalarining tarixiy ildizlari Jarqo‘ton ibodatxonasiga borib taqaladi.
Ibodatxonaning sajdagoh qismidan topilgan kvadrat shakldagi muqaddas
kulxona toza kul qatlami bilan to‘lgazilgan edi. Uning kul qatlamini ko‘zdan
kechirilganda, u erdan ko‘plab sopoldan ishlangan altar chiroqlari (perenosnoy
altar) va sopol qadahlarning parchalari topildi. Muqaddas kulxonadan topilgan
bakal parchalari esa, ibodat marosimlari davomida qandaydir muqaddas ichimlik
(Xaoma) ichish ibodat udumlarining ajralmas qismi bo‘lganligidan dalolat beradi.
Ibodatxonaning xo‘jalik-xizmat qismidan topilgan muqaddas xumo shaklidagi
sopol idish esa (Rasm..), farazimizni to‘g‘ri ekanligini tasdiqlaydi.
Muqaddas kulxonaning shimoliy va janubiy tomonlarida bittadan xonalar
ochilib, ularning birini shimoliy devorida o‘choq va uning devorlari bo‘ylab esa
supa joylashgan. Bu xonani rohibalar xonasi deb atash mumkin.
Muqaddas sajdagohning shimoli-sharqiy burchagida joylashgan 8 ta supali zal
esa, amalda bosh otashgohni ziyoratchilar guruhi tavof qilishayotgan kezlarda
navbat kutib o‘ltirgan ziyoratchilar uchun kutish zali vazifasini o‘tagan.
Ibodatxonaning sharqiy mudofaa devorini shimoliy qismida doira shaklda qurilgan
yagona burj joylashgan. Unga koridor tomondan mudofaa devori ichiga
joylashtirilgan kvadrat shakldagi xona orqali o‘tilgan. Ushbu burj otashparastlarni
ibodatga chaqirish burji bo‘lishi mumkin.
Endi, ibodatxona qoshidagi xo‘jalik-xizmat qismiga kelsak, u kompleksni
to‘rtdan bir qismini tashkil etadi. Ibodatxonaning xo‘jalik-xizmat qismidan,
yuqorida eslatib o‘tilgan g‘alla omboridan tashqari, bronzadan mitti buyumlar
tayyorlash ustaxonasi, kenotaf mozorlar uchun buyurtma asosida haykalchalar
tayyorlash ustaxonasi, muqaddas ichimlik tayyorlash "sexi" va ularni saqlash
omborlari topildi. Bu ishlab chiqarish punktlari va ularga tegishli ashyoviy
dalillarga qaraganda, jarqo‘tonliklarning dafn marosimi bilan bog‘liq barcha urf-

odatlarning amaliy echimi otashparast mubodlar nazoratida bo‘lib, ularning faol
ishtirokida dafn marosimlari o‘tkazilgan ko‘rinadi.
Ibodatxona qoshida xo‘jalik-xizmat kompleksining tashkil etilishi esa,
ajdodlarimizning ma’naviy olami va diniy tasavvurlaridan kelib chiqqan bo‘lib,
ular quyosh kulti bilan bog‘liq ilohiy qarashlarning ma’lum qonun va qoidalariga,
tartib va mafkuraviy tizimiga bo‘ysundirilgan. Ibodatxonalar qoshida maxsus
ishlab chiqarish – xo‘jalik bo‘limining tashkil etilishi Qadimgi SHarqda
zardushtiylik ibodatxonalarining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib kelgan.
SHunday qilib, Jarqo‘tonning eng ko‘rkam baland joyida, shaharning kun chiqar
tomonida monumental inshoot-otashparastlar ibodatxonasining qad ko‘tarishi va
uning kun botish tomonida, Arki A’loda joylashgan hukmdorning koshona qasri-
qarorgohi bir tomondan qadimgi shaharning diniy va dunyoviy boshqaruv
tizimidagi asosiy shaharsozlik madaniyatining ko‘rki bo‘lsa, ikkinchi tomondan,
ushbu inshootlar yirik aholi punktining "shahar" deb atalishiga mazmun va ma’no
kasb etuvchi noyob ikki omil edi.
SHunday qilib, Sopollitepa va Jarqo‘ton hamda shu turkumga kirgan 20 dan
ortiq boshqa yodgorliklarda olib borilgan arxeologik izlanishlar tufayli o‘zbek
xalqining o‘troq etnik qatlami madaniyatini xarakterlovchi juda boy, noyob
arxeologik materiallar olindi. Bu madaniyatga tegishli minglab qabrlar ashyolari
asosida bronza davri ajdodlarimizning dafn ma’rosimlari va diniy e’tiqodini
o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Stratigrafik kesma materiallarini qabr ashyolari bilan
qiyosiy o‘rganish asosida Sopolli madaniyatining davriy sanasi va uning
xronologik bosqichlarini aniqlash imkoniyati tug‘ildi. Dastlab bobo dehqonlar
madaniyatining Sopolli va Jarqo‘ton bosqichlarida qabrlar ichiga qo‘yilgan mehnat
va harbiy qurollar kundalik hayotda foydalanib kelingan predmetlardan iborat
bo‘lsa, dafn marosimlari bilan bog‘liq bu urf-odat ushbu madaniyatning ko‘zali
bosqichidan boshlab tubdan o‘zgardi.CHunki, aynan huddi shu davrda katta
patriarxol oila otashkadalaridan tashqari butun bir shahar yoki shahar-davlat
masshtabida xizmat qiluvchi monumental ibodatxonalar paydo bo‘ldi, endilikda
ular jamiyatni boshqarish tizimidagi asosiy omillardan biriga aylandi, tug‘ilib

kelayotgan dastlabki sinfiy jamiyatning mafkuraviy markazi, aholiga ruhiy madad
va taskin beruvchi bosh sajdagoh tashkil topdi.
Darhaqiqat, arxeologik materiallar tipologik tahliliga ko‘ra, Jarqo‘ton
ibodatxonasi miloddan avvalgi XV asrda qadimgi qal’a o‘rnida qad ko‘targan.
Aynan shu asrning so‘ngida jarqo‘tonliklar hayotida tub o‘zgarishlar yuz beradi.
Endilikda hayotdan ko‘z yumgan odamlarni ular yashagan xonalarga ko‘mish
barham topdi. Qadimgi shahardan tashqarida, bir necha tabiiy tepalarni egallagan,
umumiy maydoni 20 ga dan kam bo‘lmagan qabriston tashkil topdi. Ularda
o‘tkazilgan arxeologik izlanishlar natijasida, qo‘lga kiritilgan ashyoviy dalillarga
qaraganda marhumlarni yashab turgan o‘z hovli - joylariga ko‘mish urf-odati
jarqo‘ton bosqichining so‘nggi damlarida barham topgan. Birinchidan, Jarqo‘ton
va shu madaniyatga tegishli boshqa yodgorliklarning uy-joy massivlarini
birortasida na ko‘zali, na mo‘lali, na bo‘ston bosqichlariga oid bironta ham qabr
uchratilmadi. Ikkinchidan, Sopolli madaniyatining sopolli va jarqo‘ton
bosqichlarida biror kimsa olamdan o‘tsa, an’anaviy urf-odatga ko‘ra, uning
qabriga, uning hayotlik davridagi kasbi-koriga tegishli mehnat va harbiy
qurollarini qo‘shib ko‘mish odat bo‘lgan. Undan tashqari, dafn marosimiga
qatnashgan har bir oila nomidan sopol idishlarda marhum qabriga suyuq yoki
kuyiq ovqat qo‘yilgan. Mana shu an’anaga ko‘zali bosqichidan boshlab, qat’iy
ravishda ba’zi bir tuzatishlar kiritildi, ya’ni endilikda mehnat qurollarining asl
nushalari o‘rniga, u qurollarning mitti nusxalari qo‘yiladigan bo‘ldi. Ehtimol, bu
o‘zgarishlar metall xom ashyosini tejash maqsadi bilan bog‘liq bo‘lgandir yoki
buning zaminida qandaydir diniy g‘oyaviy ma’no yotar? Har qalay, bu o‘zgarish
aynan o‘sha davr otashparastlar mafkurasida patriarxal oilaviy otashkadalarning
umumshahar ibodatxonasi darajasiga o‘sib chiqish jarayonida sodir bo‘ldi.
Uchinchidan, umumshahar yoki ma’lum bir voha miqyosida monumental bosh
ibodatxonaning shakllanishi munosabati bilan otashparastlar mafkura olamida
qandaydir o‘zgarishlar yuz berdi. Masalan, marhumni "narigi" dunyoga kuzatish
bilan bog‘liq marosimlar endilikda, ibodatxona mubodlari nazoratiga o‘tib, ular
tartibga solgan me’yoriy o‘lchamlarda o‘tkazilgan. CHunki, ibodatxonaning

xo‘jalik-xizmat qismini qazish vaqtida marhumni dafn etish bilan bog‘liq ba’zi bir
masalalar echimini ibodatxona o‘z zimmasiga olgan ko‘rinadi. Bunday xulosaga
kelishimizda ibodatxonaning xo‘jalik-xizmat qismidan Sopolli madaniyatining
ko‘zali, mo‘lali va bo‘ston bosqichlari qabrlarida uchratilgan mitti bronza
buyumlari tayyorlanadigan maxsus metallurgiya ustaxonasi, kuydirilmay qizil
rangga bo‘yalgan bir necha odam haykalchalari va muqaddas ichimlik
tayyorlaydigan "sex" qoldiqlari ochilgan. Ular ibodatxona huzurida buyurtma
asosida maxsus tayyorlangan.
Masalan, shunday ashyoviy dalillar qadimgi Baqtriyaning janubida (SHimoliy
Afg‘oniston) hamda qo‘shni Marg‘iyonada prof. V.I. Sarianidi tomonidan bronza
davri yodgorliklari Dashli-3, Tillatepa, Qutluqtepa, Gonurtepa, To‘g‘oloq-1 va
To‘g‘oloq-21 otashparastlik ibodatxonalarida ham uchratilgan. V.I. Sarianidi
Gonurtepada otashparastlik ibodatxonasini o‘rganganda,xonalarning biridan
kishini kayfiyatini ko‘taruvchi muqaddas ichimlik qoldiqlarini topgan. U erdan
topilgan gips qoplamali idishlardan biri MDU qoshidagi maxsus laboratoriya
tekshiruvidan o‘tgazilganda, idish ichidagi gips qatlamlari orasidan,kutilmaganda,
efedra o‘simligi izlari hamda ko‘p miqdorda ko‘knor va nasha urug‘ining izlari
topilgan.
Xuddi shunday gipslangan xonalar Marg‘iyona vohasining bosh ibodatxonasi
To‘g‘oloq-21 va qishloq ibodatxonasi To‘g‘oloq-1 da ham uchratiladi. Qorayib
ketgan ko‘knor urug‘ining qoldiqlari sirtiga aniq qilib odam ko‘zlari tushirilgan
naychasimon suyak ichidan topilgan.
SHunday qilib, qadimgi Baqtriya va Marg‘iyonada topilgan bronza davrining
otashparastlar ibodatxonalari zardushtiylik dinining ildizlari aynan mana shu
viloyatlarda yaratilganligidan guvohlik beradi. To‘g‘ri, Zardusht miloddan avvalgi
VII asrning ikkinchi yarmi va VI asrning boshlarida yoki undan avval yashagan
tarixiy shaxs sifatida yangi dinni yaratmadi, balki u qabiladoshlari qadimdan
topinib kelayotgan otashparastlar dinini isloh qildi. Boshqacha qilib aytganda, u
eski diniy e’tiqod va tasavvurlar tizimiga o‘zgarib borayotgan zamon talabi asosida
o‘z qarashlarini, konsepsiyasini kiritdi.

Ishonch bilan aytish mumkinki, Marg‘iyonada Zardusht islohiga qadar olovga
topinish va xaoma ichimligini ilohiylashtirish kuchli bo‘lgan. Bu e’tiqod ob’ektlari
Zardusht ta’limotida ham o‘zgarib borayotgan zamon talabi asosida o‘z o‘rnini
topgan.
SHunday qilib, yuqorida bayon etilgan arxeologik izlanishlar va qazishmalar
jarayonida topilgan ashyoviy dalillar tahlilidan kelib chiqib, quyidagi yakuniy
xulosaga kelish mumkin:
1) O‘ebekiston Respublikasining janubiy viloyatlarida miloddan avvalgi II
ming yillikning birinchi yarmi davomida Qadimgi SHarq sivilizatsiyasiga xos
urbanistik tarixiy sharoitda yuksak rivojlangan ilk shahar madaniyati tarkib topadi.
Ushbu ilk shahar madaniyatining iqtisodiy, ijtimoiy va etnomadaniy asoslari
Surxondaryo viloyatining SHerobod vahosida qad ko‘targan noyob yodgorliklar –
Sopollitepa va Jarqo‘ton misolida o‘rganildi.
2) Agar Sopollitepa o‘zining qadimgi shaharsozlik madaniyatiga xos barcha
alomatlari bilan protoshahar, yani Avestada tilga olingan Vara qal’a - qo‘rg‘onini
eslatsa, Jarqo‘ton yodgorligi O‘zbekiston hududida birinchi bor tarkib topgan tom
ma’nodagi eng qadimgi ilk shahar edi.
3) Jarqo‘tondan topilgan ashyoviy dalillar uni mil.avv. II ming yillikning
o‘rtalariga taaluqli ekanligini tasdiqlaydi. SHu davrga oid o‘nlab yodgorliklar
butun Janubiy O‘zbekiston bo‘ylab va Tojikistonning unga tutash hududlaridan
topib o‘rganilgan. Ular orasida maydoni va ichki topografik tarkibi jihatidan shahar
talabiga javob berishi mumkin bo‘lgan yodgorlik Jarqo‘ton bo‘lib, u o‘z davrining
nafaqat yirik shahri, balki SHimoliy Baqtriya hududida birinchi bor tashkil topgan
ilk davlat – Qadimgi Baqtriya podsholigining bosh shahri bo‘lgan bo‘lishi ham
mumkin.
4) Jarqo‘ton yodgorligida uzoq yillar davomida izlanishlar olib borish tufayli,
uni dastlab Qadimgi SHarq sivilizatsiyasiga xos ilk dehqonchilik madaniyati
yodgorligi sifatida tavsif etilgan bo‘lsa, keyingi tadqiqot natijalari Jarqo‘tonni ilk
shahar sifatida izohlashga imkon berdi.

5) Jarqo‘ton ibodatxonasida olib borilgan tadqiqot natijalari zardushtiylik
dinining ilk kurtaklari mil.avv. II ming yillikning ikkinchi yarmida paydo bo‘la
boshlaganligini tasdiqlamoqda. SHuningdek, bu erda ochilgan monumental
ibodatxona va otashgohlar bronza davrida qadimgi dehqon jamoalarining ilk
shaharlar tarkibida qad ko‘targani, bu din o‘zbek ilk davlatchiligining mafkuraviy
asosini tashkil etganligini ko‘rsatmoqda. Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi
“Avesto”da aks etgan jamiyatning ijtimoiy tarkibi va ramziy belgilari bronza davri
ibodatxonalarida, aynan, Jarqo‘ton ibodatxonasida va shu davr dafn marosimlari
bilan bog‘liq udumlarda yaqqol o‘z aksini topgan.
Ma’lumki, zardushtiylik dini ma’lum tartib-qoidalar, udumlar asosida muayyan bir
davrda shakllandi. Dinning paydo bo‘lishi, uning maxsus tizim asosida
shakllanishi jamiyatda insonlarning ishonch-e’tiqodini qozonishiga va mafkuraviy-
siyosiy hokimiyatni mustahkamlash uchun zarur vosita hisoblanadi.

Sopolli-Dashli madaniyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish