Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Сополли маданиятининг заргарлик буюмлари

Купить
СОПОЛЛИ МАДАНИЯТИНИНГ ЗАРГАРЛИК БУЮМЛАРИ
МУНДАРИЖА
КИРИШ............................................................................................................... 3
I БОБ.   СОПОЛЛИ  МАДАНИЯТИ  ТАҚИНЧОҚЛАРИ ҲАҚИДА
УМУМИЙ МАЪЛУМОТ 14
I.1.  Сополлитепа тақинчоқлари…………………………… 16
I.2.  Жарқўтон тақинчоқлари…………………………… 24
I.3.  Мўлали тақинчоқлари……………………………………….... 36
I.4.  Бўстон VI тақинчоқлари……………………………... 39
I.5.  Тиллабулоқ тақинчоқлари.................................................. 47
II-БОБ.   СОПОЛЛИ   МАДАНИЯТИ   ТАҚИНЧОҚЛАРИ
ТИПОЛОГИЯСИ ………………………….. 53
II. 1.  Сополли маданияти тақинчоқлари типологияси… …………… 53
II. 2.  Тўғноғич  ва диадемлар  типологияси … ……………………….. 56
II. 3.  Сирғалар типологияси ………………………………………….. 69
II. 4.  Маржон , мунчоқ, шокила лар типологияси … ………………… 72
II. 5.  Туморлар типологияси … ……………………………………… 80
II. 6.  Билагузук  ва узук лар типологияси … …………………………. 86
III-БОБ.   СОПОЛЛИ   МАДАНИЯТИ   ТАҚИНЧОҚЛАРИ
ХОМАШЁСИ, ТАРҚАЛИШ ГЕОГРАФИЯСИ ВА ҚАДИМГИ ШАРҚ
ЦИВИЛИЗАЦИЯСИДА ТУТГАН ЎРНИ.................................................... 92
III. 1.   Сополли   маданияти   тақинчоқларининг   асосий   хомашёлари   ва
уларнинг тарқалиш географияси 92
III. 2.   Минералогия-металлар   масканлари   ва   уларнинг   қадимги
йўллар, маданий алоқаларнинг шаклланишидаги ўрни......................... 114
III. 3.   Сополли   маданияти   тақинчоқлари   Қадимги   Шарқ
цивилизацияси тизимида........................................................................... 139
ХУЛОСА............................................................................................................. 157
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати............................................................ 158
Қисқартмалар  р ўйхати.................................................................................... 192
Альбом
1 КИРИШ
Мавзунинг   долзарблиги   ва   зарурати.   Жаҳон   тарихшунослигида
Марказий Осиё жануби бронза даври тарихи  аҳоли миграцияси, ривожланган
шаҳар   маданияти,   этномаданий   ва   этноиқтисодий   жараёнларнинг
ривожланиши   билан   ўзига   хос   хусусиятга   эга   ҳисобланади.   Ушбу   даврда
халқларнинг миграция  жараёнларининг фаоллашуви ва шу асосда  Марказий
Осиёнинг   деярли   барча   тарихий   минтақаларини   ярим   кўчманчи   ва
ўтроқлашаётган   деҳқон   жамоалари   эгаллашуви   кузатилади.   Марказий   Осиё
жануби   бронза   Сополли   маданияти   заргарлик   буюмларининг   ўрганилиши
кейинги   давр   тақинчоқларининг   ясалиш   анъаналари   давомийлигини
кўрсатишда муҳим аҳамиятга эга.
Жанубий   Ўзбекистон   бронза   даври   Сополли   маданияти
тақинчоқларининг   хомашёларини   чуқур   ўрганиш   орқали   юртимиз   ҳудудида
қадимдан   мавжуд   бўлган   минерал   (лазурит,   халцедон,   феруза   ва   гипс)   ва
металл   (олтин,   кумуш,   мис,   қалай)   конлари   ушбу   даврда   Қадимги   Шарқ
марказлари учун  ҳам   асосий хомашё  манбалари  бўлиши билан  бир  қаторда,
ушбу ҳудудлардан ҳам турли хил минераллар, жумладан, ақиқ ва сердолик –
Ҳинд водийсидан, хлорит – Эрон минтақасидан, нефрит – Хитой ҳудудидан
волиб   келинганлиги   аниқланди.   Ш унингдек,   Сополли   маданиятининг
аждодларимизнинг   турмуш   тарзини,   маданиятини,   санъатини,   ҳамда   урф-
одатларини ўзида мужассам этган  заргарлик буюмлари ясалиш технологияси
ва   шакли   жиҳатдан   ҳам   Қадимги   Шарқ   марказларининг   бронза   даври
ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларга   ўхшашлиги,   ушбу   минтақалараро
савдо   ва   маданий   алоқалар   бронза   давридаёқ   ривожланганлигини   ва   ушбу
алоқалар   турли   хил   савдо   йўллари   орқали   амалга   оширилганлигини
кўрсатди.   Ўзбекистон   Республикаси   Президенти   Ш.М.Мирзиёев   “ Марказий
ва   Жанубий   Осиё   азалдан   ишончли   савдо   йўллари   билан   боғланиб,   Яқин
Шарқ,   Европа   ва   Хитой   мамлакатлари   учун   ўзига   хос   кўприк   вазифасини
2 ўтаган”   лигини   алоҳида   таъкидлаганлар 1
.   Мил.авв.   III-II   минг   йилликдаёқ
минтақалараро   ривожланган   ушбу   маданий   ва   савдо   алоқаларни   заргарлик
буюмлари орқали кўрсатиш муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2017   йил   7   февралдаги
“Ўзбекистон   Республикасини   янада   ривожлантириш   бўйича   ҳаракатлар
стратегияси   тўғрисида”   ги   ПФ-4947-сонли   фармони,   Ўзбекистон
Республикаси   Президентининг   2019   йил   18   майдаги   “Ўзбекистон
Республикасида   заргарлик   тармоғини   жадал   ривожлантириш   чора-
тадбирлари   тўғрисида”   ги   ПФ-5721-сонли   фармони,   Ўзбекистон
Республикаси   Президентининг   2016   йил   2   декабрда   “Ўзбекистон
Республикасининг   туризм   соҳасини   жадал   ривожлантиришни   таъминлаш
чора-тадбирлари тўғрисида” ги фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг   1993   йил   1   мартдаги   “Ўзбекистон   тарихи   музейи   ашёлари
ҳақида” ги 115-сонли қарори, да белгиланган вазифаларни амалга оширишда,
ва   ўзбек   халқининг   қадимий   маданияти,   урф-одатлари,   анъаналари   ҳамда
бошқа   халқлар   билан   бўлган   маданий   ва   савдо   –   сотиқ   алоқаларини
ёритишда мазкур диссертация иши муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг   Ўзбекистон   Республикасида   фан   ва   технологиялар
тараққиётининг   устувор   йўналишларига   мослиги.   Диссертация
республика   фан   ва   технологиялар   ривожланишининг   I.   “Демократик   ва
ҳуқуқий   жамият,   маънавий-маърифий   ва   маданий   ривожланиш,   инновацион
иқтисодиётнинг шаклланиши” устувор йўналишига мувофиқ бажарилган.
Мавзунинг   ўрганилиш   даражаси.   XX   асрнинг   70   йилларида   бронза
даврига оид Сополли маданияти фанга киритилди 2
.  2020 йил маълумотларига
кўра   Сурхон   воҳасида   ушбу   маданиятга   оид   ёдгорликларнинг   умумий   сони
1
  Ўзбекистон   Республикаси   Президенти   Шавкат   Мирзиёевнинг   “Марказий   ва   Жанубий   Осиё:   минтақавий
ўзаро   боғлиқлик.   Таҳдидлар   ва   имкониятлар”   мавзусидаги   халқаро   конференциядаги   нутқи   //   16.07.2021.
https://president.uz/uz/lists/view/4484  
2
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977;   Аскаров
А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура на юге Средней Азии. Самарканд, 1993; Шайдуллаев Ш.Б.
Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари.   Тарих фан. д-ри. ... дис.
автореф . Самарқанд, 2009.
3 45   тага   етган 3
.   Шундан   12   тасида   археологик   қазишма   ишлари   тугалланган.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   фақат   Сополлитепа,   Жарқўтон,
Мўлалитепа,   Бўстон   VI,   VII,   Тиллабулоқ   ёдгорликларидан   тақинчоқлар
топилган   ва   улар   ҳақидаги   дастлабки   маълумотлар   маҳаллий   ва   хорижий
тадқиқотчиларнинг илмий нашрларида ёритиб ўтилган.
А.Асқаров ўз тадқиқотларида Сополлитепадан   8 та маржон-мунчоқлар
шодаси, 15 та мунчоқ донаси, 34 та билагузук, 29 та тўғноғич, 37 та тумор, 3
та сирға, 22 та узук ва 3 та диадем тўғрисида маълумот берган.
1975-1993   йилларда   А.   Асқаров   ва   Т.   Ширинов   бошлиқ   ЎзР   ФА
Археология   институтининг   Шеробод   отряди   Жарқўтонда   кенг   миқёсда
тадқиқот ишларини олиб борган 4
. Ушбу йиллар давомида ёдгорликдан жами
130 га яқин тақинчоқ топилган бўлиб, шулардан   14 таси маржон-мунчоқлар
шодаси; 4 та мунчоқ донаси, 31 та билагузук, 50 та тўғноғич, 12 та сирға, 17
та   узуклардир.   Бундан   ташқари,   ушбу   йилларда   амалга   оширилган
археологик   тадқиқотлар   натижасида   топилган   тақинчоқлар   тўғрисидаги
маълумотлар   Б.Н.   Абдуллаев 5
,   У.В.   Рахмонов 6
,   В.И.   Ионесов 7
,   Ш.Б.
3
Augustinova A., Stanco L., Shaydullaev Sh., Mrva M. Archaeological Survey in the Zarabag Micro Oasis (South
Uzbekistan).  Preliminary  Report  on  the  Season   2015  //  Studia   Hercynia  XIX/1,   262–281 ;   Stančo   L.,  Shaydullaev
Sh., Bendezu - Sarmiento J., Pažout A., Vondrova H. Kayrit Burial Site (South Uzbekistan): Preliminary Report for
Season   2014.   Studia   Hercynia   XVIII/1–2,   2014.   Р.   37;   Augustinova   A.,   Stanco   L.,   Shaydullaev   Sh.,   Mrva   M.
Archaeological  Survey in the Zarabag  Micro Oasis (South Uzbekistan), Preliminary Report on the Season 2015 //
Studia Hercynia XIX/1, 270; Stančo L.,Shaydullaev Sh., Bendezu-SarmientoJ., Lhuillier J., Kysela J., Shaydullaev
A.,   Khamidov   O.,   Havlík   J.,   Tlustá   J.   Preliminary   Report   on   the   Excavations   at   Burgut   Kurgan   in   2015.   Studia
Hercynia   XX/2,   2016.Р.   86–111;   Augustinova   A.,   Stančo   L.,   Damašek   L.,   Mrva   M.,   Shaydullayev   Sh.
Archaeological   Survey   of   the   Oases   of   Zarabag,   Karabag   and   Kampyrtepa   in   the   Piedmont   of   the   Kugitang
Mountains, South Uzbekistan – Preliminary Report  for the Season 2016 // Studia Hercynia,  XXI/1, 2017. P. 104-
148; Двуреченская Н.Д., Двуреченский О.В., Мокробородов В.В., Рукавишникова И.В., Рукавишников Д.В.
Маршрутные   исследования   на   юге   Узбекистана   в   2013   году   //   КСИА,   №   236.   2014.   С.   69–82;   Хамидов
О.А. Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   янги   ёдгорликлари .   Ф алсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .   Тошкент ,
2020.   – Б. 14-17;   Kaniuth K.   L ife in the countryside .   The rural  archaeology of the Sapalli culture   // Lyonnet, B.,
Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 4 60 – 469.
4
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   120   с ;   Аскаров А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	   Ранняя
городская культура эпохи бронзы юга Средней Азии.  –  Самарканд, 1993. – 162 с; Askarov A., Shirinov T. The
“Palace”,  Temple, and Necropolis  of Jarkutan.   Bulletin of the Asia Institute. The Archaeology  and Art  of Central
Asia   Studies   from   the   Former   Soviet   Union   //   Volume   №   8.   Published   with   the   assistance   of   the   Neil   Kreitman
Foundation (U.K.) and the Getty Grant Program.  1994.  – P .  13-26.
5
Абдуллаев   Б.Н.   Культура   древнеземледельческих   племен   эпохи   поздней   бронз ы   северной   Бактрии   (по
материалам   могильника   Джаркутан):   Автореф.   дисс…   канд.   ист.   наук.   –   Новосибирск.:   Институт
археологии АН Узбекской ССР, 1980. – 22 с.
6
Рахмонов У.В. Керамическое производство эпохи  бронзы  Южного Узбекистана: Автореф. дисс… канд. ист.
наук. – Самарканд.: Институт  археологии АН УзССР, 1987. – 18 с
7
Ионесов   В.И.   Становление   и   развитие   раннеклассовых   отношений   в   оседлоземледельческом   обществе
4 Шайдуллаев 8
,   Н.А.   Аванесова   Х.   Дукелар 9
  тадқиқотларида   ҳам   қайд   этиб
ўтилган.
1994   –   2003   йиллар   давомида   ёдгорликда   Ўзбекистон-Германия
археологик экспедицияси қўшимча илмий археологик тадқиқотлар ишларини
амалга оширган бўлиб,  ёдгорликдан жами 109 та тақинчоқ топилган. 
2005   –   2013   йилларда   Жарқўтон   ёдгорлигида   Ўзбекистон-Франция
халқаро   археологик   экспедициялари   фаолият   кўрсатган 10
.   Натижада,   64   дан
ортиқ заргарлик буюмлари топилган. 
А.А.Асқаров   ўзининг   Жарқўтон   топилмаларига   бағишланган
монографиясида   Жарқўтон   қабристонининг   Мўлали   босқичиги   тегишли
қабрларидан топилган жами 32 та тақинчоқлар тўғрисида  умумий маълумот
бериб ўтган 11
.
Северной Бактрии(по материалам погребальных комплексов   II   тыс. до н.э Южного Узбекистана): Автореф.
дисс…   канд.   ист.   наук.   –   Самарканд.:   Институт   археологии     им.   Я.Г.   Гулямова   АН   УзССР,   1990.   –   25   с;
Ионесов   В.И .   К   изучению   погребальных   комплексов   Джаркутана   //   ИМКУ,   27.   1996.   С.   17   –   29;   Ионесов
В.И . Новые  исследования могильника эпохи  бронзы Джаркутан  4В  //  ИМКУ, 22. 1988. С. 3 – 13;   Ионесов
В.И .  О новых погребениях  Джаркутана 3 //  ИМКУ, 23. 1990. С. 139 – 147.  Ионесов В.И .  Некоторые данные о
могильнике  Джаркутан-4В   //   ИМКУ,  24. 1990.  С. 8  – 18 ;   Ionesov  V.I.  The  struggle  between  life  and  death  in
Proto-Bactrian culture: ritual and conflict. Mellen Studies in Anthropology, Volume, 5. USA, 2002. - 220 pp.
8
Шайдуллаев Ш.Б.  Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари. Т арих
фан. д-ри. ... дис. автореф.   –  Самарқанд, 2009. – 58 б.
9
Дуке Х.   Вопросы   периодизации   эпохи   поздней   бронзы   в   степях   Средней   Азии,   Казахстана   и   Сибири   (№
575-археология):  Автореф. дисс. канд. ист. наук. – Ташкент.: Институт археологии АН СССР, 1970. – 23 с.
10
Мустафоқулов   С.,   Бендезу-Сармьенто   Х.Результаты   архео-антропологических   работ   на   Джаркутане   //
АИУз, 6.  –  Тошкент, 2009.  –  С. 175-186;  Мустафоқулов С., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Хасанов М.,
Люилье Ж., Люне Э.  Полевые работы Узбекско-Французской (МАFOUZ) экспедиции на Джаркутане в 2009-
2011 гг. // АИУз, 8.  –  Самарканд, 2012.  –  С. 203-213;  Мустафоқулов С., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У.,
Люилье   Ж.,   Искандерова   А.,   Рахимов   К.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Результаты   работ   на   памятнике
Джаркутан   в   2012   //   АИУз,   9.   –   Самарканд,   2013.   –   С.   137-144;   Мустафоқулов   С.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,
Рахмонов У., Люилье Ж., Рахимов К., Дюпон А. Археологические исследования на Джаркутане в 2013 г. //
АИУз, 10.  –  Самарканд, 2016.  –  С. 267-274; Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Хасанов М., Люилье
Ж., Сарменто Д. Отчёт  о проведении полевых исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008
год.   Фонд.   5.   Д.   224.   Самарканд,   2009.-21   с;   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Хасанов   М.,
Рахмонов  У.,   Люилье   Ж.,  Люно   Э,  Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.  Отчёт   о  проведении
полевых исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарканд, 2010.
– С. 32; Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Искандерова А., Рахимов К., Люилье Ж.,
Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-Французской   международной   археологической   экспедиции
(УзФМАЭ) за 2012 год.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2013.-180 с; Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х.,
Рахмонов У., Рахимов К., Люилье Ж., Дюпон А. Отчёт  о проведении  полевых  исследований  на памятнике
эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-Французской   международной   археологической
экспедиции( УзФМАЭ) за 2013 год.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2014.
11
АскаровА. Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977;   АскаровА.,
Абдуллаев Б. Джаркутан. Ташкент, 1983.
5 Бўстон   қабристонини   қазиш   ва   ўрганиш   ишлари   1974   йилда
А.А.Асқаров томонидан бошланиб 12
, 1990-2008 йиллар мобайнида профессор
Н.А.Аванесова   томонидан   давом   эттирилган 13
.   У   ўзининг   Бўстон   VI
қабристонига   бағишланган   илмий   монографиясида,   ушбу   қабристондан
топилган   жами   219   та   тақинчоқ   (9   та   билагузук,   136   та   маржон-мунчоқ
донаси, 46 та шокила-маржон, 2 та диадем, 14 та сирға, 12 та тўғноғич)  лар
тўғрисида маълумот берган 14
.
Сополли   маданиятининг   яна   бир   янги   ёдгорликларидан   бири
Тиллабулоқ   ёдгорлиги   бўлиб,   у   Шеробод   тумани   Пошхурт   қишлоғида,
табиий булоқ бўйида жойлашган. Ушбу ёдгорликда ЎзР ФА Санъатшунослик
институти,   Термиз   давлат   университети   ва   Германиянинг   Мюнхень
университети ўртасидаги уч томонлама илмий шартнома асосида археологик
тадқиқотлар   ўтказилиб,   2007-2012   йиллар   мобайнида   тўлиқ   очиб
ўрганилган 15
.   Ушбу   йилларда   амалга   оширилган   археологик   тадқиқотлар
натижасида   Тиллабулоқ   ёдгорлигидан   турли   хил   тақинчоқлар,   жумладан ,
мунчоқ(14 та намуна), тўғноғич(2 та намуна), туморлар(2 та намуна) ва узук,
билагузукларнинг парчалари топиб ўрганилган 16
.
12
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана.  Ташкент, 1977. С. 57.
13
Аванесова Н. А. Новое   в   погребальном   обряде   сапаллинской   культуры   //   АВ.   – №4.   – Санкт-Петербург,
1995.   –   С.63–72;   Аванесова	
 Н. А. Новые   работы   на   некрополе   Бустон   VI   //   АИ-2002.   – Ташкент,   2003.   –   С.
20-25;   Аванесова	
 Н. А. Сакральный комплекс могильника Бустон VI // ОНУ.   – №6.   – Ташкент, 1994.   – С. 46-
49;   Аванесова	
 Н. А. Храмовые   функции   сакрализованных   площадок   некрополя   доисторической   Бактрии.   –
Бустон VI // Степи Евразии в древности и средневековье. ММНК, посвященной 100-летию со дня рождения
М.П.   Грязнова.   – Санкт-Петербург,   2002.   –   С.108–115;   Аванесова	
 Н. А. Хронология   древнеземледельческих
памятников  Северной  Бактрии   эпохи  поздней  бронзы  //   Центральная  Азия  и  Южная  Сибирь. Вып . 1.   – М .,
2009 . – C. 6-51 ; Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand,
2016.  -  634 pp.
14
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016.- 634  pp.
15
Kaniuth K. Long distance imports in the Bronze Age of Southern Central Asia. Recent finds and their implications
for   chronology   and   trade   //   AMIT.   Bd.   42.   2010.   P.   3–22;   Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,
Sajdullaev   А .,   Makki   М .,   Biro   Р .   “Tilla   Bulak   –   2009   Vorbericht   zur   dritten     Kampagne”   //   AMIT.   Band   42.   -
Berlin.   2010;   ШайдуллаевА . Ш . Сополлимаданиятиглиптикасивасфрагистикаси .   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .
Тошкент , 2017
16
Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,   Sajdullaev   А .,   Makki   М .,   Biro   Р .   “Tilla   Bulak   –   2009
Vorbericht   zur   dritten   Kampagne”   //   AMIT.   Band   42.   -   Berlin .   2010 .   –   P . 1 34 ;   Каниут   К.,   Курмангалиева   А.
Раскопки   поселения   Тилла   Булак   в   2009   г.   (3-я   исследовательская   кампания)   //   Археологические
исследования в Узбекистане 2008-2009 года. № 7. Тошкент, 2012. – С. 96.
6 Сополли   маданияти   тақинчоқлари   тиологияси   бўйича   маълумотлар
А.А. Асқаров 17
, В.В.  Лунева 18
, В.Д.  Рузанов 19
, К. Каниут 20
,   Н.А. Аванесова 21
,
Э. Люно 22
,  А.Ш. Шайдуллаев 23
 ва  М.Б. Мейтарчиян 24
  каби тадқиқотчиларнинг
илмий   тадқиқот   ишларида   келтириб   ўтилган.   Хусусан,   А.Ш.   Шайдуллаев
ўзининг   фалсафа   доктори   (PhD)   илмий   даражасини   олиш   учун   ёзилган
диссертациясида Сополлитепа ва Жарқўтондан топилган 13 та соч тўғноғич-
муҳр ва Сополлитепа ва Тиллабулоқдан топилган 44 та туморларни ўрганган,
шунингдек   уларда   ифодаланган   тасвирларнинг   рамзий   маънолари,
типологияси,   классификацияси   ҳақида   маълумот   бериб   ўтган.   Бундан
ташқари,   Сополли   маданияти   тақинчоқларини   ясашда   ишлатилган
17
Аскаров   А. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973–С.94- 98;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи
бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 77 –78 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .  –  Ташкент, 1983.
–С .   19 - 2 1 ,   24 -25,   30-31;   Аскаров   А.,   Богданова-Березовская   И.В.   Металлические   изделия   из   поселения
Сапаллитепа   //   ОНУ-1972.   Вып.   10,   Ташкент, 1972 .   –   С.   59-64 ;Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-
Березовская  И.В., Рузанов В.Д. Химический  состав  металлических предметов из поселения Сапаллитепа //
ИМКУ ,  12. Ташкент, 1975.  –  C .72-84.
18
Лунева.  В.В.  Формирование  и   развитие  ювелирного  искусства  в  среднеазиатском   двуречье   (III-II   тыс.  до
н.э.   –   III-IV   вв.   н.э.):   Диссертация .   д-ра   ист.   наук.   –Ташкент,   2009.   –   С.   14 -27;   Лунева.   В.В.   Нагрудные
украшения   Узбекистана   эпохи   бронзы   ( III - II   тыс.   до.   н.э. )//   Межвузовские   научно   –   методические   чтения
памяти   К.Ф.   Калайдовича.   Сборник   статей.-   Елецк,   2002.   -   №5.   –   С.   96-103 ;   Лунева.   В.В.   Классификация
ювелирных украшений Узбекистана эпохи бронзы ( III - II тыс. до н .э. ) // Международная научная конфренция,
посвященная   60-летию   академика   АН   РУз,   профессора   Э.В.   Ртвеладзе:   Тезисы   докладов   международной
конфренции. – Ташкент, 2002. – С. 71-73.
19
Аскаров А.А.,  Рузанов  В.Д. Некоторые данные о металлических сплавах с поселения Сапаллитепа // ОНУ-
1977.   Вып. 6,   Ташкент, 1977 .   –   С.   56-59 ;   Аскаров А.А.,   Рузанов   В.Д. Результаты исследования химического
состава   металла   из   могильников   Бустан   3,   4   и   5   //   ИМКУ,   23.   Ташкент,   1990.   –   C .6-12;   Рузанов   В.Д.
Металлообработка   на   юге   Средней   Азии   в   эпоху   бронзы.   Самарканд,   2013 .   –   С.   140 -169 ;   Рузанов
В.Д.Миграция племен в Узбекистане в эпоху палеометалла (Часть 1) / Археология Узбекистана №1(2)-2011,
С.25-39.
20
Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT.  Band 6. - Berlin. 2006. – P. 106-144.
21
Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire   -   worshippers   of   pre - urban   Bactria.   Samarkand ,   2016 .-
634 pp ; Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике   материалов
Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и   многообразии».
Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 107 – 134.
22
Luneau E. L’age du Bronze final en Asie Centrale meridionale(1750-1500/1450 avant n.e.): la fin de la civilisation
de l'Oxus. Universite Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.  Volume II:
Annexes.  – P. 222 – 238.
23
Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .
Тошкент,   2017.   –   Б.   67-70;   Шайдуллаев   А.   Сополли   маданияти   глиптикасида   инсон   образи   //   Ўзбекистон
археологияси, 1 (12), 2016. – Б. 94 -95; Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданияти муҳр-тамғалари типологияси //
Ўзбекистон   тарихининг   долзарб   муаммолари   ёш   тадқиқотчилар   талқинида.   Самарқанд,   2013.   28-бет;
Шайдуллаев   А.   Ш.   Сополли   маданияти   глиптикасида   геометрик   тасвирлар   //   Ўзбекистон   археологияси,   1
(14), 2017. 44-бет.
24
Мейтарчиян  М.Б. Амулет эпохи бронзы с поселения  Джаркутан  // ИМКУ, 9. Ташкент, 1984.  –  C .41-45.
7 металларнинг   кимёвий   таркиби   ва   типологияси   масалалари   билан   В.Д.
Рузанов 25
 ва К. Каниут 26
ларнинг тадқиқот ишларида ёритилган.
Сополли   маданиятининг   бронза   даври   ёдгорликлари   XX   асрнинг   60-
йилларидан   бери   ўрганилаётган   бўлсада,   янги   топилаётган   археологик
манбалар   заргарлик   санъати   буюмларини   чуқурроқ   ўрганиш   масалаларини
қайта   кўриб   чиқишни   тақозо   этмоқда.   Шунингдек,   келтирилган
тадқиқотларда   тақинчоқларнинг   вазифаси,   типологияси   ва   илмий   аҳамияти
тўлиқ   ёритилмаган.   Сополли   маданиятинг   бронза   даври   ёдгорликларидан
топилган   тақинчоқларни   ўрганиш,   уларнинг   вазифасини   аниқлаш,
типологиясини   яратиш   ва   археологик,   тарихий   манбалар   асосида   қиёсий
ўрганиш бронза даври аҳолисининг моддий-маънавий ва диний характерини
очиб беришга хизмат қилади.
Диссертация   тадқиқотининг   диссертация   бажарилган   илмий -
тадқиқот   муассасасининг   илмий-тадқиқот   ишлари   билан   боғлиқлиги.
Диссертация   Термиз   давлат   университети   Ўзбекистон   тарихи   ва
манбашунослик кафедраси илмий тадқиқот ишлар режасига мувофиқ ИТИР-
001   “ Ўрта   Осиёда   илк   давлатчилик,   диний   қарашлар   ва   дин.   Мустақил
Ўзбекистонда   маданий   жараёнлар ”   (2018-2023   йй)   мавзусидаги   йўналиши
доирасида бажарилган.
Тадқиқотнинг   мақсади.   Шимолий   Бақтриянинг   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқлар   турини   ўрганиш,   вазифасини,
нимадан   ясалганлигини   аниқлаш,   типологиясини   яратиш,   уларнинг
ясалишида   қайси   ҳудудларнинг   маданий   таъсири   бўлганлигини   кузатишдан
иборат. 
Тадқиқотнинг вазифалари қуйидагилардан иборат:
25
Рузанов  В.Д.   Металлообработка на  юге Средней  Азии   в эпоху бронзы.  Самарканд:  Институт  археологии
АН РУз, 2013 ;   Рузанов В.Д. Миграция племен в Узбекистане в эпоху палеометалла (Часть 1) / Археология
Узбекистана №1(2)-2011, С. 25-39.
26
Kaniuth K.   The Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for
the “Tin Question”. Iranica Antiqua, Vol. XLII, 2007. p.p. 30 – 31.
8 Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларнинг   жойи,
тури ва хомашёсини аниқлаш;
Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган тақинчоқларнинг ясалиш
услуби ва даврини аниқлаш, типологиясини яратиш;
мавзуга оид бўлган илмий асарлар, адабиётлар ва мақолаларни танқидий
таҳлилини амалга ошириб, аниқ хулоса ҳосил қилиш;
Сополли маданияти  ёдгорликларидан  топилган тақинчоқларнинг  илмий
тавсифини яратиш;
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларини
ўрганиш орқали Ўрта Осиё бронза даври маданиятлари ўртасида тутган ўзига
хос ўрнини аниқлаш;
тақинчоқларда   акс   эттирилган   тасвирлар   асосида   бронза   даври   Бақтрия
аҳолисининг эътиқодлари, мифологик ва дунёвий қарашларини очиб бериш;
ўрганилган манбалар таҳлили натижасида чиқарилган хулосалар орқали
ўрганилаётган   давр   тарихини   янада   аниқроқ   ёритишда   фойдаланиш   учун
тавсиялар беришдан иборат.
Тадқиқотнинг   хронологик   доираси.   Мил.   авв.   III   минг   йилликнинг
охири   -   II   минг   йилликнинг   биринчи   ярмини   ўз   ичига   олади.   Бу   давр   Ўрта
Осиёнинг жанубий минтақаларида, жумладан, Бақтрия ва Марғиёна тарихий-
маданий   ўлкаларида   илк   шаҳар,   илк   давлатчилик   ва   илк   цивилизацияларга
асос солинганлиги билан характерланади.
Тадқиқот   объекти.   Сополли   маданиятининг   бронза   даври   археологик
ёдгорликлари   (Сополлитепа,   Жарқўтон,   Мўлали,   Бўстон   VI   ва   Тиллабулоқ)
дан   топилган   тақинчоқлар:   тўғноғич,   маржон,   шокила   маржон,   тумор,   узук,
билагузук,   сирға   ва   тиллақошлар.   Ўрта   Осиёнинг   бронза   даври   бўйича
яратилган илмий адабиётлар.
Тадқиқот   предмети.   Сополли   маданияти   ёдгорликлари дан   топилган
тақинчоқларни   типологик   таҳлил   қилиш,   уларнинг   хом   ашёсини   аниқлаш;
Шу   асосда   Шимолий   Бақтриянинг   бронза   даври   аҳолисининг   заргарлик
9 буюмлари   уларни   ясашда   фойдаланилган   минераллар   ва   металларнинг
табиий хомашё манбаларини ўрганишдан иборат.
Тадқиқотнинг усуллари .  Диссертацияни ёзишда тарихийлик тамойили,
қиёсий   таҳлил,   хронологик   тизимли   таҳлил   каби   илмий   тадқиқот
усулларидан   фойдаланилди.   Мавжуд   тақинчоқлар   рўйхати   шакллантириб,
статистикаси   олиб   борилди,   улар   суратга   олинди   ва   расмлари   чизилди.
Тақинчоқларнинг   Қадимги   Шарқдаги   аналогиялари   қиёсий   таҳлили   орқали
бронза   даври   ҳунармандчилиги,   маданий   ва   савдо   алоқа   йўллари   тарихи
ўрганилди.
Тадқиқотнинг янгилиги қуйидагилардан иборат:
Сополли   маданияти   тақинчоқларини   ўрганиш   давомида,   Жанубий
Ўзбекистоннинг бронза даври аҳолиси тақинчоқлари 18 хил минерал (ляпис-
лазурит,   ақиқ,   феруза,   сердолик,   халцедон,   хлорит,   нефрит,   ёқут,   шиша
пастаси,   мармар,   гипс,   каолин   гили,   суяк,   ёғоч,   оҳактошли   туф,   змеевик,
опока, фаянс, кўк кварс тош, оддий тош) ва 4 хил металл (олтин, кумуш, мис,
бронза) лардан ясалган 74 та типдаги тақинчоқ (тўғноғич (15 та тип), диадем
(3 та тип), сирға (8 та тип), маржон (7 та тип), мунчоқ (15 та тип), шокила (10
та   тип),   тумор(7   та   тип),   билагузук(7   та   тип),   узук   (2   та   тип))   лардан
иборатлиги аниқланди;
Сополли   маданиятининг   заргарлик   буюмлари   таркибидаги   2   та
минерал   (сердолик,   ақиқ)   Ҳиндистон,   1   та   минерал   (нефрит)   Хитой,   1   та
минерал   (хлорит)   Эрон,   1   та   минерал   (феруза)   Евроосиё   минтақаси,   3   та
минерал(лазурит,   халцедон,   гипс)   ва   4   та   металл(олтин,   кумуш,   мис,
қалай)маҳаллий   хомашёлардан   ясалганлигини   аниқлаш   орқали   Жанубий
Ўзбекистоннинг   бронза   даври   аҳолиси   савдо   ва   маданий   алоқалар
географияси кўрсатилган;
Сополли   маданияти   тақинчоқлари   ясалиш   технологияси   бўйича
морфологик ва хомашёси жиҳатдан Марғиёна маданияти тақинчоқларига мос
келиши   асосида   ушбу   тақинчоқларнинг   битта   санъат   мактабига   тегишли
10 эканлиги   кўрсатиб   ўтилди,   Ҳараппа,   Эрон   ва   Андроново   билан   яқинлиги
исботланди;
Қадимги   Шарқнинг   бронза   даври   ёдгорликларидан   топилган   ляпис-
лазуритдан   ясалган   тақинчоқлар   турини   қиёсий   таққослаш   орқали
(Месопотамияда - 45 турда, Марғиёнада - 7 турда, Сополли маданиятида - 5
турда,   Эронда   -   8   турда   ляпис-лазуритдан   ясалган   тақинчоқлар   топилган)
лазурит маҳаллий хомашё бўлсада, Сополли маданиятига  нисбатан Қадимги
Шарқда   кўпроқ   фойдаланилганлиги,   ҳудудлар   ўртасида   савдонинг   асосини
ташкил этувчи маҳсулот бўлганлиги исботланган .
Тадқиқотнинг   амалий   натижалари.   Ўзбекистоннинг   ўрганилаётган
давр маданиятига бағишланган илмий адабиётлар ва бирламчи манбаларнинг
ўзига   хос   умумий   ҳамда   хусусий   жиҳатлари,   миқдор   ва   сифат   даражаси
аниқланди.   Диссертация   иши   Марказий   Осиё   аҳолиси   заргарлик   санъати   ва
тақинчоқлар коллекцияси ҳақидаги тадқиқотлар баҳосини кенгайтиради.
Тадқиқот   натижаларининг   ишончлилиги.   Тадқиқотда   тарих   фанида
тан   олинган   илмий   ёндашув   ва   илмий   усуллар   асосида   бирламчи   моддий
маданият   манбаларига   бағишланган   адабиётлардан   фойдаланилганлиги,
хулоса,   таклиф   ва   тавсияларнинг   амалиётда   жорий   этилгани   олинган
натижаларнинг   ваколатли   тузилмалар   томонидан   тасдиқлангани   билан
изоҳланади.
Тадқиқот   натижаларининг   илмий   ва   амалий   аҳамияти :
Тадқиқотнинг  илмий натижаларидан кўп жилдли “Ўзбекистон  тарихи” нинг
бронза   даври   тарихини   ёзишда,   айнан   ушбу   даврда   яшаган   жамоаларнинг
моддий   маданиятини   ёритишда,   ўзбек   халқи   тарихи,   археологияси   ва
этнографиясига   оид   ўқув   қўлланмалар,   дарсликлар   яратишда,   барча   олий
ўқув   юртлари   ва   малака   ошириш   курсларида   семинарлар   ташкил   этишда
фойдаланиш мумкин.
Тадқиқот   натижаларининг   амалий   аҳамияти   шундаки,   диссертация
қадимги   даврлар   тарихи,   археологияси   ва   этнографияси   тадқиқотлари   учун
11 амалий   тажриба   вазифасини   ўтайди.   Бундан   ташқари,   ижтимоий-гуманитар
йўналишлар учун таълим жараёнларини янги маълумотлар билан бойитишга
хизмат қилади.
Тадқиқот   натижаларининг   жорий   қилиниши.   Сополли   маданиятининг
заргарлик   санъати   доирасида   ишлаб   чиқилган   назарий   ва   амалий   хулоса,
тавсия ва ишланмалар асосида:
Шимолий Бақтрия бронза даври ёдгорликларидан топилган тақинчоқлар
статистикасини олиб бориш орқали Ўзбекистондаги илк шаҳар белгилари акс
этган   Жарқўтонда   асосий   қисми   жойлашганлиги   ҳақидаги   маълумотлардан
Сурхон   воҳаси   археологик   ва   этнографик   туризми   ҳақидаги
маълумотномаларни   тайёрлашда   фойдаланилган   (Ўзбекистон   Республикаси
Туризм   ва   спорт   вазирлигининг   ...- сонли   маълумотномаси).   Натижада
сайёҳларда   Сурхон   воҳаси   тақинчоқлари   ҳақида   кенг   тасаввурга   эга
бўлишмоқда.
Сополли   маданияти   тақинчоқлари   –   тўғноғич,   диадем,   сирға,   маржон,
мунчоқ,   шокила,   тумор,   билагузук   ва   узуклар   типология   ясалиш   шакли   ва
хомашёси   кесимида   амалга   оширилиб,   шу   асосда   Шимолий   Бақтриянинг
бронза   даври   аҳолиси   заргарлик   санъати   юксак   ривожланганлиги   ҳақидаги
маълумотлардан   “Ўзбекистон   тарихи”   телеканалининг   “Мавзу”,   “Тақдимот”
кўрсатувларини   тайёрлашда   фойдаланилган   (Ўзбекистон   Миллий
телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” ДУК нинг 2021 йил 14
октябрдаги 02-10-363-сонли маълумотномаси).
Тадқиқот апробацияси.  Диссертация натижалари  7 та  илмий анжуман ва
семинарларда,   шу   жумладан,   3   та   халқаро   конференция   ва   4   та   Республика
илмий-амалий конференцияларида апробациядан ўтган .
Натижаларнинг   эълон   қилинганлиги.   Диссертация   мавзуси   бўйича
жами   9   та   илмий иш, жумладан, Ўзбекистон  Республикаси Олий аттестация
комиссияси   томонидан   докторлик   диссертацияларининг   асосий
12 натижаларини чоп этиш учун тавсия этилган илмий нашрларда  7 та  мақола,  5
таси Республика ва  2  таси  хорижий журналларда нашр этилган.
Диссертациянинг   тузилиши   ва   ҳажми.   Диссертация   кириш,   3   та   боб,
хулоса   ва   фойдаланилган   манба   ва   адабиётлар   рўйхати   ҳамда   шартли
қисқартмалар   рўйхатидан   иборат.   Ишнинг   умумий   ҳажми   ...   бет,   унга   ...   та
иллюстратив материаллардан иборат альбом илова қилинган.
13 I БОБ.  СОПОЛЛИ МАДАНИЯТИ ТАҚИНЧОҚЛАРИ ҲАҚИДА
УМУМИЙ МАЪЛУМОТ
Сополли   маданияти   Намозгоҳ   маданияти   туркумининг   энг   шарқий
қанотини   ва   шунингдек   Қадимги   Шарқ   дунёсининг   шимолий-шарқий
чегарасини ташкил этади 27
.
А.А.Асқаров   ва   Ш.Б.Шайдуллаевнинг   сўнгги   тадқиқотида   Сополли
маданияти   ёдгорликларининг   қурилиш   даври,   радиокарбон   таҳлили
натижалари,   моддий   маданият   намуналарини   (хлорит   тошдан   ясалган
идишлар,   фаянсдан   ясалган   топилмалар,   фил   суягидан   ясалган   предметлар)
Қадимги Шарқнинг ривожланган маданият марказлари моддий маданиятлари
билан   таққослаш   натижасида   қуйидагича   даврлаштириш   таклиф   этилган:
сополли (мил. авв. 2150-1900), жарқўтон (мил. авв. 1900-1600), кўзали (мил.
авв. 1600-1500), мўлали (мил.авв. 1500-1400), бўстон (мил. авв. 1400-1300) 28
.
Моддий   маданият   буюмларининг   параллел   ривожланишига   кўра,   у
Туркманистоннинг   Намозгоҳ   VI   даври   билан   бир   вақтга   тўғри   келади.
Сополли   маданиятини   даврлаштиришда   ушбу   давр   немис   тадқиқотчилари
томонидан   нашр   қилинган   сўнгги   нашрларда   икки   босқичга   бўлинган 29
:
сўнгги   бронза   I   (мил.   авв.   2000-1700   йй),   сўнгги   бронза   II   (мил.   авв.   1700-
1500 йй) .
Сўнгги   бронза   даври   мил.   авв.   1450   йилда   ривожланган   Илк   темир
даври   (Ёз   I,   Қўлда   ясалган   нақшли   сопол   маданияти   номи   билан   машҳур
бўлган   Кучук   I   маданияти)   дан   аниқ   ажратилган.   Буни   қуйидагича
изоҳлашимиз мумкин: Ўрта ва Сўнгги бронза даврлари ўртасидаги бўлиниш
27
Kaniuth К .  A N ew  L ate  B ronze  A ge site in  S outhern  U zbekistan . South Asian Archaeology 2007. Proceedings of
the  19th  International   Conference   of  the  European  Association   of  South  Asian   Archaeology  Ravenna,  Italy,  2  –6
July 2007. Volume I: Prehistoric Periods. England. 2013.P. 151.
28
Асқаров   А.А.,   Шайдуллаев   Ш.Б.   Бақтриянинг   бронза   ва   илк   темир   даври   маданиялари   хронологияси   //
Ўзбекистон тарихи моддий маданият ва ёзма манбаларда. Тошкент, 2005. 45 -бет
29
Kaniuth K.  The Metallurgy of the Late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for
the   “Tin   Question”   //   Iranica   Antiqua,   Vol.   XLII,   2007.   –   P.   28 ;   Kaniuth   K .   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus
Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   -   Berlin.   2006.   –   P.   6 ;   Kaniuth   K. ,   TeuferM.   Zur   Sequenz   des   Gräberfeldes    n
RannijTulchar   und   seiner   Bedeutung   für   die   Chronologie   des   spätbronzezeitlichenBaktrien //   AMIT.   Band   33 .   –
Berlin.   200 1 .   –   P.   111 -11 2;   Т eufer   M.   Spätbronzezeitliche   Grabfunde   aus   Nordbaktrien   und   benachbarten
Regionen // Archäologie in Iran und Turan. – Bd. 13. – Berlin, 2014. – P. 24-30.
14 Намозгоҳтепадан топилган сопол буюмларнинг дастлабки таснифидан келиб
чиққан,   яъни   Намозгоҳ   V   ўрта   бронза   даври   ва   Намозгоҳ   VI   сўнгги   бронза
даври   ҳисобланади.   Ўзбекистоннинг   жанубий   қисмидаги   cўнгги   бронза
даврининг сўнгги босқичини даврлаштириш борасида олимлар ўртасида бир
қанча   тортишувлар   мавжуд.   Рус   ва   маҳаллий   олимларининг   тадқиқотларига
кўра,   ушбу   давр   кўзали,   мўлали,   бўстон   босқичларини   ўз   ичига   олган   мил.
авв.   1700-1500   йилларга   тегишли.   Шунингдек,   бу   давр   кўпгина   немис
археологлари   томонидан   «Сўнгги   бронза   II»   деб   номланади 30
  ва   француз
тилидаги сўнгги нашрларда эса «Сўнгги бронза» сифатида талқин қилинган 31
.
2020   йил   маълумотларига   кўра   Сурхон   воҳасида   ушбу   маданиятга   оид
ёдгорликларнинг умумий сони 45 тага етган 32
. Шундан 12 тасида археологик
қазишма ишлари тугалланган ( I.1.-жадвал ).
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   Сополлитепа,   Жарқўтон,
Мўлалитепа,   Бўстон   VI,   VII,   Тиллабулоқ   ёдгорликларидан   тақинчоқлар
топилган   ва   улар   ҳақидаги   дастлабки   маълумотлар   маҳаллий   ва   хорижий
тадқиқотчиларнинг   илмий   нашрларида   ёритиб   ўтилган.   Биз   қуйида   ушбу
30
Kaniuth K.  L ife in the countryside .  The rural archaeology of the Sapalli culture  // Lyonnet B., Dubova N.A. (Eds).
The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 457.
31
Luneau E. L’age du Bronze final en Asie Centrale meridionale(1750-1500/1450 avant n.e.): la fin de la civilisation
de l'Oxus. Universite Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013. Volume I.  –
P.  80-85 ; Luneau É.,  Bendezu-Sarmiento  J .  Étude des céramiques de l’âge du bronze de la nécropole 3 de Dzharkutan
(Ouzbékistan) //  Cahiers d’Asie centrale , 21/22. Paris, 2013. – P. 283-31; Luneau E. A new assessment of the end of
the  Oxus   civilization  (Southern   Central   Asia,   ca.   1750–1500/1400   BCE):   Overview   of   the   transformations   of   the
society   //   Affanni   G.,   Baccarin   C.,   Cordera   L.,   Di   Michele   A.,   GavagninK.(Eds.),   Broadening   horizons   4 :
Conference of young researchers working in the Ancient Near East, Egypt and Central Asia, University of Torino,
October 2011. Oxford: British Archaeological reports, 2015. – P. 303-308.
32
Augustinova A., Stanco L., Shaydullaev Sh., Mrva M. Archaeological Survey in the Zarabag Micro Oasis (South
Uzbekistan),  Preliminary  Report  on  the  Season   2015  //  Studia   Hercynia  XIX/1,   262–281 ;   Stančo   L.,  Shaydullaev
Sh., Bendezu - Sarmiento J., Pažout A., Vondrova H. Kayrit Burial Site (South Uzbekistan): Preliminary Report for
Season   2014.   Studia   Hercynia   XVIII/1–2,   2014.   Р.   37;   Augustinova   A.,   Stanco   L.,   Shaydullaev   Sh.,   Mrva   M.
Archaeological  Survey in the Zarabag  Micro Oasis (South Uzbekistan), Preliminary Report on the Season 2015 //
Studia Hercynia XIX/1, 270; Stančo L.,Shaydullaev Sh., Bendezu-SarmientoJ., Lhuillier J., Kysela J., Shaydullaev
A.,   Khamidov   O.,   Havlík   J.,   Tlustá   J.   Preliminary   Report   on   the   Excavations   at   Burgut   Kurgan   in   2015.   Studia
Hercynia   XX/2,   2016.Р.   86–111;   Augustinova   A.,   Stančo   L.,   Damašek   L.,   Mrva   M.,   Shaydullayev   Sh.
Archaeological   Survey   of   the   Oases   of   Zarabag,   Karabag   and   Kampyrtepa   in   the   Piedmont   of   the   Kugitang
Mountains, South Uzbekistan – Preliminary Report  for the Season 2016 // Studia Hercynia,  XXI/1, 2017. P. 104-
148; Двуреченская Н.Д., Двуреченский О.В., Мокробородов В.В., Рукавишникова И.В., Рукавишников Д.В.
Маршрутные   исследования   на   юге   Узбекистана   в   2013   году   //   КСИА,   №   236.   2014.   С.   69–82;   Хамидов
О.А. Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   янги   ёдгорликлари .   Фалсафа   доктори   (PhD)   илмий
даражасини   олиш   учун   ёзилган   диссертация   матни.   Тошкент ,   2020.   –   Б.   14-17;   Kaniuth   K.   L ife   in   the
countryside .  The rural archaeology of the Sapalli culture  // Lyonnet B., Dubova, N.A. (Eds.). The World of the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 4 60 – 469.
15 Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқлар   тўғрисида
батафсил тўхталиб ўтамиз.
I.1.   Сополлитепа   тақинчоқлари.   1969-1974   йилларда   амалга
оширилган   археологик   тадқиқотлар   натижасида   Сополлитепанинг   уй-жой
мажмуалари остидан 138 та қабрлар топиб ўрганилган ва ушбу қабрларнинг
29   тасидан   металл   ва   тош   буюмлар   топилган.   29   та   қабрдан   23   таси   аёл
кишига тегишли қабр (№ 1; № 6; № 14; № 18; № 29; № 41; № 43; № 50; № 57;
№ 61; № 76; № 81; № 82; № 93; № 94; № 99; № 101; № 113; № 114; № 117; №
124;  №  132;   №  136)   лар бўлса,  6  таси  (№  22;   №  54;  №  85;   №  89;  №  110;   №
115) эркак кишига тегишли қабрлар ҳисобланади. Аёллар қабрлари металл ва
қимматбаҳо тошлардан ясалган зеб-у зийнат буюмлари ва пардоз ашёларига
бойлиги   билан   алоҳида   ажралиб   туради 33
.   Сополлитепадан   очиб   ўрганилган
қабрлардан   қуйидаги   турдаги   тақинчоқлар   топилган:   маржон,   билагузук,
тўғноғич, тумор, сирға, диадем ( I .1.1-жадвал ).
Маржонлар.   Археологик   қазишмалар   натижасида   Сополлитепа
ёдгорлигидан  жами 8 та  маржон – мунчоқлар шодаси   ( I .1.2.жадвал ),   (1-2-3-
расмлар )  ва 15 та алоҳида мунчоқ донаси топилган ( I .1.3.жадвал ) бўлиб,  А.А.
Асқаров   Сополлитепадан   топилган   маржонларни   ясалиш   шаклига   қараб,
қуйидаги   турларга   ажратган:   цилиндр ,   эллипс,   ромб,   биконик,   диск,   овал,
хоч,   шар,   тўртбурчак   ва   зооморфик   ва   антропоморфик   шаклли   (ҳайкал,
тасвир   ва   фигура) 34
.   Мунчоқлар   турли   хил   қимматбаҳо   тош   (ляпис-лазурит,
сердолик,   ақиқ,   оникс,   рубин,   халцедон)   ва   минерал   ( оҳактош,   мармар,
кварцит,   змеевик)   лар дан   ясалган.   Сополлитепа   мунчоқларини   қуйидаги
турларга бўлиш мумкин:
1. шокила мунчоқлар(осилиб турувчи);
2. майда мунчоқлар.
Шокила   мунчоқлар   (осилиб   турувчи).   Сополлитепа   ёдгорлигидан
шокила   мунчоқларнинг   4   та   намунаси   топилган   бўлиб,   шакл   жиҳатдан   2   га
33
Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.  42 .
34
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.  –  С.  95 .
16 бўлинади:   ясси,   овал   (2   та)   ва   оёқ   кўринишидаги   фигурали   (2   та)
( I .1.4.жадвал ).   Уларнинг   тепа   қисмида   осишга   мўлжалланган   тешикчаси
мавжуд.   А.А.   Асқаров   и кки   юзали   цилиндрсимон,   тўғри   тўртбурчак   ва
пиллапоя   гардишли   хочсимон   шаклда   ясалган   туморларни   ҳам   «шокила
мунчоқ»лар сифатида таърифлаган, аммо  А.Ш. Шайдуллаев ва М. Тойфер ўз
илмий   тадқиқот   ишларида   зооморфик,   антроморфик,   геометрик   ва
ўсимликлар   тасвири   туширилган   ушбу   шаклдаги   тақинчоқларни   тумор
сифатида   изоҳлаган 35
.   Сабаби,   уларда   ифодаланган   тасвирлар   эгасини   ёвуз
кучлардан қўриқлаш ва ҳимоя қилиш каби рамзий маъноларни англатган.
Доира   шаклли,   тугмасимон   туморлар.   Сополлитепа   ёдгорлигидан   4
та   доира   шаклли,   тугмасимон   туморлар   топилган   бўлиб 36
,   юза   қисми
чўкичлаш  усули  ёрдамида   безатилган,  орқа  томонида  осишга   мўлжалланган
илгаги   мавжуд 37
.   Уларнинг   иккитаси   оқ   мармардан   ясалган   бўлиб,   биринчи
туморнинг   олд   томонига   марказий   нуқта   атрофида   бирлашган,   нуқталардан
иборат саккизта учбурчак шакли тасвирланган, иккинчисининг олд томонига
эса   свастика   ёки   бургут   тасвири   туширилган.   Туморларнинг   ҳам   орқа
томонига   илгак   ўрнатилган 38
.   Қолган   иккитаси   оҳактошли   туф   ва   каолин
гилидан ясалган.
Майда   мунчоқлар.   Сополлитепа   ёдгорлигидан   жуда   кўплаб   майда
мунчоқ донаси топилган бўлиб, улар алоҳида ёки маржон шодаси таркибида
учрайди.   Ясалиш   шакли   жиҳатдан   цилиндр,   биконус,   диск   шаклларига
бўлинади, асосан ляпис-лазурит, сердолик, феруза, ақиқ каби қимматбаҳо ва
яримқимматбаҳо тошлардан ясалган 39
.
35
Т eufer M. Spätbronzezeitliche Grabfunde aus Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und
Turan.   Band   13.   -   Berlin.   2014.   P.   46;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва
сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис . Тошкент, 2017. 68-бет.
36
Изоҳ. Ушбу тугмали мунчоқларнинг 2 таси № 18 қабрдан, 2 таси № 41 қабрдан топилган.
37
Аскаров А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С . 75. Рис. 33.
38
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С.  96 .  Табл.  XX Х ,  14 .
39
Аскаров А. Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С. 58, 96-97 . Табл.  XX Х ,  1,3,5,16 .
17 Билагузуклар.   Билагузуклар   Сополли   маданияти   ҳудудидан   топилган
заргарлик   буюмларининг   асосий   турларидан   бири   ҳисобланади 40
.
Сополлитепадан   жами   34   та   билагузук   топилган   ( I .1.5-жадвал ).
Билагузукларнинг   кўпчилиги   халқасимон   шаклида   бўлиб,   уларнинг
баъзилари   тўлиқ   айлана   шаклида,   баъзиларининг   учи   туташтирилмаган.
Жами 23  та  билагузук  археологик  бутун,  11 таси  эса  синиқ  ҳолда топилган,
уларнинг   32   таси   аёл,   1   таси   эркак,   1   таси   жуфт   қабрлардан   топилган 41
.
Билагузуклар   асосан   кумуш   ва   бронзадан   ясалган.   Сополлитепа
билагузуклари   турли   хил   ўлчамда   бўлиб,   кесими   4   мм   дан   7   мм   гача.   Улар
орасида   1   та   маржон-мунчоқли   билагузук   ҳам   мавжуд   бўлиб,   ушбу
билагузукдаги мунчоқлар турли хил қимматбаҳо тошлардан ясалган 42
.
Сополлитепа   билагузукларини   ясалиш   шаклига   қараб,   қуйидаги
турларга бўлиш мумкин: сиртига спиралсимон нақш чизилган билагузуклар;
тўлиқ   айлана   шаклдаги   билагузуклар;   айлана,   уч   қисми   очиқ,   илонбошли
билагузуклар; уч қисми очиқ айланасимон билагузуклар, турли хил шаклдаги
мунчоқлардан таркиб топган  маржон-мунчоқли билагузуклар .
Тўғноғичлар.  Аёллар заргарлик буюмларининг энг қадимги турларидан
бири –  бу  тўғноғичлардир.   Сополлитепадан   жами   33 та 43
  тўғноғич  топилган
бўлиб ( 4-5-6-7-расмлар ), шулардан 11 таси соч тўғноғич, 7 таси соч тўғноғич-
муҳр,   15   таси   нина   тўғноғичлардир   ( I .1.6-жадвал ).   Уларнинг   11   таси
қабрлардан   топилган   бўлиб,   асосий   қисми   бронза,   қолганлари   эса   мамонт
тиши,  оддий   суяк   ва   ёғочдан   ясалган.   Сополлитепа   тўғноғичлари   турли  хил
ўлчамда бўлиб, узунлиги 6,5 смдан 20,4 смгача, қалпоқчасининг кенглиги 0,8
смдан, 2,4 смгача. Энг кичкина тўғноғичнинг узунлиги эса, 1,4 смдир.   Ушбу
40
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С.  97 .
41
Аскаров А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977.   С . 77.
42
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С.  58-168 . Табл. X ХХ ,  5.
43
Изоҳ. А.А.   Асқаров   ўзининг   « Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана »   номли
монографиясида Сополлитепа ёдгорлигидан топилган 29 тўғноғич ҳақида маълумот бериб ўтган бўлса, Кай
Каниут   ўзининг   «Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien»   номли   монографиясида   ушбу   тўғноғичлар
сони   33   тага   етказган.   Қ.: Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.
Ташкент,   1977.   –   С.   77;   Kaniuth   K.   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   -   Berlin .
2006. –  P . 10 6-129.
18 тўғноғичлар   бош   қисмининг   ясалиш   шаклига   кўра   қуйидаги   турларга
бўлинади:
-тўпбарггулбошли  соч тўғноғич-муҳрлар(4 та) ;
- бош қисми юлдузча шаклидаги соч тўғноғич-муҳрлар(3 та);
-бош қисми гулнинг ғунчаси шаклидаги соч тўғноғичлар(1 та);
-бош қисми зооморфик шаклли соч – нина тўғноғичлар(1 та);
-букилган мушт бошли соч – нина тўғноғичлар(6 та);
-биконус қалпоқли мих шаклидаги тўғноғичлар(1 та);
- бош қисми думалоқ, вертикал кесмалар билан чегараланган соч – нина
тўғноғичлар(8 та);
- мураккаб композицион таркибли соч – нина тўғноғичлар(1 та);
-бош қисми маълум бир шаклга эга бўлмаган соч – нина тўғноғичлар(2
та) 44
.
Сополлитепадан   топилган   тўпбарггул   бошли   соч   тўғноғич-муҳрлар
асосан   олти   ва   етти   япроқли   шаклда   ясалган 45
.   Ушбу   соч   тўғноғич-
муҳрларнинг   2   таси   қабр   (№   82,   136)   дан,   қолганлари   хона   деворларининг
маданий   қатламидан   топилган.   Умумий   ўлчами   10,5x1,4   смдан   20,4x2,4
смгача   бўлиб,   бронзадан   ясалган .   Узунлиги   эса,   1,4   смдан   24,4   смгача.
Тўпбарггул   бошли   соч   тўғноғич-муҳрлар   Сополли   маданиятининг   энг
характерли   жиҳатидан   бири   ҳисобланади   ва   рамзлар   дунёсида   қуёшни
англатади 46
.   Шунингдек,   ёдгорликдан   бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   соч
тўғноғич-муҳрлар   ҳам   топилган   бўлиб,   уларнинг   бош   қисми   олти   ва   етти
қиррали юлдузча шаклида ясалган 47
.
44
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.С.  98 ;   Аскаров А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы
юга Узбекистана. Ташкент, 1977.  –  С . 77.
45
АскаровА. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –   С   .   98,   170.Табл.   26.   23,   табл.   32.   7;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент ,   1977.   –   С .   77.   Табл.   40,   8,   9;
Kaniuth K.  Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P.  109.  Ab.1 55,157. 
46
Шайдуллаев   А . Ш .   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси .  Фалсафа фан. д-ри. ... дис .  Тошкент,
2017.  Б. 31.
47
АскаровА. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   С.   98,   170.Табл.   26.   22,   табл.   32.   8;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент ,   1977.   С .   77.   Табл.   40,   7,   10;
Kaniuth K.   Metallobjekte der  Bronzezeit   aus Nordbaktrien   //  AMIT.  Band 6. - Berlin. 2006. P.   109.   Ab.1 54,156,
158-159.
19 Сополлитепадан б ош қисми биконус шаклдаги соч – нина тўғноғичлар
алоҳида   1   та   намунаси 48
,   бош   қисми   думалоқ,   вертикал   кесмалар   билан
чегараланган   (безатилган)   соч   –   нина   тўғноғичларнинг   жами   6   та   намунаси
топилган 49
.   Уларнинг   уммумий   узунлиги   15   смдан   24   смгача   бўлиб,
бронзадан   ясалган.   Уларнинг   тўрттаси   қабр   (№   4,   50,   82,   132)   лардан,
иккитаси   хона   деворларининг   маданий   қатламидан   топилган.   82-қабрдан
топилган, бронзадан  ясалган  соч  – нина тўғноғичнинг  узунлиги 8 см  бўлиб,
қалпоқчанинг   таг   қисми   қат-қат   бурама   шаклда,   қалпоқча   диаметри   3   смни
ташкил қилади 50
.
Сополлитепадан бош қисми ғунча, дон ёки мева шаклидаги соч – нина
тўғноғичларнинг   иккита   намунаси   топилган   бўлиб 51
,   биринчи   тўғноғичнинг
бош қисми юмалоқ шаклда бўлиб, чигитга ўхшайди 52
, иккинчи тўғноғичнинг
бош   қисми   наша   ўсимлигининг   ғунчаси   шаклида   ясалган 53
.   Иккинчи
тўғноғичнинг   узунлиги   11,5   см   бўлиб,   А.А.   Асқаров   ушбу   тўғноғич   иккита
вазифани бажарганлигини қайд этган: 1-соч тўғноғич; 2- косметик устара 54
.
Сополли маданияти  ёдгорликларидан   бош қисми зооморф  шаклли соч
–   нина   тўғноғичлар   бир   нечта   намуналари   топилган.   Уларнинг   ясалиш
услуби   бевосита   Ўрта   Осиё   мифологияси   билан   боғлиқ.   Сополлитепа
ёдгорлигидан   бош   қисми   зооморф   шаклли   тўғноғичларнинг   алоҳида   1   та
намунаси   аниқланган   бўлиб,   таёқчанинг   бош   қисмига   тоғ   эчкисининг   тик
ҳолатда   турган   кичкина   ҳайкалчаси   ўрнатилган.   81-қабрдан   топилган ,
48
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98. Табл. 26. 13;  Аскаров А. Древнеземледельческая  культура
эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –  С . 77. Табл.  XLI . 7; Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit
aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 116. Ab. 194.
49
Аскаров А.   Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98. Табл. 26,   26 ; 32,   17 ;   Аскаров А.   Древнеземледельческая
культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   77.   Табл.   40.   1,   2,   3,   4 ;   41,   5 ;   Kaniuth   K.
Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 115. Ab b .  1 182 - 186 .
50
Аскаров А.   Древнеземледельческая  кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С . 77.   Табл.
X LI , 5.
51
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э.   –   III-IV   вв.   н.э.):   Автореф.   дис.   д-ра   ист.   наук.   –Ташкент,   2009.   –   С.18;   Kaniuth   K .   Metallobjekte   der
Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P. 129. Ab. 275, 278.
52
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 77. Табл.
XXXVI ,  3.
53
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   205.
Табл.  XLI ,  16.
54
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.С.  98 . Табл. X Х VI , 32.
20 бронзадан   ясалган   ушбу   тўғноғичнинг   узунлиги   18   см 55
.   Тоғ   эчкиси   тотем
сифатида Ўрта Осиё халқлари ибтидоий давр петроглиф ёдгорликларида ҳам
кенг тарқалган 56
.
Сополлитепадан   букилган   мушт   бошли   соч   –   нина   тўғноғичларнинг   6
та намунаси ўрганилган бўлиб, уларнинг 5 таси археологик бутундир. Ушбу
шаклдаги тўғноғичларнинг барчаси қабрлар (№ 6, 14, 57, 113) дан топилган.
Тўғноғичларнинг узунлиги 8 смдан 20 смгача 57
.
Сополлитепадан   топилган   тўғноғичлар   орасида   1   та   қалпоқчаси
лазурит мунчоқлар билан безатилган,   мураккаб композицион таркибли соч –
нина   тўғноғич   мавжуд   бўлиб,   узунлиги   7,5   см.   57-қабрдан   топилган   ушбу
тўғноғичнинг таёқчаси юмалоқ шаклда бўлиб, юқори учи бироз юпқалашган.
Таёқчанинг   бош   қисмига   ақиқ   ва   ляпис   лазуритдан   ясалган   иккита
цилиндрсимон маржонлар, сўнгра бронза маржон ва ниҳоят уларнинг устига
вертикал кесилган юмалоқ ляпис – лазурит мунчоқ жойлаштирилган 58
.
Сополлитепа   ёдгорлидан   бош   қисми   маълум   бир  шаклга   эга   бўлмаган
соч – нина тўғноғичларнинг жами 8 та намунаси топилган бўлиб 59
, дастлабки
тўртта   соч   тўғноғичлар   бронзадан   ясалган   бўлиб,   умумий   узунлиги   15,5
смдан   20   смгача.   3   таси   қабр   (№   1,   18,   41)   дан,   1   таси   эса,   хона
деворларининг   маданий   қатламидан   топилган 60
.   2   таси   мамонт   тишларидан
ясалган   бўлиб,   уч   қисмида   ўсимлик   тасвири   ўйиб   ишланган,   иккинчи   учи
синдирилган 61
.   Ушбу   соч   тўғноғичлар   хона   деворларининг   маданий
қатламидан топилган.
55
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С. 77. Табл.
XLI , 1.
56
Шайдуллаев   Ш.   Ўзбекистон   ҳудудида   давлатчиликнинг   пайдо   бўлиши   ва   ривожланиш   босқичлари
(Бақтрия мисолида).  Тарих фан. д-ри. ... дис. Самарқанд, 2009 . 151-бет.
57
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С. 77. Табл.
XLI , 6.
58
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.  –  С. 98 . Табл. X Х VI , 24 , 25;  Аскаров А.А.  Древнеземледельческая
кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С. 77. Табл. XL , 5, 6;  Табл. XLI , 2,3,4.
59
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98.  Табл. X Х VI ,  27, 28, 31, 33, 35 ;  XXXII ,  19 , 20;  Аскаров А.
Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С. 77. Табл.   XLI ,  10 ; 33,
13 ; Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 121. Ab. 222-
223.
60
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.С.  98 . Табл. X Х VI ,  27, 28, 33, 35 .
61
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.  –  С. 98 . Табл. X Х XII ,  1 9 ,  20.
21 Сополлитепадан   топилган   тўғноғичлардан   турли   мақсадларда
фойдаланишган.   Уларнинг   баъзиларидан   заргарлик   буюми   сифатида
фойдаланган   бўлсалар,   баъзилари   эса   муҳр   вазифасини   ўтаган 62
.   Сабаби,
тўғноғични олиб юриш бирмунча қулай бўлган. Бундан ташқари тўғноғичли
муҳрларнинг йўқолиб қолиш хавфи ҳам камайган 63
.
Туморлар.   Сополлитепадан жами 39 та тумор топилган бўлиб, барчаси
ҳар   хил   таркибли   тошлардан   ясалган   ва   шакл   жиҳатдан   қуйидаги   типларга
бўлинади:   думалоқ,   тўғритўртбурчак,   квадрат   ва   хоч   шаклларида   ясалган.
Хоч   шаклли   туморларнинг   гардиши   пиллапоя   кўринишда,   барча   туморлар
ясси ва икки юзалидир.
Туморларнинг   11   таси   41-қабрдан,   11   таси   82-қабрдан,   3   таси   107-
қабрдан,   93-   ва   94-қабрлардан   иккита,   6-хонадан   1   та,   26-хонадан   1   та   ва   2
таси   ёдгорликнинг   юқори   маданий   қатламидан   топилган 64
.   Туморлар
чўкичлаш   усули   ёрдамида   турли   хил   ҳайвонлар,   ўсимликлар,   геометрик
тасвирлар билан безатилган ва улар бир вақтнинг ўзида муҳр ва вазифасини
ҳам бажарган 65
. Хусусан Сополлитепадан 5 та думалоқ, ясси цилиндрсимон,
икки   юзали,   5   та   тўғритўртбурчак   шаклли,   бўртма,   икки   юзали   шокила
туморлар топилган бўлиб 66
, улар асосан лазурит, сердолик, феруза, халцедон
ва   тошдан   ясалган.   Шунингдек,   ёдгорликдан   пиллапоя   гардишли,   хочсимон
шаклдаги   шокила   туморларнинг   4   та   намунаси   аниқланган 67
.   Ляпис-
лазуритдан   ясалган   пиллапоя   гардишли,   хочсимон   шокила   туморнинг   олд
томонига   чўкичлаш   усули   ёрдамида   арча   дарахти,   орқа   томонида   битта
62
Рузанов В.Д.  Металлообработка   На Юге   Средней Азии   В Эпоху Бронзы.  Самарканд ,  2013.  – С .140
63
Рузанов В.Д.  Металлообработка   На ЮгеСредней АзииВ Эпоху Бронзы.  Самарканд ,  2013.  – С .140
64
Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С. 77. Табл.
XL V ,   1 -31;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   доктори   (PhD)
илмий   даражасини   олиш   учун   ёзилган   диссертация   матни.   Тошкент ,   2017.   Б .   37,   1.2-жадвал;   Т eufer   M.
Spätbronzezeitliche Grabfunde aus Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und Turan. Band
13. - Berlin. 2014. P. 45.  А bb. 20.
65
Шайдуллаев   А . Ш .   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси .  Фалсафа фан. д-ри. ... дис. Тошкент ,
2017. Б. 70;   Клочков И.С. Глиптика Маргианы (Принципы описания и классификации) //   ВДИ , 1997. Вып .
1 (220) .   С .   103-121; Т eufer   M.   Spätbronzezeitliche   Grabfunde   aus   Nordbaktrien   und   benachbarten   Regionen.
Archäologie in Iran und Turan. Band 13. - Berlin. 2014. P.45.
66
АскаровА .   Сапаллитепа .   Ташкент ,   1973. С .96;   ШайдуллаевА . Ш .   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва
сфрагистикаси .  Археология бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси матни .  Тошкент, 2017. Б. 38, 70.
67
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. С. 96. Рис. 47,9.
22 илдизга   эга   тўрт   томонга   қараб   ўсган   тўртта   арча   дарахти   тасвири
туширилган 68
. Сополли   маданияти   туморларида   хочнинг   учраши   ўзига   хос
рамзий маъно касб этади. Хоч тасвири – табиат кенгликларини, кенгликдаги
йўналишларни   ифодалайди 69
.   Қадимги   Мисрда   эса   у   узоқ   вақт   қуёшнинг
рамзи   ҳисобланган.   Сополлитепа   маржонларида   хочнинг   доира   ичида
тасвирланиши   эса,   бевосита   қуёш,   марказ   ва   абадиятнинг   икки   ёқлама
белгисини англатади 70
.
Сирғалар.   Сирғалар   бош   учун   мўлжалланган   тақинчоқ   турларидан
биридир.   Сополлитепадан   жами   25   та   сирға   топилган   бўлиб,   уларнинг   15
таси   археологик   бутундир   ( I .1.7-жадвал ).   Сирғалар   шакл   жиҳатдан   учга
бўлинади:   оддий   думалоқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   (11   та   намуна 71
);
оддий,   думалоқ   шаклдаги,   буфер   учли   шокила   сирғалар   (2   та   намуна 72
);
думалоқ, ясси, икки юзали сирғалар (2 та намуна, оқ мармардан ясалган 73
).
Диадемлар .   Сополлитепа   ёдгорлигидан   алоҳида,   бутун   шаклдаги
диадем   топилмаган.   Аммо,   диадемнинг   бўлаклари   топилган.   Хусусан,
ёдгорликнинг   аёл   кишига   тегишли   57-қабридан   3   та   юпқа   барг   шаклидаги
диадем бўлаклари топилган бўлиб, улар бронзадан ясалган  ( I .1.8-жадвал ) 74
.
Сополлитепадан жами 151 та тақинчоқ топилган бўлиб, шундан   8 таси
маржон-мунчоқлар шодаси ,  15 таси мунчоқлар донаси , 34 таси билагузук, 29
таси   тўғноғич,   39   таси   тумор,   25   таси   сирға,   3   таси   диадемлардир.   Миқдор
жиҳатдан   энг   кўпи   тумор   ва   билагузуклардир.   Демак,   айнан   шу   турдаги
68
Аскаров А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С . 75. Рис. 33.
69
Шайдуллаев А.Ш.  Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси. Фалсафа фан. д-ри. ... дис. Тошкент,
2017 . Б. 78.
70
Аскаров А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	 Ранняя   городская   культура   эпохи   бронзы   юга   Средней   Азии.   Самарканд,
1993.  –  С. 187.
71
Аскаров   А. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –С.   63-64.Табл.   26.   2,   3;   табл.   32.   5;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи  бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –   С . 77. Табл. 39. 7, 8, 9,
10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18. Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin,
2006. –  P . 138.  Ab . 411-421.
72
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –  С . 77. Табл.
39. 17, 19; Kaniuth K. Metallobjekte der  Bronzezeit  aus Nordbaktrien //  AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –   P. 138.
Ab . 423-424.
73
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С.97. Табл.  X Х IV ,  25;  Табл. X Х XII , 10.
74
Аскаров А.  Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977.  –  С .77.  Табл.
X Х XI Х, 1, 2, 3.
23 тақинчоқлар Сополли маданияти аҳолиси томонидан кўпроқ фойдаланилган.
Сабаби, туморлар эгасини ёвуз кучлардан ҳимоя қилган бўлса, билагузуклар
эгасига   алоҳида   безак   бағишлаб   турган.   Уларнинг   вазифаси   тўғрисидаги
тўлиқ   маълумотни   биз   кейинги   бобларимизда   ёритиб   ўтамиз.   Тўғноғичлар
орасида   букилган   мушт   бошли   (6   та)   ва   бош   қисми   думалоқ,   вертикал
кесмалар   билан   чегараланган   (безатилган)   соч   –   нина   тўғноғичлар   бошқа
шакл   тўғноғичлардан   кўпчиликни   ташкил   этади.   Демак,   Сополли
маданиятининг сополли босқичида ушбу шаклдаги тўғноғичларни тақиш урф
бўлган. Шунингдек, билагузук, букилган мушт бошли соч – нина тўғноғич ва
туморларнинг   эркак   кишига   тегишли   қабрдан   ҳам   топилиши   шуни
кўрсатадики,   ушбу   тақинчоқлар   нафақат   аёллар   балки   эркаклар   томонидан
ҳам тақиб юрилган.
I.2.   Жарқўтон   тақинчоқлари.   А.А.   Асқаров   ва   Т.Ш.   Ширинов
тадқиқотлари   давомида   ёдгорликдан   жами   130   га   яқин   тақинчоқ   топилган
бўлиб,   шулардан   14   таси   маржон-мунчоқлар   шодаси;   4   таси   мунчоқлар
донаси,   31   таси   билагузук,   50   таси   тўғноғич,   12   таси   сирға,   17   таси
узуклардир. 
Ўзбекистон-Германия   археологик   экспедицияси   Жарқўтондан   жами
109   та   тақинчоқ   топган   бўлиб,   шулардан   11   таси   билагузук,   5   таси   сирға,   5
таси   узук,   4   таси   тумор,   1   та   диадем,   52   та   турли   хил   шаклдаги   мунчоқ
доналари,   1   та   бронзадан   ясалган   занжир( сепочка ),   3   та   маржон   –   мунчоқ
шодаси ва 40 та тўғноғич топилган ( 10,12-35-расмлар ).
Ўзбекистон-Франция   халқаро   археологик   экспедицияси   фаолияти
давомида   64   та   заргарлик   буюмларини   топган.   Улардан   7   таси   билагузук,   3
таси маржон – мунчоқли билагузук, 1 таси сирға, 36 таси турли хил шаклдаги
мунчоқ доналари, 2 таси шокила маржон ва 15 таси тўғноғичдир.
Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   тақинчоқлар   Сополлитепа
тақинчоқларига   жуда   ўхшайди.   Аммо   ясалиш   услуби   ва   хомашёсига   кўра
бироз   фарқ   қилади.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   Сополли   маданиятининг
24 жарқўтон,   кўзали,   мўлали   ва   бўстон   босқичларига   тегишли   тақинчоқлар
топилган.   Жарқўтон   ёдгорлигининг   1975-2013   йиллар   оралиғида   очиб
ўрганилган   қабрлардан   қуйидаги   турдаги   тақинчоқлар   топилган:   маржон,
мунчоқ, шокила, билагузук, тумор, тўғноғич, сирға, узук ва диадемлар  ( I .2.1-
жадвал ).
Маржонлар.   Маржонлар   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   заргарлик
буюмларининг   асосий   қисмини   ташкил   қилади.   Ёдгорликдан   жами   10   та
маржон-мунчоқ   шодаси   ( I .2.2-жадвал ),   ( 9-10,5-11-расмлар ),   95   та   мунчоқ
доналари,   ( 10:1-4,   12-15,   17-19-расмлар )   ва   1   та   бронзадан   ясалган   занжир
( сепочка )   топилган.   Маржон-мунчоқ   шодаларининг   8   таси   Сополли
маданиятининг   Жарқўтон   босқичиги   тегишли   қабрлардан   (№   29   (2   та),   114,
694,   340,   183,   216,   689)   топилган   бўлса,   6   таси   Мўлали   босқичига   тегишли
қабрлар (№ 23 (3 та) 168, 315, 506) дан топилган. Қолган 3 та маржон-мунчоқ
шодаси   Ўзбекистон-Германия   халқаро   археологик   экспедицияси
ёдгорликнинг   5-   ва   6-тепаликларида   амалга   оширган   археологик   қазишма
ишлари   натижасида   топилган 75
.   Жарқўтон   ёдгорлигининг   6-тепалигидан
топилган   занжир   ёдгорликдан   топилган   ягона   тур   тақинчоқ   бўлиб,   узун
бронза симдан икки қатор қилиб ясалган 76
. Ушбу турдаги тақинчоқ Сополли
маданиятининг бошқа ёдгорликларидан топилмаган.
Мунчоқлар.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   жами   95   та   мунчоқ   доналари
топилган  ( I .2.3-жадвал ).  Хусусан, Сополли маданиятининг кўзали босқичига
тегишли   163-қабридан   2   та   цилиндр   шаклидаги   мунчоқ   доналари   топилган.
Бундан   ташқари   168-қабрдан   4   та   мунчоқ   донаси 77
  ва   шунингдек   4-хонадан
маълум   бир   шаклга   эга   бўлмаган,   бир   нечта   бурғулаш   тешигига   эга   1   та
75
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд №5. Д. 162. Самарканд, 1998. – С. 46. Шайдуллаев Ш., Хуфф Д.,
Тойфер   М.,   Каниут   К.,   Рахимов   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1998   год   (Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд №5. Д. 184. Самарканд, 1999. – С. 180; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер
М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2001   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).
Фонд №5. Д. 185. Самарканд, 2002. – С. 78.
76
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд № 5. Д. 162. Самарканд, 1998. – С. 206.
77
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая   куль тура эпохи бронзы юга Узбекистана.  –  Ташкент, 1977.  –  С. 221.
т абл. LVIII, 1,2;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан.  –  Ташкент, 1983.  –  С. 120.  –  Табл. LV, 3,4,5.
25 ляпис-лазуритдан   ясалган   мунчоқ   донаси   топилган 78
.   1994–2003   йиллар
давомида   Жарқўтон   ёдгорлигининг   1-,   4-,   5-   ва   6-тепаликларида   ва   3-
қабристонида   амалга   оширилган   Ўзбекистон-Германия   халқаро
экспедицияси   археологик   қазишма   ишлари   натижасида   52   та,   2005-2013
йиллардаги   Ўзбекистон-Франция   халқаро   археологик   экспедициясининг
Жарқўтон   ёдгорлигининг   4-,   5-   ва   6-тепаликларида   ва   Жарқўтон   3,   4   а,   б,   с
қабристонларида   амалга   оширган   археологик   қазишмалари   натижасида   эса,
36   та   мунчоқ   доналари   топилган.   Ёдгорликдан   топилган   маржон
шодаларидаги   мунчоқлар   ва   алоҳида   топилган   мунчоқлар   ясалиш   шаклига
кўра   қуйидаги   турларга   бўлинади:   цилиндр,   овал,   ромб,   биконик,   шар,
э ллипс, квадрат, овал, тўртбурчак ва узук.  Жарқўтондан топилган мунчоқлар,
асосан,   ярим   қимматбаҳо   тош   ( лазурит,   ақиқ,   феруза,   сердолик,   халцедон,
хлорит ) ва минераллар (опаки, оҳактош, мармар, фаянс, денгиз маржонлари,
шиша   пастаси)   дан,   алоҳида   намуналари   эса   нодир   суяк   ва   оҳакли   шпатдан
ясалган.
Шокила   мунчоқлар .   Жарқўтон   ёдгорлигидан   жами   13   та   шокила
мунчоқлар топилган. 2 та юракча шаклдаги шокила мунчоқлар 2009 йилдаги
Ўзбекистон-Франция   халқаро   археологик   экспедициясининг   Жарқўтон
ёдгорлигида   амалга   оширган   археологик   қазишма   ишлари   натижасида
топилган   бўлиб 79
,   фаянсдан   ясалган.   Ушбу   шаклдаги   шокила   мунчоқлар
ягона   намуналар   ҳисобланиб,   Сополли   маданиятининг   бошқа
ёдгорликларидан бундай шаклдаги шокила мунчоқлар топилмаган.
Жарқўтон   ёдгорлигининг   кўзали   босқичига   келиб,   мунчоқларнинг
катта қисми оч кўк рангли лазуритдан ясалган. Ясалиш шаклига кўра  улар  уч
турга   бўлинади :   томчи ,   цилиндр   ва   эллипс 80
.   Ишлаб   чиқариш   шаклига   кўра
кўзали   босқичига   тегишли   бўлган   мунчоқлар   Сополли   маданиятининг
78
Аскаров А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	 Ранняя   городская   культура   эпохи   бронзы   юга   Средней   Азии.   –   Самарканд,
1993. –  С.87. – Рис. 24, II, 16.
79
Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Хасанов   М.,   Люилье   Ж.,   Сарменто   Д.   Отчёт   о   проведении
полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2008   год.   Фонд   №5.   Д.   224.   Самарканд,
2009. – С. 28.
80
Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан.  –  Ташкент, 1983.  –  С. 25. табл. XLV,  5, 6, 7, 11.
26 дастлабки   босқичларидаги   мунчоқлардан   фарқ   қилмайди,   аммо   бу   даврга
келиб,   катта   ҳажмдаги   томчи   шаклидаги   шокила   мунчоқлар   пайдо
бўлган 81
. Томчи   шаклидаги   катта   ҳажмли   шокила   мунчоқлар   Сополли
маданиятининг   мўлали   босқичида   ҳам   муомалада   бўлган.   Жумладан,   23-
қабрдан 6 та, 34-қабрдан 1 та, 282-қабрдан 1 та, шунингдек Кўзали босқичига
тегишли   211-қабрдан   3   та   томчи   шаклидаги   шокила   мунчоқлар   топилган
бўлиб,   уларнинг   барчаси   лазуритдан   ясалган 82
.   Томчи   шаклидаги   катта
ҳажмли шокила мунчоқларнинг пайдо бўлиши кўчманчи дашт (Андроново ва
Сруб) қабилаларининг маданий таъсири билан изоҳланади 83
.
Билагузуклар.   Жарқўтон ёдгорлигидан жами 52 та билагузук топилган
бўлиб,   шулардан   40   таси   археологик   бутундир   ( I .2.4-жадвал ).   Билагузуклар
асосан   бронзадан   ясалган   бўлиб,   халқасимон   айлана   шаклда.   1975-1983
йиллардаги   археологик   қазишмалар   натижасида   топилган   билагузуклар
асосан қабрлар (21, 45, 48, 49, 59, 68, 69, 89, 110, 114, 115, 141, 183, 207, 216,
240, 276,  340, 349,  400, 479,  545, 659-рақамли қабрлар)   дан топилган  бўлиб,
уларнинг 1 таси эркак кишига тегишли қабр   (№ 59),   қолганлари аёл кишига
тегишли қабрлардир. Ёдгорликдан топилган 3 та билагузук айниқса алоҳида
ажралиб   туради.   Улар   маржон   мунчоқли   билагузуклар   бўлиб,   ясалиш
шаклига кўра қуйидаги турларга бўлинади: цилиндр, айлана, бочка. Биринчи
билагузукдаги   мунчоқлар   асосан   хлорит   тошидан   ясалган,   орасида   иккита
сопол   мунчоқ   ҳам   мавжуд 84
.   Иккинчи   билагузукдаги   мунчоқлар   ляпис
лазуритдан   ясалган 85
  бўлса,   учинчи   билагузукда   жами   31   та   мунчоқ   донаси
мавжуд бўлиб, улар ляпис лазурит ва фаянсдан ясалган 86
.
81
Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан.  –  Ташкент, 1983.  –  С. 113. табл. XLV.  5, 6, 7.
82
Аскаров  А.,  Абдуллаев  Б. Джаркутан.   –   Ташкент,  1983.   –   С.  25 , 49 ;   Аскаров  А.А.   Древнеземледельческая
кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана.  –  Ташкент, 1977.  –  С. 2 30 . Табл . L Х VII, 1 6, 17,18,19.
83
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria.  –  Samarkand, 2016.  –  P.530.
84
Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Хасанов   М.,   Люилье   Ж.,   Сармъенто   Д.   Отчёт   о   проведении
полевых исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008 год.  Фонд 5. Д. 224.  Самарканд, 2009. –
С. 21.
85
Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люно Э., Суер Ж., Жан-Клод Лижер., Молез Д., Керван М. Отчёт о
проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.   Фонд   5.   Д.   225.
Самарканд, 2010. – С. 27.
86
Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люно Э., Суер Ж., Жан-Клод Лижер, Молез Д., Керван М. Отчёт о
проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.   Фонд   №5.   Д.   225.
27 Жарқўтон   билагузукларини   ясалиш   шаклига   қараб,   қуйидаги   турларга
бўлиш мумкин:
1. Сиртига   спиралсимон   нақш   чизилган   ингичка,   айлана   шаклдаги
билагузуклар;
2. Танаси йўғон, уч қисми ёпиқ айлана шаклдаги билагузуклар;
3. Танаси ингичка, уч қисми ёпиқ айлана шаклдаги билагузуклар;
4. Маржон мунчоқли билагузуклар.
Туморлар.  Жарқўтон ёдгорлигидан ушбу турдаги тақинчоқларнинг жуда
кам   намуналари   ўрганилган.   Хусусан,   29-қабрдан   топилган   2   та   шокила
туморлардан бири тўғритўртбурчак шаклли, текис, икки юзали бўлиб, ляпис-
лазуритдан   ясалган.   Ушбу   шокила   туморнинг   олд   томонига   арча,   орқа
томонига тоғ эчкисининг нуқтали тасвири туширилган бўлиб, бурғулаш йўли
билан олд томондан кичик, орқа томондан йўғонроқ тешик очилган. Иккинчи
шокила   тумор   ясси,   икки   юзали,   доира   шаклида   бўлиб,   чўкичлаш   усули
ёрдамида   олд   томонига   чаён,   орқа   томонига   свастика   ёки   бургут   тасвири
туширилган 87
.   1997   йилдаги   Ўзбекистон-Германия   халқаро   археологик
экспедициясининг   ёдгорлик   №   6   тепасида   амалга   оширган   қазишмалари
натижасида   4  та   тумор  топилган 88
.  Туморлардан   2   таси   цилиндр,   ясси,   икки
юзали   шаклда   ясалган   бўлиб,   биринчисининг   олд   томонига   илон   тасвири
туширилган бўлса, иккинчи туморнинг юза қисмига хочнинг нуқтали тасвири
туширилган.   Хоч   шаклни   ҳосил   қилган   таёқчалар   орасига   кичик   учбурчак
шаклининг   нуқтали   тасвири   жойлаштирилган.   Учинчи   тумор   тўртбурчак,
ясси,   икки   юзали   қилиб   ясалган   бўлиб,   олд   томонига   ҳайвон   (номаълум)
тасвири,   орқа   томонига   хоч   тасвири   туширилган.   Тўртинчи   тумор   учбурчак
шаклда   ясалган   бўлиб,   ясалиш   шакли   жиҳатидан   ҳозирги   туморларга   жуда
ўхшаш. Тепа қисмида осиб қўйиш учун тешикчаси мавжуд.
Самарканд, 2010. – С. 28.
87
АскаровА .,   АбдуллаевБ . Джаркутан .   –   Ташкент ,   1983.   –   С .20;   Т eufer   M.   Spätbronzezeitliche   Grabfunde   aus
Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und Turan.  –  Band 13.  –  Berlin. 2014.  –  P. 45.
88
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарканд, 1998. – С. 207, 214.
28 Тўғноғичлар.   Аёл   заргарлик   буюмлари   орасида   ясалиш   услуби   ва
вазифасига кўра турли хилма-хилликка эга бўлган тури – бу тўғноғичлардир.
Жарқўтондан жами 98 та тўғноғич топилган   ( I .2.5-жадвал ), ( 20-33-расмлар ).
1975-1983   йиллар   оралиғида   ёдгорликда   амалга   оширилган   археологик
қазишмалар натижасида жами 38 тўғноғич топилган бўлиб, шулардан 33 таси
жарқўтон босқичига (№ 24, 26, 45, 69, 192, 207, 213, 216, 219, 290, 340, 398,
400,   403,   419,   431,   445,   545,   593,   600,   642,   659,   694,   706),   5   таси   кўзали
босқичига   тегишли   қабр   (№   49)   дан   топилган 89
.   Ушбу   қабрлардан   1   таси
эркак кишига тегишли қабр (№ 706) , 2 таси жуфт қабр  (№ 207, 593)  лар бўлиб,
қолганлари   аёл   кишига   тегишли   қабрлардир.   Жарқўтон   тўғноғичларининг
асосий   қисми   бронзадан   ясалган.   Умумий   узунлиги   9,5   смдан   21   смгача.
Ёдгорликдан   топилган   тўғноғичлар   бош   қисмининг   ясалиш   шаклига   қараб
қуйидаги типларга бўлинади 90
:
1.   Бош   қисми   конус   шаклдаги   соч   –   нина   тўғноғичлар .   Жарқўтон
ёдгорлигидан ушбу турдаги тўғноғичларнинг жами 25 та намунаси топилган
бўлиб 91
, улар турлича узунликда ясалган: узун – 16,5 – 21  см,  ўртачаси   13-15
см,  кичиги эса 7-10  см 92
.
2.   Зооморф   шаклли   соч   –   нина   тўғноғичлар .   Ушбу   турдаги
тўғноғичларнинг   жами   3   та   намунаси   топилган.   1-тўғноғич   45-қабрдан
топилган   бўлиб,   икки   -   михсимон   таёқча   ва   тоғ   эчкиси   шаклидаги   юқори
қисмдан   иборат.   Ушбу   тўғноғичнинг   узунлиги   14   см   бўлиб,   бронзадан
89
Аскаров  А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы юга  Узбекистана.  Ташкент,  1977. –  С . 83,  87;
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б. Джаркутан .   –   Ташкент,   1983.   –С .   24;Kaniuth   K.   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus
Nordbaktrien  // AMIT.  Band  6. -  Berlin . 2006. –  P . 10 6-121.
90
Аскаров  А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы юга  Узбекистана.  Ташкент,  1977. –  С . 83,  87;
Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .  –  Ташкент, 1983.  –С . 24.
91
Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юг а Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 83. Табл.
LVII,  4, 5, 6 ; 67,  3 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983.  – С. 19. Табл. XXXIV,  3, 4, 5 ; 35,
7, 8, 12 ; 45,   4 ; Kaniuth K. Metallobjekte der  Bronzezeit  aus Nordbaktrien  //  AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P.
117. Ab. 195-211.
92
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. – С.19.  табл. XХХIV. 3-5; XХХV .7, 8, 12.
29 ясалган.   Ҳозирги   кунда   ушбу   тўғноғич   Ўзбекистон   тарихи   давлат
музейининг бронза даври экспонатлари фондида сақланмоқда 93
.
2-тўғноғич 24-қабрдан топилган бўлиб, у ҳам икки - михсимон таёқча ва
ҳордиқ   чиқараётган   қўйнинг   кичик   шаклидаги   юқори   қисмдан   иборат.   3-
тўғноғич синиқ ҳолда топилган 94
.
3.   Б укилган   мушт   бошли   соч   тўғноғичлар.   Жарқўтондан   б укилган
мушт бошли соч тўғноғичларнинг жами 5 та намунаси топилган бўлиб 95
, улар
бронзадан   ясалган .   69-қабрдан   топилган   биринчи   тўғноғичнинг   узунлиги
13,5   см   бўлиб,   михсимон   шаклга   букилган   мушт   кўринишли   боши
бириктириб   ишланган,   уч   қисми   синган.   398-қабрдан   топилган   иккинчи
тўғноғичда   эса,   узун   таёқ   ва   букилган   муштсимон   шакл   алоҳида   –   алоҳида
ясалиб,   кейин   уланган.   Ушбу   тўғноғичнинг   узунлиги   15,7   см.   Иккала   қабр
ҳам аёл кишига тегишли 96
.
4.  Бош қисми ясси шаклдаги соч тўғноғичлар . Жарқўтон ёдгорлигидан
ушбу   турдаги   соч   тўғноғичнинг   1   та   намунаси   топилган.   431-қабр   (аёл
кишига   тегишли)   дан   топилган   ушбу   тўғноғич   бронзадан   ясалган   бўлиб,
узунлиги 13 см 97
. Тадқиқотчи К.Каниут томонидан айнан шу шаклда ясалган
соч тўғноғичлар «тўғноғич» сифатида эмас, балки «металл косметик таёқча»
сифатида изоҳланган 98
. 
5.   Бош  қисми  ромб  шаклли  соч  тўғноғичлар .  Жарқўтон  ёдгорлигидан
бош қисми ромб шаклли соч тўғноғичларнинг  1 та намунаси топилган. 213-
қабрдан топилган ушбу тўғноғич бронзадан ясалган бўлиб, узунлиги 13,7см 99
.
93
Treasures   of   ancient   cultural   monuments   of   Uzbekistan.   The   State   Museum   of   History   of   Uzbekistan.   T.,   2018
[O’zbekistonmadaniyyodgorliklarixazinasi [Matn]:   albom/katalog.   O’zbekistontarixidavlatmuzeyi.   –   Toshkent:
San’atjurnalinashriyot, 2018. – P.  42 .   Fig .   68.
94
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана.  –  Ташкент, 1977.  –  С.  83 .  –
Табл. LVI,  5 , 6 ; Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983.–  С. 1 9 .
95
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.19–20.   Табл.   34 . 6;   табл.   35 . 5;   Kaniuth   K.
Metallobjekte der Bronzezeitaus Nordbaktrien  // AMIT. Band  6. –  Berlin ,  2006. –  P .  111–112.  Abb .163- 167.
96
Аскаров А.А.   Древнеземледельческая  культура эпохи  бронзы юга Узбекистана.   –   Ташкент, 1977.   –   С.   83 .
Табл. LVI,  4 ; Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. –  Ташкент , Фан, 1983. –  С. 1 9 . Табл.  XXXIV , 6 ;  Табл.
XXXV ,  5 .
97
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. –  С. 1 9 . Табл . XXXIV, 6 ;  Табл . XXXV,  6 .
98
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeitaus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. – Berlin ,  2006. – P.  129.  Abb.  276.
99
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. –  С . 1 9 .  Табл.  XXXIV , 6 ;  Табл.  XXXV ,  13 .
30 Бир   қарашда   ушбу   тўғноғичнинг   бош   қисми   наша   ўсимлигининг   мевасига
ўхшаб кетади. В.В.Лунева ушбу шаклда ясалган  тўғноғичларни  «бош қисми
ғунча шаклидаги соч тўғноғичлар» типига киритган 100
.
6.  Бош қисми қовурға (ребристой) шаклли соч тўғноғичлар . Жарқўтон
ёдгорлигидан   бош   қисми   қовурға   шаклли   соч   тўғноғичларнинг   иккита
нусхаси   аниқланган   бўлиб,   1   таси   археологик   бутундир.   706-қабрдан
топилган   тўғноғич   бронзадан   ясалган   бўлиб,   учи   учбурчаксимон   тўртта
думалоқ   бурчакли.   Қалпоқнинг   пастки   қисмида   поммел(бош   қисм)ни
илдиздан   ажратиб   турадиган   икки   қатор   горизонтал   чизиқлар   мавжуд.   2-
тўғноғич 431-қабрдан топилган бўлиб, ўрта қисмидан синган 101
. К.Каниут ва
В.Д.Рузанов ушбу шаклда ясалган тўғноғичларни «бош қисми хоч шаклдаги
соч – нина тўғноғичлар» типига киритган 102
.
7.   Қадама   нақшли   соч   тўғноғичлар .   Жарқўтон   ёдгорлигидан   қадама
нақшли   тўғноғичларнинг   1   та   нусхаси   аниқланган.   219-қабрдан   топилган
ушбу   тўғноғич   бронзадан   ясалган   бўлиб,   узунлиги   17   см.   Поммел   қисмига
бешта   турли   хил   қимматбаҳо   тошлардан   ясалган,   цилиндр   шаклидаги
маржонлар қадалган 103
. В.Д.Рузанов ушбу шаклда ясалган соч тўғноғичларни
«бош   қисми   айлана,   қадама   нақшли»   тўғноғичлар   типига   киритган   бўлса 104
,
В.В.Лунева   ушбу   шаклда   ясалган   соч   тўғноғичларни   «қалпоқчаси
қимматбаҳо   ёки   яримқимматбаҳо   тошлар   билан   безатилган   тўғноғичлар»
типига   киритган 105
.   К.Каниут   эса,   «мураккаб   композицион   таркибли   соч
тўғноғичлар»   типига   киритган 106
.   Чунки   ушбу   шаклда   ясалган   соч
100
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э. – III-IV вв. н.э.): Автореф. дис. д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С.18.
101
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. –  С. 1 9 . Табл . XXXIV, 6 ;  Табл . XXXII,  7, 8 .
102
Kaniuth K.   Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 119. Ab. 212,
213;   Рузанов В.Д.   Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы. Самарканд , 2013 .  –  С. 146. Рис.
121, 19-23.
103
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. –  С. 1 9 . Табл.  XXXIV ,  7.
104
Рузанов В.Д.  Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы. Самарканд , 2013 .  –  С. 146. Рис. 121,
17-18.
105
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э. – III-IV вв. н.э.): Автореф. дис. д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С.19.
106
Kaniuth K.   Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 120. Ab. 216-
218.
31 тўғноғичлар уч қисмдан таркиб топган: думалоқ оддий таёқ; айлана шаклдаги
поммел   қисм   ва   турли   хил   шаклдаги   ақиқ,   бронза   ва   ляпис   –   лазуритдан
ясалган маржонлар
8.   Бош   қисми   думалоқ,   вертикал   кесмалар   билан   чегараланган   соч
тўғноғичлар .   Жарқўтон   ёдгорлигидан   бош   қисми   думалоқ,   вертикал
кесмалар   билан   чегараланган   соч   тўғноғичларнинг   6   та   намунаси   топилган
бўлиб,   умумий   узунлиги   12-13   см.   Уларнинг   2   таси   қабрлар   (290,   445)   дан
топилган   бўлиб,   археологик   бутундир.   Қолган   4   та   тўғноғич   хона
деворларининг маданий қатламидан топилган 107
.
9.   Т ўпбарггул   бошли   соч   тўғноғич-муҳрлар .   Жарқўтон   ёдгорлигидан
т ўпбарггул   бошли   соч   тўғноғич-муҳрларнинг   жами   7   та   намунаси   топилган
бўлиб, улардаги тўпбаргуллар олти, етти, саккиз япроқли. 5 таси археологик
бутун   бўлиб,   қабрлар   (192,   403,   419,   642,   694)   дан   топилган.   Соч   тўғноғич-
муҳрларнинг умумий узунлиги 10-11 см дан 19,5-21 смгача 108
.
10.   Бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   соч   тўғноғич-муҳрлар.   Жарқўтон
ёдгорлигидан   бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   соч   тўғноғич-муҳрлар нинг
жами  3  та   намунаси  топилган   бўлиб,  бош  қисми  олти,   етти,  саккиз   қиррали
юлдузча шаклида ясалган 109
.
12.  Бош қисми ясси, юмалоқ юзали, бўртма тўпбарггул тасвирли соч
тўғноғич-муҳрлар .  Жарқўтон ёдгорлигидан ясси,   доира шаклли, нақшли   соч
тўғноғич-муҳрларнинг   1   та   намунаси   топилган.   340-қабрдан   топилган   ушбу
тўғноғичнинг узунлиги  19,5  см 110
.
107
Аскаров   А.А,   Абдуллаев   Б.Н.   Джаркутан.   –   Т.:   Фан,   1983.   –   С.   20.   Табл .   XXXV ,   1,   2;   Kaniuth   K.
Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 114. Abb. 175-180.
108
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   20.   Табл.   XXXII .1,   9;   XXXIV,   1,   2;   табл.
35.4 ; Kaniuth K.   Metallobjekte der Bronzezeit   aus Nordbaktrien   // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P.   107 – 108.
Ab.14 4, 145, 147- 15 2;  Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-
ри. ... дис.  Тошкент , 2017.  51-52 - бет лар.1.3-жадвал.
109
Kaniuth K.   Metallobjekte der Bronzezeit   aus Nordbaktrien   // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 108 – 109. Ab.
145, 153, 154.
110
Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.: Фан, 1983. –  С .  20 .  Табл .  XXXIV ,  8; Kaniuth K. Metallobjekte
der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   –   Berlin ,   2006.   –   P.   108–109.   Ab .1 4 8;   Шайдуллаев   А.Ш.
Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Археология   бўйича   фалсафа   доктори   (PhD)
диссертацияси матни .  –  Тошкент , 2017.  – Б.  52; 1.3-жадвал.
32 1 3 . Ясси,   овал   юзали,   юза   қисмига   ўйма   шаклда   тоғ   эчкисининг
тасвири   туширилган   соч   тўғноғич-муҳрлар .   Жарқўтон   ёдгорлигидан   ясси
овалсимон қалпоқли  соч тўғноғич-муҳрларнинг 1 та намунаси топилган.  545-
қабрдан   топилган   ушбу   тўғноғичнинг   поммел   қисмига   тоғ   эчкиси   тасвири
туширилган бўлиб, узунлиги 9,5 см 111
.
14.   Бош   қисми   ясси,   квадрат   шаклидаги   соч   тўғноғич-муҳрлар .
Жарқўтон   ёдгорлигининг   Кўзали   босқичига   тегишли   49-қабридан   1   та
қалпоқчаси   квадрат   шаклли   соч   тўғноғич-муҳр   топилган   бўлиб,   поммел
қисмига   4   та   айлана   орқали   хочсимон   шакл   ҳосил   қилинган.   Бронзадан
ясалган ушбу тўғноғичнинг узунлиги 19,3 см 112
.
Сирғалар.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   жами   60   га   яқин   сирға   намуналари
топилган   бўлиб   ( I .2.6-жадвал ),   улар   ясалиш   шакли   жиҳатдан   қуйидаги
типларга   бўлинади:   думалоқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   (56   та);   думалоқ
шаклдаги,   буфер   учли   шокила   сирғалар   (1);   думалоқ,   уч   қисми   диск
шаклидаги шокила сирғалар (1 та); уч қисми ташқи томонга эгилган, юмалоқ
кесмали,   илмоқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   (1   та);   айланасимон   ҳалқа
шаклида. Ушбу сирғалар асосан қабрлар (№ 25,45,46, 114, 139, 192, 545, 600,
632)   дан   топилган,   уларнинг   42   таси   археологик   бутун   бўлиб 113
,   бронза   ва
кумушдан   ясалган   Аҳамиятли   жиҳати   шундаки   Жарқўтон   қабристонининг
Мўлали   босқичига   тегишли   112 - қабрдан   думалоқ,   буфер   учли   олтиндан
ясалган   сирға   топилган 114
.   Ушбу   сирғанинг   топилиши   Сополли   маданияти
аҳолиси   айнан   сўнгги   Жарқўтон   ва   Мўлали   босқичларига   келиб   олтиндан
ясалган зеб-у зийнат буюмларини фойдаланганликларидан далолат беради.
111
Аскаров   А.А,   Абдуллаев   Б.Н.   Джаркутан.   –   Т.:   Фан,   1983.   –   С.   20 .   Табл.   XXXII ,   5; Шайдуллаев   А.Ш.
Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис.   Тошкент ,   2017.   51 -бет .   1.3-
жадвал.
112
Аскаров   А.А,   Абдуллаев   Б.Н.   Джаркутан.   –   Т.:   Фан,   1983.   –   С.   24,   113 .   Табл.   Х LV ,   1;   Аскаров   А.А.
Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.  2 3 0 . Табл.  LXVII , 1.
113
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   205.
Табл. 57. 8, 13, 14, 15, 16, 17, 22; табл. 56. 9; табл. 67. 8, 9 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент,
1983. – С. 20. Табл.32. 2, 3; табл. 35.3, 9-11, 14, 15-24, табл. 55. 13; Ионесов В.И . К изучению погребальных
комплексов Джаркутана // ИМКУ, 27. 1996. – С. 27. Рис.6. 9, 10;   Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus
Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P. 138-141.  Ab .354 – 410 ,  422, 425, 426.
114
Аскаров А.А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.  88 .
33 Узуклар.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   ушбу   турга   кирувчи
тақинчоқларнинг   жуда   кам   намуналари   топилган.   Жарқўтон   ёдгорлигидан
жами 3 та узук топилган бўлиб, ҳалқа шаклида ясалган 115
.
Диадемлар.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   ягона   диадем   ярим   ой
шаклида мисдан  ясалган  бўлиб, иккала учида  тешикчалар  жойлашган  ( I .2. 7-
жадвал ) 116
.   Эҳтимол   тешикчалар   орқали   ип   ўтказилиб,   пешонага   боғлаб
қўйилгандир. Ушбу диадем юпқа қилиб ясалган, узунлиги 30 см, эни 24 мм,
уч қисми 7 мм.гача торайиб борган.
Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   тақинчоқлар   сони,   морфологик
шакли,   хомашёси   сифати   жиҳатдан   Сополли   маданиятининг   барча
ёдгорликларидан   устунлик   қилади.   Ёдгорликдан   жами   332   та   тақинчоқ
топилган. Шулардан   17 таси маржон-мунчоқлар шодаси, 95 таси  мунчоқлар
донаси,   1 таси бронзадан ясалган занжир,   52 таси билагузук (3 таси маржон
мунчоқли   билагузук),   98   таси   тўғноғич,   4   таси   тумор,   59   таси   сирға,   3   таси
узук,   1   таси   диадемдир.   Тақинчоқларнинг   морфологик   шакли   ҳам   ушбу
босқичда   хилма-хил   ва   такомиллашган.   Хусусан,   ёдгорликдан   топилган
мунчоқлар   қуйидаги   шаклларда   ясалган:   цилиндр,   ромб,   биконус,   бочка,
айлана, диск, фигурали, квадрат, квадрат биконус, овал, тугма, узук, думалоқ,
қувур. Билагузукларнинг морфологик жиҳатдан 6 та типи аниқланган бўлса,
тўғноғичларнинг   бош   қисмининг   ясалиш   шаклига   кўра   жами   14   та   типи
аниқланган. Ушбу тўғноғич типларидан   ясси, овал юзали, юза қисмига ўйма
шаклда   тоғ   эчкисининг   тасвири   туширилган   соч   тўғноғич-муҳрлар,   бош
қисми   ясси,   квадрат   шаклидаги   соч   тўғноғич-муҳрлар   фақат   Сополли
маданиятининг   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   бўлиб,   бошқа
ёдгорликларида   ушбу   шаклли   тўғноғичлар   учрамайди.   Шунингдек,
Жарқўтон   ёдгорлиги   Сополли   маданиятининг   4   та   босқичи   (жарқўтон,
115
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарқанд, 1998. – С. 107, 192;  Хасанов М., Рахмонов
У.,   Люилье   Ж.,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых
исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарқанд, 2010. – С. 21.
116
Шайдуллаев   Ш,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отчет   Шерабадского   отреда   за   1996   год   ( Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция) . Фонд. 5. Д. 161. Самарқанд, 1996. – C. 78.
34 кўзали, мўлали, бўстон) даврида ҳам муомалада бўлиб, ёдгорликдан топилган
тақинчоқлар   коллекциясида   ҳам   ушбу   тўртта   босқичга   тегишли   заргарлик
буюмларини кўришимиз мумкин.
I.3.   Мўлали   тақинчоқлари.   Сополли   маданиятининг   Мўлали
босқичига оид қишлоқ макони Сурхондарё вилоятининг Олтинсой туманида
жойлашган.   У   Миршоди   ёдгорликлари   мажмуаси   таркибига   кириб,   Б.
Турғунов   томонидан   топилган.   Қабристон   яқин   атрофдаги   қишлоқ   номидан
келиб чиқиб,  Молали  деб номланган. Қабристондан 2 км шимоли-шарқда, 8-9
га   майдонга   эга   Мўлали   қишлоқ   макони   ҳам   топилган.   1975   йилда
А.С.Сагдуллаев   ёдгорликнинг   шарқий   қисмида   археологик   тадқиқот
ишларини   амалга   ошириб,   сопол   буюмлар   тўпламини   топиб   ўрганади 117
.
Ушбу   қабрларда   олиб   борилган   қазишмалар   натижасида   уларни   Сополли
маданиятининг   навбатдаги   хронологик   босқичига   тегишли   эканлиги
аниқлангач,   Жарқўтондаги   бу   давр   қабрлари   ҳам   Мўлали   босқичи   номи
билан ўрганила бошланди. Шунингдек, Бўстон VI ёдгорлигидан ҳам Мўлали
босқичига   тегишли   кўплаб   қабрлар   очиб   ўрганилган 118
.   А.А.Асқаров   ўз
тадқиқотида   Жарқўтон   қабристонининг   Мўлали   босқичиги   тегишли
қабрларидан топилган жами 32 та тақинчоқлар тўғрисида  умумий маълумот
бериб   ўтган 119
.   Мустақиллик   йилларида   ҳам   Мўлали   ёдгорлиги   қишлоқ
маконида   археологик   тадқиқот   ишлари   амалга   оширилган.   Хусусан,   2012
йилда   Германия   Археология   Институти   ва   ЎзР   ФА   Санъатшунослик
институтининг   қўшма   экспедицияси   томонидан   Мўлали   қишлоқ   маконида
археологик   тадқиқотлар   амалга   оширилган 120
  бўлиб,   қазишма   натижасида
мунчоқ, сирға, тўғноғич каби заргарлик буюмлари топилган ( I .3.1 - жадвал ).
117
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   С.   59;
Сверчков Л.М., Бороффка Н. Материалы поселения эпохи поздней бронзы Молали. АрхеологияУзбекистана
10, № 1, 2015 . – С. 75.
118
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016.
119
Аскаров  А.   Древнеземледельческая  культура  эпохи  бронзы  юга  Узбекистана.  Ташкент, 1977 . –  С.  87-88.
Табл.  LXVII , 1-9, 16-19 ;  АскаровА., АбдуллаевБ. Джаркутан. Ташкент, 1983. –  C . 30.  LV , 3-5, 7, 13-14.
120
Сверчков   Л.М.,   Бороффка   Н.   Материалы   поселения   эпохи   поздней   бронзы   Молали.   Археология
Узбекистана 10, № 1, 2015 .  –  С . 75-88.
35 Мўлали   қабристонига   тегишли   7   та   қабрдан   асосан   сопол   буюмлар
тўплами, бронза буюмлар, олтиндан ясалган маржонлар топилган 121
.
Мунчоқлар.   Мўлали   қабристонидан   мунчоқларнинг   бир   нечта
намуналари   топилган   бўлиб,   улар   цилиндр,   шар,   ромб   ва   томчи   шаклида
ясалган   ( 36-расм ).   Мўлали   қабристонининг   2-қабридан   топилган   бир   нечта
олтиндан   ясалган   мунчоқ   доналари   ягона   тур   мунчоқлар   бўлиб 122
,   Сополли
маданиятининг бошқа ёдгорликларида айнан шу шаклдаги олтиндан ясалган
мунчоқлар  учрамаган.   Жарқўтон  ёдгорлигининг  Мўлали  босқичига   тегишли
23-қабридан   5   та   ва   34-қабрдан   2   та,   жами   7   та   томчи   шаклидаги   лазурит
маржонлар   топилган 123
.   Шунингдек,   Бўстон   VI   ёдгорлигининг   Мўлали
босқичига   тегишли   қабрлари   (№   201,   325,   122,   365,   409,   285,   286,   36,   120,
396, 183, 26, 415, 333, 242)  дан  ляпис-лазуритдан ясалган  жами 21 та томчи
шаклидаги   шокила   маржон,   12   та   ромб,   биконик,   квадрат   биконик   ва
цилиндр   шаклидаги   маржон-мунчоқлар   топиб   ўрганилган 124
.   Шунингдек,
ушбу   босқичга   келиб,   қисқа   цилиндр,   ромб,   овал   ва   эллипс   шаклидаги
маржонларнинг   кўпчилиги   оч   кўк   рангли   лазуритдан   ясалган 125
.   Ишлаб
чиқариш   шаклига   кўра   Сополли   маданиятининг   Кўзали,   Мўлали,   Бўстон
босқичларига   келиб,   дастлабки   даврдаги   (Сополлитепа,   Жарқўтон)   маржон
шаклларидан   ташқари   катта   ҳажмдаги   томчисимон   маржонлар   пайдо
бўлган 126
.   Хусусан,   Бўстон   VI   дан   27   та,   Жарқўтон   ёдгорлигининг   Мўлали
босқичидаги   тегишли   қабрларидан   7   та 127
  томчи   шаклидаги   маржонлар
121
Аскаров А.  Древнеземледельческая култура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977 . С. 59.
122
Аскаров А.  Древнеземледельческая култура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977 . С. 88.
123
Там же .  –  С . 88.  табл . LXVII.
124
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016.
125
АскаровА ., АбдуллаевБ . Джаркутан .  Ташкент , 1983.  С . 25.  табл . XLV.3,5.
126
Аскаров   А .,   Абдуллаев   Б .   Джаркутан .   Ташкент , 1983. С . 25.   Табл . XLV, 3, 5,6,7,11; Avanesova  N.A.   Buston
VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016.  P. 48. Plate 19.
127
АскаровА . А . Древнеземледельческаякул ь тураэпохибронзыюгаУзбекистана .   Ташкент ,   1977. С .   88.   Табл .
LXVII , 4 .
36 топилган.   Ушбу   турдаги   маржонлар   ўхшашлари   Шаҳдод 128
,   Ҳисор   III 129
,
Дарнайчи 130
 ва Нурек 131
 каби ёдгорликлардан ҳам топилган.
2012   йилда   ёдгорликда   амалга   оширилган   Ўзбекистон-Германия
халқаро   археологик   экспедицияси   натижасида   50   га   яқин   мунчоқ   доналари
топиб ўрганилган. Улар асосан, бочка, цилиндр, шар, томчи ва узук шаклида
ясалган.   Улардан   фақатгина   23   таси   бутун   сақланган.   Ушбу   мунчоқлар
лазурит, сердолик, феруза каби қимматбаҳо тошлардан, шунингдек бронза ва
фаянсдан ясалган 132
.
Тўғноғичлар.   Ёдгорликдан   топилган   ягона   тўғноғич   узун  юмалоқ   таёқ
шаклида  бронзадан   ясалган   ( 38-расм ).   Сополли  маданияти   ёдгорликларидан
ушбу шаклда ясалган соч тўғноғичларнинг жами 29 та намунаси топилган 133
.
Бундан   ташқари,   Жарқўтон   ёдгорлигининг   Мўлали   босқичига   тегишли   89-
қабрдан 1 та қалпоқчаси лазурит қопламали соч тўғноғич топилган 134
.
Тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики,   Мўлали   босқичи   қишлоқ   макони
Сополли   маданиятининг   сўнгги   бронза   даври   ёдгорликларидан   бири   бўлиб,
ундан топилган моддий маданият намунлари Сополли маданиятининг сўнгги
босқичлари   (кўзали,   мўлали,   бўстон)   дан   топилган   моддий   маданият
намуналари билан деярли бир хил ва  заргарлик буюмларининг катта қисмини
кўчманчи дашт маданиятига хос бўлган буюмлар ташкил қилади.
128
Hakemi, Ali Shahdad. Archaeological Excavations of a Bronze Age Center in Iran. Reports and memoirs. Volume
XXVII. IsMEO-ROME. 1997 .
129
Schmidt E.F. Excavations at Tepe Hissar. Damgan. Philadelphia,1937. Plate LXIX.
130
ВиноградоваН . М .,   КутимовЮ . Г .   ПогребальныепамятникиэпохибронзывЮжномТаджикистане
( могильникиГелотаиДарнайчи .  М., 2018. С. 77. Рис 66,2.
131
Аскаров А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	 Ранняя   городская   культура   эпохи   бронзы   юга   Средней   Азии.   Самарканд,
1993.  С. 46.
132
Сверчков   М.,   Бороффка   Н.,   Люн о   Э.,   Рахманов   У.В.   Отч ё т   Байсунской   археологической   экспедиции   о
раскопках   поселения   Молали   в   Алтынсайском   районе   Сурхандарьинской   области   в   2012   году.   Т ашкент,
2013.  –  C .  25 .
133
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   98.   Табл.   26,   31 ;   32,   19 ,   20;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая  культура эпохи  бронзы юга Узбекистана.  Ташкент, 1977. – С. 77. Табл. 41,   10 ;  33,
13 ; Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 121. Ab. 219-
223; Сверчков Л., Бороффка Н., Люно Э., Рахманов У.В. Отчёт Байсунской археологической экспедиции о
раскопках   поселения   Молали   в   Алт ы нсайском   районе   Сурхандарьинской   области   в   2012   году.   Ташкент ,
2013. C.25 ; Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria.  Samarkand , 2016.
–  P .  62 – 63, 81.  Plate  №  53,  7 ; 97,  8 .
134
Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С. 88. Табл.
LXVII, 4.
37 I.4.   Бўстон   тақинчоқлари.   Сополли   маданияти   тақинчоқларини
ўрганишда,   маданиятнинг   асосий   объектларидан   бўлган   Бўстон
ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларни   илмий   жиҳатдан   таҳлил   қилиш
муҳим   аҳамиятга   эгадир.   Бўстон   қабристонини   қазиш   ва   ўрганиш   ишлари
1974   йилда   А.А.Асқаров   томонидан   бошланиб 135
,   унинг   шогирдлари
томонидан ҳозирги кунгача давом этиб келмоқда. 
1974 йилда А.А. Асқаров томонидан Бўстон аҳоли яшаш манзили ва 4
та   қабристон   (Бўстон   I,   II,   III,   IV,   V)   очиб   ўрганилган.   Ушбу   ёдгорликлар
Бўстонсой дарёси бўйидаги табиий тепаликларда 5 км дан ортиқроқ масофага
чўзилган 136
. 
Сополли маданиятининг Бўстон босқичи тақинчоқларини Бўстон VI ва
Бўстон   VII   ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқлар   мисолида   ёритишга
ҳаракат   қилдик.   Бўстон   VI   ёдгорлиги   -   Бўстонсойнинг   ўнг   қирғоғида
жойлашган   бўлиб   (Бўстонсой   –   Шеробод   дарёнинг   қадимги   ўзанларидан
бири бўлиб, Бойсунтоғларидан бошланиб, Амударёга қуйилган) 137
, 1990-2008
йиллар   мобайнида   археолог,   СамДУ   тарих   факультетининг   профессори
Н.А.Аванесова   томонидан   олиб   борилган   археологик   қазишмалар
натижасида очиб ўрганилган. Ушбу йиллар давомида ёдгорликда жами 14 та
археологик дала тадқиқот ишлари амалга оширилиб, 6,176 м 2
  майдонда, 500
дан   ортиқ   меҳнат   қуролларининг   қисмлари,   артефакт   ва   сопол   буюмлар
топиб ўрганилган 138
.   Ёдгорликнинг нисбий баландлиги 9 м, умумий майдони
4,06 га 139
. Бўстон VI  ёдгорлиги  мил. авв.  II  минг  йилликнинг иккинчи ярми,
135
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   кул ь тура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   57;
Каримова   Д.О.   Шимолий   Бақтрия   аҳолисининг   дафн   маросимлари   ва   диний   эътиқодлари   (Бронза   даври
моддий маданият ёдгорликлари мисолида). Фалсафа фан. д-ри. ... дис. – Тошкент, 2017.  – Б.  81 .
136
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   кул ь тура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   С.   57;
Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983.  –  С.6.
137
Avanesova   N.   Le   rituel   funéraire   de   la   nécropole   de   Buston   VI   //   Espagne   M . ,   Gorshenina   S . ,   Grenet   F . ,
Mustafayev Sh . , Rapin C . ( Eds. )  Asie Centrale transferts culturels le long de la route de la soie.  Vend é miaire .  Paris .
2016. –  P . 36 .
138
Avanesova N.A.   Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016. –   P .5 ,
27;   Аванесова   Н.   Погребальный   обряд   некрополя   Бустон   VI ,   как   отражение   межкультурн ых
взаимодействий.Культурный  трансфер  на  перекрестках  Центральной   Азии:   до, во  время  и  после  Великого
шелкового пути. Париж - Самарк а нд. МИЦАИ, 2013.  –  С. 27 .
139
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand , 2016.  –  P .  9.
38 Сополли   маданиятининг   Мўлали   ва   Бўстон   босқичлари   билан
даврлаштирилган 140
.
Ёдгорликнинг   шаклланишида   Сополли   маданиятининг   янги
кўринишини   яратувчилари   сифатида   Евроосиё   кўчманчи   қабилалари   муҳим
рол   ўйнаган   (кўчманчиларга   хос   бўлган   ўзига   хослик,   уларнинг   моддий
маданият буюмлари ва мифологик дунёқарашида яққол кўриниб турибди).
Мил.   авв.   II   минг   йилликнинг   охирида   Сополли   маданияти
аҳолисининг   иқтисодий-маданий   аҳволи   ва   прото-Бақтрия   жамиятидаги
тарихий   вазиятни   тавсифловчи   омиллар   мажмуаси   янги   мафкурани
шакллантириш   ва   тарқатиш   учун   шарт-шароитлар   мавжудлигидан   далолат
беради.   Жамиятнинг   ўзгариши   кўчманчи   чорвадор   қабилаларининг   айрим
гуруҳларини   (Андроново,   Срубна,   Тозабоғёб   ва   Бишкент)   қадимги   Бақтрия
ҳудудига кўчиб келишига асосий замин яратган. Ушбу қабилалар ҳудуддаги
этник   ва   демографик   вазиятга   унча   таъсир   ўтказмаган,   аммо   аҳолининг
мафкуравий   дунёқарашига   кучли   таъсир   ўтказган.   Ушбу   таъсир   бевосита
ёдгорликдан   топилган   моддий   маданият   буюмларида   ҳам   ўз   аксини   топган.
Шу   жиҳатдан   ҳам   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   моддий   маданият
буюмлари   Бақтрия   маданий   генезисининг   янги   ва   илгари   фанга   номаълум
моделини   акс   эттирганлиги   билан   алоҳида   аҳамиятга   эгадир.   Бир   сўз   билан
айтганда   кўчманчи   ва   маҳаллий   жамиятларнинг   ўзаро   таъсири   натижасида
янги, ўзига хос маданият шаклланган 141
. 
Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   моддий   маданият   буюмларининг
асосий   қисмини   кулолчилик,   уй-рўзғор   ва   заргарлик   буюмлари   ташкил
қилади.   Ёдгорликдан   топилган   заргарлик   буюмлари   Бўстон   босқичи   даври
тақинчоқларини   ўрганишда   муҳим   аҳамиятга   эга,   шунингдек,   ушбу   босқич
Сополли   маданиятининг   дастлабки   босқичларидан   бутунлай   фарқ   қилади 142
.
140
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.5 , 12 .
141
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016.  P .5
142
Аванесова Н. А. Сакральный   комплекс   могильника   Бустон   VI   //   ОНУ ,   №6.   Ташкент,   1994 .   –   С.   46-49 ;
Аванесова	
 Н. А. Новое   в   погребальном   обряде   сапаллинской   культуры   //   АВ,   №4.   СП б ,   1995 .   –   С .   20-25 ;
Avanessova   N . ,   Lyonnet   B .   Bustan   VI,   unenécropole   de   l'âge   du   Bronze   dans   l'ancienneBactriane
(Ouzbékistanméridional): témoignage des cultes du feu. Artsasiatiques ,  tome  50, 1995. –  P . 31-46 ;  Аванесова	
 Н. А. 
39 Бу   давр   заргарлик   буюмларининг   катта   қисмини   Срубна   ва   Андроново
маданиятларига хос бўлган буюмлар ташкил қилади 143
. 
Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   заргарлик   буюмлари   қуйидаги
турлари   топилган:   маржон,   мунчоқ,   шокила,   тўғноғич,   билагузук,   сирға,
диадемлар  ( I .4.1-жадвал ).
Маржонлар.   Маржонлар   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   заргарлик
буюмларининг асосий қисмини ташкил қилади ( 39-расм ). Ёдгорликдан жами
25   та   маржон-мунчоқлар   шодаси   ( I .4.2-жадвал ),   72   та   мунчоқлар   донаси
( I .4.3-жадвал ),   41   та   шокилалар   ( I .4.4-жадвал ),   6   та   бурама   ип   шаклидаги
олтин   шокилалар   топилган   бўлиб   ( 39,2-расм ),   улар   асосан   ляпис-лазурит,
сердолик,   ақиқ,   феруза,   нефрит,   халцедон,   хлорит   каби   яримқимматбаҳо
тошлар   ва   олтин,   бронза   каби   металлар,   гипс,   мармар,   шиша   пастаси
( стеклянная паста ) каби минераллардан ясалган. Маржон-мунчоқ шодалари
ва   мунчоқлар   ясалиш   шаклига   кўра   қуйидаги   турларга   бўлинади:   цилиндр,
ромб, бочка, биконик, квадрат биконик, диск, узук, овал, шар, тўртбурчак ва
турли   хил   шаклли.   Шокилалар   асосан   томчи,   учбурчак,   диск,   айлана   ва
спирал ип шаклида ясалган.
Бўстон VI ёдгорлиги лазурит мунчоқларга бойлиги билан ҳам Сополли
маданиятининг   бошқа   ёдгорликларидан   алоҳида   ажралиб  туради.   Бўстон   VI
ёдгорлигидан   очиб   ўрганилган,   Сополли   маданиятинг   молали   ва   бўстон
босқичларига   тегишли   қабрлардан   жами   50   та   ляпис-лазуритдан   ясалган
маржон ва шокилалар топилган бўлиб, шулардан 28 таси шокила мунчоқ, 22
таси  турли  хил  шаклларда  ясалган  оддий   мунчоқлардир.   Ушбу  ёдгорликдан
топилган   ляпис-лазурит   шокила   ва   мунчоқларни   ясалиш   шаклига   кўра
Храмовые   функции   сакрализованных   площадок   некрополя   доисторической   Бактрии.   -   Бустон   VI   //   Степи
Евразии   в   древности   и   средневековье.   ММНК,   посвященной   100-летию   со   дня   рождения   М.П.
Грязнова.СП б ,   2002 .   –   С.   108 - 115 ;   Аванесова Н.А.	 Новые   работы   на   некрополе   Бустон   VI   //   АИ Уз -2002.
Ташкент,   2003 .   –   С.   20-22 ;   Аванесова	
 Н.А.	 Хронология   древнеземледельческих   памятников   Северной
Бактрии эпохи поздней бронзы // Центральная Азия и Южная Сибирь. Вып . 1.  М . , 2009 . – С. 6-51 ;   Avanesova
N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016.
143
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.34.
40 қуйидаги типларга ажратиш мумкин: цилиндр, бочка, ромб, диск, тўртбурчак
биконус, биконус, томчи, арқон, узук ( I .4.5-жадвал ).
I .4.5-жадвал дан   кўриниб   турибдики,   ляпис-лазурит   маржон   ва
шокилалар   орасида   томчи   шаклидаги   шокила   мунчоқлар   миқдор   жиҳатдан
асосий ўринни эгаллаган. Ушбу шаклдаги шокилалар Бўстон VI дан топилган
шокилаларнинг ҳам асосий қисмини ташкил этади.   Ишлаб чиқариш шаклига
кўра   катта   ҳажмдаги   томчи   шаклидаги   шокилаларнинг   пайдо   бўлиши
Сополли   маданиятининг   Кўзали,   Мўлали,   Бўстон   босқичларига   тўғри
келади 144
. Ушбу шаклдаги шокилаларнинг пайдо бўлиши бевосита кўчманчи
чорвадор қабилаларнинг таъсири билан изоҳланади.
Тўғноғичлар.   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   ноёб   тақинчоқ
турларидан   бири   бу   тўғноғичлардир.   Ёдгорликдан   ушбу   турдаги
тақинчоқларнинг   12   та   намунаси   топилган   бўлиб,   шулардан   10   таси
археологик   бутундир   ( I .4.6-жадвал ),   ( 42-расм ).   Тўғноғичларнинг   асосий
хомашё   материали   бронза   бўлиб,   бош   қисмининг   ясалиш   шаклига   кўра
қуйидаги турларга бўлинади: б ош қисми конус шаклдаги соч тўғноғичлар (3
та   намуна) 145
;   тўпбарггулбошли   соч   тўғноғич-муҳрлар   (1   та   намуна) 146
;   бош
қисми биконус шаклдаги соч тўғноғичлар   (4 та намуна) 147
; бош қисми илмоқ
шаклидаги   (1   та   намуна) 148
;   бош   қисми   думалоқ,   вертикал   кесмалар   билан
чегараланган (безатилган) соч тўғноғичлар  (1 та намуна) 149
; бош қисми томчи
шаклидаги   (1   та   намуна) 150
.   Бўстон   босқичи   тўғноғичлари   Сополли
маданиятининг сополли ва жарқўтон босқичи тўғноғичларидан фарқ қилади,
аммо,   кўзали   ва   мўлали   босқичлари   тўғноғичлари   билан   деярли   бир   хил
шаклда ясалган.
144
АскаровА .,  АбдуллаевБ . Джаркутан .  Ташкент , 1983.  С . 25.  Табл . XLV, 3, 5,6,7,11; Avanesova N.A.  Buston VI
– the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. –  P. 48. Plate, 19.
145
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  5 3 ,
56, 523 . Plate №  31,  5 ; 38,  8; 4, 3 .
146
Ibid , –  P . 173.  Plate  № 77 , 9 .
147
Ibid,  – P.  98, 130, 261, 266.  Plate №  2. 6; 34, 16; 18, 1; 23, 10.
148
Ibid,  – P.  62, 63.  Plate №  53, 7.
149
Ibid,  – P.  255.  Plate №  12.  8.
150
Ibid,  – P.  81.  Plate №  97,  8.
41 Билагузуклар.   Ёдгорликдан   топилган,   қўл   учун   мўлжалланган
тақинчоқ   турларидан   бири-бу   билагузуклардир.   Ушбу   турдаги
тақинчоқларнинг   жами   9   та   намунаси   топилган   бўлиб,   5   таси   археологик
бутундир   ( I .4.7-жадвал ),   ( 43-расм ).   Билагузуклар   морфологик   жиҳатдан
қуйидаги типларга бўлинади:   уч қисми очиқ, танаси йўғон, юмалоқ кесимли,
халқа   шаклидаги   билагузуклар   (3   та   намуна) 151
;   уч   қисми   очиқ,   танаси
ингичка,   юмалоқ   кесимли,   халқа   шаклидаги   билагузуклар   (3   та   намуна)
ёдгорлигидан 152
;   уч   қисми   очиқ,   спирал   ўрама   шаклдаги,   юмалоқ   кесимли
билагузуклар(1 та намуна) 153
.
Сирғалар.  Аёл заргарлик  буюмларининг энг кенг тарқалган турларидан
бири   –   бу   сирғалардир.   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   ушбу   турдаги
тақинчоқларнинг   16   та   намунаси   топилган   бўлиб,   14   таси   археологик
бутундир   ( I .4.8-жадвал ),   ( 40-расм ).   Ясалиш   шаклига   кўра   улар   қуйидаги
турларга   бўлинади:   о ддий   думалоқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   (9   та
намуна) 154
;   уч   қисми   ташқи   томонга   эгилган,   юмалоқ   кесмали,   илмоқ
шаклидаги   шокила   сирғалар   (3   та   намуна) 155
;   ю малоқ   кесимли,   уч   қисми
қўнғироқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   (2   та   намуна) 156
;   ю малоқ   кесимли,
спирал   шаклидаги   шокила   сирғалар   (2   та   намуна) 157
;   балдоғи   илгак
151
AvanesovaN.A . Buston  VI   –  the   necropolis  of   fire–worshippersof   pre - urban   Bactria.  Samarkand,  2016.  –  P.   82 ,
521, 523.  Plate. 100. 7 ; 2,  2 ; 4,  5 .
152
Ibid,  – P.  57 ,  88, 523.  Plate. 42.7 ; 112,  2 ; 4,  6 .
153
AvanesovaN.A . Buston VI – the necropolis of fire – worshippersof pre-urban Bactria.   Samarkand , 2016. –   P .   87.
Plate . 111.   15;   Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике
материалов   Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и
многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис. 10.3
154
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria.   Samarkand, 2016. – P. 48,
49,   59,   67,   237,   240,   241,   Plate.17,   5;   20,10;   12,   9;   20,   13;   22,   9;   3,   6 ;   50,   10;   65,   12 ;   Avanesova   N.A.   Zur
Chronologie   fr ü hagrarischer   Fundorte   im   Nordbaktrien   der   Sp ä tbronzezeit   //   AMIT.   Band   39.   –   Berlin.   2007.   –
P.76 .   Ab .   11,   10;   Ab .   16,   9;   Avanessova   N . ,   Lyonnet   B .   Bustan   VI,   unenécropole   de   l'âge   du   Bronze   dans
l'ancienneBactriane (Ouzbékistanméridional): témoignage des cultes du feu. Artsasiatiques ,  tome  50, 1995. –  P . 31-
46.  Fig . 15-16.
155
Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике   материалов
Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и   многообразии».
Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис. 10. 14-16; Kaniuth K. Metallobjekte
der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. –  P.  138.  Ab . 427.
156
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.   64,
8 7.  Plate. 56, 2.
157
Ibid,   –   P .   66,   237. Plate .   62 ,   1;   p late .   14,2; Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской
культуре  //   В   сборнике  материалов   Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной
Азии в единстве и многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис.
42 шаклидаги,   бўртма   нақшли,   кўзли   сирғалар   (2   жуфт) 158
;   балдоғи   юмалоқ
кесимли, уч қисми диск шаклидаги сирғалар (2 жуфт) 159
.
Бронзадан   ясалган   балдоғи   илгак   шаклидаги,   бўртма   нақшли,   кўзли
сирғалар нинг   иккала   намунаси   ҳам   жуфт   ҳолда   бўлиб,   тилла   суви   билан
зарҳалланган. Ушбу сирғалар бўртма нақш билан безатилган бўлиб, уч қисми
шиша   пастасидан   ясалган 160
.   Ушбу   шаклдаги   сирғалар   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   топилган   ягона   тур   сирғалар   ҳисобланади.   2   та   диск
шаклидаги   сирғалар   юмалоқ   шаклдаги   спирал   симдан   ясалган.   Айлана
шаклдаги   сирғалар   орасида   махсус   гуруҳ   мавжуд   бўлиб,   улар   уч   қисми
ташқи томонга эгилган, юмалоқ кесмали, илмоқ шаклидаги шокила сирғалар
деб   номланади.   Сабаби   бундай   сирғалар   ҳажм   жиҳатдан   катта   бўлиб,
елкагача   тушиб,   осилиб   турган.   Ёдгорликдан   топилган   ю малоқ   кесимли,   уч
қисми   қўнғироқ   шаклидаги   шокила   сирғалар   ҳам   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   топилган   ягона   тур   сирға   ҳисобланади.   Бронзадан   ясалган
ушбу   сирғанинг   ясалиш   услубида   кўчманчи   чорвадор   қабилаларига   хос
ҳунармандчилик услуби яққол кўзга ташланади.
Диадемлар.   Бўстон VI ёдгорлигидан ушбу турдаги тақинчоқларнинг 2
та   намунаси   топилган   бўлиб,   бронзадан   ясалган   ( I .4.9-жадвал ).   Иккала
диадем   ҳам   64-қабрдан   топилган   ҳайкалларнинг   пешона   қисмидан
топилган 161
.   Ушбу   тур   тақинчоқлар   ноёб   ҳисобланиб,   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан жуда кам намуналари топилган.
Бўстон VII.   Сополли маданияти ривожланиб,   бошқа маданиятларнинг
элементларини   қабул   қилганлиги   сабабли,   унинг   маросимлари   ҳам   йиллар
давомида   ўзгариб   борган.   Одамлар   энди   яшаш   жойлари   ташқарисига   дафн
қилинган. Бу эса ўз навбатида изоляция қилинган дафн мажмуаларини пайдо
бўлишига   олиб   келди.   Шундай   дафн   иншоотларидан   бири   Сополли
10.  17, 18.
158
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria.   Samarkand , 2016. – P.   54.
Plate. 34 ,  13.
159
Ibid,  – P.  315. Plate .  35 ,  17.
160
Ibid,  – P.  54 . Plate,  34 .
161
Ibid,  – P.  304 . Plate.  7,  5, 6 .
43 маданиятининг   Жарқўтон   босқичидан   токи   сўнгги   босқичларига   қадар   узоқ
давр мобайнида фойдаланилган Бўстон VII қабристонидир.
Бўстон   VII   қабристони   қуруқ   Бўстонсой   дарёси   ёнидаги   табиий
тепаликда   жойлашган.   Умумий   майдони   1,5   га   ва   баландлиги   4   метрдир.
Ёдгорликда амалга оширилган археологик тадқиқотлар натижасида Сополли
маданиятининг   Жарқўтон,   Кўзали,   Мўлали,   Бўстон   босқичларига   тегишли
100   дан   ортиқ   қабрлардан   ва   маданий   қатламдан   топилган   буюмлар   очиб
ўрганилган.   Ёдгорлик   мил.   авв.   XVII   ва   X-IX   асрлар   билан
даврлаштирилган 162
.   Ёдгорликдан   топилган   топилмалар   хронологик   ва
типологик   жиҳатдан   Бўстон   VI   топилмаларига   жуда   ҳам   ўхшаш.   Бироқ
Бўстон   VII   Сополли   маданиятининг   энг   сўнгги   босқичигача   фаолиятда
бўлган.
Қабристон   турли   хил   этник   гуруҳлар   томонидан   фойдаланилганлиги
антрополог олим С.И. Мустафоқулов томонидан олиб борилган краниологик
тадқиқотларда етарли даражада изоҳланган. Сополли маданиятида маҳаллий
илдизлардан   ташқари,   ташқи   элементларнинг   ҳам   мавжудлигини
маданиятнинг   биринчи   антропологик   ўрганиш   натижалари 163
  ва   Бўстон   VI
топилмалари ҳам тасдиқлайди 164
.  Ўрганилаётган даврдаги этногенетик вазият
ва   Сополли   маданиятининг   антропологик   материалининг   бир   хил   эмаслиги
бир нечта антропологик популяциялар Бақтрия  цивилизациясининг  маданий
генезисида қатнашганлигини кўрсатади 165
. 
Бўстон VII топилмалари асосан дафн маросими вақтида ишлатиладаган
моддий   маданият   буюмларидан   иборат   бўлиб,   буларга:   сопол   буюмлар,
меҳнат   қуроллари,   заргарлик   буюмлари   киради.   Ёдгорликдан   очиб
ўрганилган қабрлардан топилган кийим-кечак ва безак буюмларининг баъзи
162
Avanesova N.A. ,   Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  –  P. 27.
163
Ходжайов Т.К., Халимов Х.Палеоантропологические материалы из могильника Джаркутан //  ИМКУ.  Вып.
13. Ташкент , 1977. – С . 41-47.
164
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016.
165
АлексеевВ. П., АскаровА. А., ХоджайовТ. К. Историческая антропология Средней Азии. Ташкент , 1990. –
С .146.
44 қисмлари ҳажми ва сифати жиҳатидан бир-биридан сезиларли даражада фарқ
қилади, баъзилари эса, ўзига хос ва ноодатий тарзда ясалган. Бу эса бевосита
эгасининг   жамиятда   тутган   ижтимоий   ўрни   билан   боғлиқ.   Ёдгорликдан
қуйидаги турдаги тақинчоқлар топилган: маржон, мунчоқ, шокила, тўғноғич,
сирға ( I .4.10-жадвал ).
Маржонлар.   Маржонлар Бўстон VII ёдгорлигидан топилган заргарлик
буюмларининг   асосий   қисмини   ташкил   қилади.   Ёдгорликдан   жами   1   та
маржон-мунчоқлар   шодаси,   13   та   мунчоқ   доналари,   1   та   шокила   топилган
бўлиб 166
,   улар   асосан   ляпис-лазурит,   сердолик,   ақиқ   каби   яримқимматбаҳо
тошлар   ва   бронза   (металл),   шиша   пастаси   ( стеклянная   паста )   дан   ясалган.
Маржон   –   мунчоқ   шодалари   ва   мунчоқлар   ясалиш   шаклига   кўра   қуйидаги
турларга   бўлинади:   цилиндр,   бочка,   биконик,   квадрат   биконик.   Шокилалар
асосан айлана шаклида ясалган.
Тўғноғичлар.   Ёдгорликдан   ушбу   турдаги   тақинчоқларнинг   1   та
намунаси   топилган   бўлиб 167
,   бронзадан   ясалган.   Бош   қисмининг   ясалиш
шаклига кўра  конуссимон қалпоқли тўғноғич ҳисобланади.
Сирғалар.   Бўстон   VII   ёдгорлигидан   ушбу   турдаги   тақинчоқларнинг   1
та   намунаси   топилган   бўлиб 168
,   бронзадан   ясалган.   Ушбу   сирға   айлана
шаклда ясалган бўлиб, шокила сирға ҳисобланади.
Тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики,   Бўстон   VI   ва   Бўстон   VII   Сополли
маданиятидан бутунлай фарқ қилади, бошқа жиҳатдан унга генетик жиҳатдан
боғланган.   Маданиятнинг   бўстон   босқичининг   ўзига   хослиги,   нафақат
Сополли   маданиятининг   дастлабки   босқичларининг   ўзига   хос
хусусиятларига қарама – қарши бўлибгина қолмай, балки Сруб ва Андроново
урф-одатларини   намоён   қилишда,   ёдгорлик   маросимлари   ва   буюмларида
кўчманчи   дашт   қабилаларига   хос   элементларининг   кўпайиб   бориши   билан
166
Avanesova N.A. ,   Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P. 43.  Рис . 2, 4, 5.
167
Ibid,   -  P. 43.  Рис . 2.
168
Ibid,   -  P. 43.  Рис . 4.
45 изоҳланади 169
.   Албатта   биз   ушбу   таъсирни   заргарлик   буюмларида   ҳам
кўришимиз мумкин.  Жумладан, томчи шаклида ясалган шокилалар,  уч қисми
очиқ,   спирал   ўрама   шаклдаги,   юмалоқ   кесимли   билагузуклар ,   ю малоқ
кесимли, уч қисми қўнғироқ шаклидаги шокила сирғалар ва  ю малоқ кесимли,
спирал   шаклидаги   шокила   сирғалар   айнан   кўчманчи   маданиятга   хос   бўлган
тақинчоқлар   ҳисобланиб,   Сополли   маданиятининг   бошқа   ёдгорликларидан
ушбу шаклидаги тақинчоқлар топилмаган.
I.5.Тиллабулоқ  тақинчоқлари.  Сополли маданиятининг Сополлитепа,
Жарқўтон, Молали, Бўстон VI ёдгорликларидан ташқари, 2006 йилнинг ёзида
Пошхурд   қишлоғига   яқин   Кўҳитангтоғ   тизмасининг   ғарбий   ботиғида
Сополли   маданиятининг   янги     ёдгорлиги   -   Тиллабулоқ   топилди.   У   табиий
булоқ   бўйида,   E66°48’ ,   N37.42°   координатасида,   денгиз   сатҳидан   850   метр
баландикда   жойлашган 170
.   Ёдгорликда   ЎзР   ФА   Санъатшунослик   институти,
Термиз   давлат   университети   ва   Германиянинг   Мюнхень   университети
ўртасидаги   уч   томонлама   илмий   шартнома   асосида   археологик   тадқиқотлар
ўтказилиб,  2007-2012 йиллар мобайнида тўлиқ очиб ўрганилган 171
. 
Тиллабулоқ   хронологик   жиҳатдан   Жанубий   Туркманистоннинг
Намозгоҳ   VI   маданияти   туркумига   кирувчи   сўнгги   бронза   даври   ёдгорлиги
бўлиб,   мил.авв.   1950-1800   йиллар   билан   даврлаштирилган 172
.   Ёдгорлик
Марғиёна – Шимолий Бақтрия йўналишида аҳоли миграцияси бўлганлигини
яна бир бор тасдиқлайди 173
.
169
Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.530.
170
Kaniuth  К .  “Tilla Bulak – 200 8  Vorbericht zur dritten Kampagne” // AMIT.  Band 4 1 . – Berlin. 2010. P.75.
171
Kaniuth   К .   “Tilla   Bulak   –   200 8   Vorbericht   zur   dritten   Kampagne”   //   AMIT.   Band   4 1 .   -   Berlin.   2010.P.75 ;
Kaniuth K. Long distance imports in the Bronze Age of Southern Central Asia. Recent finds and their implications
for   chronology   and   trade   //   AMIT.   Band   42.   2010.   P.   3–22;   Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,
Sajdullaev   А .,   Makki   М .,   Biro   Р .   “Tilla   Bulak   –   2009   Vorbericht   zur   dritten     Kampagne”   //   AMIT.   Band   42.   -
Berlin.   2010;Kaniuth К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sollee   A.   “Tilla   Bulak   –   2010   Vorbericht   uber   die   vierte
Grabungskampagne”   //   AMIT.   Band   43.   -   Berlin.   2011.   P.   261;   Шайдуллаев   А . Ш . Сополли   маданияти
глиптикаси ва сфрагистикаси .  Ф алсафа фан. д-ри. ... дис .   Тошкент , 2017 . 53-бет.
172
Kaniuth  К .  “Tilla Bulak – 200 8  Vorbericht zur dritten Kampagne” // AMIT. Band 4 1 . – Berlin. 2010. P.75.
173
Хамидов   О.А. Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   янги   ёдгорликлари .   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...
дис.Тошкент , 2017.  13-бет .
46 Тиллабулоқ   оддий,   патриархал   оилалар   яшаган   қишлоқдир.
Ёдгорликнинг умумий майдони 4 га 174
. Ёдгорликда ҳаёт тўрт қурилиш даври
мобайнида   давом   этган,   тадқиқотлар   натижасида   бронза   даврининг   қишлоқ
типидаги   ёдгорликлари   тўғрисида   тўлиқ   маълумотлар   тўпланди.   Топилган
моддий   маданият   намуналарининг   сифат   даражаси,   ясалиш   технологияси,
шакли   Қадимги   Шарқ   цивилизациялари   –   Шумер,   Хараппа,   Элам   каби   энг
ривожланган   маданият   марказлари   моддий   манбалари   билан   ўхшаш 175
.
Ёдгорликдан   топилган   заргарлик   буюмларининг   асосий   қисмини   маржон,
тўғноғич,   туморлар   ва   узук,   билагузукларнинг   парчалари   ташкил   қилади
( I.5.1-жадвал ) 176
.
Мунчоқлар.   Тиллабулоқ   ёдгорлигидан   жами   14   та   мунчоқ   донаси
топилган ( 48-53-расмлар ). 2010 йил март-май ойларида амалга оширилган 4-
қазишма   ишлари   натижасида   узунлиги   1   см ли   иккита   ляпис-лазурит
маржонлар   топилган   бўлиб,   уларнинг   бири   ромб,   иккинчиси   овал   шаклида.
Ушбу   маржонлар   ёдгорликдан   топилган   энг   нодир   топилмалар   сирасига
киради 177
.   Овал   ва   ромб   шаклидаги   ляпис-лазурит   маржонлар   Сополли
маданиятининг   бошқа   ёдгорликлари   Сополлитепа 178
,   Жарқўтон 179
,   Бўстон
VI 180
 каби ёдгорликларидан ҳам топилган.
Тўғноғичлар.   Археологик   қазишмалар   натижасида   ёдгорликдан   ушбу
турдаги   тақинчоқларнинг   2   та   намунаси   топилган   бўлиб   ( 46-47-расмлар ),
174
Kaniuth К .   The   Late   Bronze   Age   settlement   of   Tilla   Bulak(Uzbekistan)   –   summary   of   four   years`work.South
Asian Archaeology and Art 2012. Volume 1.Man and environment in Prehistoric and Protohistoric South Asia: New
perspectives.  –  P.117.
175
Шайдуллаев А.Ш.  Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси. Фалсафа фан. д-ри. ... дис. Тошкент,
2017.  53-бет.
176
Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,   Sajdullaev   А .,   Makki   М .,   Biro   Р .   “Tilla   Bulak   –   2009
Vorbericht   zur   dritten     Kampagne”   //   AMIT.   Band   42.   -   Berlin .   2010 .   P . 1 34 ;   Каниут   К.,   Курмангалиева   А.
Раскопки   поселения   Тилла   Булак   в   2009   г.   (3-я   исследовательская   кампания)   //   Археологические
исследования в Узбекистане 2008-2009 года. № 7. Т., 2012. С. 96.
177
Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sollee   A.   “Tilla   Bulak   –   2010   Vorbericht   uber   die   vierte
Grabungskampagne” // AMIT. Band 43. - Berlin. 2011. P. 2 75.Abb. 15.
178
АскаровА .   Сапаллитепа .   Ташкент ,   1973.   С .168.   T абл .   30,   1-16 ;   Аскаров   А .   Древнеземледельческая
культура эпохи бронзы юга Узбекистана .  Ташкент , 1977.  С.  142,  206-207 .  Табл. XLII, 1, 2; XLIII, 1, 2.
179
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   кул ь тура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   С.   221.
Табл.  LVIII , 1,2; Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983.  С.20.
180
Avanesova N.A.   Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.51.
Plate. 26, 3.
47 иккала тўғноғич ҳам суякдан ясалган 181
. Биринчи тўғноғичнинг узунлиги 2 см
бўлиб, бош қисми ясси, ялпоқ шаклида. Айнан шу шаклдаги суякдан ясалган
соч   тўғноғич   Сополлитепа   ёдгорлигининг   94-қабридан   ҳам   топилган 182
.
Иккинчи тўғноғичнинг ҳам узунлиги 2 см бўлиб, бош қисми думалоқ, қат-қат
бурама   шаклда.   Сополлитепа   ёдгорлигидан   ушбу   шаклдаги   суякдан   ясалган
соч тўғноғичларнинг иккита намунаси топилган бўлиб, иккала тўғноғичнинг
ҳам узунлиги 8 см 183
. Ушбу шаклдаги тўғноғичлар Жарқўтон 184
, Бўстон VI 185
ёдгорликларидан   ҳам   топилган   бўлиб,   Сополлитепа   ва   Тиллабулоқ
намуналаридан фарқли ўлароқ улар бронзадан ясалган, умумий узунлиги 16,
5 см.
Туморлар.   Тиллабулоқ ёдгорлигиданмуҳр-туморларнинг 2 та намунаси
топилган   ( 44-45-расмлар ).   Биринчи   муҳр-тумор   йиртқич   қуш   (бургут)
шаклида   бўлиб,   орқа   тарафи   текис,   силлиқ   юзасига   тасвирлар   туширилган.
Ушбу   муҳр-тумор   мармар   тошдан   ясалган,   кўлами   d-3   х   h-0,5   смни   ташкил
қилади 186
.   Муҳрнинг   марказига   тақиб   юришга   мўлжалланган   тешикча
ясалган.   Муҳрнинг   орқа   тарафи   текис   ва   силлиқ,   симметрик   қанотларга
симметрик   жойлашган   кучуклар,   дум   қисмига   эса   дарахт-одам   тасвири
чизилган 187
.
Думалоқ шаклли, илон тасвирли иккинчи муҳр-тумор бутунлай ёғочдан
ясалган   бўлиб,   умумий   ўлчами   d-2,2   x   h-0,6   смни   ташкил   қилади.   Ушбу
муҳр-тумор   нафақат   Сополли   маданиятида,   балки   бутун   Жанубий   ва
181
Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sollee   A.   “Tilla   Bulak   –   2010   Vorbericht   uber   die   vierte
Grabungskampagne” // AMIT. Band 43. - Berlin. 2011. P. 2 75.Abb. 15.
182
АскаровА . Древнеземледельческаякул ь тураэпохибронзыюгаУзбекистана .   Ташкент ,   1977.   С .   200.   Табл .
XXXVI,3.
183
Там же,   -  С.  200.  Табл.  XXXVI ,  1, 2 .
184
Аскаров А.   Древнеземледельческая  кул ь тура эпохи  бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.87 .   Табл.
LXVII ,  2 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983. С.2 4 . Табл.  XLV ,3.
185
Avanesova  N.A.   Buston VI – the necropolis of fire-worshippers  of preurban  Bactria. Samarkand , 2016. –   P .51.
Plate .12, 8.
186
Каниут   К.,   Курмангалиева   А.   Раскопки   поселения   Тилла   Булак   в   2009   г.   (3-я   исследовательская
кампания) // Археологические исследования в Узбекистане 2008-2009 года. № 7. Ташкент, 2012. С. 98. Рис.
6 ;  Шайдуллаев А.Ш.  Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси. Фалсафа фан. д-ри. ... дис. Тошкент,
2017.  55-бет. Расм. 5.
187
Шайдуллаев А.Ш.  Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис .  Тошкент ,
2017.  57-бет.
48 Марказий Осиёда ёғочдан ясалган ягона бронза даври муҳри ҳисобланади 188
.
Яқин   Шарқ   учун   ҳам   ёғоч   муҳрлардан   фойдаланиш   асосан   мил.авв.   III-II
минг   йиллик   учун   ишлатилади 189
.   Туморда   ифодаланган   бурғуланган   илон
тасвирини   Сополлитепадан   топилган   тош   туморлар   билан   таққослаш
мумкин,   уларда   ҳам   илон   тасвирли   оддий   нақшлар   бурғулаш   техникаси
ёрдамида   ўйиб   ишланган 190
.   Илон   тасвири   эса,   ўзига   хос   рамзий   маънони
ифодалайди.   Қадимда   дехқончилик   қилинган   деярли   барча   минтақаларда
илонлар   аёллар   рамзи   билан   боғланган.   Ўзбекистон   жанубидан   топилган
бронза   даврига   оид   илон   тасвирли   тумор,   мунчоқлар   асосан   аёллар
қабристонидан   топилган.   Бу   эса   илоннинг   ҳосилдорлик   эътиқоди,   наслни
давом   эттириш   ва   авлодни   сақлаб   қолиш   ҳақидаги   тушунчалар   билан
боғлиқлигидан далолат беради 191
. Cополли маданияти ёдгорликларидан илон
тасвирли   туморларнинг   жуда   кўплаб   намуналари   топилган   бўлиб,   бу   эса
бевосита ушбу маданият вакилларининг мифологик дунёқараши билан узвий
боғлиқдир.
Тиллабулоқ   ёдгорлигидан   жами   18   та   тақинчоқ   -   14   та   мунчоқ,   2   та
тўғноғич,   2   та   тумор   ўрганилган.   Мунчоқлар,   асосан,   лазурит,   феруза   каби
минераллардан   цилиндр,   овал,   ромб   ва   узук   шаклида   ясалган.
Тўғноғичларнинг   бош   қисмининг   ясалиш   шаклига   кўра   иккита   типи
аниқланган:  бош қисми думалоқ, қат-қат бурама шаклли соч тўғноғич ва бош
қисми   ясси,   ялпоқ   шаклида ги   соч   нина   тўғноғич.   Туморлар   мармар   ва
ёғочдан   ясалган   бўлиб,   морфологик   жиҳатдан   иккига   бўлинади:   бургут   ва
188
Kaniuth К .   The   Late   Bronze   Age   settlement   of   Tilla   Bulak(Uzbekistan)   –   summary   of   four   years`work.South
Asian Archaeology and Art 2012. Volume 1.Man and environment in Prehistoric and Protohistoric South Asia: New
perspectives.  –  P.1 20 . Fig. 5, 6.
189
Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,   Sajdullaev   А .,   Makki   М .,   Biro   Р .   “Tilla   Bulak   –   2009
Vorbericht zur dritten  Kampagne” // AMIT. Band 42. - Berlin. 2010 . –  P. 1 3 9 .Abb. 15 . ШайдуллаевА . Ш . Сополли
маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси .  Фалсафа фан. д-ри. ... дис .  Тошкент, 2017.  54-бет.1.4-жадвал, 5.
190
Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   кул ь тура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977. С.   207.
Табл.   XLIII,1;   Каниут   К.,   Курмангалиева   А.   Раскопки   поселения   Тилла   Булак   в   2009   г.   (3-я
исследовательская   кампания)   //   Археологические   исследования   в   Узбекистане   2008-2009   года.   №   7.
Ташкент, 2012.  –  С. 97.
191
Воронец М.Э.   Каменное изображение змей из кишлака Сох Ферганской области // КСИИМК. Вып. 61. –
М.,1961;   Альбаум   Л.И.   Некоторые   культовые   предметы   в   Музее   истории   Узбекской   ССР   //   Времен
связующая   нить.   Т.,   1992.   С.67-82;   Пугаченкова   Г.А.,   Ремпель   Л.И.   Выдающиеся   памятники
изобразительного искусства Узбекистана. Т.,1960.
49 д оира шаклли, тугмасимон туморлар .  Бургут шаклли шокила тумор Сополли
маданияти   ёдгорликларидан   топилган   ягона   тур   тақинчоқ   ҳисобланади.
Тиллабулоқ   тақинчоқлари   (маржон,   тўғноғич,   сирға)   ясалиш   услуби,
хомашёси   жиҳатидан   Сополли   маданиятининг   сополли   босқичи
тақинчоқлари   билан   айнан   ўхшаш   ва   хронологик   жиҳатдан   ҳам   деярли   бир
даврга   тегишли.   Бу   эса   ўз   навбатида   иккала   ёдгорлик   ўртасида   ижтимоий-
иқтисодий,   моддий-маънавий   алоқалар   мавжудлигидан   далолат   беради.
Балки   аҳоли   сонининг   ўсиши,   янги   ерларга   бўлган   талабнинг   ошиши
натижасида   Сополлитепа   аҳолисининг   бир   қисми   Тиллабулоқ   ёдгорлигига
кўчиб ўтган бўлиши мумкин.
I-боб бўйича хулосалар
Сополли   маданиятининг   илк   даврларида   туморларнинг   сони   юқори
бўлган, кейинги босқичларида тақинчоқлардан фойдаланиш камайиб борган. 
Сополлитепадан   жами   151   та   тақинчоқ   ўрганилган   бўлиб,   уларнинг   8
таси маржон-мунчоқ шодалари, 15 таси мунчоқ донаси, 34 таси билагузук, 29
таси  тўғноғич, 37 таси тумор, 25 таси сирға, 3 таси диадем.
Жарқўтон   ёдгорлигидан   жами   332   та   тақинчоқ   топилган.   Шулардан   17
таси маржон-мунчоқлар шодаси, 95 таси мунчоқлар донаси,  1 таси бронзадан
ясалган   занжир,   52   таси   билагузук,   98   таси   тўғноғич,   4   таси   тумор,   59   таси
сирға, 3 таси  узук, 1 таси  диадемдир. Улар ясалиш  шакли ва  хомашёсининг
хилма-хиллиги билан характерланади.
Сополли   маданиятининг   мўлали   босқичига   келиб,   тақинчоқларни
ясалиш   технологиясида   кўчманчи   дашт   маданияти   белгилари   сезила
бошлаган. 
Бўстон   ёдгорликларидан   жами   200   дан   ортиқ   тақинчоқлар   ўрганилган
бўлиб,   шуларнинг   10   таси   маржон,   97   таси   мунчоқ,   36   таси   шокила,   9   таси
билагузук,   12   таси   тўғноғич,   16   таси   сирға,   2   таси   диадемлардан   иборат
50 бўлиб,   уларнинг   асосий   қисмини   кўчманчи   Андроново   маданиятига   хос
тақинчоқлар ташкил қилади. 
Тиллабулоқ  ёдгорлигидан жами 20 га яқин тақинчоқ ўрганилган бўлиб,
улар   Сополлитепа   тақинчоқлари   билан   ясалиш   услуби,   ясалган   хомашёси
жиҳатидан айнан ўхшашлиги билан характерланади ва хронологик жиҳатдан
ҳам бир даврга тегишли.
51 II БОБ.  СОПОЛЛИ МАДАНИЯТИ ТАҚИНЧОҚЛАРИ
ТИПОЛОГИЯСИ ВА ХРОНОЛОГИЯСИ
II.1.   Сополли   маданияти   тақинчоқлари   типологияси.   Сополли
маданияти   тақинчоқларини   бош   ва   бош   кийимлар,   бўйин   учун   ва   қўл   учун
мўлжалланган тақинчоқлар гуруҳига ажратиш мумкин. Аммо, улар шакли ва
хомашёсига   кўра   тубдан   фарқ   қилади.   Тақинчоқлар   орасида   бош   қисмига
зооморф   ва   антроморф   шаклдаги   ҳайкалчалар   ўрнатилган   тўғноғичлар,
тўпбарггулли тўғноғичлар, зооморф ва свастика тасвирли туморлар, кўзлари
чаноқдан   ясалган   сирғалар   ясалиш   шаклига   кўра   алоҳида   ажралиб   туради.
Тақинчоқларни   типологик   таҳлил   қилиш,   уларнинг   моҳиятини   чуқурроқ
ўрганишга,   шунингдек,   Шимолий   Бақтриянинг   бронза   даври   аҳолисининг
эстетик   диди,   диний   дунёқараши,   яшаш   турмуш   тарзи,   савдо   ва   маданий
алоқалари ҳақида маълумотлар олишга ёрдам беради.
Сополли   маданияти   тақинчоқлари   типологияси   бўйича   маълумотлар
А.А.Асқаров 192
,   В.В.Лунева 193
,   В.Д.Рузанов 194
,   К.Каниут 195
,   Н.А.Аванесова 196
,
Э.Люно 197
,  А.Ш.Шайдуллаев 198
 ва  М.Б.Мейтарчияннинг 199
  тадқиқот ишларида
келтирилган.
А.А.Асқаров   Сополлитепа   ва   Жарқўтондан   топилган   тақинчоқларни
морфологик   жиҳатдан   типларга   бўлиб   ўрганган.   Хусусан,   Сополлитепа   ва
Жарқўтондан   топилган   тўғноғич,   мунчоқ,   шокила   маржон,   тумор,   сирға,
узук,   диадемлар   ва   уларнинг   ясалиш   шаклига   кўра   типлари   ҳақида
192
Аскаров   А. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973–С.94- 98;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи
бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 77 –78 .
193
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э. – III-IV вв. н.э.):  Диссертация . д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С. 14 -27 .
194
  Рузанов В.Д.  Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы. Самарканд, 2013 .  –  С. 140 -169 .
195
Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT.  Band 6. - Berlin. 2006. – P. 106-144.
196
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria.  Samarkand , 2016 .
197
Luneau   E.   L’age   du   Bronze   final   en   Asie   Centrale   meridionale(1750-1500/1450   avant   n.e.):   la   fin   de   la
civilisation de l'Oxus. Universite Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.
Volume II: Annexes.  – P. 222 – 238.
198
Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .
Тошкент, 2017.  – Б. 67-70.
199
Мейтарчиян  М.Б. Амулет эпохи бронзы с поселения  Джаркутан  // ИМКУ, 9. Ташкент, 1984.  –  C .41-45.
52 маълумотлар   келтирилган 200
.   А.А.Асқаров,   А.А.Абдураззоқов,
И.В.Богданова-Березовская   ва   В.Д.Рузановларнинг   биргаликдаги   илмий
тадқиқот   ишида   Сополлитепадан   топилган   металлдан   ясалган
тақинчоқларнинг   кимёвий   таркиби   ва   ясалиш   шаклига   кўра   типлари
тўғрисидаги маълумотлар берилган 201
. 
Сополли   маданияти   тақинчоқларининг   кимёвий   –   металлургик,
морфологик   жиҳатдан   типологик   таҳлили   В.Д.Рузанов 202
  ва   К.Каниут 203
томонидан амалга оширилган.
Сополлитепа   ва   Жарқўтондан   топилган   тақинчоқларнинг   типологияси
В.В.Луневанинг   докторлик   диссертацияси   ишида 204
  Қадимги   Марказий
Осиёнинг   бронза   даври   тақинчоқлари   билан   умумлашган   ҳолда   ёритилган.
Тадқиқотчи   ўз   илмий   тадқиқот   ишида   тақинчоқларни   синф,   гуруҳ   ва
типларга   бўлиб   ўрганган.   Бунда   тадқиқотчи   тақинчоқларнинг   инсон
танасининг   қайси   қисмига   тақилишига   қараб   синф   ва   гуруҳларга   ажратган
бўлса,   ясалган   хомашёси   ва   морфологик   жиҳатдан   тип   ва   кичик   типларга
бўлиб   чиққан,   шунингдек   ушбу   тақинчоқларнинг   Марказий   Осиёдаги
аналогияси тўғрисида умумий маълумот бериб ўтган. Хусусан муаллиф ушбу
илмий   тадқиқот   ишида   Марказий   Осиёнинг   бронза   даври   тақинчоқларини
тўртта   синфга,   яъни   бош   учун,   бўйин   ва   кўкракка   тақиладиган,   қўл   ва   оёқ
учун ҳамда кийим учун мўлжалланган тақинчоқларга бўлган.
Бронза   даври   тақинчоқлари   типологияси   Н.А.Аванесова   илмий
тадқиқотида   ҳам   келтириб   ўтилган 205
.   Аммо   тадқиқотда   Андроново
200
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –С .   87   –
88; Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .  –  Ташкент, 1983.  –С .19  –  21, 24  –  25, 30  –  31.
201
  Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов   В.Д.   Химический   состав
металлических предметов из поселения Сапаллитепа // ИМКУ ,  12. Ташкент, 1975.  –  C .72-84.
202
  Рузанов В.Д.Миграция племен в Узбекистане в эпоху палеометалла (Часть 1) / Археология Узбекистана
№1(2)-2011, С.25-39.
203
Kaniuth K.  The Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for
the “Tin Question” //  Iranica  Antiqua, Vol.   XLII, 2007.   –P . 23 – 40 ; Kaniuth K . Metallobjekte der Bronzezeit  aus
Nordbaktrien  // AMIT.  Band  6. -  Berlin . 2006. –  P .259.
204
Лунева   В.В.  Формирование  и  развитие  ювелирного искусства   в среднеазиатском  двуречье   ( III-II  тыс.до
н.э – III-IV вв.н.э): Афтореф. дис. д-ра ист. наук. – Ташкент, 2009. – 41 с.
205
Аванесова Н.А. Культура пастушеских племен эпохи бронзы Азиатской части СССР.– Ташкент, 1991. –  C .
200.
53 маданиятига   тегишли   Жанубий   Урал,   Ғарбий   Сибирнинг   жанубий   чеккаси,
Шимолий ва Марказий Қозоғистон ҳудудларидаги ёдгорликлардан топилган
бронза даври тақинчоқлари классификация қилинган бўлиб, улар қуйидагича
синфларга  бўлинган ( II.1 .4-жадвал ):  бош учун мўлжалланган тақинчоқлар –
ушбу   синфга   сирға   ва   шокила   сирғалар   киритилган;   бўйин   ва   кўкракка
мўлжалланган тақинчоқлар – ушбу синфга кўкрак нишони, қадама безаклар,
шокила   мунчоқлар,   жевак   ва   мунчоқлар   киритилган 206
;   қўл   учун
мўлжалланган тақинчоқлар – ушбу синфга билагузук ва узуклар киритилган.
Ушбу   тақинчоқлар   яна   ўз   навбатида   морфологик   жиҳатдан   тип   ва   кичик
типларга бўлиб чиқилган.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   туморлар   типологияси
А.А.Асқаров 207
, А.Ш.Шайдуллаев 208
  ва М.Тойфер 209
  каби тадқиқотчиларнинг
илмий тадқиқот ишларидан келтириб ўтилган. 
Сополли   маданиятидан   топилган   тош   ва   металл   тақинчоқлар
типологияси   Э.Люно 210
  ва   М.Тойфер 211
  каби   хорижий   илмий   тадқиқотчилар
монографияларида   ҳам   келтирилган.   Тадқиқотчи   Э.Люно   Сополли
маданиятининг   сўнгги   кўзали,   мўлали,   бўстон   босқичига   тегишли
ёдгорликлардан   топилган   металл   ва   тош   тақинчоқларни   ясалиш   шаклига
кўра   типологиясини   келтирган.   Сополли,   илк   жарқўтон   босқичларига
тегишли   ёдгорликлардан   топилган   тақинчоқлар   ва   уларнинг   типологияси
тўғрисида маълумот берилмаган.
Юқорида   кўриб   ўтганимиздек   Сополли   маданияти   тақинчоқлари   бир
томонлама,   ёки   айрим   ёдгорликлар   мисолида   типологик   таҳлил   қилинган.
206
Жевак – қадимги ҳалқларда бўйинга тақиладиган кумуш ёки олтин безак.
207
Аскаров А. Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –С.96 ;  Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы
юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 7 5.
208
Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданиятининг глиптикаси  ва сфрагистикаси. Фалсафа  доктори   ( PhD )   илмий
даражасини олиш учун ёзилган диссертация матни. Тошкент, 2017. 68-бет .
209
Т eufer M. Spätbronzezeitliche Grabfunde aus Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und
Turan. Band 13. - Berlin. 2014. - P.  44-46.
210
Luneau   Elise.   L’age   du   Bronze   final   en   Asie   Centrale   meridionale(1750-1500/1450   avant   n.e.):   la   fin   de   la
civilisation de l'oxus. Universite Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.
– P. 184 – 199.
211
Т eufer M. Spätbronzezeitliche Grabfunde aus Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und
Turan. Band 13. - Berlin. 2014. – P.  44  – 47.
54 Ушбу   тадқиқот   ишида   тақинчоқларнинг   тўлиқ,   тўлдирилган   типологиясини
ишлаб чиқишни мақсад қилдик.
II.1.1.   Тўғноғич   ва   диадемлар   типологияси.   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   жами   140   та 212
  тўғноғич   топилган   бўлиб,   бош   қисмининг
ясалиш шаклига кўра тўққизта типга бўлиш мумкин: 
I   тип   –   таёқча   ва   алоҳида   поммел 213
  қисмлардан   ташкил   топган
тўғноғичлар; II тип – бош қисми мифологик ёки мажозий маънодаги шакллар
билан   безатилган   тўғноғичлар;   III   тип   –   бош   қисми   конус   шаклдаги
тўғноғичлар;   IV   тип   –   бош   қисми   биконус   шаклдаги   тўғноғичлар;   V   тип   –
бош   қисми   думалоқ,   кесмада   вертикал   шаклли   тўғноғичлар;   VI   тип   –   бош
қисми хоч шаклдаги тўғноғичлар; VII тип – мураккаб композицион таркибли
тўғноғичлар; VIII тип – бош қисми ўрама (рулон) шаклдаги тўғноғичлар;  IX
тип – боши маълум бир шаклга эга бўлмаган тўғноғичлар ( II.1.1-жадвал ).
I   тип.   Таёқча   ва   алоҳида   поммел   қисмлардан   ташкил   топган
тўғноғичлар   (54-расм). Ушбу   тўғноғичлар   шаклан   қуйидаги   5   вариантга
бўлинади:   1.   Ясси,   овал   юзали,   юза   қисмига   ўйма   шаклда   тоғ   эчкисининг
тасвири туширилган муҳр-тўғноғич;  2. Тўпбарггулли муҳр-тўғноғич;  3. Бош
қисми   юлдузча   шаклидаги   тўғноғич-муҳрлар;   4.   Бош   қисми   ясси,   юмалоқ
юзали,   бўртма   тасвирли   тўғноғич-муҳрлар;   5.   Бош   қисми   ясси,   квадрат
шаклидаги тўғноғич-муҳрлар.
I.1.   Ясси,   овал   юзали,   юза   қисмига   ўйма   шаклда   тоғ   эчкисининг
тасвири туширилган тўғноғич-муҳрлар. Сополли маданияти ёдгорликларидан
ушбу типга оид битта намунаси Жарқўтон 4A қабристонининг 545–қабридан
топилган 214
. Бронзадан ясалган ушбу тўғноғичнинг узунлиги – 94 мм; поммел
кенглиги   –   22   мм;   диаметри   –   3   мм.   Тоғ   эчкиси   тасвирли   тўғноғичлар
212
140 та тўғноғичнинг 33 таси Сополитепа, 94 таси Жарқўтон, 11 таси Бўстон VI, 1 таси Бўстон VII, 1 таси
Мўлалитепа ёдгорлигидан топилган.
213
Поммел - тўғноғичнинг бош қисми .
214
Аскаров   А.,  Абдуллаев   Б. Джаркутан.  –  Ташкент,  1983.   –С.  120.  Табл.   32,  5;   Kaniuth  K.  Metallobjekte  der
Bronzezeit aus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 10 7 .  А b. 143.
55 Олтинтепа   (Намозгоҳ   V),   Келлели   IV,   ва   Шаҳр-и   Сўхта   (III   давр)
ёдгорликларидан топилган 215
.
I.2.   Тўпбарггулли   тўғноғич-муҳрлар.   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   тўпбарггулли   тўғноғич-муҳрларнинг   11   та   намунаси
топилган   бўлиб 216
,   поммелда   ясалган   тўпбарггул   баргларининг   сонига   кўра
олтибаргли, еттибаргли ва саккизбаргли кўринишларга эга. Шунингдек улар
бир-биридан   тўпбарг   марказида   жойлашган   безак-нақшдан   ҳам
фарқланади 217
.   Тўпбарггулли   муҳрлар   Сополли   маданиятининг   энг
характерли   жиҳатидан   бири   ҳисобланади   ва   рамзлар   дунёсида   қуёшни
англатади 218
.   Олти   рақами   мувозанат   -   уйғунликни   англатади.   Кўпгина
халқлар мифологиясида дунё олти кун ичида яратилиши тўғрисида ривоятлар
мавжуд.   Пифогорчилар   олти   рақамини   омад   белгиси   ҳисоблашган.
Шунингдек,   олти   қиррали   куб   барқарорликнинг   рамзидир 219
.   Еттибаргли
тўпбарггулнинг ҳам ўз рамзий маъноси мавжуд. Мифологияда инсон ҳаётини
етти йиллик циклларга бўлиш одат тусига кирган. Етти кунлик ҳафтанинг ўз
анъанаси   бор,   ҳафтанинг   ҳар   бир   куни   маълум   бир   сайёра   ва   худога
бағишланган.   Минг   йиллар   давомида   мунажжимлик   ой   ва   қуёшни   ўз   ичига
олган   етти   сайёрани   билган.   Қадимги   Миср   мифологиясида   етти   жаннатга
элтувчи йўл ва шунча миқдордаги муқаддас сигир тушунчаси мавжуд бўлган.
Худо Осирис отасини ер ости дунёсининг етти “пави”си бўйлаб олиб ўтгани
ҳақида ривоятлар мавжуд 220
. Сополли маданияти ёдгорликларида етти рақами
215
Kaniuth K.  Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 10 7 .
216
11 та тўпбарггулбошли соч тўғноғич-муҳрларларнинг 3 таси Сополлитепа ёдгорлигидан, 7 таси Жарқўтон
ёдгорлигидан,   1   таси   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган.   Аскаров   А. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –С.   98,
170.Табл.   26.23,   табл.   32.7;   Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов   В.Д.
Химический   состав   металлических   предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –
C .80.   Рис.   3.   15;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,
1977. – С . 77. Табл. 40, 8, 9;   Аскаров А., Абдуллаев Б.   Джаркутан. – Ташкент, 1983.   – С. 20. Табл. 32.1, 9;
табл.   34.1,   2;   табл.   35.4;   Kaniuth   K.   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   -   Berlin.
2006. – P.   107 – 108.   Ab. 14 4, 145, 147- 15 2;   Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of
pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P. 173. Plate № 77 , 9 .
217
Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис . Тошкент,
2017. – Б. 71.
218
Рошаль В.М. Энциклопедия символов. Москва, 2008. – С. 18.
219
Баешко А.С.,Гордиенко А.Н., Гордиенко А.Н.  Энциклопедия символов. Москва, 2007. – С.2 7 6.
220
Баешко А.С.,Гордиенко А.Н., Гордиенко А.Н.  Энциклопедия символов. Москва, 2007. – С.2 7 7.
56 акс этган топилмаларнинг турли хил шакллари мавжуд. Етти қиррали юлдуз,
еттибаргли тўпбарггулли муҳрлар ва соч тўғноғичлар шулар жумласидандир.
Саккиз   рақами,   қадимги   даврларда   меҳр   –   оқибат,   қонун,   дўстлик   рамзи
бўлган 221
.   Сополли   маданияти   аҳолиси   ҳам   саккиз   рақамини   муқаддас
ҳисоблашган.   Саккиз   баргли,   саккиз   қиррали   юлдуз   шаклидаги   соч
тўғноғичлар   ва   муҳрлар,   Сополлитепанинг   саккизта   маҳалласи   ва   саккизта
лабиринт   дарвозаси   бўлганлиги   фикримизнинг   далилидир.   Тўпбарггулли
тўғноғич-муҳрларларнинг   ўхшаш   намуналари   Ашхабад   (Намозгоҳ   VI),
Тоҳирбой   III   (Намозгоҳ   VI),   Ҳисор   III,   Шахтепа   II   ёдгорликларидан
топилган 222
.
I.3.   Бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   тўғноғич-муҳрлар.   Сополли
маданияти   ёдгорликларидан   бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   тўғноғич-
муҳрларларнинг жами 7 та намунаси топилган бўлиб 223
, уларнинг бош қисми
олти,   етти   ва   саккиз   қиррали   юлдуз   шаклида   ясалган.   Олти   қиррали   юлдуз
гексаграмма,   саккиз   қиррали   юлдуз   шакли   эса   октаграмма   деб   номланади.
Октограмма   гералдикада   иккита   ёки   икки   қиррали,   учлари   тенг   хоч   бўлиб,
фин   –   угор   халқларида   қайта   туғилиш,   шон   –   шараф   ва   нурнинг   рамзи
ҳисобланган.   Саккиз   қиррали   юлдуз   шакли   Сополлитепа   ва   Жарқўтондан
топилган соч тўғноғич ва муҳрларда учрайди 224
.
I.4.   Бош   қисми   ясси,   юмалоқ   юзали,   бўртма   тўпбарггул   тасвирли
тўғноғич-муҳрлар   ( 55,1-расм ) .   Шу   кўринишли   тўғноғич-муҳрларларнинг
битта намунаси Жарқўтон ёдгорлигидан топилган 225
. Бронзадан ясалган ушбу
тўғноғичнинг узунлиги 15 см бўлиб, бошчаси кенглиги – 22 мм, диаметри – 8
мм ташкил қилади. 
221
Баешко А.С.,Гордиенко А.Н., Гордиенко А.Н.  Энциклопедия символов. Москва, 2007. – С.2 81 .
222
Кузмина Е.Е.Металлические изделия энеолита и бронзового века в Средней Азии. Москва, 1966. – С. 83.
Табл. XVI. 9, 10, 11.
223
4 таси Сополлитепа, 3 таси Жарқўтондан топилган.
224
АскаровА . Сапаллитепа .   Ташкент ,   1973 .   – С .   98,   170.Табл.   24,   35 ;   32,   9 ;   Kaniuth   K.   Metallobjekte   der
Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   -   Berlin.   2006.   –   P. 109.   Abb.   155;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли
маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис . Тошкент, 2017. 81-бет. Расм. 27.
225
АскаровА.,   АбдуллаевБ.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   20.   Табл.   34.8;   Kaniuth   K.   Metallobjekte   der
Bronzezeit aus Nordbaktrien  // AMIT. Band  6. –  Berlin ,  2006. –  P .  108–109.  Ab .1 4 8.
57 I.5.   Бош   қисми   ғунча,   дон   ёки   мева   шаклидаги   тўғноғичлар   ( 55,   3,   4-
расм ).   Шу   кўринишли   тўғноғичларнинг   учтаси   маълум,     иккитаси
Сополлитепа,   биттаси   Жарқўтондан   топилган.   Сополлитепадан   топилган
тўғноғичларнинг   бири   бош   қисми   юмалоқ   шаклда   бўлиб,   чигитга   ўхшаб
кетади 226
.   2017   йилда   Сополлитепа   ҳудудида   олиб   борилган   қазишмалар
натижасида,   30-50   см   қалинликдаги   органик   моддалар   аралаш   маданий
қатлам   топилган   бўлиб,   бу   маданий   қатламларда   маданийлаштирилган
бошоқли   ўсимликларнинг   куйган   донлари,   яъни   буғдой,   арпа,   тариқ,   нўхат,
пахта   чигити   учради.   Бу   эса   бронза   даврида   қишлоқ   хўжалиги   экинларини
экиш,   парвариш   қилиш   юқори   даражада   ривожланганлигидан   далолат
беради 227
.   Сополлитепадан   топилган   иккинчи   тўғноғичнинг   бош   қисми
кўкнори ғунчаси  шаклида  бўлиб 228
, худди шунга  ўхшаш тўғноғич  Жарқўтон
ёдгорлигидан   ҳам   топилган 229
.   Кўкнори   тасвири   Сополли   маданиятининг
муҳр   ва   туморларида   кенг   тарқалган   тасвир   ҳисобланади.   Хусусан,   1980
йилда   Жарқўтон   ёдгорлигининг   5-тепалигидан  цилиндр  шаклли  муҳр-тумор
топилган   бўлиб,   унинг   юза   қисмига   иккита   эчкининг   (тоғ   эчкиси)   ўртасида
кўкнори   ўсимлиги   тасвирланган.   Эчки   ва   кўкнорнинг   бирга   ифодаланиши
оддий кўз билан қараганда эчки ва унга озуқа бўлган ўсимлик ифодаланган,
дейилса   ҳам   хато   бўлмайди,   аммо   унда   илоҳий   маъно   бор.   Бу   кутилаётган,
айниқса   зардуштийлик   анъаналари   билан   шуғулланувчи   олимларни
қизиқтириб келаётган тасвирдир. Зардуштийликнинг илоҳий ичимлиги хаома
эчки   сути   ва   кўкнорнинг   сувини   қўшиб,   ачитиш   натижасида   тайёрланади.
Ушбу   тумор-муҳрда   илоҳий   хаомага   ишора   сифатида,   унинг   хом   ашёси
бўлган эчки ва кўкнор ифодаланган 230
.
226
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 77. Табл.
36.3.
227
Аскаров А., Жоу Синг, Ҳасанов М. Ипак ва пахта 4 минг йиллик тарихга эга // Янги Ўзбекистон. 124-сон.
Тошкент, 2020. – Б. 6.
228
Аскаров А., Абдуразаков А., Богданова-Березовская И.В., Рузанов В.Д. Химический состав металлических
предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .   73 .   Рис.   1.   9; Аскаров   А.
Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С. 205. Табл. 41.16.
229
Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .  –  Ташкент, 1983.  –С .20. Табл.35.13.
230
Шайдуллаев А.Ш.  Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис . Тошкент,
2017. – Б. 88-90.
58 I.6. Бош қисми ясси, квадрат шаклидаги  тўғноғич-муҳрлар ( 55, 2-расм ) .
Ушбу   шаклдаги   тўғноғич-муҳрларнинг   алоҳида   битта   намунаси   Жарқўтон
4А   қабристонининг   49-қабридан   топилган 231
.   Бронзадан   ясалган   ушбу
тўғноғичнинг   узунлиги   11   см   бўлиб,   кенглиги   –   16   мм,   диаметри   –   4   мм.
Квадрат шакл ичида 4 та айлана орқали хоч шакли ҳосил қилинган. Квадрат
кўпинча   «тўртбурчак»(юнонча,   тетрогон)   билан   ифодаланиб,   дунёнинг   тўр
томонини кўрсатиб турувчи белги ҳисобланади 232
. 
II   тип-бош   қисми   мифологик   ёки   мажозий   маънодаги   шаклли
тўғноғичлар. Ушбу тип ўз навбатида иккита кичик типга бўлинади: биринчи
тип   –   зооморфик   шаклли   тўғноғичлар;   иккинчи   тип   –   мушт   бошли
тўғноғичлар.
II.1.Зооморфик   шаклли   тўғноғичлар (55:5,7-расм) .   Ушбу   шаклдаги
тўғноғичларнинг   жами  3 та  намунаси ўрганилган   бўлиб, улар  икки қисмдан
иборат:   ҳайвон   ҳайкалчаси   ва   думалоқ   шаклдаги   таёқча.   Биринчи   тўғноғич
Сополлитепа   ёдгорлигидан   топилган,   таёқчанинг   бош   қисмига   тоғ
эчкисининг   тик   ҳолатдаги   кичкина   ҳайкалчаси   ўрнатилган 233
.   Қолган
иккитаси   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   бўлиб 234
,   биринчи   тўғноғичнинг
бош қисмига ҳордиқ чиқараётган қўй ҳайкалчаси, иккинчи тўғноғичнинг бош
қисмига   тик   турган   эчкининг   ҳайкалчаси   ўрнатилган.   Бош   қисми   тоғ
эчкисининг   ҳайкалчаси   шаклидаги   тўғноғичлар   Марғиёна   ҳудудида   жуда
машҳур   бўлиб,   Гонуртепа   ёдгорлигидан   топилган 235
.   Ушбу   шаклда   ясалган
тўғноғичларнинг энг дастлабки намунаси Сўнгги энеолит даврига оид бўлиб,
Эрон   ясситоғлигининг   Суза   II   ёдгорлигидан   топилган 236
.   Бош   қисмига   тик
231
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   87.
Табл.67,1;   Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .   –   Ташкент, 1983.   –С .24. Табл.45.1; Kaniuth K . Metallobjekte
der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. - Berlin.  2006. –  P . 108 – 109.  Ab .1 4 6.
232
Бидерманн Г. Энциклопедия символов. Москва, 1996. – С. 112.
233
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –  С . 77. Табл.
41.1; Kaniuth К . Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT. Band  6. -  Berlin . 2006. –  P .  111.  Ab .162.
234
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 83. Табл.
56, 5, 6;   Аскаров А., Абдуллаев Б.   Джаркутан. – Ташкент, 1983.   – С. 19. Табл.21.1;  Kaniuth K . Metallobjekte
der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P.  111.  Ab .160, 161.
235
Sarianidi V.I., Dubova N.A., Samurskiy K. S. Treasures of ancient  Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020. – P.
150.
236
Javier Álvarez-Mon. The Art of Elamca. 4200-525 BC.  Routledge,2020. – P.  137.  Plate 25,e.
59 турган қўйнинг (шохлари узун қайрилган қўчқор) ҳайкалчаси ўрнатилган соч
тўғноғич   намунаси  Зарафшон водийсининг  бронза  даври  ёдгорлиги   бўлмиш
Сазағон қабристонидан ҳам топиб ўрганилган 237
. 
II.2.   Мушт   бошли   тўғноғичлар (55:   8,   16-расм) .   Ушбу   шаклдаги
тўғноғичларнинг   жами   11   та   намунаси   топилган   бўлиб,   уларнинг
баъзиларида  4  та   бармоқ  мушт  шаклида  юмилган   бўлса,  баъзиларида   бешта
бармоқ   мушт   шаклида   юмилган.   Қадимги   даврлардан   қўл-меҳнат
унумдорлиги,   далаларнинг   ҳосилдорлиги,   одамлар   фаровонлиги   билан
боғлиқ бўлган асосий таркибий қисмлардан биридир 238
. Букилган беш бармоқ
эса, куч, ғалаба, унумдорлик, шифо рамзи ҳисобланган 239
.
III   тип-бош   қисми   конус   шаклдаги   тўғноғичлар   ( 56-расм ).   Ушбу
шаклдаги тўғноғичларнинг жами 29 та намунаси ўрганилган бўлиб, уларнинг
25  таси  Жарқўтон   ёдгорлигидан 240
,  3  таси  Бўстон   VI   ёдгорлигидан 241
,  1  таси
Бўстон VII ёдгорлигидан 242
 топилган. Жарқўтон ёдгорлигидан топилган 25 та
тўғноғичдан   4   таси   1996-1999   йиллар   оралиғида   амалга   оширилган
Ўзбекистон-Германия халқаро археологик экпедицияси натижасида 243
, 3 таси
2009-2012 йиллар оралиғида амалга оширилган Ўзбекистон-Франция халқаро
237
Аванесова Н. А. Зерафшанская   культурная   провинция   Бактрийско-Маргианской   цивилизации   //   Труды
Маргианской археологической экспедиции.Санкт-Петербург, 2010. – С. 3 4 4 . Рис. 2,  1 .
238
Лунева В.В. Истоки ювелирного искусства // ИМКУ. Вып. 33 . Ташкент, 2002.  – C . 284-299.
239
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э. – III-IV вв. н.э.): Автореф. дис. д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С. 210.
240
Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юг а Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 83. Табл.
57,  4, 5, 6 ; 67,  3 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983.  – С. 19. Табл. 34.  3, 4, 5 ; 35,  7, 8, 12 ;
45,   4 ; Kaniuth K. Metallobjekte der  Bronzezeit  aus Nordbaktrien //  AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 117. Ab.
195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211.
241
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. – P.   5 3 ,
56, 523 . Plate №  31,  5 ; 38,  8; 4, 3 .
242
Avanesova N.A. ,   Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P.  43. F ig .  2.
243
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отч ё т   Шерабадского   отряда   за   1996   год   ( Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция) . Фонд. 5. Д. 161. Самарқанд, 1996. –   C. 52 ;Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М . ,
Каниут К. Отчёт Шерабадского отряда за 1997 год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5.
Д.   162.   Самарканд,   1998.   –   C.   113;   Шайдуллаев   Ш,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.,   Рахимов   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1998   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   184.
Самарканд.1999. – С. 108;Шайдуллаев  Ш., Хуфф Д., Тойфер М., Каниут К. Отчёт  Шерабадского отряда за
1999 год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 188.Самарқанд.1999. – C. 36.
60 археологик экпедицияси натижасида 244
 топилган бўлиб, улар ҳозирги кунгача
нашр этилмаган.
IV   тип.   Бош   қисми   биконус   шаклдаги   тўғноғичлар   ( 57-расм ) .   Ушбу
шаклдаги   тўғноғичларнинг   жами   15   та   намунаси   ўрганилган   бўлиб,   1   таси
Сополлитепадан 245
,   9   таси   Жарқўтон   ёдгорлигидан 246
,   4   таси   Бўстон   VI
ёдгорлигидан 247
 топилган.
Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   9   та   тўғноғичдан   1   таси   1996   йилда
амалга   оширилган   Ўзбекистон   –   Германия   халқаро   археологик   экпедицияси
натижасида 248
,   1   таси   эса,   2012   йилда   амалга   оширилган   Ўзбекистон   –
Франция   халқаро   археологик   экпедицияси   натижасида   топилган   бўлиб 249
,
улар ҳозирги кунгача бирорта илмий асарда нашр этилмаган.
V   тип-бош   қисми   думалоқ,   вертикал   кесмалар   билан   чегараланган
тўғноғичлар   ( 59-расм ) .   Ушбу   шаклдаги   тўғноғичларнинг   жами   14   та
244
Мустафакулов С.И., Сармьенто Б.Х., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люне Э., Суер Ж., Жан-Клод
Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отч ё т   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане   2009   год.   Фонд.   5.   Д.   225.   Самарканд,   2010.   –   C.23 ,   27;   Мустафакулов   С.И.,   Сармьенто   Х.Б.,
Рахмонов   У.,   Искандерова   А.,   Рахимов   К.,   Люилье   Ж.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Отчёт   о   проведении
полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-Французской
международной археологической экспедиции(УзФМАЭ) за 2012 год .  Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2013. – С.
65.
245
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98. Табл. 26. 13;  Аскаров А. Древнеземледельческая  культура
эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –   С . 77. Табл. 41. 7; Kaniuth K .   Metallobjekte der Bronzezeit
aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 116. Ab. 194.
246
Kaniuth K .   Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. - Berlin. 2006. – P. 116. Ab. 187,
188, 189, 190, 191, 192, 193.
247
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of preurban Bactria. Samarkand , 2016. –   P .   98,
130, 261, 266. Plate  №  2. 6; 34, 16; 18, 1; 23, 10.
248
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отч ё т   Шерабадского   отряда   за   1996   год   ( Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция) . Фонд. 5. Д. 161. Самарқанд, 1996. –  C . 49.
249
Мустафакулов   С.И.,   Сармьенто  Х.Б.,   Рахмонов   У.,  Искандерова   А.,   Рахимов   К.,  Люилье   Ж.,   Керван   М.,
Сармьенто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012
году.   Отчёт   Узбекско-Французской   международной   археологической   экспедиции(УзФМАЭ)   за   2012   год .
Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2013. – С. 180.
61 намунаси   топилган 250
.  Айнан   шушаклдаги   тўғноғичлар   Марғиёна   ҳудудидан
ҳам топилган бўлиб, бош қисми ляпис-лазуритдан ясалган 251
.
VI   тип-бош   қисми   хоч   шаклдаги   тўғноғичлар.   Ушбу   шаклдаги
тўғноғичларнинг жами 2 та намунаси Жарқўтон ёдгорлигидан топилган   (58:
9,10-расм) 252
. Ушбу шаклдаги тўғноғичларнинг бош қисми бир-бирига тўғри
бурчак   остида   бирлашган   иккита   вертикал   металл   таёқчадан   иборат   бўлиб,
марказий қисмига металлдан ясалган думалоқ шарча ўрнатилган. Ушбу шакл
юқоридан қараганда тўғноғич бошига хоч шаклини беради.
VII   тип-мураккаб   композицион   таркибли   тўғноғичлар.   Ушбу   шаклдаги
тўғноғичларнинг   жами   3   та   намунаси( 58:   11-13-расмлар)   ўрганилган   бўлиб,
уларнинг   1   таси   Сополлитепа   ёдгорлигидан 253
,   2   таси   Жарқўтон
ёдгорлигидан 254
  топилган.   Ушбу   типга   кирувчи   тўғноғичлар   уч   қисмдан
иборат:   думалоқ   узун   таёқча,   айлана   шаклдаги   поммел   қисм   ва   турли   хил
шаклдаги ақиқ, бронза ва ляпис – лазуритдан ясалган мунчоқлар. Бу уч қисм
бирикиб   мураккаб   композицион   таркибни   ҳосил   қилган.   Сополлитепа
ёдгорлигидан   топилган   тўғноғичнинг   узунлиги   –   74   мм,   кенглиги   –   7   мм,
диаметри   –   5   мм   бўлиб,   поммел   қисмига   ақиқ,   бронза   ва   ляпис   –   лазурит
маржонлар   қадаб   чиқилган.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   биринчи
250
Изоҳ. 14 та тўғноғичнинг 6 таси Сополлитепа ёдгорлигидан, 6 таси Жарқўтон ёдгорлигидан, 1 таси Бўстон
VI ёдгорлигидан, 1 таси Тиллабулоқ ёдгорлигидан топилган.   Аскаров А.   Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С.
98. Табл. 26,  26 ; 32,  17 ; Аскаров А., Абдуразаков А., Богданова-Березовская И.В., Рузанов В.Д. Химический
состав металлических предметов из поселения Сапаллитепа // ИМКУ ,   12. Ташкент, 1975.   –   C .   74 .   Рис. 2.   1,
22; Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   77.
Табл. 40.  1, 2, 3, 4 ; 41,  5 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983.  – С. 24. Табл. 35,  1, 2 ; 45,  3;
Kaniuth  K.  Metallobjekte   der  Bronzezeit  aus   Nordbaktrien  //   AMIT.  Band  6.  -   Berlin.  2006.  –  P.  114–115.  Ab b .
174- 186 ; Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. –
P.  255.  Plate №  12.  8 .
251
Sarianidi V.I., Dubova N.A., Samurskiy K. S. Treasures of ancient  Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020. – P.
77.
252
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   102.   Табл.   32,   7 ;   Хуфф   Д.,   Шайдуллаев
Ш.Б.Некоторые   результаты   работ   узбекско-германской   экспедиции   на   городище   Джаркутан   //   ИМКУ,   30 .
Ташкент ,19 9 9 . – С. 1 9- 26. Рис. 3;   Kaniuth K.  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. –
Berlin, 2006. – P. 119. Ab. 212, 213.
253
Аскаров А., Абдуразаков А., Богданова-Березовская И.В., Рузанов В.Д. Химический состав металлических
предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .   73 .   Рис.   1.   10; Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   77.   Табл.   40,   6 ;
Kaniuth K.  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 120. Ab. 217.
254
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –  Ташкент,  1983.   –   С.   20,  24.   Табл.   34,   7 ;   табл.  45,   2 ;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   87.   Табл.   67,   4 ;
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 120. Ab. 216, 218.
62 тўғноғичнинг   узунлиги   –   79   мм,   кенглиги   –   6   мм,   диаметри   –   3   мм   бўлиб,
поммел   қисмига   цилиндр   шаклдаги   ақиқ   маржон   қадалган   бўлса,   иккинчи
тўғноғичнинг узунлиги – 170 мм, кенглиги – 17 мм, диаметри – 6 мм бўлиб,
поммел   қисмига   5   та   цилиндр   шаклдаги,   турли   хил   қимматбаҳо   тошлардан
ясалган   маржонлар   қадаб   чиқилган.   Шунинг   учун   ҳам   баъзи   тадқиқотчилар
ушбу   турга   кирувчи   тўғноғичларни   қадама   нақшли 255
  ёки   қалпоқчаси
қимматбаҳо   ёки   яримқимматбаҳо   тошлар   билан   безатилган   тўғноғичлар 256
деб ҳам аташади.
Жанубий   Туркманистоннинг   Гонуртепа   ёдгорлигидан   ҳам   ушбу
турдаги тўғноғичларнинг бир нечта намуналари топилган бўлиб, улар асосан
гипс,  суяк,   лазурит,  кумуш,  мис-бронзадан   ясалган.   Хусусан  Гонуртепанинг
1867 – қабридан 2 та уч қисми тўрт қиррали тўғноғичлар топилган. Уларнинг
бири   мармардан   ясалган   бўлиб,   устки   қисмига   томчи   шаклидаги   лазурит
тугма ўрнатилган.  Уларнинг  иккинчиси эса, бутунлай  лазуритдан ясалган 257
.
Ушбу   турдаги   тўғноғичлар   Марғиёна   ҳудудида   жуда   машҳур   бўлиб,
уларнинг   тарқалиш   географияси   Шимоли-Ғарбий   Эрон   –   Шаҳдод 258
,
Анатолия   (Алача   Гуюк   ва   Багазкой),   Кичик   Осиё   Сурия   ва   Элам
ҳудудларидан жуда кўплаб намуналари топилган 259
.
VIII   тип-бош   қисми   рулон 260
  шаклдаги   тўғноғичлар.   Сополли
маданияти   ёдгорликларидан   бош   қисми   рулон   шаклдаги   тўғноғичларнинг
жами   3   та   намунаси   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   ( 58:   14,15-расм ) 261
.
Ушбу   тўғноғичларнинг   биттаси   Ўзбекистон–Франция   халқаро   археологик
255
Аскаров   А.,  Абдуллаев   Б.   Джаркутан.  –  Ташкент,  1983.  –  С.  20;   Рузанов  В.Д.  Металлообработка  на  юге
Средней Азии в эпоху бро нзы. Самарканд, 2013 .  –  С. 147.
256
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в СреднеАзиатском Двуречье ( III-II тыс. до
н.э – III-IV вв.н.э): Автореф. дис. д-ра ист. наук. – Ташкент, 2009. – С. 19.
257
Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P. 88. fig. 98, 99.
258
Hakemi,   Ali.   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997. P. 653.
259
Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P. 88.
260
Рулон   (рулон   –   французча   “rouleau”   –   ўралган   нарса,   ўрам   найча   деган   маънони   билдиради).   Найча
шаклида думалоқлаб ўралган қоғоз, мато ва бошқа материаллар; шундай шаклдаги ўрама. Қ.: Рулон  //  Ўзбек
тилининг изоҳли луғати. 3 -жилд. Тошкент, 2020.  397  б.
261
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 119. Ab. 214 –
215; Мустафакулов С.И., Сармьенто Б.Х., Хасанов М., ЛюильеЖ., Сарменто Д. Отчёт о проведении полевых
исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008 год.Фонд. 5. №. 224.  Самарканд , 20 09. – С. 20.
63 экпедицияси   2008   йилдаги   археологик   қазишмалари   давомида   топилган
бўлиб, ҳозирги кунгача бирорта илмий асарда нашр этилмаган. Тўғноғичнинг
узунлиги-107   мм,   диаметри-8   мм.   Бош   қисми   рулон   шаклдаги
тўғноғичларнинг   энг   дастлабки   намуналари   Анау(Жанубий   Туркманистон,
Намозгоҳ   I,   II)   ёдгорлигининг   II   маданий   қатламидан   топилган.   Ўхшаш
намуналари   Гелот   (Жанубий   Тожикистон) 262
,   Тилькинтепа,   Монжуклитепа,
Тепа   Сиалк,   Шахтепа   III,   Ҳисор   III   (Шарқий   Эрон)   ёдгорликларидан
топилган 263
.
IX тип-бош қисми маълум бир шаклга эга бўлмаган тўғноғичлар. Ушбу
шаклдаги   тўғноғичларнинг   жами   29   та   намунаси   ўрганилган( 58.   16,   17,   18,
19, 20-расм )   бўлиб, уларнинг 4 та тўғноғич Сополлитепа ёдгорлигидан 264
, 24
та тўғноғич Жарқўтон ёдгорлигидан 265
, 1 таси Мўлалитепа ёдгорлигидан 266
, 2
таси   Бўстон   VI   ёдгорлигидан 267
  топилган.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган
24   та   тўғноғичдан   12   таси   1995-2002   йилларда   амалга   оширилган
Ўзбекистон–Германия халқаро археологик экпедицияси натижасида 268
, 9 таси
262
  Vinogradova  N.M. The  formation of the Oxus  civilization /  BMAC  in Southwestern  Tajikistan  //  Lyonnet, B.,
Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 652 . Fig.  23. 15 , 7 .
263
Кузмина Е.Е.Металлические изделия энеолита и бронзового века в Средней Азии. Москва, 1966. – С. 83.
Табл. XVI. 33, 34, 51.
264
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   98.   Табл.   26,   31 ;   32,   19 ,   20;   Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,
Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов   В.Д.   Химический   состав   металлических   предметов   из   поселения
Сапаллитепа // ИМКУ ,  12. Ташкент, 1975.  –  C .  74, 80 .  Рис. 2.  3, 24;  3 , 14; Аскаров А.  Древнеземледельческая
культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   77.   Табл.   41,   10 ;     33,   13 ;   Kaniuth   K.
Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 121. Ab. 222, 223.
265
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 120–121. Ab.
219, 220, 221.
266
Сверчков   Л.,   Бороффка   Н.,   Люне   Э.,   Рахманов   У.В.   Отчёт   Байсунской   археологической   экспедиции   о
раскопках   поселения   Молали   в   Алт ы нсайском   районе   Сурхандарьинской   области   в   2012   году.   Ташкент ,
2013. C.25.
267
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016. –  P .  62 –
63, 81.  Plate  №  53,  7 ; 97,  8 .
268
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отч ё т   Шерабадского   отряда   за   199 5 год( Узбекско-Германская
Бактрийская   экспедиция) .   Фонд.   5.   Д.   149.   Самарканд,   1995;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отч ё т
Шерабадского   отряда   за   199 6 год( Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция) .   Фонд.   5.   Д.   161.
Самарканд,   1996.   –   C.   4 8,   53,   55;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского
отряда за 1997 год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарканд.1998. C. 117,
131,   153,   180;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2000
год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 174.Самарканд. 2000. – C. 29.
64 эса,   2009–2013   йилларда   амалга   оширилган   Ўзбекистон–Франция   халқаро
археологик экпедицияси натижасида 269
 топилган.
X тип-бош  қисми спатула  (ясси, текис)  шаклидаги тўғноғичлар.  Ушбу
шаклдаги тўғноғичларнинг  жами 8 та намунаси ўрганилган бўлиб, уларнинг
5 таси Сополлитепа ёдгорлигидан 270
, 2 таси Жарқўтон ёдгорлигидан 271
, 1 таси
Тиллабулоқ ёдгорлигидан 272
 топилган.
Сополли маданиятининг сополли босқичида, асосан, тўпбарггул бошли
ва   бош   қисми   юлдузча   шаклидаги   тўғноғич-муҳрлар,   мушт   бошли,   бош
қисми   думалоқ,   вертикал   кесмалар   билан   чегараланган   тўғноғичларлардан
фойдаланган бўлса, жарқўтон босқичига келиб, бош қисми конус ва биконус
шаклидаги   тўғноғичларлардан   кўпроқ   фойдалана   бошлайди   ва   бу   бўстон
босқичигача  давом этган. Тўғноғичлар  ушбу маданият аҳолисининг нафақат
мифологик   дунёқараши,   балки   диний   дунёқарашини   ҳам   акс   эттирган.
Масалан,   мушт   бошли   тўғноғичларда   ифодаланган   инсоннинг   қўли   меҳнат
унумдорлиги,   ҳосилдорлик,   фаровонлик   рамзи   ҳисобланса,   тўртбурчак
дунёнинг тўрт томонини кўрсатиб турувчи белги ҳисобланган. Бош қисмида
зооморф   ҳайкалтарошлик   (тоғ   эчкиси,   қўй,   оҳу)   намуналари   акс   этган
тўғноғичлар   эса   Сополли   маданияти   аҳолисининг   диний   дунёқараши   билан
боғлиқ бўлган. 
Диадемлар типологияси.  Диадем – қадимги юнонча “διάδημα” – “бош
тасма”, “айлана”, “ҳалқа” маъноларини англатиб, аёлларнинг тож шаклидаги
тақинчоғи   бўлиб,   зодагонлар   оиласига   тегишли   аёллар   таққан 273
.   Гоҳида,
269
Мустафакулов С.И., Сармьенто Б.Х., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люно Э., Суер Ж., Жан-Клод
Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане 2009 год. Фонд. 5. Д. 225. – C.23, 25, 30. Самарканд, 2010..
270
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98. Табл. 26. 27, 28, 32, 33, 35.
271
Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   20.   Табл.   35.   6;   Мустафакулов   С.И.,
Сармьенто   Б.Х.,   Хасанов   М.,   Рахмонов   У.,   Люилье   Ж,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,
Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.
Фонд. 5. Д. 225. – C. 23. Самарканд, 2010.
272
Kaniuth   K.,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sollee   A.   Tilla   Bulak   –   2010   Vorbericht   uber   die   vierte
Grabungskampagne // AMIT. Band 43. - Berlin. 2011. P. 275. Abb. 15.
273
Малкова   Е.М. Украшение   или   символ:   диадема   в   произведениях   древнегреческого   искусства   //
Актуальные проблемы теории и истории искусства .   Сборник научных статей, III. Санкт-Петербург, 2013. –
С. 31.
65 тожнинг   бир   тури   бўлганлиги   учун   ҳукмдор   эркаклар   ҳам   таққан.   Мисрда
Қадимги   подшолик   даврида   олтин   диадем   –   тож   фиръавнларнинг   белгиси
бўлган.   Бош   кийим   ва   уларга   тақилган   безак   асосан   аёлларда   рамзий
белгиларни,   ёш   даражаларини,   ижтимоий   мавқеини   ифодаласа,   эркакларда
эса, кўпинча ҳукмронлик рамзи ҳисобланган 274
.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   6   та   диадем   ўрганилган
бўлиб,   уларнинг   3   таси   Сополлитепадан   ( 66-расм ) 275
,   1   таси   Жарқўтон
ёдгорлигидан   ( 67-расм ) 276
,   2   таси   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   ( 68-расм ) 277
топилган. Улар ясалиш шаклига кўра учта - барг, ярим ой ва учбурчак рўмол
шаклида учрайди. Бронза, мис ва лойдан ясалган.
Сополлитепа ёдгорлигидан топилган диадемлар бўлак ҳолатда сақланган
бўлиб,   барг   шаклида   юпқа   бронза   пластинкадан   ясалган.   Ушбу   шакл   терак
баргига   жуда   ўхшайди.   Эҳтимол  ушбу   диадем   аёл  киши   бошига   ипак   лента
ёки   чарм   мато   билан   бириктирилган.   Ёдгорликдан   топилган   диадемлар
Месопотамиянинг   илк   бронза   даври   шаҳарларидан   бири   бўлган   Ур   шаҳри
маликаси   Малика   Шубатнинг   бош   безагига   жуда   ўхшаш 278
.   Сополлитепа
диадемларининг   хронологик   ёши   мил.   авв.   II   мингйилликнинг   биринчи
чорагига тўғри келади 279
.
Тўртинчи   диадем   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   ягона   диадем
бўлиб,   ярим   ой   шаклида,   мисдан   ясалган,   иккала   учида   тешикчалар
жойлашган 280
.  Ушбу  диадем  юпқа  бронза   пластинкадан  ясалган.  Узунлиги   –
30   см,   кенглиги   –   2,4   см,   уч   қисми   томон   торайиб   борган.   Уч   қисмининг
274
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс.до
н.э – III-IV вв.н.э): Автореф. дис. д-ра ист. наук. – Ташкент, 2009. – С. 12
275
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 77. Табл.
39. 1, 2, 3.
276
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отчет   Шерабадского   отреда   за   1996   год( Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция) . –  C .  78.
277
Avanesova N. A. Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. –   P .   5 3 ,
56, 523 .  Plate .  №  7. 5, 6.
278
Лунева В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до
н.э – III-IV вв. н.э): Автореф. дис. Д-ра ист. наук. –Т ашкент, 2009. – С. 12; Емельянов В.В. Древний Шумер:
очерки культуры. Санкт-Петербург, 2001. – P.112.
279
Рузанов В.Д.  Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы. Самарканд, 2013 . – С. 166.
280
Шайдуллаев   Ш,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М .   Отчет   Шерабадского   отряда   за   1996   год   ( Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция) . Фонд. 5. Д. 161. Самарқанд, 1996. – C. 78.
66 кенглиги – 0,7 см.
Ушбу турдаги диадемлар Шимолий Эрон ва Туркманистоннинг бронза
даври   ёдгорликларидан   топилган.   Ҳинд   маданиятида   диадемлар   ёки   бош
тасмасини   тақиш   аёллар   ва   эркаклар   учун   анъана   бўлганлиги   қабрлардан
топилган   диадемли   ҳайкалчалар   билан   изоҳланади.   Ўрта   ер   денгизи
минтақаси   ва   Эронда   металл   диадемларнинг   пайдо   бўлиши   мил.   авв.   II
мингйилликнинг бошларига тўғри келади 281
.
Қолган иккита диадем Бўстон VI ёдгорлигининг 64 қабридан топилган.
Ушбу   қабрдан   2   та   ўтирган   ҳолатда   ясалган   аёл   кишининг   ҳайкалчалари
топилган   бўлиб,   ҳайкалчаларнинг   соч   қисми   қизил   рангли   лойдан   ясалган
диадем   билан   ўралган.   Бўстон   VI   қабристонида   ушбу   турдаги   рамзий
қабрларнинг   кўплаб   турлари   учрайди.   Рамзий   қабрларда   одам   ўрнида
ҳайвонни (қўй) кўмиш; одам ҳайкалчасини кўмиш; камон ўқ учлари ва бошқа
буюмларни   кўмиш   Бўстон   босқичида   кенг   тарқалган   бўлиб,   бу   удум   одам
руҳини дафн этиш демакдир 282
.
Сополли маданияти ёдгорликларидан 6 та диадем топилган бўлиб, бир-
биридан   хомашёси   ва   шакли   жиҳатдан   фарқ   қилади.   Сополлитепа
ёдгорлигидан топилган 3 та барг шаклидаги диадем аслида битта диадемнинг
қисмлари   ҳисобланиб,   алоҳида   бўлаклар   ҳолатида   сақланган.   Жарқўтон
ёдгорлигидан   топилган   ярим   ой   шаклидаги   мисдан   ясалган   диадем,   бутун
ҳолатда   сақланган   ягона   ушбу   турдаги   тақинчоқ   ҳисобланади.   Бўстон   VI
ёдгорлигидан   топилган   диадемлар   ҳайкалларнинг   пешона   қисмидан
топилган.   Хулоса   шуки,   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан
диадемларнинг жуда кам намуналарининг топилиши, ушбу маданият аҳолиси
бу тақинчоқдан кам фойдаланганлигини кўрсатади. 
II.1.2.   Сирғалар   типологияси.   Сирғалар   –   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   энг   кўп   топилган   тақинчоқ   турларидан   бири.   Биз   қуйида
281
Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. – P. 143.
282
Каримова   Д.О.   Шимолий   Бақтрия   аҳолисининг   дафн   маросимлари   ва   диний   эътиқодлари   (Бронза   даври
моддий маданият ёдгорликлари мисолида). Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори диссертацияси матни. –
Тошкент, 2017. – Б. 84.
67 Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   сирғаларнинг   умумий
типологиясини келтириб ўтамиз.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   сирғаларнинг   жами   93   та
намунаси   ўрганилган   бўлиб,   улар   ясалган   хомашёсига   кўра   бешта   типга
бўлинган: олтин, кумуш, мис, бронза, мармар. Ясалиш шаклига кўра эса, 8 та
катта типга бўлинган. 
I   тип-оддий   думалоқ   шаклидаги   шокила   сирғалар.   Ушбу   типдаги
сирғаларнинг   жами   80   та   (Бўстон   VI   дан   9   та 283
,   Бўстон   VII   дан   1   та 284
,
Жарқўтондан   59   (56   та) 285
,   Сополлитепадан   11   та 286
)   намунаси   ўрганилган
бўлиб   ( 63.   1-70-расм ),   сон   жиҳатдан   сирғаларнинг   бошқа   типларига
қараганда   устунлик   қилади.   Шу   шаклдаги   сирғаларнинг   аналоглари
Кангурттут,   Илк Аруктау, Бешкент  II, Тоҳирбой  III (Жанубий Тожикистон),
Намозгоҳтепа,   Янги-Кала,   Гонуртепа,   Тоголок   I,   XXI,   XXIV   (Жанубий
Туркманистон),  Дашли   I,  III   (   Шимолий  Афғонистон),   Тепа   Ҳисор,   Шаҳдод
(Эрон) каби ёдгорликлардан топилган 287
.
283
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre-urban Bactria.   Samarkand, 2016. – P. 48,
49,   59,   67,   237,   240,   241,   Plate.17,   5;   20,   10;   12,   9;   20,   13;   22,   9;   3,   6 ;   50,   10;   65,   12 ;   Avanesova   N.A.   Zur
Chronologie   fr ü hagrarischer   Fundorte   im   Nordbaktrien   der   Sp ä tbronzezeit   //   AMIT.   Band   39.   –   Berlin.   2007.   –
P.76 .  Ab .  11, 10; Ab .  16, 9.
284
Avanesova N.A. ,   Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P.  45. Рис. 4.
285
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   205.
Табл. 57. 8, 13, 14, 15, 16, 17, 22; табл. 56. 9; табл. 67. 8, 9 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент,
1983. – С. 20. Табл.32. 2, 3; табл. 35.3, 9, 11, 10, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, табл. 55. 13; Ионесов
В.И . К изучению погребальных комплексов Джаркутана // ИМКУ, 27. 1996. – С. 27. Рис.6. 9, 10;  Kaniuth K.
Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   –   Berlin,   2006.   –   P .   138.   Ab .354   –   410;
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1996   год   (Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 161. Самарканд, 1996. – С.  54;   Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М.,
Каниут К. Отчёт Шерабадского отряда за 1997 год (Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд 5.
Д.  162. Самарқанд,  1998. –  С.  66, 68;   Шайдуллаев   Ш., Хуфф   Д., Тойфер  М., Каниут  К.,  Рахимов  К. Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1998   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   184.
Самарканд,   1999.   –   С.   87,   90,   120;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского
отряда за 1999 год (Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 188. Самарканд, 1999. – С.
34,   96;   Хасанов   М.,   Рахмонов   У.,   Люилье   Ж.,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.
Отчёт  о проведении  полевых исследований  на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2009 год.   Фонд. 5. Д.
225.  Самарканд, 2010. – С. 28.
286
Аскаров А. Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –С.  63-64.Табл. 26. 2, 3; табл. 32. 5; Аскаров А., Абдуразаков А.,
Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов   В.Д.   Химический   состав   металлических   предметов   из   поселения
Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .   73 .   Рис.   1.   1,   2,   3;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая
культура   эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –   С . 77. Табл. 39. 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16,
18. Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P. 138.  Ab . 411-
421.
287
Luneau   E.   L’age   du   Bronze   final   en   Asie   Centrale   meridionale(1750-1500/1450   avant   n.e.):   la   fin   de   la
civilisation   de   l'Oxus.   Universite   Paris   1   –   Pantheon   –   Sorbonne   UMR   7041   –   ARSCAN.   Version   1   –   17   Jan   –
68 II   тип-оддий,   думалоқ   шаклдаги,   буфер   учли   шокила   сирғалар.   Ушбу
шаклдаги   сирғаларнинг   жами   3   та   намунаси   (Сополлитепадан   2   та 288
,
Жарқўтондан 1 та 289
) топилган( 63. 71,72,73-расм ).
III   тип   -оддий,   думалоқ,   уч   қисми   диск   шаклидаги   шокила   сирғалар.
Ушбу   шаклдаги   сирғаларнинг   алоҳида   битта   намунаси   Жарқўтон
ёдгорлигидан топилган ( 63. 74-расм ) 290
.
IV   тип-уч   қисми   ташқи   томонга   эгилган,   юмалоқ   кесмали,   илмоқ
шаклидаги   шокила   сирғалар   ( 63.   75-76-расм лар ).   Ушбу   шаклдаги
сирғаларнинг жами 4 та намунаси (Жарқўтондан 1 та 291
, Бўстон VI дан 3 та 292
)
ўрганилган.
V   тип-юмалоқ   кесимли,   уч   қисми   қўнғироқ   шаклидаги   шокила
сирғалар   ( 63.   1-77-расм ).   Ушбу   шаклдаги   сирғаларнинг   алоҳида   2   та
намунаси   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топилган   бўлиб,   бронзадан   ясалган.
Биринчисининг қўнғироқча қисмида 5 та айлана шаклдаги кўзлари мавжуд 293
.
Иккинчиси эса, бўлак ҳолатда сақланган 294
.
VI   тип-юмалоқ   кесимли,   спирал   шаклидаги   шокила   сирғалар.   Ушбу
шаклдаги сирғаларнинг 2 та намунаси Бўстон VI ёдгорлигидан топилган ( 64.
1-2-расм ) 295
.
2013.Volume II: Annexes. – P. 2 32  – 2 36.
288
Аскаров А., Абдуразаков А., Богданова-Березовская И.В., Рузанов В.Д. Химический состав металлических
предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .   73 .   Рис.   1.   11,   12; Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи  бронзы юга  Узбекистана.   Ташкент , 1977. –   С . 77. Табл. 39. 17, 19;
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P.  138.  Ab . 423-424.
289
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P.  138.  Ab . 422.
290
KaniuthK. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P.  138.  Ab . 425.
291
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin, 2006. –  P .  138.  Ab . 426.
292
Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике   материалов
Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и   многообразии».
Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис. 10. 14-16; Kaniuth K. Metallobjekte
der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. –  P.  138.  Ab . 427.
293
Avanesova   N.A.  Zur  Chronologie  fr ü hagrarischer   Fundorte  im  Nordbaktrien   der  Sp ä tbronzezeit   //   AMIT.  Band
39. – Berlin, 2007. –   P.6 8.   Ab . 4 ,15 ;Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippers of pre-urban
Bactria.   Samarkand ,   2016.   –   P .   64,   8 7. Plate .1 11 ,   9;   Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в
сапаллинской культуре // В сборнике материалов Международной конференции «Цивилизации и культуры
Центральной Азии в единстве и многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010.
– С. 124. Рис. 10. 22.
294
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.   64,
8 7.  Plate. 56, 2.
295
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria. Samarkand , 2016. –   P .   66,
237. Plate .   62 ,   1;   p late .   14,2; Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В
69 VII-балдоғи   илгак   шаклидаги,   бўртма   нақшли,   кўзли   сирғалар.   Ушбу
шаклдаги сирғаларнинг 2 та жуфти Бўстон VI ёдгорлигидан топилган ( 64. 3-
4-расм ) 296
  бўлиб,   бронзадан   ясалган,   тилла   суви   билан   зарҳалланган.   Сирға
кўзлари шиша пастасидан ясалган.
VIII-балдоғи   юмалоқ   кесимли,   уч   қисми   диск   шаклидаги   сирғалар.
Ушбу   шаклдаги   сирғаларнинг   жами   2   та   жуфт   намунаси   Бўстон   VI
ёдгорлигидан топилган бўлиб, улар олтиндан ясалган( 65- расм ) 297
.
Тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики,   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан
топилган   жами   93   сирғаларнинг   80   таси   оддий,   думалоқ   ҳалқа   шаклида
ясалган   бўлиб,   маданиятнинг   деярли   барча   босқичлари   (сополли,   жарқўтон,
кўзали,   мўлали,   бўстон)   да   муомалада   бўлган.   Бўстон   босқичига   келиб
кўчманчи   қабилалар   (Андроново   ва   Сруб)   таъсири   натижасида   ясалган
юмалоқ   кесимли,   уч   қисми   қўнғироқ   шаклидаги   шокила   сирғалар;   юмалоқ
кесимли,   спирал   шаклидаги   шокила   сирғалар;   балдоғи   илгак   шаклидаги,
бўртма   нақшли,   кўзли   сирғалар;   балдоғи   юмалоқ   кесимли,   уч   қисми   диск
шаклидаги сирғалар пайдо бўлади.
II.1.3.   Маржон, мунчоқ, шокилалар типологияси.   Маржон   –   мунчоқ
ва   шокилани   ипга   тизиб   ясалган,   бўйинга   тақиладиган   безак   буюми 298
.
Одатда   маржондаги   мунчоқ   ва   шокилалар   қимматбаҳо   тошлар   (ақиқ,
сердолик, лазурит, феруза ва бошқалар) ва металлардан ясалади, бир ёки бир
неча   қатор   қилиб   бўйинга   тақилади.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан
ушбу   турдаги   тақинчоқларнинг   жуда   кўплаб   намуналари   топилган   бўлиб,
уларни   чуқурроқ   ўрганишда   типологик   таҳлилини   келтириб   ўтиш   муҳим
аҳамиятга эгадир.  Биз қуйида Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган
сборнике   материалов   Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в
единстве и многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис. 10.  17,
18.
296
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.   54.
Plate. 34 ,  13.
297
Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire–worshippersof   pre - urban   Bactria.   Samarkand ,   2016.   –   P.
315. Plate .   35 ,   17;   Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике
материалов   Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и
многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 124. Рис. 10. 21, 25.
298
Маржон  //  Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. Тошкент, 2020. 544-бет.
70 маржон,   мунчоқ   ва   шокилаларнинг   умумлашган   типологиясини   ишлаб
чиқишни ўз олдимизга мақсад қилганмиз.
Маржонлар.   Сополли   маданяти   ёдгорликларидан   маржонларнинг
жами   39   та   намунаси   топилган   бўлиб 299
,   маржондаги   мунчоқ   ва   шокилалар
қимматбаҳо   тошлар   (ақиқ,   сердолик,   лазурит,   феруза   ва   бошқалар)   ва
металлардан   турли   хил   шаклда   ясалган.   Ушбу   маржонлар   ясалган
хомашёсига   кўра   қуйидаги   типларга   бўлинади:   лазурит,   ақиқ,   феруза,
сердолик,   тош,   гипс,   бронза,   халцедон,   шиша   пастаси.   Ушбу   типлар   ичида
лазурит,   ақиқ   ва   шиша   пастасидан   ясалган   маржонлар   бошқа   типларга
қараганда   устунлик   қилади.   Бугунги   кунда   Сополлитепа   ва   Жарқўтондан
топилган   шодаларнинг   асосий   қисми   Ўзбекитон   тарихи   давлат   музейининг
бронза даври экспонатлар фондида сақланмоқда 300
.
В.В.Лунева   тадқиқотида   Сополлитепа   ва   Жарқўтондан   топилган
маржонлар мунчоқларнинг жойлашиш тартибига кўра қуйидаги иккита типга
бўлинган 301
.
I   тип-оддий   маржонлар.   Оддий   маржонлар   қуйидаги   5   та   вариантга
бўлинади.
299
Изоҳ. Ушбу   маржонларнинг   9   таси   Сополлитепа   ёдгорлигидан,   11   таси   Жарқўтон   ёдгорлигидан,   19   таси
Бўстон VI ёдгорлигидан топилган. Аскаров А. Сапаллитепа. Ташкент, 1973. –С. 168. Табл. XXX, 1, 2, 14, 16 ;
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   62,   63,
206-207,   221,   230,   .   Табл.   LXII,   1,   2;   табл.   LXIII,   1,   2 ;   табл.   LVIII,   1,   2 ; табл.LXVII,   16,   17,   18; Аскаров   А.,
Абдуллаев   Б. Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –С.120.   LV ,   3,   5;   Хўжаев   А.   Буюк   ипак   йўли:   муносабатлар   ва
тақдирлар.   Тошкент,   2007.   87 - бет;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского
отряда  за  1997 год(Узбекско-Германская  Бактрийская  экспедиция). Фонд. 5.  Д.  162. Самарқанд,  1998. –  С.
46, 180; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М., Каниут К. Отчёт Шерабадского отреда за 2001 год.(Узбекско-
Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   185.   Самарқанд,   2002.   –   C.   78;Сурхондарё:   буюк
ўтмишдан   ёрқин   келажак   сари   (матн):   китоб-альбом   /   Тузувчи-муаллифлар:   Қўчкоров   Р.,   Пидаев   Ш.,
Шарипов   Ф.,   Алимардонова   З   ва   бошқалар.   –   Тошкент,   2018.   33,   41   б ет ;   Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the
necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016. –  P . 104, 130, 182, 185, 201, 204, 220, 227,
265, 297, 339, 357, 468, 471, 475.  Plate  № 8.  4, 5 ; 34,  20, 21 ; 86,  13 ; 89,  6 ;  105,  2 ; 108,  7;  124 ,   11;  131 , 2, 3;  22 ,
10;   17 ,   10,   13;   17 ,   9;   35 ,   15,   16;   21 ,   11-14;   24,   13,   14;   28,   10,11;   Аванесова   Н.А.   Проявление   степных
традиций в сапаллинской культуре // В сборнике материалов Международной конференции «Цивилизации и
культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и   многообразии».   Самарканд,   7-8   сентября   2009   г.   Самарканд-
Ташкент, 2010. – С. 1 23.  Рис . 8.  5, 6 ; 10,  29.
300
Treasures  of ancient  cultural  monuments of Uzbekistan.  The State Museum  of  History  of Uzbekistan.  T., 2018
[O’zbekiston madaniy yodgorliklari xazinasi   [Matn]: albom/katalog. O’zbekiston tarixi davlat muzeyi. – Toshkent:
San’at jurnali nashriyot, 2018. – P.  23.  Fig . 72.
301
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс.до
н.э – III-IV вв.н.э): Автореф. дис. д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С. 21-25.
71 1 вариант бир хил ўлчамдаги мунчоқлардан таркиб топган маржонлар .
Ушбу вариантга кирувчи маржонлардаги мунчоқлар бир хил шакл ва ўлчамга
эга   бўлиб,   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   12   та   намунаси
топилган. Тадқиқотчи В.В.  Лунева Сополлитепа ёдгорлигининг 18 қабридан
топилган   мунчоқли   билагузукни   ушбу   типга   киритган 302
.   Мунчоқли
билагузукдаги   мунчоқлар   овал   шаклда   бир   хил   ўлчамдаги   тошлардан
ясалган.   Мунчоқлар   диаметри   1   см .   Аммо,   ушбу   маржон   бўйин   учун
мўлжалланган   тақинчоқлар   гуруҳига   кирувчи   маржон   эмас,   балки   қўл   учун
мўлжалланган   тақинчоқлар   синфига   кирувчи   мунчоқли   билагузук
ҳисобланади.   А.А.Асқаровнинг   “Сополлитепа”   номли   илмий
монографиясида   ҳам   ушбу   тақинчоққа   “мунчоқли   билагузук”   деб   таъриф
берилган.   Чунки,   у   25-30   ёшли   аёлнинг   чап   қўл   суягига   тақилган   ҳолатда
топилган.   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   ушбу   вариантга   кирувчи   маржонларнинг
10   та   намунаси   топилган.   Биринчи   маржон   242-қабрдан   топилган   бўлиб,
маржондаги   мунчоқлар   бир   хил   ўлчамда   биконус   ва   бочка   шаклида,
бронзадан   ясалган 303
.   Иккинчи   маржон   193-қабрдан   топилган   бўлиб,
маржондаги   мунчоқлар   бир   хил   ўлчамда   узук   шаклида,   шиша   пастасидан
ясалган 304
.   Учинчи   маржон   212-қабрдан   топилган   бўлиб,   маржондаги
мунчоқлар   бир   хил   ўлчамда   биконус   шаклида,   бронзадан   ясалган 305
.
Тўртинчи   маржон   286-қабрдан   топилган   бўлиб,   маржондаги   мунчоқлар   бир
хил   ўлчамда   тўртбурчак   шаклида,   шиша   пастасидан   ясалган 306
.   Бешинчи   ва
олтинчи   маржонлар   370-қабрдан   топилган   бўлиб,   биринчи   маржондаги
мунчоқлар   узук   шаклида   (бронзадан   ясалган),   иккинчи   маржондаги
мунчоқлар   биконус   шаклида   шиша   пастасидан   ясалган 307
.   Еттинчи   маржон
283-қабрдан   топилган   бўлиб,   маржондаги   мунчоқлар   бир   хил   ўлчамда
302
Аскаров А. Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –С.  168 .  Табл . XXX,  5.
303
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P. 1 30 .
Plate №  34,  21 .
304
Ibid,  – P.  77 . Plate №  86,  13 .
305
Ibid,  – P.  78 . Plate №  89,  6.
306
Ibid,  – P.  92 . Plate №  124,  11.
307
Ibid,  – P.  95 .Plate №  131,  1, 2.
72 биконус   шаклида,   бронзадан   ясалган 308
.   Саккизинчи   маржон   396-қабрдан
топилган бўлиб, маржондаги мунчоқлар 4 қатор ипга ўтказилган  бўлиб, бир
хил   ўлчамда   биконус   шаклида,   шиша   пастасидан   ясалган 309
.   Охирги   иккита
маржон   250-қабрдан   топилган   бўлиб,   биринчи   маржондаги   мунчоқлар   бир
хил   ўлчамда   бочка   шаклида,   бронзадан   ясалган.   Иккинчи   маржондаги
мунчоқлар   бир   хил   ўлчамда   узук   шаклида,   шиша   пастасидан   ясалган 310
.
Бўстон VII ёдгорлигидан 12-қабридан топилган маржоннинг мунчоқлари ҳам
бир хил ўлчамда, биконус шаклда, бронзадан ясалган 311
.
2   вариант - турли   хил   ўлчам   ва   шаклдаги   мунчоқлардан   таркиб   топган
маржонлар.   Ушбу   вариантга   кирувчи   маржонлардаги   мунчоқлар   турли   хил
ўлчам   ва   шаклда   ясалган,   тартибсиз   жойлашган,   улар   цилиндр,   бочка,   узук,
думалоқ ва овал шаклда ясалган. Маржондаги мунчоқлар диаметри 0,7 смдан
1,2   смгача 312
.   Сополлитепа   маданияти   ёдгорликларидан   жами   15   та
(Сополлитепадан   1   та 313
,   Жарқўтондан   5   та 314
,   Бўстон   VI   дан   9   та 315
)   ушбу
типга   кирувчи   маржонлар   топилган.   Шунингдек,   ушбу   шаклда   тузилган
маржонларнинг аналоглари Эрон ясситоғлигининг Суза 4А ёдгорлигидан ҳам
топилган 316
.
3   вариант-нақшли   (безакли)   мунчоқлардан   таркиб   топган   маржонлар.
Ушбу   типга   кирувчи   маржондаги   мунчоқлар   икки   юзали   цилиндрсимон,
308
Ibid,  – P.  241 . Plate №  22,  11.
309
Ibid,  – P.  279 . Plate №  17,  13 .
310
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  436 .
Plate №  24,  13, 14 .
311
Avanesova N.A. ,   Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P.  43. Рис. 2.
312
Лунева. В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в среднеазиатском двуречье ( III-II тыс.до
н.э – III-IV вв.н.э): Автореф. дис. д-ра ист. наук. –Ташкент, 2009. – С. 24.
313
Аскаров А.  Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –С.  168 .  Табл.  XXX ,  1.
314
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   221 .
Табл.  LVIII , 1 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан .  –  Ташкент, 1983. –С . 120.  LV , 3 ; Шайдуллаев Ш., Хуфф
Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарқанд, 1998. – С. 46, 180; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М., Каниут
К. Отчёт Шерабадского отряда за 2001 год.(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 185.
Самарканд, 2002. – C.  78 .
315
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire-worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand , 2016. –  P . 104,
130, 201, 204, 297, 339, 357, 468, 475.  Plate  № 8.  4, 5 ; 34,  18-20 ;105,  2 ; 108,  7-8;  17 , 10-11;  17 ,8- 9;  35 , 15-16;
21 , 11-14;  28,  10-11 .
316
 Alvarez-Mon J. The Art of Elam ca. 4200–525 bc (1st ed.). Routledge . 2020.  P .  231.   Plate  47 , d .
73 тўғритўртбурчак,   хочсимон   шаклда   ясалган   бўлиб,   мунчоқлар   юзасига
чўкичлаш   усули   ёрдамида   свастика,   хоч,   ғилдирак,   илон,   арча   дарахти
тасвири туширилган 317
.
4 вариант – аралаш турдаги мунчоқлардан: марказига жойлаштирилган
катта   ва   ундан   кейин   кичик   мунчоқлардан   таркиб   топган   маржонлар.   Ушбу
типга   кирувчи   маржоннинг   алоҳида   намунаси   Сополлитепа   ёдгорлигидан
топилган   бўлиб 318
,   маржоннинг   марказий   қисмига   иккита   катта   думалоқ
шаклдаги   мунчоқлар   жойлаштирилган,   уларнинг   икки   томони   бўйлаб
кичикроқ ҳажмдаги бочка, цилиндр, тўртбурчак ва узук шаклдаги мунчоқлар
тизиб чиқилган. Мунчоқларнинг диаметри 1 смдан 2 смгача.
5   вариант-катта   ва   кичик   мунчоқларнинг   кетма-кетлигидан   таркиб
топган   маржонлар.   Ушбу   типга   кирувчи   маржонлар   катта   ва   кичик
мунчоқларнинг   кетма-кетлиги   асосида   тизиб   чиқилган   бўлиб,   асосан,
думалоқ,   цилиндр   ва   узук   шаклида   ясалган 319
.   Мунчоқларнинг   диаметри   0,5
смдан 1 смгача.
II   тип - мураккаб   (композицион)   таркибли   маржонлар.   Ушбу   типга
кирувчи маржонлар иккита вариантга бўлинади. 
1   вариант-уч   хил   таркибли:   мунчоқ   ва   шокилалардан   тузилган
маржонлар.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   уч   хил   таркибли:   мунчоқ
ва шокилалардан тузилган маржонларнинг иккита намунаси топилган .   Ушбу
типга   кирувчи   биринчи   маржоннинг   марказий   қисмига   икки   юзали
цилиндрсимон,   тўғритўртбурчак,   хочсимон   шокила-туморлар   ва   бир   юзали
тугмасимон   шокилалар,   ромб,   думалоқ,   тўртбурчак   шаклда   ясалган   катта
ҳажмдаги мунчоқлар тузиб чиқилган бўлиб, уларнинг икки ён томони бўйлаб
уч   қатор   майда   мунчоқлардан   тузиб   чиқилган.   Икки   юзали   цилиндрсимон,
тўғритўртбурчак,   хочсимон   шокила-туморлар   ва   бир   юзали   тугмасимон
317
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   2 07.
Табл.  XLIII , 1.
318
Аскаров А.  Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  – С.  168 .  Табл.  XXX ,  2.
319
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   2 06.
Табл.   XLII ,   1,   2;   Сурхондарё:   буюк   ўтмишдан   ёрқин   келажак   сари   (матн):   китоб-альбом   /   Тузувчи-
муаллифлар: Қўчкоров Р., Пидаев Ш., Шарипов Ф., Алимардонова З ва бошқалар.  – Тошкент, 2018. 41-б ет .
74 шокилаларнинг   юза   қисмига   чўкичлаш   усули   ёрдамида   хоч,   свастика,   илон,
ўсимликлар   ва   бошқа   геометрик   тасвирлар   туширилган.   Маржон
Сополлитепа   ёдгорлигининг   41-қабридан   топилган 320
.   Иккинчи   маржон
Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   бўлиб,   маржон   таркибида   иккита   ясси,
икки юзали, тўртбурчак шаклдаги шокила-туморлар ва цилиндр, бочка, узук,
ромб   шаклдаги   мунчоқлар   мавжуд.   Биринчи   шокила-туморларнинг   юза
қисмига   ўйма   шаклда   хоч   тасвири,   иккинчи   туморнинг   юза   қисмига
чўкичлаш   усули   ёрдамида   ўсимлик   тасвири   туширилган 321
.   Иккита   қабрлар
ҳам   20-30   ёшлардаги   аёл   кишига   тегишли   бўлиб,   маржонда   туморлар
шодасининг   учраши   бу   аёллар   ҳаётлик   даврида   магия   билан
шуғулланганлигини кўрсатади.
2   вариант - марказий   қисмида   медальон   ва   турли   хил   шаклдаги
шокилалар   жойлаштирилган   мунчоқли   маржонлар.   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   ушбу   типга   кирувчи   мажонларнинг   10   та   намунаси
топилган.   Сополлитепа   ёдгорлигидан   топилган   биринчи   маржон   18-қабрдан
топилган бўлиб, асосан, майда мунчоқлардан таркиб топган бўлиб, марказий
қисмига   думалоқ   шаклдаги   медальон   жойлаштирилган 322
.   Иккинчи   маржон
93-қабрдан топилган бўлиб, цилиндр, узук ва бочка шаклидаги мунчоқлар ва
икки юзали, цилиндр шаклидаги медальондан таркиб топган. Медальоннинг
юза   қимига   ўйма   шаклда   свастика   ёки   бургут   тасвири   туширилган.
Сополлитепа   ёдголигидан   топилган   учинчи   маржон,   асосан,   узук,   биконус,
цилиндр,   думалоқ   шаклдаги   мунчоқлар   ва   кубик,   икки   юзали,   тўртбурчак
шаклдаги   шокилалардан   таркиб   топган.   Икки   юзали,   тўртбурчак   шаклдаги
шокиланинг   юза   қисмига   чўкичлаш   усули   ёрдамида   геометрик   тасвир
туширилган 323
.   Сополлитепдан   топилган   тўртинчи   маржон,   асосан   цилиндр,
бочка, узук шаклидаги ақиқ ва сердолик мунчоқлардан таркиб топган бўлиб,
320
Аскаров А. Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –С.  168 .  Табл.  XXX ,  14.
321
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   2 06.
Табл.  LVIII , 2.
322
Аскаров А.   Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .  –   С.  168 .  Табл.  XXX ,  16.
323
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С .62.
75 марказий   қисмига   узунчоқ   цилиндр   шаклдаги   шокила   жойлаштирилган 324
.
Бешинчи   маржон   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   бўлиб,   маржоннинг
марказий   қисмига   бир   юзали,   тугма   шаклдаги   шокила   жойлаштирилган,
шокиланинг   юза   қисмига   ўйма   шаклда   свастика   ёки   бургут   тасвири
туширилган 325
.   Шокиланинг   икки   ён   томони   бўйлаб   асосан   цилиндр
шаклидаги майда мунчоқлар ва мунчоқлар орасига тўртбурчак, хоч ва бочка
шаклидаги   шокилалар   жойлаштирилган.   Олтинчи   маржон   Жарқўтон
ёдгорлигининг   315-қабридан   топилган   бўлиб,   маржондаги   мунчоқлар
цилиндр   шаклда,   ақиқдан   ясалган.   Марказий   қисмдаги   медальон   эса,   диск
шаклида   ясалган.   Жарқўтон   ёдгорлигидан   топилган   еттинчи   маржондаги
мунчоқлар, асосан, лазуритдан ясалган бўлиб, марказий қисмига учта томчи
шаклидаги   лазурит   шокила   жойлаштирилган 326
.   Қолган   учта   маржон
Жарқўтон   ёдгорлигининг   мўлали   босқичига   тегишли   23-қабридан   топилган
бўлиб, маржонларнинг марказий қисмига томчи шаклидаги ляпис-лазуритдан
ясалган   шокила   жойлаштирилган.   Маржондаги   мунчоқлар,   асосан,   овал,
олтибурчак (1 та), тўртбурчак (1 та) ва узук шаклда ясалган 327
.
Мунчоқлар.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   200   дан   ортиқ
мунчоқ   доналари   топилган 328
.   Мунчоқлар   лазурит,   сердолик,   ақиқ,   феруза,
324
Хўжаев А. Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар. Тошкент, 2007. 87-бет.
325
Аскаров А.  Древнеземледельческая  культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С .62.
326
Сурхондарё:  буюк ўтмишдан ёрқин келажак  сари  (матн): китоб-альбом / Тузувчи-муаллифлар:  Қўчкоров
Р., Пидаев Ш., Шарипов Ф., Алимардонова З ва бошқалар.  – Тошкент, 2018. 33-б ет .
327
Аскаров А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С .63, 230.
Табл. LXVII, 16-19.
328
Изоҳ. Ушбу мунчоқларнинг 31 таси  Сополлитепа  ёдгорлигидан, 95 таси  Жарқўтон  ёдгорлигидан, 83 таси
Бўстон   VI   ёдгорлигидан,   14   таси   Бўстон   VII   ёдгорлигидан,   10   таси   Мўлалитепа   ёдгорлигидан,   2   таси
Тиллабулоқ ёдгорлигидан топилган. Аскаров А. Сапаллитепа. Ташкент, 1973. –С. 95, 168. Рис. 47; Табл.XXX,
4, 6, 8, 9, 10, 11, 13 ; 24,   1-16 ; Аскаров А.   Древнеземледельческая  культура эпохи бронзы юга Узбекистана.
Ташкент, 1977. – С . 75. Рис.33 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 24, 51. ХLV , 11;
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1996   год(Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 161. Самарканд, 1996. – С. 114; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М.,
Каниут К. Отчёт Шерабадского отряда за 1997 год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5.
Д.   162.   Самарканд,   1998.   –   С.   214;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.,   Рахимов   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1998   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   184.
Самарқанд,   1999;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1999
год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   188.   Самарканд,   1999;   Шайдуллаев   Ш.,
Хуфф Д., Тойфер М., Каниут К. Отчёт Шерабадского отряда за 2000 год(Узбекско-Германская Бактрийская
экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   174.   Самарканд,   2000;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   2001   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   185.
Самарқанд, 2002; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Рахимов К. Отчёт Шерабадского отряда за 2002 год(Узбекско-
76 халцедон, хлорит, тош, нефрит, гипс, мармар, шиша пастаси, суяк, терракота,
фаянс,   бронзадан   ясалган.   Лазурит,   бронза   ва   шишадан   ясалган   мунчоқлар
бошқа минерал ва металлардан фоиз жиҳатдан кўпроқ.
Мунчоқлар ясалиш шаклига кўра 15 та типга бўлинган: цилиндр, ромб,
биконус,   бочка,   айлана,   диск,   фигурали,   квадрат,   квадрат   биконус,   овал,
тугма, узук, думалоқ, қувур ( II.1.3.1-жадвал ).
Ушбу жадвал дан кўринадики ,   цилиндр ва бочка шаклдаги мунчоқларни
ясаш,   фойдаланиш,   Сополли   маданиятининг   деярли   барча   босқичларида
ясалган.   Квадрат   ва   айлана   шаклли   мунчоқлар   эса   жарқўтон   ва   бўстон
босқичларида   мавжуд   бўлган   бўлса,   қувур   шаклида   ясалган   ягона   мунчоқ
жарқўтон босқичига оид.
Шокилалар   -   баъзи   буюмларга   безак   учун   осиб   қўйиладиган   тақинчоқ
тури 329
.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   63   та   шокила   топилган
бўлиб 330
, улар ҳам лазурит, гипс, фаянс, мармар, тош, шиша пастаси, олтин ва
Германская   Бактрийская   экспедиция).   Самарканд.2003.   –   С.   159;   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто.,
Хасанов   М.,   Люилье   Ж,   Сарменто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы
бронзы   Джаркутане   2008   год.   Фонд.   5.   Д.   224.   Самарканд,   2009.   –   С.   21;   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-
Сармьенто.,   Хасанов   М.,   Рахмонов   У.,   Жоанна   Люилье.,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,
Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.
Фонд.   5.   Д.   225.   Самарканд,   2010.   –   С.   32;   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Рахмонов   У.,
Искандерова   А.,   Рахимов   К.,   Люилье   Ж.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых
исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-Французской
международной археологической экспедиции( УзФМАЭ) за 2012 год.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарқанд, 2013. – С.
180;   Мустафакулов   С.И.,  Бендезу-Сармьенто  Х.,  Рахмонов  У.,  Рахимов   К.,  Люилье   Ж.,  Дюпон  А.  Отчёт   о
проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-
Французской   международной   археологической   экспедиции(   УзФМАЭ)   за   2013   год.   Фонд.   5.   Д.   226.
Самарқанд,   2014;   Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire-worshippers   of   pre - urban   Bactria.
Samarkand, 2016.
329
Шокила  //  Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. Тошкент, 2020. 642-бет.
330
Изоҳ.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   63   та   шокиланинг   11   таси   Сополлитепа
ёдгорлигидан,   16   таси   Жарқўтон   ёдгорлигидан,   35   таси   Бўстон   VI   ёдгорлигидан,   1   таси   Бўстон   VII
ёдгорлигидан топилган.   Аскаров А. Сапаллитепа . Ташкент, 1973 .   –С.   95-97 . Рис. 47,   8, 9 ;   Табл.24,   23-25, 41 ;
30,   3, 12 ;   32,   10, 13 ; Аскаров А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент,
1977. – С .  230 . Табл.  LXVII , 16-19;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 25. ХLV , 5, 6,
7;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Рахимов   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2002   год(Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Самарканд.2003. – С. 154;   Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто., Хасанов М.,
Люилье   Ж,   Сарменто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане 2008 год.   Фонд. 5. Д. 224.   Самарканд, 2009. – С. 28;   Хўжаев А. Буюк ипак йўли: муносабатлар
ва тақдирлар. Тошкент, 2007. 87-бет; Сурхондарё: буюк ўтмишдан ёрқин келажак сари (матн): китоб-альбом
/   Тузувчи-муаллифлар:   Қўчкоров   Р.,   Пидаев   Ш.,   Шарипов   Ф.,   Алимардонова   З   ва   бошқалар.   –   Тошкент,
2018.   33-б ет .   Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire-worshippers   of   preurban   Bactria.   Samarkand,
2016. – P. 47, 48 ,  54, 59, 78, 80, 83, 92, 237, 319, 322, 441, 87, 275, 302, 316, 317, 444, 446 . Plate №  19 .  11 ;  4 4,  1 ;
90 ,  2 ;  95 ,  9 ;  1 01 , 11;  124 , 9 - 10 ;  12 , 1 0 ;  44 , 11;  50 ,  1 3;  39 , 12;  15 , 4;  34 , 17;  111 , 17;  9 , 4;  36 , 12;  40 , 13; 47 , 9; 53,
10;  Avanesova N.A. ,  Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P.  43. Рис. 5.
77 бронзадан   ясалган.   Шокилалар   шаклига   кўра   қуйидаги   типларга   бўлинади:
томчи, пиллапоя гардишли, хочсимон, ромб, овал, етти қиррали юлдуз, юрак,
учбурчак, бочка, спирал ип ( II.1.3.2-жадвал ).
II.1.3.2-жадвал дан   кўринадики,   Сополли   маданиятининг   дастлабки
босқичларида   шокилалар   асосан,   хоч,   ромб,   овал   шаклида   ясалган   бўлса,
кўзали, мўлали, бўстон босқичларига келиб,   дастлабки даврдаги (сополли ва
жарқўтон)   шокила-мунчоқ   шаклларидан   ташқари   катта   ҳажмдаги   томчи
шаклидаги   шокилалар   пайдо   бўлган,   уларнинг   асосий   қисми   лазуритдан
ясалган,   шунингдек,   томчи   шаклидаги   шокилалар   миқдор   жиҳатдан   бошқа
шокила типларидан кўпчиликни ташкил қилади . 
II.1.4.   Туморлар   типологияси.   Сополли   маданияти   туморлари   ляпис-
лазурит,   хлорит   ва   турли   хил   рангдаги   оддий   тошлардан   ясалган.   Сополли
маданияти ёдгорликларидан топилган туморлар типологияси А.А.Асқаров 331
,
А.Ш.Шайдуллаев 332
  ва   М.Тойфер 333
  ларнинг   тадқиқотларида   келтириб
ўтилган.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   60   га   яқин   туморлар
топилган   бўлиб 334
,   лазурит,   хлорит,   тош   (оқ,   малла,   қора),   бронза,   мармар,
гипс, ёғочдан ясалган. Туморларни ифодаланган тасвирларга қараб зооморф
тасвирли,   антропоморф   тасвирли,   ўсимлик   ва   геометрик   нақшли   типларга
бўлиш мумкин. 
Шакли бўйича эса қуйидаги типларга бўлинади:
Мажозий   шаклли   шокила-туморлар.   Ўрганилаётган   маданиятда   ушбу
331
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   96;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи
бронзы юга Узбе кистана. Ташкент, 1977. – С . 7 5.
332
Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданиятининг глиптикаси  ва сфрагистикаси. Фалсафа  доктори   ( PhD )   илмий
даражасини олиш учун ёзилган диссертация матни. Тошкент, 2017. 68-бет.
333
Тeufer M. Spätbronzezeitliche Grabfunde aus Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und
Turan. Band 13. - Berlin. 2014. – P. 44-46.
334
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   96-97.   Табл.   24,   40,   42 ;   30,   3,   7,   14 ;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 209. Табл. XLIII, 1, 2;
XLIV,   1,   2;   XLV,   1-31;   Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   20-21;   Т euferM .
Sp ä tbronzezeitlicheGrabfundeausNordbaktrienundbenachbartenRegionen  //  AMIT . Band 13. - Berlin. 2014. - P. 46.
Аbb.   20,   1-28;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-
ри.   ...   дис .   Тошкент,   2017.   68-бет .   Расм.   12 -17;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   162.
Самарқанд, 1998. – С. 207, 214.
78 типга   кирувчи   туморнинг   2   та   намунаси   топилган 335
,   уларга   бургут   шакли
чўкичлаб   ишланган.   Тиллабулоқ   ёдгорлигидан   топилган   бургут   шаклли
шокила-туморларнинг узунлиги 3 см  бўлиб, кўкрак қафаси ва елка қисмида
тақиб   юришга   мўлжалланган   иккита   айлана   шаклдаги   тешикчаси   мавжуд.
Бургут шаклли мажозий туморларнинг дастлабки намунаси мил.авв. IV минг
йилликка   оид   бўлиб,   боши   инсон,   танаси   қанотларини   ёйиб   турган   қуш
шаклидаги   тумор   Қадимги   Мисрда   кенг   тарқалган   тумор   шаклларидан
биридир   ва   у   инсон   вафот   этгандан   кейин   руҳини   ҳаракатлантирувчи   Ба 336
худосининг   рамзи   ҳисобланган 337
.   Бургут   шаклли   шокила-туморлар   Ўрта
Осиёнинг   жануби,   Жануби-Ғарбий   Эрон,   Ғарбий   Сурия   ҳудудларида   кенг
тарқалган 338
, ушбу шаклда ясалган шокила-туморларнинг ўхшаш намуналари
Жанубий   Туркманистон   –   Гонур 339
,   Дашли   III 340
,   Эбла   (Сурия,   мил.авв.
XVIII-XVII)   ёдгорликларида   кузатилган.   П.Амье   ушбу   ўхшашликни   Сурия
ва Бақтриянинг ўзаро маданий алоқалари билан изоҳлайди 341
.
Хоч   шаклли   шокила-туморлар .   Ўрганилаётган   маданиятда   хочсимон
шаклдаги   туморларнинг   4   та   намунаси   топилган,   уларнинг   учтаси   оддий   ва
биттаси   лазурит   тошидан   ясалган.   Улар   икки   юзали   бўлиб,   юза   қисмига
нуқтали  ва  ўйма  усулда  турли  хил  ҳайвон,  ўсимлик  ва   геометрик  тасвирлар
туширилган.   Хоч   шаклли   шокила-туморлар   БМАК   ҳудудида   кенг   тарқалган
335
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   210.
Табл. XLVI,  8 ;  Kaniuth К., Gruber М., Kurbangaliev А., Sachs F., Sajdullaev А., Makki М., Biro Р. “Tilla Bulak –
2009 Vorbericht zur dritten  Kampagne” // AMIT. Band 42. - Berlin. 2010. – P. 140. Abb. 18.
336
Ба – кўпинча одам бошли қуш сифатида тасвирланади. Қадимги Миср мифологиясига кўра, инсон вафот
этгач  бага (одам бошли қушга) айланади ва инсоннинг ба ҳаёти охиратда муҳим деб ҳисобланган. У кундузи
тириклар дунёсига ташриф буюриши, кечаси марҳумлар дунёсига қайтиши мумкин эди.
337
 Andrews C. Amulets of Ancient Egypt. London, 1994 . – P.  67-70.  Fig.  7 2.
338
Kaniuth  K.   L ife  in  the  countryside .   The  rural  archaeology   of  the  Sapalli  culture   //  Lyonnet,   B.,  Dubova,   N.  A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 474.Fig.16.9.
339
Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007 . . – P. 1 18 .Fig. 222 ; Sarianidi V.I.,
Dubova N.A., Samurskiy K. S. Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020. – P. 95 ;   Dubova N.A.
The “Royal Necropolis” at Gonur Depe. An attempt at systematization (plan, constructions, rituals) // Lyonnet, B.,
Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 361. Fig . 10. 2.
340
Сарианиди В.И.   Древние земледельцы Афганистана. Материалы Советско -Афганской   экспедиции 1969-
1974 гг. Москва , 1977. – C. 80.  Табл. 1, 2.
341
Sarianidi   V.I.   Aegean - Anatolian   Motifs   in   the   Glyptic   Art   of   Bactria   and   Margiana   //   Bulletin   of   the   Asia
Institute. The archaeology and Art of Central Asia Studies from the former Soviet Union.Volume 8, 1994. – P. 27.
79 маҳаллий   туморлар   қаторига   киради.   Айниқса,   Мурғоб   воҳасининг   бронза
даври ёдгорликларидан кўплаб топилган 342
.
Шунингдек   уларнинг   ўхшаш   турлари   Замонбобо 343
,   Олтиндепе 344
,
Пархай II 345
, Гонур 346
, Дашли III 347
, Фархор ёдгорликларида кузатилган 348
.
Тўғри   тўртбурчак   шаклли,   икки   юзали   туморлар .   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан  ушбу  шаклли  туморларнинг  10  та  намунаси  ўрганилган 349
,
юза қисмига ўйма ва чўкичлаш усули ёрдамида ҳайвон, қуш, илон, ўсимлик
ва   геометрик   нақшларнинг   суратлари   туширилган.   Улар   хлорит,   лазурит
каби қимматбаҳо тошлардан ясалган ва тепа қисмининг марказий нуқтасида
айлана шаклдаги тешикчаси мавжуд. Тўғри тўртбурчак шаклли, икки юзали
туморлар нинг   дастлабки   намуналари   Олтиндепе   (Намозгоҳ   IV) 350
ёдгорлигидан   топилган.   Ушбу   шаклда   ясалган   туморларнинг   аналоглари
Зарафшон-Сиёб, Оқсой 351
 ёдгорликларидан ҳам топилган.
Квадрат   шаклли,   икки   юзали   туморлар.   Сополли   маданиятининг
Сополлитепа   ва   Жарқўтон   ёдгорликларидан   ушбу   типга   кирувчи
342
  Winkelmann   S.   BMAC   glyptics:   typology,   context,   function,   and   background   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  263. Fig.  8. 1,  j ; 8. 6,  d ; 
343
Гулямов Я.Г.,	 Исламов	 У.,	 Аскаров	 А.   Первобытная   культура   и   возникновение   орошаемого   земледелия   в
низовьях Зерафшана. Ташкент, 1966. С. 154, рис. 48, табл. VIII, XX.
344
Кирчо	
 Л.Б.   Формирование   древнейшей   протогородской   цивилизации   бронзового   века   Средней   Азии   (по
материалам   Алтын-депе)   //   У   истоков   цивилизации.   Сборник   статей   к   75-летию   Виктора   Ивановича
Сарианиди.   Москва,   2004.   С.   156,   рис.7;   Кирчо	
 Л.Б.   Погребальный   инвентарь   Алтындепе   //   Хронология
эпохи позднего энеолита — средней бронзы средней Азии (погребения Алтындепе). СПб., 2005.  С. 391, рис.
22 . (Труды ИИМК РАН. Т. XVI);   Массон	
 В.М. Алтын-депе. (Труды Южно – Туркменской археологической
комплексной экспедиции. Т. XVIII). Л енинград , 1981. С. 65. табл. 22,4.
345
Хлопин И.Н. Эпоха бронзы Юго-Западного Туркменистана. СПб., 2002. С. 63, табл.  94,4.
346
Bakry   A. H.   Prehistoric   Contacts   between   Central   Asia   and   India   //   T ransactions   of   M argianaarchaeological
expedition ,  Volume 6 : To the Memory of Professor Victor Sarianidi.Moscow,2016. – P. 428. Fig . 11.
347
Сарианиди В.И.   Древние земледельцы Афганистана. Материалы Советско -Афганской   экспедиции 1969-
1974 гг. Москва, 1977. –  C . 80.  Табл. 1,  5.
348
Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
(могильники Гелота и Дарнайчи). М., 2018. С. 34. Рис. 5,3а.
349
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   209.   Табл.   30,   3 ;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая
культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   209.   Табл.   XLV,   3,   9,   10,   16,   19,   30;
Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .
Тошкент,   2017.   68-бет .   Расм.   14,   2-3 ;   15,   1-8 ;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   162.
Самарканд, 1998. – С. 214.
350
Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in southwestern Central Asia: From the Middle Chalcolithic to
the Middle  Bronze  Age  in  southern  Turkmenistan)   //   Lyonnet, B.,  Dubova,  N.  A. (Eds.).  The  World  of  the  Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  124. Fig.4.9,  3 9, 40, 41 .
351
Аванесова   Н.А.   Зеравшанская   группа   памятников   в   контексте   Бактрийско-Маргианского
археологического комплекса // Археология Узбекистана, №2(19). Самарканд, 2019. С. 28. рис.1,13; 6.10,19.
80 туморларнинг   5   та   намунаси   топилган   бўлиб 352
,   улар   лазурит   ва   оддий
тошлардан   ясалган.   Туморларнинг   юза   қисмига   ўйма   ва   чўкичлаш   усули
ёрдамида турли хил ҳайвонлар, жумладан, қуш, илон, ўсимлик ва геометрик
нақшларнинг   тасвири   туширилган.   Ушбу   туморларнинг   барчасида   тақиб
юришга   мўлжалланган   тешикчаси   мавжуд.   Квадрат   шаклли,   икки   юзали
туморларнинг   дастлабки   намуналари   Жанубий   Туркманистон   –   Олтинтепа
(Намозгоҳ IV) 353
, Таип I 354
, Эрон – Шаҳдод 355
 ёдгорликларидан топилган.
Доира   шаклли   икки   юзали   туморлар .   Сополли   маданиятининг
Сополлитепа   ва   Жарқўтон   ёдгорликларидан   ушбу   типга   кирувчи
туморларнинг   жами 23 та  намуналари топилган  бўлиб 356
, туморларнинг  юза
қисми  ўйма  ва  чўкичлаш   усули  ёрдамида   қуш,  илон,  ўсимлик  ва  геометрик
нақшларнинг тасвири туширилган. Доира шаклли икки юзали туморларнинг
дастлабки   намунлари   Олтинтепа   (Намозгоҳ   IV) 357
  ёдгорлигидан   топилган
бўлиб,   БМАК   ҳудудида   энг   кенг   тарқалган   тумор   шаклларидан   бири
352
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   209.
Табл. XLV, 2, 8, 20, 22; Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданиятининг глиптикаси ва сфрагистикаси.   Фалсафа
фан. д-ри. ... дис . Тошкент, 2017. 68-бет .  Расм.  14, 1, 5, 6 .
353
Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in southwestern Central Asia: From the Middle Chalcolithic to
the Middle  Bronze  Age  in  southern  Turkmenistan)   //   Lyonnet, B.,  Dubova,  N.  A. (Eds.).  The  World  of  the  Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  124. Fig.4.10,  28, 29, 30 .
354
Masimov S.I., Salvatori S. Unpublished stamp - seals from the north - western Murgab Delta // Salvatori S., M.
Tosi (eds).The Bronze Age and Early Iron Age in the Margiana Lowlands: Facts and Methodological Proposal for a
Redefinition of the Research Strategies. Oxford, 2008. – P. 105. Fig.7.7, 2.
355
  Salvatori   S.,  Vidale  M. A  brief  surface   survey  of  the protohistoric  site  of  Shahdad  (Kerman,  Iran):preliminary
report // Rivista di Archeologia.  1982. –  P . 8.  Fig . 5.  19 .
356
Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   209.   Табл.   30,   3 ;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая
культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 209. Табл. XLV, 1, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 14, 15, 17,
18,   24,   25,   26,   27,   28,   29,   31;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.
Фалсафа  доктори   ( PhD )   илмий  даражасини   олиш  учун   ёзилган  диссертация  матни.  Тошкент,  2017.  70-бет.
Расм. 16,   19, 20, 21 ; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М., Каниут К. Отчёт Шерабадского отряда за 1997
год(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарқанд, 1998. – С. 207.
357
Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in southwestern Central Asia: From the Middle Chalcolithic to
the Middle  Bronze  Age  in  southern  Turkmenistan)   //   Lyonnet, B.,  Dubova,  N.  A. (Eds.).  The  World  of  the  Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  124. Fig.4.9,  42, 43. .
81 ҳисобланади.   Ўхшаш   намуналари   Шимолий   Афғонистон   –   Бақтрия 358
,
Жанубий Туркманистон – Гонур 359
, Гонур 20 360
Доира   шаклли,   тугмасимон   туморлар .   Сополли   маданиятининг
Сополлитепа,   Жарқўтон,   Бўстон   VI   ёдгорликларидан   ушбу   шаклли
туморларнинг   14   та   намунаси   топилган   бўлиб 361
,   хоч,   тўртбурчак,   квадрат,
доира   шаклли   туморлардан   фарқли   ўлароқ   бир   юзали   қилиб   ясалган.   Юза
қисмига бургут ва турли хил геометрик нақшлар тасвири туширилган. Ўрта
Осиё   ҳудудида   доира   шаклли,   тугмасимон   туморларнинг   дастлабки
намуналари   Олтинтепа   ёдгорлигининг   сўнгги   энеолит   ва   илк   бронза
(Жанубий   Туркманистон,   мил.   авв.   3300-2800/2700,   Намозгоҳ   III)   даврига
тегишли   маданий   қатламларидан   топилган   бўлиб,   улар,   асосан,   тош   ва
суюкдан   ясалган 362
.   Ушбу   шаклдаги   туморларнинг   ўхшаш   намуналари   Тел
Абрақ 363
 да аниқланган.
Учбурчак   шаклдаги   туморлар .   Ушбу   шаклда   ясалган   туморларнинг
ягона   намунаси   Жарқўтон   ёдгорлигининг   №   6   Тепалигидан   топилган
бўлиб 364
, қора тошдан ясалган. Туморлар узунлиги бўйлаб тақиб юриш учун
358
Olijdam   E.   A   Possible   Central   Asian   Origin   for   the   Seal-Impressed   Jar   from   the   ‘Temple   Tower’   at   Failaka   //
Olijdam   E.,   Spoor   R.H.   (eds).   Intercultural   Relations   between   South   and   Southwest   Asia:   Studies   in
commemoration of  E.C.L. During Caspers (1934-1996). England , 2008. –  P . 277.  Fig .11.  d .
359
Труды   Маргианской   археологической   экспедиции.  Том  7.  Исследования   Гонур-депе   2014-2015  гг.   /   Ред.
Н.А.   Дубова   (отв.   ред.),   Е.В.   Антонова . ,   Р.Г.   Мурадов.,   Р.М.   Сатаев.,   А.А.   Тишкин.   Москва,   Старый   сад,
2018. –  C . 59.  Рис. 52 а, б.
360
Труды Маргианской археологической  экспедиции.   Том 6. Памяти  Виктора Ивановича  Сарианиди  / Ред.
Н.А.   Дубова   (гл.   ред.).,   Е.В.   Антонова.,   П.М.   Кожин.,   М.Ф.   Косарев.,   Р.Г.   Мурадов.,   Р.М.   Сатаев.,   А.А.
Тишкин. Москва, Старый сад, 2016. – С. 91.
361
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 209. Табл. 24,  40 ; 30,  14 ;  Аскаров А.  Древнеземледельческая
культура  эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С . 209. Табл. XLV I , 5, 9;   Аскаров А., Абдуллаев
Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С.  103.  Табл. X XXIII, 4;  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire -
worshippers   of   pre - urban   Bactria.   Samarkand,   2016.   P.47 .   Plate   №   16,   10 ;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли
маданиятининг глиптикаси ва сфрагистикаси.  Фалсафа фан. д-ри. ... дис . Тошкент, 2017. 70-бет. Расм. 17,  4,
5, 6, 8, 9, 10, 11, 12 ;  Мустафакулов С.И., Сармьенто Б.Х., Рахмонов У., Искандерова А., Рахимов К., Люилье
Ж.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане 2012 году.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарқанд, 2013. 
362
Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in southwestern Central Asia: From the Middle Chalcolithic to
the Middle  Bronze  Age  in  southern  Turkmenistan)   //   Lyonnet, B.,  Dubova,  N.  A. (Eds.).  The  World  of  the  Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  124. Fig.4.8,  31, 37, 38.
363
 Potts D.T.  Ancient Magan: The secrets of Tell Abraq (2000). Trident Press,  2000.  –  P . 67.
364
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарқанд, 1998. – С. 214.
82 мўлжалланган,   марказидан   ўтувчи   тешикчага   эга.   Бошқа   типдаги
туморлардан фарқли ўлароқ, унга бирорта тасвир туширилмаган.
Туморларда   ифодаланган   шакллар,   белгилар   ва   рамзлар   турли   хил
маълумотлар   ташувчиси   ҳисобланган.   Сополли   маданиятининг   диний   ва
дунёвий   мафкураси   амалий   безак   санъати   буюмларида   акс   этган   ва   уларни
шакллантириш ва безак бериш орқали янада сайқалланган. Ҳунармандлар ўз
маҳсулотларини   яратишда   атрофини   ўраб   турган   реал   тасвирлардан
фойдаланишган.   Санъат   асарларида   одамлар   ўзларининг   тарихий
дунёқарашини,   даврга   хос   бўлган   ҳис-туйғулар   ва   эстетик   тасаввурларини
умумлаштирган   ҳолда   акс   эттирганлар.   Бу   дунёқараш   кўпинча   ўзи   яшаб
турган   жамоанинг   ҳар   бир   аъзоси   учун   тушунарли   бўлган   ва   шу   асосда
фалсафий   тизимни   ифодаловчи   баъзи   схематик   шакллар,   белгилар   ва
рамзлар пайдо бўлган.
Тақинчоқларни   безашда   астрал-зооморф,   антропоморф,   мифологик,
фитоморф ва геометрик мотивлардан фойдаланилган.
Зооморф   мотив .   Сополли   маданияти   ёгорликларидан   топилган   ушбу
турдаги   мотив   акс   этган   туморларнинг   юза   қисмига   асосан,   қуш   (жўжа   ва
бургут), илон, туя, ҳўкиз ва тоғ эчкиси тасвири туширилган.
Бургут   –   шерлар   ерда,   бургутлар   самода   куч   ва   қудратнинг   рамзий
тимсоли ҳисобланади. Улар бошлари ён томонга қараган, қанотлари ёйилган
ҳолатда   тасвирланган.   Баъзан,   илонларни   тирноқлари   билан   ушлаб   турган
ҳолатда   тасвирланган.   Бақтрия   ва   Марғиёна   мифологиясида   илонлар   ёки
илон-аждарлар   билан   бирга   ифодаланган   бургутлар   жуда   муҳим   аҳамиятга
эгадир. Бургутнинг илон ва аждарларни қирувчи ва енгувчи куч бўлганлиги
сабабли, қора кучлар ҳукмдори рамзи эканлигини ҳам билдиради 365
. 
Илон.   Энг   кўп   учрайдиган   тасвир,   образлардан   бири.   Ҳимоя   қилувчи,
қўриқловчи,   мўл-кўллик   ва   бойлик   келтирувчи   деб   тушунилган.   У   ер   ости
оламини ўзида ифодалаган. Ўзбекистон жанубидан топилган бронза даврига
365
Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданиятининг   глиптикаси   ва   сфрагистикаси.   Фалсафа   фан.   д-ри.   ...   дис .
Тошкент, 2017. 115-бет.
83 оид илон тасвирли тумор, мунчоқлар асосан аёллар қабристонидан топилган.
Бу   эса   илоннинг   ҳосилдорлик   эътиқоди,   наслни   давом   эттириш   ва   авлодни
сақлаб қолиш ҳақидаги тушунчалар билан боғлиқлигидан далолат беради 366
.
Туя.   Бақтрия   глиптикасида   кенг   тарқалган   қанотли   туялар   тасвирлари
бу   ҳайвонни   муқаддас   тутганликларидан   далолат   беради.   Сополлитепа
ёдгорлигининг   82-қабридан   топилган   х очсимон,   пиллапоя   гардишли,   икки
юзали туморнинг биринчи юзасида одам, иккинчи юзасида икки ўркачли туя
тасвирланган   бўлиб,   туянинг   ҳам,   одамнинг   ҳам   атрофида   илонлар
тасвирланган.   Одам   тасвирланган   юзада   эса   илондан   ташқари   тўрт   оёқли
ҳайвон ҳам мавжуд.
II.5. Билагузук ва узуклар типологияси
Билагузук.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   103   та
билагузук   топилган   бўлиб,   бронза,   кумуш   ва   турли   хил   қимматбаҳо
тошлардан ясалган. Шаклига кўра 7 та типга бўлинади:
I   тип   -   ҳалқа   шаклидаги   билагузуклар,   учлари   очиқ,   танаси   йўғон,
кесмада юмалоқ  ( 60-расм ).  Ушбу шаклидаги билагузукларнинг 19 та маълум
(Сополлитепадан 3 та 367
, Жарқўтондан 13 та 368
, Бўстон VI дан 3 та 369
).
II   тип   -   ҳалқа   шаклидаги   билагузуклар,   учлари   очиқ,   танаси   ингичка,
кесмада юмалоқ ( 61-расм ). Сополли маданияти ёдгорликларидан жами 35 та
366
Воронец М.Э.   Каменное изображение змей из кишлака Сох Ферганской области // КСИИМК. Вып. 61. –
М.,1961;   Альбаум   Л.И.   Некоторые   культовые   предметы   в   Музее   истории   Узбекской   ССР   //   Времен
связующая   нить.   Т.,   1992.   С.67-82;   Пугаченкова   Г.А.,   Ремпель   Л.И.   Выдающиеся   памятники
изобразительного искусства Узбекистана. Т.,1960.
367
Аскаров   А. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –С.   51.Табл.   25.   8,   9,   10,   11,   12 ;   Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,
Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов   В.Д.   Химический   состав   металлических   предметов   из   поселения
Сапаллитепа //  ИМКУ ,   12. Ташкент, 1975.   –   C .7 4. Рис. 2. 9, 10, 19, 20;   Аскаров А.   Древнеземледельческая
культура   эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –   С . 77. Табл. 38.   3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 14, 17 ;
Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. –  P . 132.  Ab . 292-304.
368
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   220.
Табл.   57.   19 ;   Аскаров   А.,   Абдуллаев   Б.   Джаркутан.   –   Ташкент,   1983.   –   С.   20.   Табл.   36.   9,   13 ;   Kaniuth   K .
Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P.131. Ab. 290, 291.
369
Avanesova N.A .   Buston VI – the necropolis of fire–worshippersof pre - urban Bactria. Samarkand , 2016. –   P .   82 ,
521, 523.  Plate . 100. 7 ; 2,  2 ; 4,  5 .
84 намунаси   (Сополлитепа   -   5   та 370
,   Жарқўтон   -   27   та 371
,   3   таси   Бўстон   VI 372
)
ўрганилди. Уларнинг 12 таси жуфт ҳолда топилган бўлса, 8 та билагузукнинг
бўлаклари сақланган 373
.
III тип - ҳалқа шаклидаги билагузуклар, кесмада юмалоқ,   ( 62.1-3-расм ).
Ушбу шаклдаги билагузукларнинг жами 6 та намунаси  ( Сополлитепа - 2 та 374
,
Жарқўтон - 4 та 375
) ўрганилган . 
IV   тип   -   ҳалқа   шаклидаги   билагузуклар,   уч   қисми   очиқ,   устки   қисми
кенг,   текис,   кесмада   юмалоқ   ( 62.4-5-расм ) .   Ушбу   шаклдаги
билагузукларнинг   2   та   намунаси   (Жарқўтон   -   1   та 376
,   Бўстон   VI   -   1   та 377
)
ўрганилган. 
V тип - ҳалқа шаклидаги билагузуклар, уч қисми ёпиқ, юмалоқ кесимли,
бурама   нақшли   ( 62.6-14-расм ).   Ушбу   шаклдаги   билагузукларнинг   9   та
370
АскаровА. Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –С.   51.Табл.   26.   17 ;   Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-
Березовская  И.В., Рузанов В.Д. Химический  состав  металлических предметов из поселения Сапаллитепа //
ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .7 4.   Рис.   2.   11; Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-Березовская   И.В.,
Рузанов   В.Д.   Химический   состав   металлических   предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.
Ташкент, 1975.   –   C .7 3. Рис. 1. 6;   АскаровА . Древнеземледельческая   культура   эпохибронзыюгаУзбекистана .
Ташкент , 1977. –  С . 77. Табл. 38.  11, 12, 18, 19, 20 ; Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien //
AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P. 134. Ab. 328-331.
371
Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   220.
Табл. 57.  7, 9, 11, 12, 18, 20, 21 ; 67.  6, 7 ; 56.  7, 8, 10 ;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. –
С. 20. Табл. 36.   1, 2, 3, 6, 5, 7, 8 ; 45 . 8, 9 ; Kaniuth K .   Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  //  AMIT.
Band 6. – Berlin. 2006. – P.131. Ab. 305-326;  Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто, Хасанов М. Люилье Ж,
Сарменто Д. Отчёт о проведении полевых исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008 год.
Фонд.   5.   Д.   224.   Самарканд,   2009.   –   С.   19;   Мустафакулов   С.И.,   Сармьенто   Б.,   Хасанов   М.,   Рахмонов   У.,
Люилье   Ж.,   Люно   Э,   СуерЖ.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых
исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарканд, 2010. – С. 26.
372
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire – worshippersof pre-urban Bactria.  Samarkand, 2016. – P.  57 ,
88, 523.  Plate.  42.7 ; 112,  2 ; 4,  6 .
373
Kaniuth K .   Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  //  AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. –   P . 133. Ab. 305-
327.
374
Аскаров А., Абдуразаков А., Богданова-Березовская И.В., Рузанов В.Д. Химический состав металлических
предметов   из   поселения   Сапаллитепа   //   ИМКУ ,   12.   Ташкент,   1975.   –   C .   80.   Рис.   3.   4,   5 ;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент ,   1977.   –   С .   77.   Табл.   38.   1,   2 ;
Kaniuth K .  Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P.133. Ab. 333-334.
375
Аскаров  А., Абдуллаев  Б.   Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 20. Табл. 36.   4 ;  Kaniuth K .   Metallobjekte der
Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P.133. Ab. 332;  Мустафакулов С.И., Сармьенто
Б., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люно Э, Суер Ж., Жан-Клод Лижер., Молез Д., Керван М. Отчёт о
проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.   Фонд.   5.   Д.   225.
Самарканд, 2010. – С. 26, 27, 28.
376
Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 20. Табл. 45. 17 .
377
Avanesova   N.A .   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire   –   worshippersof   pre-urban   Bactria.   Samarkand,   2016.   –   P.
276.  Plate. 11. 6.
85 намунаси (Сополлитепа - 4 та 378
, Жарқўтон - 5 та 379
) ўрганилган.
VI тип – спирал, ўрама шаклдаги билагузуклар, уч қисми очиқ, кесмада
юмалоқ   ( 62.15-расм ).   Ушбу   шаклдаги   билагузукларнинг   битта   намунаси
Бўстон VI ёдгорлигидан 380
 топилган.
VII   тип   -   мунчоқли   билагузуклар,   турли   хил   шаклли   (цилиндр,   айлана,
бочка,   биконус)   мунчоқлардан   ясалган.   Шу   туркумдаги   билагузукларнинг   4
та намунаси (Сополлитепадан 381
 1 та, Жарқўтондан 3 та 382
) маълум. 
Билагузук   бўлаклари   ( 62.16-19-расм ).   Жарқўтон   ёдгорлигида
Ўзбекистон   -   Германия   ва   Ўзбекистон   -   Франция   халқаро   археологик
экспедициялари фаолияти давомида кўплаб билагузук бўлаклари топилган 383
.
Улар жуда кичик бўлак бўлганлиги учун ясалиш шаклини аниқлаш қийин.
Тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики   Сополли   маданиятининг   дастлабки
босқичида,   асосан   уч   қисми   очиқ,   танаси   йўғон,   юмалоқ   кесимли,   ҳалқа
шаклидаги билагузукларни тақишган бўлса, кейинги босқичларда ушбу типга
оид   билагузуклардан   фойдаланиш   камайиб   борган.   Жарқўтон   босқичига
келиб   аҳоли   уч   қисми   очиқ,   танаси   ингичка,   юмалоқ   кесимли,   ҳалқа
шаклидаги   билагузукларни   кўпроқ   тақишган   ва   ушбу   турдаги   билагузуклар
маданиятнинг   деярли   барча   босқичларида   сақланиб   қолган.   Жарқўтон
босқичининг   сўнгги   ва   бўстон   босқичларига   келиб   уч   қисми   очиқ,   устки
қисми   кенг,   текис,   юмалоқ   кесимли,   ички   қисми   қавариқ   шаклдаги
378
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 97. Табл. 26. 8 ;  Аскаров А.  Древнеземледельческая культура
эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977. –  С. 77. Табл. 38.  6, 15 ; табл. 39.  4, 5 ; Kaniuth K .  Metallobjekte
der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. – P.136. Ab. 344-347.
379
Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 20. Табл. 36.  10, 11, 12 .
380
Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire – worshippersof pre-urban Bactria.  Samarkand , 2016. –  P .  87.
Plate .   111.   15;   Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской   культуре   //   В   сборнике
материалов   Международной   конференции   «Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и
многообразии».  Самарканд,   7-8  сентября  2009  г.  Самарканд-Ташкент,  2010.  –  С.  124.  Рис.  10.3;   Avanesova
N.A.  Zur   Chronologie   frühagrarischer   Fundorte   im  Nordbaktrien  der  Spätbronzezeit  //   AMIT.   Band  39.  –  Berlin.
2007. – P. 76. Ab. 4, 14.
381
Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 58. Табл. 30.5.
382
Мустафакулов   С.И.,   Сармьенто   Б.,   Хасанов   М.   Люилье   Ж,   Сарменто   Д.   Отчёт   о   проведении   полевых
исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008 год.  Фонд. 5. Д. 224.  Самарқанд, 2009. – С. 21;
Мустафакулов   С.И.,   Сармьенто   Б.,   Хасанов   М.,   Рахмонов   У.,   Люилье   Ж.,   Люно   Э.,   Суер   Ж.,   Жан-Клод
Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарқанд, 2010. – С. 27, 28.
383
Kaniuth K .   Metallobjekte der Bronzezeit  aus Nordbaktrien  //  AMIT. Band 6. – Berlin. 2006. –   P .135.   Ab . 335-
338.
86 билагузуклар   пайдо   бўла   бошлаган.   Бу   бевосита   кўчманчи   қабилаларнинг
таъсири билан изоҳланади. Бўстон VI ёдгорлигидан топилган уч қисми очиқ,
спирал   ўрама   шаклдаги,   юмалоқ   кесимли   билагузук   фикримизнинг   ёрқин
далилидир. Худди шу шаклда ясалган билагузуклар   Андроново маданиятига
тегишли   Жанубий   Урал,   Ғарбий   Сибирнинг   жанубий   чеккаси,   Шимолий   ва
Марказий   Қозоғистон   ҳудудларидаги   ёдгорликлардан   ҳам   топилган.   Демак,
Сополли   маданиятининг   жарқўтон,   кўзали,   мўлали,   бўстон   босқичларига
келиб Бақтрия ҳудудига кўчманчи қабилалар келиб ўрнашади. Улар нафақат
аҳолининг турмуш тарзига, балки моддий маданиятига ҳам таъсир кўрсатган.
Узуклар   типологияси.   Уларнинг   жуда   кам   намуналари   топилган.
Хусусан, Жарқўтон  ёдгорлигидан  3 та  узук топилган бўлиб, улар бронзадан
ясалган 384
.   Узукларнинг   иккитаси   ҳалқа,   биттаси   эса   учбурчак   (юракча)
шаклида   ясалган.   Демак,   бронза   даврида   ўрганилаётган   маданият   аҳолиси
учун узук тақиш анъанаси ноодатий ҳолат ҳисобланган.
II БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР
Сополли маданияти ёдгорликларидан тўғноғич, диадем, сирға, маржон,
мунчоқ,   шокила,   тумор,   узук,   билагузук   каби   тақинчоқлар   топилган.   Улар
тананинг   қайси   қисмига   тақилишига   кўра   учта   гуруҳга   ажратилди:   бош,
бўйин   ва   қўлга   мўлжалланган   тақинчоқлар.   Жами   тақинчоқлар   морфологик
жиҳатдан 74 та типга бўлиб ўрганилди. 
384
Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарканд, 1998. – С. 107, 192;  Хасанов М., Рахмонов
У.,   Люилье   Ж.,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.   Отчёт   о   проведении   полевых
исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарканд, 2010. – С. 21.
87 III БОБ.  СОПОЛЛИ МАДАНИЯТИ ТАҚИНЧОҚЛАРИ ХОМАШЁСИ,
ТАРҚАЛИШ ГЕОГРАФИЯСИ ВА ҚАДИМГИ ШАРҚ
ЦИВИЛИЗАЦИЯСИДА ТУТГАН ЎРНИ
III.1.   Сополли   маданияти   тақинчоқлари   хомашёси   ва   уларнинг
тарқалиш  географияси.   Сополли  маданияти  ёдгорликларидан  жами  769  та
тақинчоқ ўрганилган бўлиб, шулардан 40 таси маржон, 235 таси мунчоқ, 63
таси шокила, 1 таси сепочка, 114 таси билагузук, 142 таси тўғноғич, 59 таси
тумор, 4 таси узук, 6 таси диадем, 105 таси сирғалардир ( III.1.1-жадвал ).
Сополли   маданияти   тақинчоқлари   ляпис-лазурит,   ақиқ,   феруза,
сердолик,   халцедон,   хлорит,   нефрит,   ёқут,   шиша   пастаси,   мармар,   гипс,
каолин   гили,   суяк,   ёғоч,   оҳактошли   туф,   змеевик,   опока,   фаянс,   кўк   кварц
тош, оддий тош каби минераллардан ҳамда олтин, кумуш, мис, бронза, қалай
каби металлардан ясалган.
Ляпис-лазурит   - Марказий Осиё халқлари заргарлик санъатида муҳим
ўрин тутган тошлардан бўлиб, Бадахшонда унинг кони мавжудлиги қадимдан
маълум.   Ложувард   сўзи   форс   тилидан   олинган   бўлиб,   мовий   маъносини
англатади 385
.   Археологик   тадқиқотлар   давомида   лазурит   минералининг
бинафша, тўқ кўк, мовий, “нил бўёғи”, яшил – кўк, сариқ рангидаги турлари
учрайди 386
.   Қадимги   Шарқ   цивилизацияси   таркибидаги   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан ляпис-лазуритдан ясалган тақинчоқларнинг кўплаб турлари
аниқланган бўлиб, улар заргарлик санъати ва маданий алоқаларни ўрганишда
муҳим   аҳамиятга   эга.   Айниқса   оч-кўк   лазурит   маржонларни   ясашда   кўп
ишлатилган 387
.   Цилиндр,   ромб,   диск,   бочка,   овал,   тўртбурчак,   биконик
385
  Ложувард //  Ўзбекистон миллий энциклопедияси.  5-жилд. Тошкент, 2003. 169-бет .
386
  Солодова О.П., Андреенко Э.Д., Гранадчиково Б.Г. Определитель ювелирных и поделочных камней. М.,
1985.   С.   89.
387
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С. 94.
88 шаклидаги   маржонларнинг   катта   қисми   лазуритнинг   оч   кўк   рангидан
ясалган 388
.   Маржонлар   ва   шокила   маржонлар   орасида   махсус   гуруҳ   мавжуд
бўлиб,   улар   икки   юзали   цилиндрсимон,   тўғритўртбурчак,   хочсимон   шаклда
ясалган.   Ушбу   турдаги   маржон   ва   шокила   маржонлар   чўкичлаш   усули
ёрдамида   турли   хил   ҳайвонлар,   ўсимликлар,   геометрик   тасвирлар   билан
безатилган   ва   улар   бир   вақтнинг   ўзида   муҳр   ва   тумор   вазифасини   ҳам
бажарган 389
.
Сополлитепадан   қуйидаги   турдаги   лазуритдан   ясалган   тақинчоқлар
топилган:   500   га   яқин   мунчоқлар,   3   та   тумор   ва   1   та   бош   қисми   лазурит
мунчоқ   билан   безатилган   тўғноғич.   Лазуритдан   ясалган   мунчоқлар   маржон
шаклида   ипга   тизилган   бўлиб,   асосан   цилиндр,   ромб,   диск,   бочка,   овал   ва
узук шаклида ясалган ( 1-3-расмлар ).
Қора   тошдан   ясалган   шокила   туморнинг   ясси,   цилиндрсимон   ён
томони   бўйлаб   олтита   чуқурча   мавжуд,   уларнинг   учтасига   ляпис-лазуритли
кўзлар   жойлаштирилган.   Олд   томонига   ғилдирак,   орқа   томонига   эса   илон
тасвири   туширилган 390
.   Тўғритўртбурчак   шаклли   икки   юзали   шокила
туморнинг   олд   томонига   чўкичлаш   усули   ёрдамида   эфедра,   орқа   томонига
шохларини   эгиб   турган   мажнунтол   тасвирланган 391
.   Шунингдек,
Жарқўтондан   ҳам   1   та   тўғритўртбурчак   шаклли,   икки   юзали   лазуритдан
ясалган шокила тумор топилган бўлиб, олд томонига эфедра, орқа томонига
тоғ эчкисининг тасвири туширилган 392
.
Пиллапоя   гардишли,   хочсимон   шаклдаги   туморларнинг   биттаси
лазурит   тошидан   ишланган   бўлиб,   унинг   олд   томонига   эфедра,   иккинчи
388
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .  Ташкент , 1973.   С .   94;  Аскаров   А .   Древнеземледельческая   култура   эпохи   бронзы
юга   Узбекистана .  Ташкент , 1977.  С .   76.
389
  Шайдуллаев   А . Ш .   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва   сфрагистикаси .   Фалсафа   доктори   (PhD)   илмий
даражасини   олиш   учун   ёзилган   диссертация   матни.   Тошкент,   2017.   70-бет;   Клочков   И.С.   Глиптика
Маргианы  (Принципы  описания  и  классификации)   //   Вестник   древней   истории ,  1997.  Вып .  1 (220) .   С .  103-
121;   Т eufer  M. Spätbronzezeitliche  Grabfunde  aus Nordbaktrien  und benachbarten  Regionen. Archäologie in Iran
und Turan. Band 13. - Berlin. 2014. P.45.
390
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .   Ташкент,   1973.   С.   96;   Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданияти   глиптикаси   ва
сфрагистикаси. Фалсафа фан. д-ри. ... дис. Тошкент, 2017. 38 ,  70-бетлар;
391
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973.   С.   96 .
392
  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент , 1983. С .20-21;   Т eufer M. Spätbronzezeitliche Grabfunde aus
Nordbaktrien und benachbarten Regionen. Archäologie in Iran und Turan. Band 13. - Berlin. 2014. P.45.
89 томонида   битта   илдиздан   турли   йўналишдаги   тўртта   эфедра   ўсимлигининг
тасвири чизилган 393
.
Сополлитепадан   қалпоқчаси   лазурит   мунчоқлар   билан   безатилган
тўғноғичларнинг  
алоҳида   битта   намунаси   топилган 394
  бўлиб,   лазуритдан
ясалган   цилиндр   мунчоқлар   тўғноғичнинг   таркибий   қисми   сифатида
киритилган.   Юқорида   келтириб   ўтилган   илмий   далиллардан   кўриниб
турибдики,   Сополлитепа   аҳолиси   ляпис-лазурит   тошидан   асосан,   мунчоқ,
шокила тумор ва тўғноғични таркибий қисмларини ясашда фойдаланган.
Жарқўтон   ёдгорлигидан   ляпис-лазуритдан   ясалган   тақинчоқларнинг
жами   60   га   яқин   намунаси   топиб   ўрганилган.   Хусусан,   ёдгорликнинг   29-
қабридан 2 та; 506-қабридан 1 та; 315-қабридан 1 та, жами 4 та маржон ( 9: 1,
2,   3   ва   11-расмлар ),   168-қабрдан   4   та   мунчоқ   донаси 395
  ва   шунингдек   4-
хонадан маълум бир шаклга эга бўлмаган, бир нечта бурғулаш тешигига эга 1
та   ляпис-лазурит   маржон   топилган 396
.   Ясалиш   шаклига   кўра   улар   қуйидаги
турларга   бўлинади:   цилиндр,   овал,   ромб,   биконус,   шар,   э ллипс.   Жарқўтон
ёдгорлигидан   топилган   цилиндр   шаклидаги   майда   мунчоқлар,   овалсимон
мунчоқларнинг катта қисми оч кўк рангли лазуритдан ясалган 397
.
Сополлитепа   ва   Жарқўтон   ёдгорликларидан   топилган   лазуритдан
ясалган   мунчоқ   ва   маржонларнинг   ўхшаш   намуналари   Шимолий
Афғонистон- Дашли   I   ва   Дашли   III 398
,   Жанубий   Тожикистоннинг–   Фархор,
Гелот,   Дарнайчи 399
,   Жанубий   Туркманистон- Гонуртепа,   Намозгоҳ   V,
393
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .  Ташкент, 1973. С. 96. Рис. 47,9.
394
  Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   кул ь тура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   С.   77.
Табл. XLI , 6.
395
  Аскаров А.А.   Древнеземледельческая кул ь тура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С. 221.
Табл. LVIII, 1,2;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983. – С. 120. Табл. LV, 3,4,5.
396
  Аскаров А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	 Ранняя   городская   культура   эпохи   бронзы   юга   Средней   Азии.   Самарканд,
1993.  – С.   87.   Рис. 24, II, 16.
397
  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983. – С.20.
398
  Сарианиди В.И.  Древние земледельцы Афганистана. Материалы Советско-Афганской экспедиции 1969—
1974 гг. Москва,   1977.  С. 59. табл. III,7 .
399
  Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
(могильники Гелота и Дарнайчи ) . М., 2018. С. 34. рис. 5,3а; С. 50,62. рис. 37, 2-4;  С. 77. Рис. 65,4; 66,1 .
90 Намозгоҳ   VI 400
,   Зарафшон   водийси-Замонбобо 401
,   Сиёб,   Зарча   Халифа,   Жом,
Сазағонсой,   Оқсой,   Тўсинсой,   Тўғай 402
  каби   ёдгорликлардан,   шунингдек,
Қадимги   Шарқ   бронза   даври   ёдгорликлари   ( Тепа   Ҳисор,   Шаҳр-и   Сўхта,
Шаҳдод - Эрон) дан топилган 403
.
Жарқўтон   ёдгорлигининг   Мўлали   босқичига   тегишли   23-қабрдан   5   та
ва   34-қабрдан   2   та,   жами   7   та   томчи   шаклидаги   лазурит   маржонлар
топилган 404
.   Шунингдек,   Бўстон   VI   ёдгорлигининг   Мўлали   босқичига
тегишли қабрлардан ляпис-лазуритдан ясалган жами 21 та томчи шаклидаги
шокила   маржон,   12   та   ромб,   биконик,   квадрат   биконик   ва   цилиндр
шаклидаги   маржон-мунчоқлар   топиб   ўрганилган 405
.   Ушбу   босқичга   келиб,
қисқа   цилиндр,   ромб,   овал   ва   эллипс   шаклидаги   маржонларнинг   кўпчилиги
оч   кўк   рангли   лазуритдан   ясалган 406
.   Бундан   ташқари,   Жарқўтон
ёдгорлигининг   Мўлали   босқичига   тегишли   89-қабрдан   1   та   қалпоқчаси
400
  Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы //  АН СССР. ИИМК   ( МИА . № 73).  М .- Л ., 1959 ;
Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P. 118; P. 115, fig. 207, 209-210; P.
118, fig. 222; P.120, fig. 227; P. 123, fig. 240; P. 151, fig. 29;  Sarianidi V.I.   M а rgush. Mystery and Truth of the
Great   Culture.   Aşgabat ,   2008.   P.   203.   fig.   112;   Sarianidi   Victor   I.,   Dubova   Nadezhda   A.,   Samurskiy   Kirill   S.
Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Second, corrected and supplemented edition. –  М .: Staryi Sad, 2020. –
180;   Дубова   Н . А .   Могильник   и   царский   некрополь   на   берегах   Большого   бассейна   Северного   Гонура   //   У
истоков   цивилизации .   Сборник   статей   к   75-летию   Виктора   Ивановича   Сарианиди.   Москва,   2004.   С.   274;
Труды   Маргианской   археологической   экспедиции.   Том   7.   Исследования   Гонур-депе   2014-2015   гг.   /   Ред.
Н.А.Дубова (отв. ред.), Е.В.Антонова, Р.Г. Мурадов, Р.М. Сатаев, А.А. Тишкин. Москва, Старый сад, 2018. –
C . 59. Рис. 55 ;  Хлопин И.Н. Эпоха бронзы Юго-Западного Туркменистана. СПб., 2002. С. 63, табл. 94,4 .
401
  Гулямов
 Я.Г.,	 Исламов	 У.,	 Аскаров	 А.   Первобытная   культура   и   возникновение   орошаемого   земледелия   в
низовьях Зерафшана. Ташкент, 1966; С. 154, рис. 48, табл.VIII, XX .
402
  Аванесова   Н.А.   Зеравшанская   группа   памятников   в   контексте   Бактрийско-Маргианского
археологического комлекса // Археология Узбекистана, №2(19). Самарканд , 2019.  С . 45,  рис . 4:8,10-12
403
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium   BC   .   Vidale,   М .,   Lazzari   А .   (Eds.).   ROMA.   ISMEO.   2017;   Tosi   M.   The   Distribution   of   Industrial
Debris   on   the   Surface   of     Tappeh   Hesar   as   an   Indication   of   Activity   Areas.   In:   Dyson,   R.   H.   &   Howard,   S.   M.
(Eds.),   Tappe   Hesar:   Reports   of   the   Restudy   Project,   1976,   Casa   editrice   Le   Lettere,   Firenze,   1989;   Hakemi,   Ali
Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.   Volume   XXVII.
IsMEO-ROME. 1997.P.656;   Casanova   M. “Lapis lazuli  beads  in Susa and Central  Asia:  a preliminary study”, in:
South   Asian   Archaeology   1993,   (Annales   Academiae   Scientiarum   Fennicae   ser.   B,    l.   271),   A.   Parpola   et   P.
Koskikallio (Ed.), Helsinki, Suomalainen Tiedeakatemia, 1994, p. 137-145.
404
  Аскаров  А.А.   Древнеземледельческая  кул ь тура  эпохи   бронзы юга  Узбекистана.  Ташкент , 1977.  –   С . 88.
табл . LXVII. 16, 17, 18, 19.
405
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016.
406
  Аскаров   А .,  Абдуллаев   Б .   Джаркутан .  Ташкент , 1983. –  С . 25.  табл . XLV.   3,   5.
91 лазурит қопламали соч тўғноғич топилган 407
. Ушбу тўғноғичнинг аналоглари
Анау I, II, Қоратепа, Тоҳирбой III ёдгорликларидан ҳам топилган 408
.
Сополли   маданиятининг   бўстон   босқичига   тегишли   Бўстон   VI
қабристонидан   ҳам   кўплаб   ляпис-лазуритдан   ясалган   мунчоқ   ва   шокилалар
топиб ўрганилган. Хусусан, Бўстон VI ёдгорлигидан Сополли маданиятининг
мўлали   ва   бўстон   босқичларига   тегишли   қабрлардан   жами   54   та   ляпис-
лазуритдан   ясалган   буюмлар   топилган   (шулардан   28   таси   шокила,   22   таси
оддий   мунчоқ,   4   таси   лазурит   чизиқли   диск   шаклидаги   алтарлардир) 409
.
Ёдгорликдан   топилган   лазурит   шокилалар,   асосан,   томчи   шаклида   ясалган
бўлса,  мунчоқлар  цилиндр,  бочка,   ромб,   диск,  биконус,  тўртбурчак  биконус
ва узук шаклида ясалган.
Бўстон VI мунчоқларининг ўхшаш намуналари Жанубий Туркманистон
-Дашти Қози, Хўжайли, Мўминобод, Қумсой 410
 ва  Илк Тулхор, Илк Аруктау,
Кангурттут,   Макони-мор,   Тигровая   Балка,   Дашти   Қози 411
  каби
ёдгорликларидан топилган. 
Ақиқ 412
-Қадимги   Шарқда   кенг   тарқалган   минерал   турларидан   бири
бўлиб, оқ, сариқ, кулранг, оч кўк, қўнғир, пушти, қизил ёки қора ранглардаги
концентрик   чизиқлар   билан   тавсифланади 413
.   Энг   қадимги   ақиқ   конлари
Ҳиндистон,   Яман   ҳудудларида   мавжуд   бўлиб,   айнан   ушбу   ҳудудлардан
Қадимги   Шарқ   марказларига   тарқалган   ва   асосан   мунчоқ,   шокила   ва
муҳрларни   ясашда   фойдаланилган.   Ақиқ   мунчоқлар   ишлаб   чиқарадиган
устахона   қолдиқлари   Мундигак,   Меҳргар   (мил.   авв.   IV   минг   йиллик),
407
  Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   култура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С.   88.
табл.  LXVII , 4.
408
  Аскаров  А.А.   Древнеземледельческая  кул ь тура  эпохи   бронзы юга  Узбекистана.  Ташкент , 1977.  –   С . 88.
Табл . LXVII, 4. –  С .102.
409
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria.  Samarkand, 2016.
410
  Потемкина.Т.М.   Украшения   из   могильника   эпохи   бронзы   Дашти-Козы   //   Вестник   археологии,
антропологии и этнографии. Вып. 3. Москва, 2001. С. 66. Рис. 3,21;  C .   69.
411
 Мандельштам А.М. Памятники эпохи бронзы в Южном Таджикистане. МИА. -М., 1968. – № 145. – 182 с.
412
  Ақиқ   //   Ўзбекистон   миллий   энциклопедияси.   1-жилд.   Тошкент,   2003.   552-бет ;   Беруний,   Абу   Райҳон.
Китоб   ал - Жамоҳир   фи - Маърифат   ал - Жавоҳир .  Тошкент , 2017.  333 - бет .
413
  Bonewitz R.L. Nature Guide Rocks and Minerals: The World in Your Hands. US, 2012. – P.170.
92 Шаҳдод,   Шаҳр-и  Сўхта  (мил.  авв.   IV  минг  йиллик) 414
  ёдгорликлари,  Камбат
(Khambhat - Ҳиндистон) 415
 ҳудудида аниқланган.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   ақиқдан   ясалган   тақинчоқлар,
асосан,   мунчоқлар   орасида   учрайди   ва   маданиятнинг   сополли,   жарқўтон,
бўстон   босқичи   қабрларидан   жуда   кўп   намуналари   топиб   ўрганилган.
Жумладан, Сополлитепадан 30 та 416
, Жарқўтондан 15 та 417
, Бўстон VI дан 18
та 418
,   Бўстон   VII   дан   2   та 419
  ақиқ   мунчоқлар   топиб   ўрганилган.   Ақиқ
мунчоқлар асосан цилиндр, бочка, биконус, узук шаклида ясалган. Айнан шу
шаклда   ясалган   ақиқ   мунчоқлар   Марказий   Осиё   ва   Қадимги   Шарқнинг
бронза   даври   ёдгорликларида   кенг   тарқалган   бўлиб,   ўхшаш   намуналари
Жанубий   Тожикистоннинг-Фархор,   Кангурттут 420
,   Жанубий   Туркманистон-
Гонуртепа 421
,   Жанубий-Шарқий   Туркманистон -Улуғтепа 422
,   Қадимги
414
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P. 131-133.
415
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.14.
416
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .   Ташкент,   1973.   С.   67-68.   Табл.   30.14 ;   Аскаров   А.   Древнеземледельческая
культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.  62, 206.  Табл.  XLII ,1 , 2; Табл.  XLIII ,1 ,2.
417
  Аскаров   А.   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   С.   221.
Табл.  LVIII ,   1 , 2;  Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983.  С .   1 20. Табл.  LV.5.
418
  Avanesova N.A.   Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.   44-
46, 54, 56, 72. 81. 86, 240, 279. Plate. 8: 4-5; 12, 7; 13, 8; 34: 18-20; 75, 13; 98, 3; 108, 8; 20, 11; 17: 10-11.
419
  Avanesova N.A. ,  Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015.  -  P.45. Fig. 33.
420
  Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
(могильники Гелота и Дарнайчи ) . М ., 2018.  С .  111, 116, 117, 119, 122 .  рис .  3: 9а, 9с; 9-14; 9: 2 а , 2е; 12, 4; 15,
4.
421
  Sarianidi   V.I.   Necropolis   of   Gonur.   English   translation   by   Inna   Sarianidi.   2007.   P.   116,   120.   fig.   214,   227;
Sarianidi V.I.  M а rgush. Mystery and Truth of the Great Culture.  Aşgabat , 2008. P. 203. fig. 112 ;  Dubova N.A. The
"Royal   Necropolis"   at   Gonur   Depe:   an   Attempt   of   Systematization   (Plan,   Constructions,   Rituals)   //   Lyonnet,   B.,
Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  33 3 - 3 66 .   Fig.10.14a, b.
422
  R atnagar   Sh .   Int eraction   between   the   worlds   of   South   Asia   and   Central   Asia   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 590 - 606.
93 Шарқда-Шаҳр-и   Сўхта 423
,   Шаҳдод-Эрон 424
,   Оман-БАА 425
,   Хараппа   (Ҳинд
водийси) 426
, Ур III (Месопотамия) 427
, каби ёдгорликлардан топилган.
Феруза 428
-инсоният   томонидан   фойдаланилган   энг   қадимги
минераллардан бири бўлиб, ундан ясалган дастлабки мунчоқлар мил. авв. V
минг   йилликка   оид   бўлиб,   Месопотамия   (Ироқ)   ҳудудидан   топилган.   Ушбу
минералнинг мовий ва яшил ранглари мавжуд 429
. Бронза даврида ҳам мавжуд
бўлган   феруза   конлари   Эрон 430
,   Қизилқум   саҳросида 431
,   Афғонистон   (Коҳи-
Дашак) 432
  ва   Зарафшон   водийси 433
  да   жойлашганлиги   тадқиқотларда   қайд
этиб   ўтилган.   Л.Фоглини   ва   М.Видале   тадқиқотида   феруза   тошига   ишлов
берадиган   устахона   қолдиқлари   Шаҳр-и   Сўхтада   мавжуд   бўлганлиги,   мил.
авв.   III-II   минг   йилликда   феруза   саноати   гуллаб-яшнаганлиги   алоҳида   қайд
этиб ўтилган 434
.
Феруза   кони   Марказий   Осиёда   мавжуд   бўлсада,   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   ушбу   минералдан   ясалган   тақинчоқларнинг   жуда   кам
намуналари   топилган.   Жумладан,   Сополлитепадан   20   га   яқин 435
,
423
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  282 -283 .  Fig. 140-141.
424
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.   P. 543,  65 5.
425
 Kenoyer J.M., Frenez D. Stone beads in Oman during the 3rd to 2nd millennia BCE: new approaches to the study
of trade and technology // Journal of the society of Bead Researchers, Volume 30. – P. 63-76. Fig.   19-20.
426
  Kenoyer J.M. Stone Beads of the Indus Tradition: New Perspectives on Harappan Bead Typology, Technology
and Documentation// Kanungo A.   (Eds). Stone beads of South and South-East Asia: Archaeology, Ethnography and
Global Connection. Ahmedabad and Delhi, 2017. P. 149-166.
427
  Емельянов   В . В .   Древний   Шумер :   очерки   культуры .   Санкт-Петербург,   2001.   -   P .   143;   Шумер:   города
Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997. – С. 24.
428
  Беруний, Абу Райҳон. Китоб ал-Жамоҳир фи-Маърифат ал-Жавоҳир. Тошкент, 2017. 332-бет.
429
  Bonewitz R.L. Nature Guide Rocks and Minerals: The World in Your Hands. US, 2012. – P. 154.
430
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  263 -2 68.
431
 Garner J .  M etal sources (tin and copper) and the BMAC  // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. P.  812.
432
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P. 265.
433
  Avanesova   N.A.  The  Zeravshan   regional   variant  of  the  Bactria-Margiana  Archaeological   Complex:   interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P. 66 6 .
434
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  263 -2 77.
435
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .  Ташкент, 1973.  С. 67-68. Табл. 30. 1, 14.
94 Жарқўтондан   10   га   яқин 436
,   Мўлалитепадан   4   та 437
,   Бўстон   VI   дан   3   та 438
феруза   минералидан   ясалган   мунчоқ   ва   туморлар   ўрганилди.   Мунчоқлар
шаклига   кўра   цилиндр,   биконус,   бочка,   узук   ва   думалоқ   (шарсимон)
вариантларига бўлинади. Сополлитепа ёдгорлигидан  топилган феруза тумор
тўртбурчак, ясси, икки юзали қилиб ясалган ва чўкичлаш усули ёрдамида олд
томонига   ўсимлик   тасвири,   орқа   томонига   иккита   диагонал   чизиқлар   билан
тўртбурчак   шакли   чизилган 439
.   Ушбу   мунчоқ   ва   туморларнинг   ўхшаш
намуналари   Замонбобо 440
,   Дашли   III 441
,   Гонуртепа   (2900-қабридан   11   та
феруза   мунчоқ) 442
,   Гелот,   Фархор 443
,   Қадимги   Шарқда   –   Шаҳр-и   Сўхта 444
,
Тепа   Ҳисор,   Тепа   Яҳё 445
,   Файлак 446
  каби   ёдгорликлардан   ва   Қатна   қирол
қабри 447
 дан топилган.
Сердолик - Шарқ   халқларининг   энг   машҳур   тошларидан   бири   бўлиб,
бўйин   ва   қўл   учун   мўлжалланган   тақинчоқларни   ясашда   фойдаланилган.
Таниқли минералог олим  А.Е. Ферсман бошқа ҳар қандай ярим  қимматбаҳо
тошларга   қараганда,   ушбу   тош   «инсоният   маданиятининг   йилномаси»дир,
436
  Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. С.   221. Табл.
LVIII ,   1 ,   2;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1999   год
(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   188.   Самарканд,   1999.   С.   53-58;   Шайдуллаев
Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2000   год   (Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 174. Самарканд, 2000. С. 19.
437
  Сверчков   М.,   Бороффка   Н.,   Люне   Э.,   Рахманов   У.В.   Отч ё т   Байсунской   археологической   экспедиции   о
раскопках   поселения   Молали   в   Алтынсайском   районе   Сурхандарьинской   области   в   2012   году.   Т ашкент,
2013.  –  C .  25 .
438
  Avanesova N.A.   Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.   4 5 ,
235, 337 . Plate.  12,6; 8, 7; 15, 5.
439
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .  Ташкент , 1973.  С. 96.
440
  Masson   V.M.   The   Bronze   Age   in   Khorasan   and   Transoxania   //   Dani   A.H.,   Masson   V.M.   ( Eds. )   History   of
Civilization of Central Asia.   The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 1992. – P. 245.
441
  Сарианиди  В.И.   Древние земледельцы Афганистана. Материалы Советско-Афганской  экспедиции 1969 -
1974 гг. Москва ,   1977.   С . 104.
442
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi.  2007.  P . 118;  P . 11 8.
443
  Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
(могильники Гелота и Дарнайчи ) . М ., 2018.  С .  41, 111 , 113, 152.  Р ис .  3, 9 b; 5, 6b;  20 ,3; 45, 8 .
444
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC. Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  26 9-2 77 .
445
  Tosi M., Shahmirzadi S.M .,  Joyenda M.A.  The Bronze Age in Iran   and Afghanistan / /  Dani A.H., Masson V.M.
( Eds. )  History of Civilization of Central Asia.   The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 1992. - P.
205.
446
  Andersson   A .   Beads,   pendants   and   other   ornaments   from   late   3rd-2nd   millennium   BC   occupation   on   Failaka,
Kuwait // Polish Archaeology in the Mediterranean. Volume, 23/2. 2014. – P. 217.
447
  Zoeldfoeldi J. Gemstones at Qat?na Royal Tomb: Preliminary Report  //   Interdisziplinäre Studien zur Königsgruft
in Qatna, Edition: 1, Publisher: Harrassowitz Verlag, Editors: P. Pfälzner, 2011. Pp . 234-248.
95 деб   таъриф   берган 448
.   Энг   қадимги,   бронза   даврида   ҳам   мавжуд   бўлган
сердолик   минералининг   энг   асосий   конлари   Ҳинд   водийсида   жойлашган.
Бошқа манбалари Эрон ҳудуди (Ҳилманд ҳавзасидаги  Шаҳр-и Сўхта яқини)
да,   Бушир   ярим   ороли   (Жанубий   Эрон)   да,   Арабистон   ярим   оролида,   Яман
тоғларида   мавжуд   бўлганлиги   тадқиқотларда   қайд   этиб   ўтилган 449
.
Шунингдек,   Озарбайжон,   Жанубий-Ғарбий   Афғонистон,   Жанубий
Ўзбекистон   ҳудудларида   ҳам   мавжуд   бўлган 450
.   Сополли   маданияти
ёдгорликларидан   топилган   сердолик   тақинчоқлар   мунчоқлар   шаклида
маданиятнинг   барча   босқичларига   тегишли   ёдгорликлар   (Жарқўтон,
Сополлитепа,   Мўлалитепа,   Бўстон   VI)   нинг   маданий   қатламидан   топилган
бўлиб,   улар   цилиндр,   квадрат,   бочка   ва   айлана   шаклда   ясалган.   Хусусан,
Сополлитепадан   400   та 451
,   Жарқўтондан   150   та 452
,   Мўлалитепадан   1   та 453
,
Бўстон   VI   дан   2   та 454
  сердолик   мунчоқлар   ўрганилди.   Сердоликдан   ясалган
ягона шокила тумор Сополлитепа ёдгорлигидан топилган бўлиб, тўртбурчак,
ясси,   икки   юзали   қилиб   ясалган.   Юза   қисмига   чўкичлаш   усули   ёрдамида
турли   хил   геометрик   тасвирлар   туширилган 455
.   Сердолик   мунчоқлар
448
  Каландарова   О.И.   Бусы   и   подвески   Саразма   //   Сборник   статей   научно-практической   конференции
“Саразм-начало   земледельческой,   ремесленной   и   градостроительной   культуры   таджиков”,   посвященной
5500-летию Саразма .  Душанбе , 20  декабря , 2019 г .  Душанбе , 2020. –  С . 151.
449
  Waele A . D .,   Haerinck E .   Etched (carnelian) beads from northeast and southeast Arabia // Arabian Archaeology
and   Epigraphy.   Volume,   17.   –   P.31-40;   Whitehouse   D.   Carnelian   in   the   Persian   Gulf.   Antiquity.   Volume,   49.
Cambridge   University   Press   1975:   129–130;   Vogt   B.   Bronze   Age   maritime   trade   in   the   Indian   Ocean:   Harappan
traits on the Oman Peninsula  //  Reade J .( Eds.)The Indian Ocean in antiquity. London-New York, 1996.
450
  Simpson   J.   Sasanian   beads:   The   evidence   of   art,   texts   and   archaeology   //   Glover   I.C.,   Hughes-Brock   H.,
Henderson J.   (Eds.) Ornaments from the past: Bead studies after Beck. London, 2003.
451
  Аскаров   А .   Сапаллитепа .   Ташкент,   1973.   С.   67-68.   Табл.   30.1,   2,   14,   16 ;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент , 1977.  С .  62, 206.  Табл. XLII,1, 2;
Табл.XLIII,1,2;  Хўжаев, 2007. Б. 87;  Treasures of ancient cultural monuments of Uzbekistan, 2018. P. 44. Fig. 72.
452
  Аскаров А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977.  С. 221. Табл.
LVIII,   1,   2;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1999   год
(Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 188. Самарканд, 1999.   –   C .   47-52 ; Шайдуллаев
Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2001   год   (Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 185. Самарканд, 2002. – С. 78; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Рахимов К.
Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2002   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   18 0.
Самарканд, 2003. – С. 154.
453
  Сверчков   М.,   Бороффка   Н.,   Люне   Э.,   Рахманов   У.В.   Отчёт   Байсунской   археологической   экспедиции   о
раскопках поселения Молали  в Алтынсайском районе Сурхандарьинской  области в 2012 году. Фонд. 5. Д.
225. Ташкент, 2013. – C. 25
454
  Avanesova N.A. Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.   3 22.
Plate.50, 12 .
455
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 96. Табл. 30,  14
96 Марказий   Осиё,   Ҳиндистон   водийси,   Месопотамия   ва   Анатолияда   энг   кенг
тарқалган   тақинчоқ   турларидан   бири   бўлиб,   Гелот   (24   та) 456
,   Дашли   III 457
,
Гонур 458
,   Шаҳр-и   Сўхта 459
,   Шаҳдод 460
,   Ур   III 461
,   Суза   IVB 462
  каби
ёдгорликлардан,   шунингдек,   Мохенжо-Даро 463
,   Хараппа 464
,   Чанҳу-Даро 465
каби Ҳинд цивилизацияси марказларидан 466
 топилган.
Халцедон 467
. Қадимги Шарқнинг бронза даври марказларининг мунчоқ
ясайдиган   халцедон   устахоналари   Яқин   Шарқ   ҳудудида,   хусусан,   Шаҳр-и
Сўхта   ёдгорлигининг   II–III   даврларида   (2750/2500-2500/2200)   мавжуд
бўлганлиги   тадқиқотчилар   М.Видал   ва   А.Лаззари   томонидан   қайд   этиб
ўтилган   бўлиб,   ушбу   минерал,   асосан   турли   хил   минераллар   (лазурит,
сердолик,   феруза)   дан   мунчоқларни   ясашда,   бурғулашда   фойдаланилган 468
.
Бундан  ташқари,   Зарафшон  дарёси  водийсида  сўнгги   энеолит  ва  илк  бронза
даврига оид лазурит, феруза ва халцедон каби яримқимматбаҳо тошларнинг
минерал   руда   конлари   мавжудлиги   Н.А.Аванесова   тадқиқотида   қайд   этиб
456
  Виноградова   Н . М .,   Кутимов   Ю . Г .   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
( могильники   Гелота   и   Дарнайчи ) .  М ., 2018.  С .  46 .  Р ис .  28, 3.
457
  Francfort  H.-P. The Grand’Route of Khorasan  (Great  Khorasan  Road) during the third millennium BC  and the
“dark   stone”   artefacts.//   Jan-Waalke   Meyer.,   Vila   E.,   Mashkour   M.,   Casanova   M.,   Vallet   R.   (Eds)   The   Iranian
Plateau   during the  Bronze  Age:  Development  of  urbanisation,  production  and  trade.  Archéologie(s),   Lyon, MOM
Editions, 2019. – P. 259. Fig. 13a-c.
458
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P.   115 . fig. 2 11 ; Sarianidi V.I.
M а rgush. Mystery and Truth of the Great Culture.  Aşgabat , 2008. P. 20 6 . fig. 112 .
459
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  26 .
460
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997. P.   65 5
461
  Емельянов   В . В .   Древний   Шумер :   очерки   культуры .   Санкт-Петербург,   2001.   -   P .   143;   Шумер:   города
Эдема // Пер. с англ.  Хренова В. Москва, 1997. – С. 24.
462
 Amiet P. L'âge des 	échanges inter-iraniens: 3500-1700 avant J.-C. Paris, 1986. – P. 280.
463
  Marshall   J.   Mohenjo-Daro   and   the   Indus   civilization:   b eing   an   official   account   of   archaeological   excavations
carried out by the government of India between the   years   1922   and   1927 .  London ,  1931; 
464
  Vats   M.   S.   Excavations   at   Harappa:   being   an   account   of   archaeological   excavations   at   Harappa   carried   out
between the years 1920-1921 and 1933-34. Delhi, 1940.
465
 Mackay E. J. Chanhu-Daro excavations, 1935–1936 // American Oriental Series, Volume, 20. New Haven, 1943.
466
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .  P.  132;  Kenoyer J.M., Frenez D. Stone beads
in Oman during the 3rd to 2nd millennia BCE: new approaches to the study of trade and technology // Journal of the
society of Bead Researchers, Volume 30. – P. 63 -76. Fig. 4, 7, 13, 15.
467
  Изоҳ.   Ушбу   минерал   номи   шаҳар   номидан   олинган   бўлиб,   Халцедон   Кичик   Осиё   ҳудудида   жойлашган
қадимги денгиз шаҳри Битиниянинг иккинчи номи. Ҳозирги кунда Истанбул (Туркия) даги Кодикой туманига
тўғри келади.
468
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale М., Lazzari А. (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017. – P. 281-287.
97 ўтилган 469
.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   халцедондан   ясалган
тақинчоқлар   мунчоқлар   шаклида   учрайди,   асосан,   овал,   цилиндр   ва   бочка
шаклида   ясалган.   Хусусан,   Сополлитепадан   20   та 470
  ва   Бўстон   VI   5   та 471
,
халцедон   мунчоқлар   ўрганилди.   Ушбу   минералдан   ясалган   мунчоқлар   Ур
III 472
, Хараппа 473
 ва Суза IVB 474
дан топилган.
Хлорит 475
. Тадқиқотчилар А.А.Асқаров ва Ш.Б.Шайдуллаевлар хлорит
тошдан   ясалган   артефакт   буюмларни   маданиятлараро   кенг   тарқалган   ашё
сифатида   таърифлаган   ва   ушбу   тошдан   ясалган   ашёлар   ташқи   тарафидан
чизиб ва ўйиб ишланган безакларнинг мавжудлиги билан ажралиб туришини
қайд этиб ўтган. Бундан ташқари ҳозирги кунгача Месопотамиядан то Ҳинд
ўлкасигача   бўлган   30   та   энеолит   ва   бронза   даври   ёдгорликларидан   300   дан
ортиқ   шундай   топилмаларнинг   топилганлигини   алоҳида   қайд   этиб   ўтган 476
.
Қадимги   Шарқнинг   бронза   даври   ёдгорликлари   бўлмиш
Меҳргар(Покистон) 477
,   Шаҳдод,   Тепа   Яҳё 478
  ва   Шаҳр-и   Сўхта 479
дан   хлорит
буюмлар   ишлаб   чиқарадиган   устахона   қолдиқлари   мавжуд   бўлган.   Сополли
маданияти   ёдгорликларидан   топилган   хлоритдан   ясалган   артефакт   буюмлар
тақинчоқлар   орасида   ҳам   мавжуд   бўлиб,   улар,   асосан,   урчуқ   мунчоқ   ва
469
  Avanesova   N.A.  The  Zeravshan   regional   variant  of  the  Bactria-Margiana  Archaeological   Complex:   interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P. 666.
470
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 94-95. Табл. 30, 2-8.
471
Avanesova   N.A.   Buston VI  –  the  necropolis  of  fire   - worshippers   of  preurban   Bactria.  Samarkand,  2016.  P.54,
240, 363. Plate. 34, 20; 20, 12; 30, 10.
472
  Емельянов   В.В.   Древний   Шумер:   очерки   культуры.   Санкт-Петербург,   2001.   -   P.   143;   Шумер:   города
Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997. – С. 24.
473
  Vats   M.   S.   Excavations   at   Harappa:   being   an   account   of   archaeological   excavations   at   Harappa   carried   out
between the years 1920-1921and 1933-34. Delhi, 1940.
474
 Amiet P. L'âge des 	échanges inter-iraniens: 3500-1700 avant J.-C. Paris, 1986. – p.280.
475
 Хлорит //  Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 9-жилд. Тошкент, 2002 . 443-бет.
476
  Асқаров А.А., Шайдуллаев Ш.Б. Бақтриянинг бронза ва илк  темир даври  маданиятлари хронологияси //
Ўзбекистон тарихи моддий маданият ва ёзма манбаларда. Тошкент, 2005. 40-41 бетлар.
477
  Shaffer J.G., Thapar B.K.  P re-indus and early indus cultures of Pakistan and India1//  Dani A. H., Masson V. M.
( Eds. )  History of Civilization of Central Asia.   The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 1992. - P.
248 .
478
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.   P.  8;  Kohl P.L.The Production of Chlorite at Tepe Yahya and an Analysis of
Commodity Production and Trade in Southwest Asia in the Mid-Third Millenium. Harvard University, 1994 ;   Potts
D.T.  B abylonian sources of exotic raw materials  // Leick G.(Eds.). The Babylonian world. New York-London, 2007.
P.   132.
479
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P.251.
98 мунчоқли   билагузук   шаклида   учрайди.   Хлоритдан   ясалган   мунчоқли
билагузук (29 та мунчоқдан иборат) Жарқўтон ёдгорлигидан топилган бўлиб,
билагузукдаги мунчоқлар цилиндр шаклида ясалган 480
. Урчуқ мунчоқ Бўстон
VI   ёдгорликларидан   топилган   бўлиб,   биконус   шаклида   ясалган 481
.  Марказий
Осиё   ва   Қадимги   Шарқда   хлорит   мунчоқларнинг   жуда   кам   намуналари
ўрганилган,   ундан   асосан   катта   ҳажмли   артефактлар   ва   муҳрларни   ясашда
фойдаланишган.   Ушбу   минералдан   ясалган   тақинчоқлар   Шаҳдод   (10   та
мунчоқ   ва   битта   тўғноғичнинг   бош   қисми) 482
,   Шаҳр-и   Сўхта 483
,   Хараппа 484
,
Рас аль-Ҳадд   HD-1(48 та хлорит мунчоқ) 485
 каби ёдгорликлардан топилган. 
Нефрит 486
  қимматбаҳо   минерал   бўлиб,   тўқ   яшил   рангга   эга 487
.   Ушбу
минерал   ноёб   бўлганлиги   учун   Марказий   Осиёда   унча   кенг   тарқалмаган.
Фақатгина Месопотамия ҳукмдорлари ва Миср фиръавнлари тожини безашда
фойдаланилган.   Энг   қадимги   нефрит   конлари   Яқин   Шарқда   ва   Марказий
Осиёда   Афғонистон   ҳудудида   қалай   ва   лазурит   конлари   билан   бир   жойда
мавжуд   бўлган 488
.   Ушбу   қимматбаҳо   тошдан   ясалган   цилиндр   шаклидаги
ягона   мунчоқ   Бўстон   VI   ёдгорлигидан   топиб   ўрганилган 489
.   Ушбу   мунчоқ
Сополли   маданиятида   ягона   бўлиб,   уни   кўчманчи   Андроново   қабилалари
480
  Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Хасанов   М.   Жоанна   Л.,   Сарменто   Д.   Отчёт   о   проведении
полевых исследований на памятнике эпохы бронзы Джаркутане 2008 год.  Фонд. 5. Д. 224.  Самарқанд, 2009.
481
Avanesova N.A.   Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.   78.
Plate  92.
482
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.P.104,  .
483
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale   М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P.  293.
484
  Kenoyer J.M. Stone Beads of the Indus Tradition: New Perspectives on Harappan Bead Typology, Technology
and Documentation .  New Delhi,  2017. –  P.   154.
485
 Cattani M . , Kenoyer J . M . , Frenez D . , Law R . W. ,  Méry S .   New excavations at the Umm an-Nar site Ras al-Hadd
HD-1,   Sultanate   of   Oman   (seasons   2016–2018):   insights   on   cultural   interaction   and   long-distance   trade   //
Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. Volume 49. London, 2019. – P. 75.
486
  Беруний, Абу Райҳон. Китоб ал-Жамоҳир фи-Маърифат ал-Жавоҳир. Тошкент, 2017. 174-бет.
487
  Bonewitz R.L. Nature Guide Rocks and Minerals: The World in Your Hands. US, 2012. – P.  216.
488
 Pigott V.C. The acquisition of tin in Bronze Age Southwest Asia // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World
of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 8 36.
489
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  47 .
Plate. 16, 9.
99 олиб келган бўлиши мумкин. Марказий Осиёда нефритдан ясалган дастлабки
тақинчоқ (тўғноғич) Гонуртепадан, қирол қабридан топилган 490
.
Шиша 491
.   Археологик   адабиётларда   шишадан   ташқари,   шиша
«паста»сидан   ясалган   мунчоқлар   ва   шиша   «паста»сидан   ясалган   турли   хил
буюмлар   ҳақида   маълумотлар   келтириб   ўтилган.   Марказий   Осиёнинг
қадимги ва ўрта аср шишасозлиги бўйича бир нечта илмий ишлар муаллифи
А.А.   Абдураззоқов,   ўзининг   М.А.Безбородов   ва   Ю.А.Заднепровский
ҳаммуаллифлигида тадқиқотида шиша «паста»си ва шиша айнан битта нарса
эканлиги   ҳақида   А.Лукаснинг   фикрларини   келтириб   ўтилган 492
.   Шиша
қадимдан мунчоқларни ясашда энг муҳим хомашёлардан бири бўлиб келган.
Бунинг   сабаби,   унинг   гўзаллиги,   чидамлилиги,   кўп   қирралиги   ва
эгилувчанлигидир.   У   дастлаб,   мил.   авв.   III   минг   йилликда   Ўрта   Шарқда
ихтиро   қилинган   бўлиб,   энг   дастлабки   шиша   намунаси   Телл   Асмар
(Месопотамия, мил. авв. 2700-2600 йиллар) ёдгорлигидан топилган. Қадимги
Ҳиндистонда   эса,   мил.   авв.   1200   йилдан   бошлаб   шиша   мунчоқлар   ясала
бошланган 493
.   Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   энг   дастлабки
шиша   тақинчоқлар   маржон   ва   шокила   шаклида   маданиятнинг   сўнгги
жарқўтон   ва   бўстон   босқичи   қабрларидан   топилган.   Жумладан   Жарқўтон
ёдгорлиги VI тепалигидан 1 та цилиндр шаклидаги (ўлчами: 1,5 см х 4 мм) 494
ва 403 қабридан 1 та қувур шаклидаги (узунлиги 1,1 см) 495
  шиша пастасидан
ясалган   мунчоқ   доналари   топилган.   Шунингдек,   ёдгорликнинг   V
тепалигидан   мовий   рангли   шишадан   ясалган   1   та   мунчоқ   ва   1   та   маржон
490
  Dubova   N.A.   The   “ Royal   Necropolis ”   at   Gonur   Depe:   an   Attempt   of   Systematization   (Plan,   Constructions,
Rituals) // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.
3 54 .
491
 Шиша //  Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 10-жилд. Тошкент, 2003. 80-бет
492
  Абдураззоқов   А.А.,   Безбородов   М.А.,   Заднепровиский   Ю.А.   Стеклоделие   Средней   Азии   в   древности   и
средневековье . Тошкент, 1963.  –  С.13.
493
  Kanungo   A.   Glass   Beads   in   Ancient   India   and   Furnace-Wound   Beads   at   Purdalpur:   An   Ethnoarchaeological
Approach. Asian Perspectives  //  The Journal of Archaeology for Asia and the Pacific ,  № 43. 10.1353/asi.2004.0009.
2004 . –  P . 123.
494
  Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1999   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 188. Самар к анд, 1999 .  –  C. 55 .
495
  Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж., Люно Э, Суер Ж., Жан-
Клод Лижер., Молез Д., Керван М. Отчёт о проведении полевых исследований на памятнике эпохы бронзы
Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарканд, 2010. –  C.28.
100 (маржондаги   мунчоқлар   сони   76   та)   топилган   бўлиб,   улар   турли   хил
шаклларда   ясалган 496
.   Шунингдек,   Бўстон   VI,   VII   ёдгорликлари   шиша
пастасидан   ясалган   маржон,   мунчоқ   ва   шокилаларга   бойлиги   билан
маданиятнинг   бошқа   ёдгорликларидан   ажралиб   туради.   Хусусан,   Бўстон   VI
ёдгорлигидан 6 та томчи шаклидаги шокила 497
 ва 26 та цилиндр, айлана, узук,
тўртбурчак,   биконус,   бочка,   диск   шаклидаги   мунчоқ   доналари 498
  ва
маржонлар 499
  топилган.   Бўстон   VII   ёдгорлигидан   эса,   5   та   узук   шаклидаги
шиша   пастасидан   ясалган   мунчоқ   доналари   топилган 500
.   Демак,   шиша   ва
шиша   пастасидан   ясалган   мунчоқ   ва   шокилалардан   маданиятнинг   сўнгги
кўзали,   мўлали   ва   бўстон   босқичларида   ниспатан   кенгроқ   фойдаланила
бошлаган.   Бу   эса,   ўз   навбатида   кўчманчи   маданият   таъсири   билан
изоҳланади. 
Шишадан   ясалган   артефактлар   Тяншан   қабилалари   орасида   ҳам   кенг
тарқалган.   Сўнгги   бронза   даврига   оид   Тош   Тепа   қабристонидан   шишадан
ясалган мучоқлар ва 1200 га яқин сирға ва узук намуналари ўрганилган 501
.
Гипс 502
. Тоза гипс рангсиз ва шаффоф, таркибида қўшилмалар бўлгани
эса,   кулранг,   сарғиш,   қўнғир   ва   бошқа   рангли   бўлади.   Ўрта   Осиёда   энг
дастлабки   гипсдан   ясалган   артефактлар   Жанубий   Туркманистон   ҳудудида,
Номозгоҳ II ва Номозгоҳ III даврларига оид Қоратепа ёдгорлигидан топилган
бўлиб,   кейинги   даврларда,   Марғиёна   ҳудудидан   топилган   буқа   ва
антропоморф   шаклли   ҳайкалчаларнининг   асосий   қисми   ушбу   минералдан
496
  Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   2001   год   (Узбекско-
Германская Бактрийская экспедиция). Фонд . 5.  Д . 185.  Самар к анд , 2002 .  –  C.78.
497
  Avanesova   N.A.   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire   -   worshippers   of   pre - urban   Bactria.   Samarkand,   2016.   –
P.435, 436. Plate. 22, 10, 18; 23,7 .
498
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  51,
78 , 95, 310, 313 -314 , 315, 317, 434 -435, 439-440. Plate. 26, 4; 89, 7; 131, 3; 22, 6; 33,6; 35, 16; 40, 14, 15; 21, 11,
14; 33, 12.
499
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  54,
76 - 77 ,  91 - 92,  279, 436, 438, 444 .  Plate. 34, 18; 86, 13; 124, 11; 17,13; 24, 13; 28, 10, 11; 46, 7.
500
 Avanesova N.A., Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS,
Volume 21, 2015. - P. 27.  Рис.5.
501
 M asson V.M.   T he  D ecline of the  B ronze  A ge civilization and movements of the tribes   //  Dani A. H., Masson V.
M.  ( Eds. )  History of Civilization of Central Asia.The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 1992. -
P.   350.
502
  Гипс   //   Ўзбекистон   миллий   энциклопедияси.   3-жилд.   Тошкент,   2002 .   28-бет;   Гипс   //   Ўзбек   тилининг
изоҳли луғати. 1-жилд. Тошкент, 2006 . 504-бет.
101 ясалган 503
.   Бундан   ташқари,   гипс   Марғиёна   ва   Бақтрия   ҳудудида
меъморчиликда, биноларни безашда ҳам кенг ишлатилган 504
. 
Гипс   юмшоқ   минерал   бўлгани   учун   Сополли   маданияти   аҳолиси
томонидан,   муҳр,   шокила,   тумор   ва   мунчоқларни   ясашда   фойдаланилган.
Ушбу   даврга   оид   гипс   конлари   Зарафшон   водийсидаги   Нурота,   Молгузар,
Зирабулоқ   тоғларида   жойлашган 505
.   Гипсдан   ясалган   мунчоқ   ва   шокилалар
маданиятнинг   жарқўтон   ва   бўстон   босқичига   тегишли   ёдгорликларидан
топилган.   Жумладан,   Жарқўтон   ёдгорлигидан   2   та,   Бўстон   VI   ёдгорлигидан
жами   13   та   гипсдан   ясалган   мунчоқ   (8   та)   ва   шокилалар   (5   та)   топилган
бўлиб,   улар   ясалиш   шаклига   кўра   қуйидаги   турларга   бўлинади:   саккиз
қиррали   юлдуз,   цилиндр,   доира,   томчи 506
.   Гипсдан   ясалган   муҳр(19   та)   ва
туморларнинг   кўплаб   намуналари,   шунингдек,   бургут   шаклли   шокила
Гонуртепа 507
  ёдгорлигидан   топиб   ўрганилган.   Демак,   гипс   энеолит   даридан
бошлаб   Ўрта   Осиё   ҳудудида   меъморчилик   ва   ҳунармандчиликда
фойдаланила   бошланган.   Бронза   даврига   келиб,   кичик   артефакт(муҳр,
шокила, тумор ва мунчоқ)ларни ясашда ҳам кенг фойдаланилган.
Сополли   маданияти   аҳолиси   тақинчоқларни   ясашда   юқорида   номлари
қайд   этилган   минераллар   билан   бир   қаторда,   олтин,   кумуш,   мис,   бронза   ва
қалай каби металлардан ҳам фойдаланган ( III.1.3-жадвал ).
Олтин   (Aurum).   О лтиндан   ясалган   буюмлар   Месопотамиянинг   мил.
авв.   IV   минг   йиллик   бошларига   оид   археологик   ёдгорликларидан   топиб
503
 K ircho B.L. The rise of the early urban civilization in Southwestern Central Asia:from the Middle Chalcolithic to
the   Middle   Bronze   Age   in   southern   Turkmenistan   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  115-124.
504
  Muradov R . G. The architecture of the Bactria- Margiana Archaeological  Culture   // Lyonnet, B., Dubova, N. A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  171.
505
  Avanesova N.A. The Zeravshan  regional variant  of the Bactria- Margiana Archaeological  Complex: interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P.  668.
506
  Шайдуллаев   Ш . ,   Хуфф   Д . ,   Рахимов   К.     Отч ё т   Шерабадского   отр я да   за   2002   год   (Узбекско-Германская
Бактрийская   экспедиция).   Самар к анд .   2003.   C.   154 ;   Avanesova   N.A.   Buston   VI   –   the   necropolis   of   fire   -
worshippers of pre - urban Bactria. Samarkand, 2016. – P.  44, 47, 72-73, 276, 317, 428, 444, 446.  Plate, 1 8 ,  5 ; 1 6 ,  10 ;
77 , 10;  12 , 15;  40 , 13 ; 47,  9 ; 53 , 10.
507
  Dubova   N.A.   The   "Royal   Necropolis"   at   Gonur   Depe:   an   Attempt   of   Systematization   (Plan,   Constructions,
Rituals) //  Lyonnet  B., Dubova   N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st  ed.). Routledge, 2020. – P.
222,  3 61 .   Table. 8.3; fig.10. 20 .
102 ўрганилган 508
. Қадимги Миср ва Судандан илк подшолик давридан то Роман
даврига оид 6000 га яқин олтиндан ясалган тақинчоқлар топиб ўрганилган 509
. 
Шунингдек, олтин ва кумуш буюмларнинг бой тўплами Кавказдаги  Майкоп
маданияти(мил.авв.   3800-3000   йй)га   тегишли   ёдгорликлардан   топилган 510
.
Ўрта   Осиё   эса,   олтин   Қадимги   Оссурия   савдоси   орқали   машҳур   бўлган
Анатолия олтинларидан ҳам қадимийроқ эканлиги турли хил тадқиқотчилар
томонидан   таъкидланган.   Месопотамиянинг   Ур   қабрларидан   топилган
олтинларнинг   яқинда   ўтказилган   кимёвий   таҳлил   натижалари   Шарқий
Бақтриядан   олиб   келтирилганлиги   аниқланди 511
.   Қадимги   Шарққа   олтин
Бақтриядан   олиб   кетилганлиги   Қадимги   Шумер   матнларида   ҳам   тилган
олинган.   Жумладан,   ушбу   матнда   олтин   ва   лазурит   турклар   яшайдиган
ҳудуд,   яьни   Ҳаралидан   олиб   келиниши   алоҳида   қайд   этиб   ўтилган.   Ушбу
тарихий вилоят Ҳарали –   Ш.Шайдуллаев ва А.Шайдуллаевларнинг фикрича
Окс   цивилизациясининг   тарихий   номи   бўлиб,   ҳозирги   Ўзбекистоннинг
жануби, Жанубий Тожикистон ва Жанубий Туркманистон ҳудудларига тўғри
келади 512
.   Яъни,   Ҳаралини   Қадимги   Бақтрия   ва   Марғиёна   ҳудудига   тўғри
келишини   қайд   этишимиз   мумкин.   Бу   эса,   ушбу   қимматбаҳо   металлнинг
табиий маъдан конлари Ўрта Осиё ҳудудида қадимдан мавжуд бўлганлигини
исботлайди.   Ўрта   Осиё   ҳудудида   дастлабки   олтин,   мис,   кумуш,   қалай   руда
конлари Зарафшон дарёси водийсида  сўнгги энеолит ва илк бронза давридаёқ
мавжуд   бўлганлиги   Н.А.Аванесова   тадқиқотида   ҳам   қайд   этиб   ўтилган 513
.
Сополли   маданияти   ҳудудида   олтиндан   ясалган   тақинчоқлар   маданиятнинг
508
  Sutherland   CH. V.  Gold :   its beauty, power, and allure. London, 1959. – P.27.
509
  Troalen   L . G.,   Guerra   M . F . ,   Tate   J .,   Manley   B .   Technological   study   of   gold   jewellery   pieces   dating   from   the
Middle Kingdom to the New Kingdom in Egypt.   ArcheoSciences, Volume 33 . 2009. P.111-119.
510
  Hansen S.   Gold and silver in the Maikop Culture  // Meller H.,. Risch R., Pernicka E.(Eds.)   Metals of power-Early
gold and silver.   Mitteldeutscher Archäologentag   m 17. bis 19. Oktober 2o13 in Halle (Saale) 6th Archaeological
Conference of Central Germany October 17–19, 2o13 in Halle (Saale). Band 11.   Halle, 2014. – C.389-410.
511
  Lyonnet B .,  Dubova N.   Questioning the Oxus Civilization or Bactria-Margiana Archaeological Culture (BMAC):
an Overview  // Lyonnet   B., Dubova   N . A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.
44.
512
  Шайдуллаев Ш.Б., Шайдуллаев А.Ш. (Х) Арали  // ИМКУ, 39. Самарканд, 2015. С. 53-58.
513
  Avanesova N.A. The Zeravshan  regional variant  of the Bactria- Margiana Archaeological  Complex: interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P.   66 6 .
103 бўстон   босқичи   қабрларидан   топиб   ўрганилган.   Жумладан   Бўстон   VI
қабристонидан   6   та  спирал   ип  шаклидаги   олтиндан   ясалган   шокилалар 514
  ва
диск шаклидаги икки жуфт олтин сирғалар 515
 топиб ўрганилган.
Ўрта   Осиёда   энг   қадимги   олтиндан   ясалган   артефакт   буюмлар
Жанубий   Туркманистоннинг   энеолит   даврига   оид   ёдгорликларидан   маълум.
Жумладан,   Геоксюр   (мил.   авв.   3300-2700   йй) 516
  ёдгорлигидан   Хараппа
цивилизациясига   хос   бўлган   муҳр,   фил   суягидан   ясалган   артефакт   буюмлар
билан   биргаликда   ясси   кўринишдаги   олтин   мунчоқлар   топилган 517
.
Олтинтепа   ёдгорлигидан   эса,   олтиндан   ясалган   буқа   ва   бўри   (кўпроқ   итга
ўхшаб кетади) нинг боши топилган 518
.
Бронза   даврига   келиб,   олтиндан   ясалган   артефаклар   кенг   тарқала
бошлаган. Ушбу металл, асосан, муҳр ва мажозий безаклар билан безатилган
идишларни   ясашда   фойдаланилган 519
.   Ушбу   шаклда   ясалган   олтин   идишлар
Фулол   хазинаси   (Шимолий   Афғонистон)   да   айниқса,   кўплаб   намуналари
учрайди 520
.   Шунингдек,   Гонуртепада,   “Шоҳлар   қабристон”   идан   кўплаб
олтиндан ясалган маржон, кўза, фолга ва дафн маросими буюм (пиёла, коса,
ваза)   лари   топилган 521
.   Бундан   ташқари   олтин   Жанубий   Бақтрияда   ҳам   кенг
тарқалган.   Жумладан,   Дашли   I,   II,   III   ёдгорликларидан   олтиндан   ясалган
514
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. P.  279 ,
315-316 .   Plate.17,   12 ;   35,   15 ;   36,   12 ;   Luneau   E .   The   end   of   the   Oxus   Civilization   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  507.  Fig. 18, 6: 1-4.
515
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of pre-urban Bactria. Samarkand, 2016. P.   315 .
Plate.   35,  17.
516
 Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in Southwestern Central Asia:   from the Middle Chalcolithic
to the  Middle  Bronze  Age   in  southern   Turkmenistan  / /  Lyonnet   B.,  Dubova   N.A.  (Eds.).  The  World  of  the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.110-118.
517
 Kircho B.L. The rise of the early urban civilization in Southwestern Central Asia:from the Middle Chalcolithic to
the   Middle   Bronze   Age   in   southern   Turkmenistan   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  134.
518
  Массон В. М. Алтын-депе: (раскопки города бронзового века в Южном Туркменистане). Ленинград ,  1981 . – С.  154.  Табл.
XXIII, 1, 2.
519
 Caubet A. Myths and Gods in the Oxus Civilization // Lyonnet B., Dubova N.A. (Eds.). The World of the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 19 6 .
520
 Caubet A. Myths and Gods in the Oxus Civilization // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  209 .
521
  Dubova   N.A.   The   "Royal   Necropolis"   at   Gonur   Depe:   an   Attempt   of   Systematization   (Plan,   Constructions,
Rituals) //  Lyonnet  B., Dubova   N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st  ed.). Routledge, 2020. – P.
3 34 .   Fig .10.15.
104 идиш  ва   мунчоқлар   топиб   ўрганилган 522
.  Шимолий  Бақтрияда   эса,   олтиндан
ясалган   артефакт   буюмлар   сўнгги   бронза   даврига   оиб   Бўстон   VI
ёдгорлигидан маълум.
Кумуш  –Кумуш ва қўрғошин Марказий Осиёда бир хил даврда мавжуд
бўлган   ва   Оссурия   матнларида   тилга   олинган   қалай   қуймаси   учун
тавсифланган   шаклни   ҳисобга   олган   ҳолда   металл   қуймаси   бўлиши   мумкин
бўлган  кумушдан  ясалган  бешта   «нишон»нинг   Тоголок  21  ибодатхонасидан
топилиши   ушбу   металларнинг   қадимги   даврда   ҳам   ушбу   ҳудудда
мавжудлигидан   далолат   беради 523
.   Бронза   даврида   кумуш   кенг   миқёсда
фойдаланила   бошлайди,   ундан,   асосан,   нақшли   идишлар,   муҳр,   тумор,
билагузук,   тўғноғич,   сирға   ва   диадемларни   ясашда   фойдаланишган 524
.
Кумушдан  ясалган  билагузук,   тўғноғич  ва  сирғаларнинг  кўплаб  намуналари
Гонуртепадан,   бой   аёл   қабридан   топилган 525
.   Кумушдан   ясалган   диадемлар
Тепа   Ҳисор   ва   Шаҳдоддан(2   та)   ҳам   топиб   ўрганилган 526
.   Ушбу   даврга   оид
кумуш   конлари   Лури   тоғлари(The   mountains   of   Luri,   Iran) 527
  ва   Марказий
522
  Сарианиди  В.И.   Древние земледельцы Афганистана. Материалы Советско-Афганской  экспедиции 1969 -
1974 гг. Москва ,   1977.
523
  Lyonnet B .,  Dubova N.   Questioning the Oxus Civilization or Bactria-Margiana Archaeological Culture (BMAC):
an Overview  // Lyonnet   B., Dubova   N.A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.
44.
524
  Tosi M., Shahmirzadi S.M .,  Joyenda M.A.  The Bronze Age in Iran   and Afghanistan //  Dani A.H., Masson V.M.
( Eds. )  History of Civilization of Central Asia.   The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 1992. - P.
222;   Masson V.M.   The Bronze Age in Khorasan and Transoxania1 //   Dani A. H., Masson V. M.   ( Eds. )   History of
Civilization   of  Central  Asia.The  dawn   of  civilization:   earliest   times  to  700  B.C.  Paris,  1992.  -   P.   238;   Caubet  A.
Myths and Gods in the Oxus Civilization // Lyonnet B., Dubova N.A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization
(1st ed.). Routledge, 2020. – P.   196;   Sarianidi V.I., Dubova N.A., Samurskiy K.S. Treasures of ancient  Margiana.
Photoalbum.   Moscow,   2020 .   –   P.   22,   57,   61,   67,   76,   106-115;   Sarianidi   V.I .   Necropolis   of   Gonur.   English
translation by Inna Sarianidi. 2007.   52 , 83-88 .  
525
 Sarianidi V.I .  Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007.   52 , 88 -98. Fig. 98, 102-104, 106-
107, 111,  120, 141-142;   Sarianidi  V.I.   M а rgush.  Mystery  and  Truth  of  the Great  Culture.   Aşgabat , 2008.  P.  165.
Fig. 77, 94.
526
  Sarianidi   V.I .   Necropolis   of   Gonur.   English   translation   by   Inna   Sarianidi.   2007.   P.   94;   Hakemi,   Ali   Shahdad.
Archaeological Excavations of a Bronze Age Center in Iran. Reports and memoirs. Volume XXVII. IsMEO-ROME.
1997.P.  692.
527
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.P.  15.
105 Осиёда   -   Берккара(Berkkara),   Қизил-Эспа(Kyzyl-Espe),   Лашкерек(Lashkerek),
Қоромозор(Karamazar) 528
да мавжуд бўлган 529
.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   кумушдан   ясалган   тақинчоқлар,
асосан,   ҳалқа   шаклида   ясалган   билагузук   ва   сирғалари   орасида   учрайди.
Хусусан, Сополлитепадан 4 та кумуш тақинчоқ (2 та билагузук ва 2 та сирға)
ва   Жарқўтондан   битта   кумуш  сирға   топиб   ўрганилган 530
.  Кумушдан   ясалган
тақинчоқлар   Қадимги   Шарқ   марказларида   ҳам   кенг   тарқалган.   Жумладан,
Қадимги   Миср(11   жуфт   олтин   безакли   кумуш   билагузуклар) 531
,   Шаҳдод 532
,
Пархар 533
,   Тюринг   (IIICA),   Тепа   Ҳисор(IIA-IIIC) 534
  каби   ёдгорликлардан
кумушдан   ясалган   билагузук,   узук   ва   сирғаларнинг   кўплаб   намуналари
топилган. Шунингдек, кумуш тақинчоқлар кўчманчи Андронова маданиятига
мансуб   ёдгорликлар(Таш   Туюб)дан   ҳам   топиб   ўрганилган   535
.   Кумуш
олтиндан   кейинги   ўринда   турувчи   ноёб   металл   бўлганлиги   учун   Сополли
маданиятига   ниспатан   Марғиёна   ва   Қадимги   Шарқ   марказларида   кўпроқ
тарқалган.
Мис   – неолит даврининг охирида инсоният томонидан фойдаланилган
металл   бўлиб,   Урнинг   III   сулоласига   тегишли   Шумер   матнларида
Месопотамияга   мис   Маган(Уммон   султонлиги   ва   БАА)   олиб   келинганлиги
алоҳида қайд этиб ўтилган 536
.
528
  K uz’mina   E.E.   The   Origin   of     the   Indo-Iranians   //   Lubotsky   A.   (Eds.)   Leiden   Indo-European   Etymological
Dictionary Series. Volume, 3. Boston, 2007. P.  90.
529
  H akemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.P.  1 5.
530
  Аскаров   А .   Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана .   Ташкент ,   1977.   –   С .   77.
Табл.  38.   1 , 2 ;   39,   17, 19 ;   Kaniuth K .   Metallobjekte  der  Bronzezeit  aus  Nordbaktrien   //   AMIT.  Band 6.  – Berlin.
2006. –  P .135, Fig. 334-335.
531
 Smith   W.S. Ancient Egypt as Represented in the Museum of Fine Arts, Boston. Boston, 1960. P. 69.
532
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.   P.  168, 190, 267, 282, 325.
533
  Kuz’mina   E.E.   The   Origin   of     the   Indo-Iranians   //   Lubotsky   A.   (Eds.)   Leiden   Indo-European   Etymological
Dictionary Series. Volume, 3. Boston, 2007. P.  274. Fig.114: 13, 14.
534
 Thornton Ch .  P .   The Chalcolithic and early Bronze Age metallurgy of Tepe Hissar, northeast Iran: A challenge to
the   'Levantine   Paradig m.   A   DISSERTATION   in   Anthropology   //   Presented   to   the   Faculties   of   the   University   of
Pennsylvania   in   Partial   Fulfillment   of   the   Requirements   for   the   Degree   of   Doctor   of   Philosophy.   ProQuest   LLC,
2009. P. 52, 125.
535
  Kuz’mina   E.E.   The   Origin   of     the   Indo-Iranians   //   Lubotsky   A.   (Eds.)   Leiden   Indo-European   Etymological
Dictionary Series. Volume, 3. Boston, 2007. P. 90.
536
  Guichard M.   The Oxus Civilization and Mesopotamia: A Philologist’s Point of View  // Lyonnet,  B., Dubova, N.
A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. P. 71.
106 Унинг   энг   қадимги   конлари   Дашти   Лут   водийсини   ўраб   турган   Бахр
Осмон(Bahr   Asman),   Техруд(Tehrud),   Абарек(Abareq),   Равер(Ravar)   and
Сарчашма(Sar   Chashmeh)   тоғларида   ва   Анатолия,   Кавказ,   Оман,   Марказий
Осиё   ҳудудларида   жойлашганлиги   тадқиқотларда   ўз   аксини   топган 537
.
Ж.Гарнер тадқиқотида БМАК ҳудудидан топилган мис ва бронзадан ясалган
артефактлар   учун,   эҳтимолий   мис   кони   сифатида   Помир-Ҳисор
тоғлари(Тожикистон),   Қизилқум   чўли,   Шимолий   Қорамозор   тоғлари,Талас-
Алатау   тоғлари(Тожикистон   ва   Қирғизистоннинг   чегараси),   Марказий
Қозоғистон(Соранг(Sorang),   Шанпактас(Shankpaktas),   Мейзак(Meizek),
Сажак(Sajak)   қайд   этилган.   Тожикистондаги   Мушистон   кони   Радиокарбон
таҳлил натижаларига кўра ушбу кон мил.авв. III мингйилликнинг охири ва II
минг йилликнинг бошларида ўтроқ деҳқон ва чорвадор қабилалар томонидан
кенг   фойдаланилган 538
.   Шунингдек,   миснинг   қўшимча   манбалари   Қизилқум
чўли(Ўзбекистон)даги   Бўкантов,   Сангрунтов,   Султон   Увайс   тизмаси,
Ауминзатов,   Томдитов   ҳудудларида   маълум   бўлиб,   ушбу   ҳудудлардан
бронза   даврига   оид   мис   ишлаб   чиқарадиган   эритиш   устахоналари   ва   шлак
уюмлари   топилган 539
.   Биз   ўрганаётган   маданият   вакиллари   ҳам   мисни   ушбу
конлардан   олиб   келган   бўлиши   мумкин.   Мис,   асосан,   бронза   ҳосил   қилиш
учун   асосий   хомашё   вазифасини   ўтаган.   Бундан   ташқари   миснинг   ўзи   ҳам
тақинчоқларни   ясашда   ишлатилган.   Жумладан,   Сополлитепа   маданияти
ёдгорликларидан   фақатгина   Мўлалитепада   38   та   мисдан   ясалган   мунчоқ
намуналари ўрганилган.
Бронза   –   миснинг   қалай,   алюминий,   кремний,   бериллий,   қўрғошин   ва
бошқа  элементлар  билан  қотишмаси  ҳисобланади.  Мис  ва  қалай қотишмаси
537
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.   P.   15;   Garner J .   M etal sources (tin and copper) and the BMAC   // Lyonnet,
B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. P.  801;  Steinkeller P. The
Role of Iran in the Inter- Regional Exchange of Metals:Tin, Copper, Silver and Gold in the Second Half of the Third
Millennium BC  //  Maekawa K.  ( Eds. ) In Ancient Iran:   New Perspectives from Archaeology and Cuneiform Studies.
Iran, 2016.Pp. 127-150.
538
 Garner J .  M etal sources (tin and copper) and the BMAC  // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. P.  808.
539
 Garner J .  M etal sources (tin and copper) and the BMAC  // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. P.  815.
107 қалайли бронза деб аталади ва қалайнинг миқдори 3-12% оралиғида бўлади.
Қалайли   бронзаларнинг   қуймакорлик   хусусиятлари   юқори   бўлганлиги
сабабли,   бадиий   қуймалар   олишда   кенг   қўлланилади 540
.   Мил.   авв.   III   минг
йиллик   ўрталарида   Месопотамияда,   II   минг   йилликдан   Мисрда   содда,   очиқ
қолип (тош, қум, ёғоч ва бошқалар) усулидан фойдаланган бўлса, кейинчалик
ёпиқ қолип (лой қолип)  да  қуйиш пайдо  бўлди.  Ўрта  Осиёда  мил.  авв. III-II
минг   йилликлардан   бошлаб   бронзадан   турли   хилдаги   меҳнат   қуроллари
ясалган 541
.   Сополли   маданияти   ёдгорликларида   бронзадан   ясалган
тақинчоқлар   кўплаб   учрайди.   Тўғноғич,   диадем,   сирға,   узук   ва
билагузукларнинг   асосий   қисми   бронзадан   ясалган   ва   улар   бронзанинг
таркибидаги   қалай,   мишьяк   ва   қўрғошиннинг   миқдори   жиҳатдан   фарқ
қилади.   Хусусан,   Сополлитепадан   83   та,   Жарқўтондан   244   та,
Мўлалитепадан 1 та, Бўстон VI дан 80 та, Бўстон VII дан 9 та, Тиллабулоқдан
1   та   бронзадан   ясалган   тақинчоқлар   топилган.   Бронзадан   ясалган   тўғноғич,
сирға,  узук  ва  билагузуклар  Бақтрия   (Гелот,  Фархор,  Дарнайчи,  Канггуртут,
Дашли   I,   III) 542
  ва   Марғиёна   (Намозгоҳ   V,   НамозгоҳVI,   Гонуртепа) 543
  нинг
ўрта  ва сўнгги   бронза  даврига  оид  ёдгорликларидан  топилган  ушбу  турдаги
тақинчоқлар   билан   морфологик   жиҳатдан   бир   хил   шаклда   ясалган.   Фарқли
томони шундаки, Марғиёна ҳудудидан топилган тақинчоқлар орасида кумуш
ва   олтиндан 544
  ясалганлари   миқдор   жиҳатдан   устунлик   қилади.   Бундан
ташқари,   ҳалқа   шаклида   ясалган   билагузук   ва   сирғалар   Қадимги   Шарқ
540
 Бронза //  Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2-жилд. Тошкент, 2001 . 219-бет.
541
  Бронза   //   Ўзбекистон   миллий   энциклопедияси.   2-жилд.   Тошкент,   2001 .   219-бет;   Беруний,   Абу   Райҳон.
Китоб ал-Жамоҳир фи-Маърифат ал-Жавоҳир. Тошкент, 2017. 349-бет.
542
  Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане
(могильники Гелота и Дарнайчи ) . М., 2018 . С. 18, 20, 27, 47, 60, 144, 267. Рис. 37. 7; 30. 6; 21. 2;  С арианиди
В.И.   Древние   земледельцы   Афганистана.   Материалы   Советско-Афганской   экспедиции   1969 - 1974   гг.
Москва,   1977.  С.  81-85 . табл. I, 9;   II , 4, 5;  III , 2, 4, 6;  рис.42-44.
543
  Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы //  АН СССР. ИИМК   ( МИА . № 73).  М .- Л ., 1959 ;
Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P.   95 , fig.   123-126, 129 ; Sarianidi
V.I.  M а rgush. Mystery and Truth of the Great Culture.  Aşgabat , 2008. P. 184-186, 225. fig. 94-96, 136.
544
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P. 95,  96 -98 , 211.  Fig. 123-124;
135 , 142; Sarianidi V.I.   M а rgush. Mystery and Truth of the Great  Culture.   Aşgabat , 2008. P. 184, 186. fig. 94-96;
Sarianidi Victor I., Dubova Nadezhda A., Samurskiy Kirill S.   Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Second,
corrected and supplemented edition. –  М .: Staryi Sad, 2020. P . 76-77, 90-91, 150-151, 156-157.
108 марказлари(Шаҳдод 545
,   Ур 546
,   Мохенжо-Даро 547
,   Хараппа 548
,)да   ҳам   кенг
тарқалган   тақинчоқ   турларидан   ҳисобланади.   Тўғноғичлар   эса,   бош
қисмининг   ясалиш   шаклига   кўра   фарқ   қилади.   Сополли   маданиятининг
Сополлитепа   ёдгорлигидан   топилган   барг   шаклидаги   бронзадан   ясалган
диадем   бўлакларининг   ўхшаш   намуналари   БМАК   ҳудудида   учрамайди,
аммо,   Ур   шаҳри   маликаси   Пуабининг   олтин   диадеми   билан   айнан   бир   хил
шаклда 549
.   Демак,   Жанубий   Ўзбекистоннинг   бронза   даври   аҳолиси   ҳам
Қадимги   Шарқ   марказларидан   қолишмайдиган   тақинчоқлардан
фойдаланишган.
Қалай  (stannum)   –  қадимдан  маълум   бўлган  металлардан  бири   бўлиб,
унинг   мис   билан   қотишмасидан   бронза   ҳосил   бўлади.   Бронзадан   инсоният
мил. авв. IV минг йилликдан бошлаб фойдалана бошлаган. Қалайнинг асосий
манбалари   Анатолия   (Сурия),   Афғонистон,   Марказий   Осиё   ҳудудларидан
топилган.   Мил.   авв.   II     мингйилликнинг   бошларида   қалай   Шарқ   ва   Ғарб
ўртасида   асосий   савдо   воситаси   ҳисобланган.   Эшнунна,   Мари,   Шимолий
Сурия   ва   Марказий   Осиё   орқали   ўтадиган   савдо   йўлида   товар   айирбошлаш
воситаси   қалай   бўлган.   Марказий   Осиёдан   топилган,   металлдан   ясалган
буюмларнинг   45   %   ини   қалай   –   бронзадан   ясалган   буюмлар   ташкил   этади.
Лекин   бу   Андроново   комплексига   қараганда   камроқ.   Андроново
комплекси(кўзали,   мўлали,   бўстон   босқичлари)даги   барча   металл
буюмларнинг   80   %   қалай   –   бронзадан   ясалган   буюмлар   ташкил   қилади.
Сополлитепадан топилган буюмларнинг 25 % ини қалай – бронзадан ясалган
545
  H akemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997.   P.  2 05-206, 209, 546, 654
546
 Емельянов В.В. Древний Шумер: очерки культуры.  Санкт-Петербург, 2001. P.112.
547
  Marshall   J.   Mohenjo-Daro   and   the   Indus   civilization:   b eing   an   official   account   of   archaeological   excavations
carried out by the government of India between the   years   1922   and   1927 .  London ,  1931; 
548
  Vats   M.   S.   Excavations   at   Harappa:   being   an   account   of   archaeological   excavations   at   Harappa   carried   out
between the years 1920-1921 and 1933-34. Delhi, 1940.
549
 Емельянов В.В. Древний Шумер: очерки культуры.  Санкт-Петербург, 2001. P.112.
109 буюмлар   ташкил   қилади 550
.   Қалай   конлари   ва   уларнинг   тарқалиш
географияси ҳақидаги маълумотларга кейинги параграфда тўхталиб ўтамиз.
Сополли   маданияти   тақинчоқларининг   хомашёларини   ўрганиш
давомида   шу   нарса   аниқ   бўлдики,   Жанубий   Ўзбекистоннинг   бронза   даври
аҳолиси тақинчоқларни ясашда, асосан, 8 хил минерал ( гипс, шиша,   хлорит,
халцедон,   сердолик,   феруза,   ақиқ,   лазурит)   ва   4   хил   металл   (олтин,   кумуш,
мис,   бронза)   лардан   фойдаланган.   Олтин,   кумуш   ва   мис   конлари   қадимдан
Марказий   Осиё   ҳудудида   мавжуд   бўлиб,   Қадимги   Шарқ   марказларига   ҳам
экспорт қилинган. Минераллардан 5 таси ( гипс,   халцедон, сердолик, феруза,
лазурит )   маҳаллий   хомашё   бўлиб,   иккита   минерал   (ақиқ   ва   сердолик)
Ҳиндистондан, 1 таси (хлорит) Эрон ҳудудидан импорт қилинган.
Минераллар   орасида   лазурит,   сердолик,   ақиқ   ва   ферузадан   ясалган
тақинчоқлар   миқдор   жиҳатдан   устунлик   қилади   ва   улар   ўрта   ва   сўнгги
бронза   даврида   Қадимги   Шарқ   марказлари   (Миср,   Месопотамия,   Эрон)   ва
БМАК   ҳудудида   кенг   тарқалган.   Бу   эса,   ушбу   ҳудудлар   ўртасида   айнан   шу
даврга   келиб,   савдо   ва   маданий   алоқалар   кенг   тараққий   этганлигини
кўрсатади.
§   III.2.   Минералогия-металлар   масканлари   ва   уларнинг   қадимги
йўллар, маданий алоқаларнинг шаклланишидаги ўрни
Сополли   маданияти   тақинчоқларини   ясашда   асосан,   ляпис-лазурит,
ақиқ, феруза, сердолик, халцедон, хлорит, суяк ва «миср фаянси» кабилардан
фойдаланилган  бўлиб,  уларни  ўрганиш  орқали  аҳолининг   қайси  минтақалар
билан   савдо   ва   маданий   алоқалар   ўрнатганлиги   аниқланади.   Илк   алоқа
йўлларининг   шаклланишида   аҳоли   миграцияси   жараёнлари   ҳам   катта   ўрин
тутган.   Миграция-турли   халқлар   ўртасида   «трансмаданий»   алоқаларнинг
ривожи   учун   ҳам   муҳим   аҳамиятга   эгадир.   Яъни,   кўчиб   келувчи   халқ   ўзи
билан   биргаликда   янги   технологиялар,   ғоялар,   тасвирлар,   белгилар   ва
550
 Kaniuth K.  The Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for
the “Tin Question”  //  Iranica Antiqua . Vol. XLII, 2007. P . p . 30 – 31.
110 уларнинг   ривожланган   комбинацияларини   ҳам   биргаликда   олиб   келади.
Турли халқлар орасида «трансмаданий» янгиликлар одатда, мифологемалар,
мемлар   ва   шунга   ўхшаш   белгилар   (масалан,   свастика,   хоч),   безаклар
(масалан, сояли учбурчак, меандр ва бошқалар), тасвирлар (бургут, илон, туя
ва   тоғ   эчкиси),   шунингдек,   бутун   сюжет   ва   баъзи   тасвирлар
комбинацияси(масалан,   кийик   ва   итларга   боғланган   аравалар   жамланмаси)
шаклида тарқатилади 551
.
Қимматбаҳо   ва   яримқимматбаҳо   тошлар   ва   экзотик   товарлар   (фил
суяги,   фаянс,   ёғоч,   қалай)   узоқ   ва   ўрта   масофадаги   ўзаро   савдо   ва   маданий
алоқалар   алмашинувининг   асосий   кўрсаткичларидан   бири   ҳисобланади.
Қадимги   Шарқ   марказлари   ва   Ўрта   Осиёнинг   жанубий   қисмида   яшовчи
аҳоли   ўртасидаги   узоқ   ва   ўрта   масофали   савдо   тармоқларида   ушбу
хомашёлардан   тайёрланган   артефакт   буюмларнинг   муомаласи   муҳим
аҳамиятга   эга   бўлган.   Артефакт   бумларнинг   типологияси   ва   иконографияси
Эрон,   Покистон,   Ҳиндистон,   Месопотамия,   Сурия   ва   Марказий   Осиёнинг
жанубий   минтақаси   ўртасида   маданиятлараро   алоқалар   мавжудлигидан
далолат беради. Ушбу маданиятлараро алоқалар тизимида халқаро савдонинг
ўрни   муҳим   аҳамиятга   эга   бўлган.   Қадимги   Шарқ   ва   Марказий   Осиё
ҳудудида   жойлашагн   маданиятларнинг   иқтисодий-маданий   алоқаларида
муҳим   ўрин   тутган   алоқа-савдо   йўллари   илмий   адабиётларда   турли   рамзий
номлар   билан   аталиб   келинаётганлигини   кўришимиз   мумкин.   Улар   ичида
халқаро   алоқаларда   муҳим   ўрин   тутган   маҳсулотлар   номи   билан   аталувчи
йўллар:   Ложувард   йўли,   Олтин   йўли,   Нефрит   йўллари   аҳмиятига   кўра
трансминтақавий,   минтақалараро   ва   маҳаллий   йўлларга   бўлинади   ва   ушбу
коммуникация   тизими   фаолиятини   ўрганиш   бўйича   бир   қатор   ишлар   олиб
борилган 552
.
551
  Новоженов   В.А.   Наскальные   летописи   золотой   степи:   модель   коммуникации   населения   в   древности   и
средневековье. В двух томах.Том 1. Алматы: Международный Центр сближения культур, 2020. – С. 647-654.
552
Сарианиди В.И.  О великом лазуритовом пути на древнем Востоке  //  КСИА, Вып. 114. Москва, 1968. – С. 3-
9 ;   Мавлонов   Ў.М.   Марказий   Осиёнинг   қадимги   йўллари:   шаклланиши   ва   ривожланиш   босқичлари.
Тошкент , 2008 ;   Kaniuth K. Long distance imports in the Bronze Age of Southern Central Asia. Recent finds and
their  implications  for   chronology  and   trade   //  AMIT.   Bd.  42.  2010.  P.  3–22 ;   Lapis  lazuli  bead   making  at   Shahr-i
111 Лаъл йули.  Сополли ва унга туташ маданиятларни Қадимги Шарқнинг
бронза   даври   марказлари   билан   боғлаб   турувчи   энг   қадимги   маъдан   кони
билан   номланувчи   йўл   –   бу   ложувард   йўлидир.   Бадахшон   лаълининг
Қадимги   Шарқ   шаҳарларига   тарқалиш   йули   жахондаги   энг   қадимги   савдо
йули   сифатида   фанга   кирган   ва   «Лаъл   йули»,   «Лазурит   йули»,   «Бадахшон
йули»   каби   номлар   билан   аталиб   келинмокда 553
.   Бу   йўл   орқали   нафақат
бронза   давридаги   энг   нодир   ва   қимматбаҳо   бўлган   ляпис-лазурит   тоши,
балки  сердолик,  ақиқ,  феруза   каби  қимматбаҳо   ва  ярим  қимматбаҳо   тошлар
савдоси, шунингдек, экзотик товар(ёғоч, суяк, фаянс)лар ҳам айирбошланган.
Ляпис-лазурит   –   ўзига   хос   кўк   ранги   ва   ноёблиги   сабабли   неолит
давридан бери қимматбаҳо буюмлар ва тақинчоқлар (маржонлар, қимматбаҳо
тошлар,   муҳрлар,   кичик   безакли   санъат   асарлари   ва   бошқалар)   ни   ишлаб
чиқаришда   фойдаланилган 554
.   Неолит   давридаги   ляпис   лазуритдан   ясалган
дастлабки тақинчоқлар Меҳргар ёдгорлигидан топилган 555
. 
У   юзага   келиши   мумкин   бўлган   геологик   шароитларнинг   нисбатан
камлиги   туфайли   дунё   бўйлаб   ляпис   лазуритнинг   жуда   кам   манбалари
мавжуд 556
.   Беруний   асарида   Цейлон,   Бирма,   Сиам,   Памир,   Бадахшон   ва
Шуғнон   каби   жойларда   лазурит   конлари   мавжуд   эканлиги,   Шуғнон
Бадахшонда   жойлашганлиги   учун   у   ернинг   лаъли   “лаъли   Бадахшон”   деб
аталишини айтиб ўтган 557
. Кўплаб бошқа хорижий илмий тадқиқот ишларида
Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd   millennium   BC   .   Vidale,   М .,   Lazzari   А .
(Eds.). ROMA. ISMEO. 2017.
553
  Шайдуллаев  Ш.Б., Шайдуллаев  А.Ш. (Х) Арали   //   ИМКУ ,   39 .   Самарканд ,   2015. С. 53 - 58; Majidzadeh   Y.
Lapis lazuli and the Great Khorasan Road. In: Paléorient, 1982,  l. 8, n 1. pp. 59-69.
554
  Giudice , Alessandro  Lo;  Debora  Angelici, Alessandro  Re, Gianluca  Gariani,  Alessandro  Borghi, Silvia Calusi,
Lorenzo   Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa   Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin
Lemasson,   Laurent   Pichon,   Brice   Moignard,   Giovanni   Pratesi   &   Maria   Cristina   Guidotti   Protocol   for   lapis   lazuli
provenance determination: evidence for an Afghan origin of the stones used for ancient carved artefacts kept at the
Egyptian Museum of Florence (Italy). Archaeological  and Anthropological  Sciences,   lume 9. 2017. P. 637-638;
Беруний ,  Абу   Райҳон .  Китоб   ал - Жамоҳир   фи - Маърифат   ал - Жавоҳир .  Тошкент , 2017. 290- бет .
555
  Casanova   M. “Lapis lazuli beads in Susa and Central  Asia:  a preliminary study”, in: South Asian Archaeology
1993,   (Annales   Academiae   Scientiarum   Fennicae   ser.   B,    l.   271),   A.   Parpola   et   P.   Koskikallio   (Ed.),   Helsinki,
Suomalainen Tiedeakatemia, 1994, p. 137; Barthelemy De Saizieu Blanche.   Le Cimetière néolithique de Mehrgarh
(Balouchistan pakistanais): apport de l'analyse factorielle. In: Paléorient, 1990,  l. 16, n.1. p. 34.
556
  Vaggelli   G.,   Es   Sebar   L.,   Borghi   A.,   Cossio   R.,   Alessandro   Re.,   Fantino   F.,   Giudice   A.   Improvements   to   the
analytical protocol of lapis lazuli provenance: First study on Myanmar rock samples. The European Physical Journal
Plus, Volume, 134. Sipringer. com, 2019.
557
  Беруний ,  Абу   Райҳон .  Китоб   ал - Жамоҳир   фи - Маърифат   ал - Жавоҳир .  Тошкент, 2017. 251-бет.
112 эса   ушбу   қимматбаҳо   тошнинг   асосий   конлари   Афғонистон   (Сар-e   Санг,
Бадахшон),   Лажувардара   (Тожикистон),   Сват   водийси   (   Покистон),
Малобистр,   Слюдян   (Россия),   Лейк-Харбор   (Канада),   Карен   (Чили)   да
жойлашганлиги   келтириб   ўтилган 558
.   Ляпис   лазуритнинг   яна   бошқа   машҳур
конлари Иркутск (Евроосиёда Байкал кўли жануби, ҳозирги Сибир) ва Мағок
(Мандалай ҳудуди, ҳозирги Мьянма) яқинида аниқланган 559
.
Қадимги   Шарқнинг   барча   цивилизация   марказларини   ўз   ичига   олувчи
ушбу   минералнинг   тарқалиш   географиясининг   кенглиги   ва   унинг   табиий
хомашё манбаларининг чекланганлиги қадимда ушбу улкан ҳудудда мавжуд
бўлган   иқтисодий   ва   маданий   алоқаларни   ўрганиш   учун   муҳим   асос   бўлиб
хизмат қилади. Қадимги шарқда ляпис-лазуритдан ясалган артефакт буюмлар
топилган   янги   археологик   ёдгорликларни   харитага   тушириш   ва   қадимги
шумер   матнларида   ушбу   минералнинг   эслатиб   ўтилиши,   илгари   Шарқда
мавжуд бўлган ляпис-лазурит йўли ҳақида савол туғдиришга имкон беради.
558
  Солодова О.П., Андреенко Э.Д., Гранадчиково Б.Г. Определитель ювелирных и поделочных камней. М .,
1985. С .89.
559
  Giudice , Alessandro  Lo;  Debora  Angelici, Alessandro  Re, Gianluca  Gariani,  Alessandro  Borghi, Silvia Calusi,
Lorenzo   Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa   Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin
Lemasson,   Laurent   Pichon,   Brice   Moignard,   Giovanni   Pratesi   &   Maria   Cristina   Guidotti   Protocol   for   lapis   lazuli
provenance determination: evidence for an Afghan origin of the stones used for ancient carved artefacts kept at the
Egyptian   Museum   of   Florence   (Italy).   Archaeological   and   Anthropological   Sciences,    lume   9.   2017.   P.   63 8;
Favaro   M.,   Guastoni   A.,   Marini   F.,   Bianchin   S.,   Gambiras   A.   Characterization   of   lapis   lazuli   and   corresponding
purified pigments for a provenance study of ultramarine pigments used in works of art. Analytical and Bioanalytical
Chemistry,   Volume,   402.   Sipringer-Verlag,   2012.   –   P.   2196 ;   Vaggelli   G.,   Es   Sebar   L.,   Borghi   A.,   Cossio   R.,
Alessandro   Re.,   Fantino   F.,   Giudice   A.   Improvements   to   the   analytical   protocol   of   lapis   lazuli   provenance:   First
study on Myanmar rock samples. The European Physical Journal Plus, Volume, 134. Sipringer. com, 2019 .
113 Қадимги   Шарқ   мамлакатлари   (Миср 560
,   Месопотамия 561
,   Анатолия 562
,
Хараппа   маданияти 563
,   Эрон 564
)   ва   Ўрта   Осиё   (Жанубий   Туркманистон   –
Олтиндепе 565
)   даги   ляпис-лазуритдан   ясалган   артефакт   буюмларининг
тарқалиш   географияси   мил.авв.   IV   минг   йилликнинг   иккинчи   ярми   ва   III
минг   йилликнинг   ўрталарига   тўғри   келади   ва   айнан   шу   даврда   ушбу   ярим
қимматбаҳо   тошнинг   табиий   хомашё   манбалари   Сар-e   Санг,   Бадахшон,
Помир-Лажувардара,   Чағай,   Иркутск   ва   Мағок   маълум   бўлган.   Юқорида
келтириб   ўтилган   таҳлилий   хулосаларга   асосланиб,   Сар-e   Санг,   Бадахшон,
Помир-Лажувардара,   Чағай   конларини   Қадимги   Шарқдаги   ляпис-лазурит
буюмларининг   асосий   хом   ашё   манбалари   сифатида   келтириб   ўтишимиз
мумкин. 
Бадахшон   кони   энг   муҳим   конлардан   ҳисобланиб,   Месопотамиядан
2414   км   (1500   миля)   узоқликда   жойлашган.   Ўз   ичига   ляпис   –   лазурит
жойлашган   бир   қанча   конларни   қамраб   олади:   Сар-э   Санг,   Чилмак,   Шаға-
Дара-и   Паскорам,   Стромба 566
.   Булар   ичида   энг   кўп   ўрганилгани   Сар-э   Санг
кони бўлиб, у ҳозирги кунда ҳам мавжуд лазурит конларидан биридир. Сар-э
560
  Giudice , Alessandro  Lo;  Debora  Angelici, Alessandro  Re, Gianluca  Gariani,  Alessandro  Borghi, Silvia Calusi,
Lorenzo   Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa   Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin
Lemasson,   Laurent   Pichon,   Brice   Moignard,   Giovanni   Pratesi   &   Maria   Cristina   Guidotti   Protocol   for   lapis   lazuli
provenance determination: evidence for an Afghan origin of the stones used for ancient carved artefacts kept at the
Egyptian Museum of Florence (Italy). Archaeological and Anthropological Sciences,  lume 9. 2017.  P. 63 8.
561
  Bancroft P. Lapis Lazuli from Afghanistan. Sar-e Sang mine, Jurm, Afghanistan // Gem and Crystal Treasures.
Western  Enterprises/  Mineralogical  Record, Fallbrook, CA. 1984. 488 p;   Каттаева   Г . Ч .   Лазурит   манзилгоҳлари
ҳақида   янги   маълумотлар   //   " Биринчи   Президент   И . А .   Каримов   даврида   Ўзбекистонда   тарих   фанининг
юксалиши »   ЎзР   ФА   Археологик   тадқиқотлар   институтида   2018   йил   25-26   январда   ўтказилган   Республика
конференцияси   материаллари .   Самарқанд ,   2018.   52- бет   ;   Zoeldfoeldi   J.   Gemstones   at   Qat?na   Royal   Tomb:
Preliminary Report. Interdisziplinäre Studien zur Königsgruft in Qatna, Edition: 1, Publisher: Harrassowitz Verlag,
Editors: P. Pfälzner, 2011. – P. 242.
562
  Иессен   А.А.   К   хронологии:   Больших   кубанских   курганов.   СА,   1950.   –   С.   177;   Лемлейн   Г.Г.   Техника
сверления  каменных  бус из раскопак на Кавказе. КСИИМК,  вып.  XVIII , 1947. – С. 25.
563
  Сарианиди В.И.  О великом лазуритовом пути на древнем Востоке  //  КСИА. 1968. Вып    . 114.      С . 3.
564
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari   А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017. – P. 86; Tosi Maurizio. The Distribution of
Industrial Debris on the Surface of  Tappeh Hesar as an Indication of Activity Areas. In: Dyson, R. H. & Howard, S.
M. (Eds.), Tappe Hesar: Reports of the Restudy Project, 1976, Casa editrice Le Lettere, Firenze, 1989.
565
  Массон	
 В.М. Алтын-депе.  (Труды   Южно-Туркменской    археологической    комплексной    экспедиции. Т .
XVIII).  Л .,  1981.  С .64-65,  табл . XX, XXI,XXII.
566
  Kelsey Michal Ajango. New thoughts on the trade of lapis lazuli in the Ancient  Near  East c. 3000 – 2000 b.c.
Submitted   to   the   Faculty   of   The   Archaeological   Studies   Program   Department   of   Sociology   and   Archaeology   in
partial   fulfillment   of   the   requirements   for   the   degree   of   Bachelor   of   Arts.   University   of   Wisconsin   –   La   Crosse,
2010.P.7.
114 Санг,   Бадахшон   ляпис-лазурит   конлари   Яқин   Шарқнинг   бронза   даври
ёдгорликларидан   топилган   лазурит   буюмларининг   асосий   манбалари
сифатида   келтирилган.   Турли   замонавий   технологиялар   ёрдамида
текширишлар   натижасида   Шаҳри   Сўхта   ва   Тепаи   Ҳисордаги   лазуритнинг
Сар-е   Санг   конидан   олинган   лазурит   билан   таркибий   жиҳатдан   бир-бирига
ўхшаш   эканлиги   Жанубий   Осиёда   бронза   давридаёқ   ляпис-лазурит
устахоналари бўлганлигидан далолат беради 567
.
Бадахшондан   48   км   (30   миля)   узоқликда   Афғонистондаги   яна   бошқа
бир  лазурит   кони   мавжуд   бўлиб,   бу   Помир   тоғлари   ҳисобланади.   Бадахшон
кони   сингари   ушбу   кондан   топилган   лазурит   тоши   ҳам   очиқ   кўк   рангда.
Помирдаги   лапис   лазурит   конига   кўп   йиллар   афсона   сифатида   қарашган.
Бунинг сабаби лапис лазурит 16500 фут баландликда жойлашган лигидир . Бу
тоғнинг олдида жойлашган дарёлардан бири бўлган Liadjuar-Dara “Ложувард
дарёси” деган маънони англатади 568
.
Ушбу   конлардан   қазиб   олинган   лазурит   бир   неча   йўналишларда
тарқалган:   Жанубда,   Дилмун   ва   Шумер   портлари   орқали   Моҳенжодаро   ва
Хараппага,   Жануби-ғарбда   Ҳилманд   цивилизациясининг   марказлари
томонга:   Лутнинг   чеккалари,   Тепаи   Яҳё,   Аншан   ва   Сузага,   Ғарб   томонда
Эрон ясситоғлигининг  шимолий ёнбағирлари томонга (Тепаи Ҳисор, Сиалк,
Шимолий   Месопотамия   ва   Анатолия),   Шимоли-ғарбда   Жанубий
Туркманистонгача борган 569
. Тадқиқотчилар М. Тоси ва М. Пиперно Қадимги
Шарқ   ва   Месопотамиянинг   ғарбий   шаҳарлари   ўртасидаги   ўзаро   таъсирнинг
кенг   доирасини   кучли   омиллар   орқали   изоҳлаб   берган.   Жумладан,   М.   Тоси
билан   М.   Пиперно   лапис-лазурит   учун   шимолдан   жанубгача   “ишлаб
чиқариш   майдони”   вазифасини   Шимоли-ғарбий   Ҳиндикуш,   Бақтрия,
567
  Tosi Maurizio, Vidale Massimo. 4th Millennium BC Lapis Lazuli Working at Mehrgarh, Pakistan. In: Paléorient,
1990,  l. 16, n°2. – P. 89-99.
568
  Zöldföldi   J,   Kasztovszky   Zs.   Provenance   study   of   Lapis   Lazuli   by   non-destructive   prompt   gamma   activation
analysis   (PGAA),   in:   Y.   Maniatis   (ed.):   ASMOSIA   VII,   The   Study   of   Marble   and   Other   Stones   in   Antiquity   –
Proceedings   of   the   7th   International   Conference   of   the   Association   for   the   Study   of   Marble   and   Other   Stones   in
Antiquity, BCH Suppl., 51, 2009. P. 680.
569
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017. – P.19.
115 Афғонистоннинг   тоғли   туманлари   ва   Белужистон;   “воситачилик   майдони”
вазифасини   Жанубий   Туркманистон,   Горган   (Журжон),   Шарқий   Эрон
платосининг   марказий   қисми,   Сеистондан   токи   Дашти   Лут   ва   Кермонгача
бўлган   ҳудудлари   бажарганлиги,   шунингдек,   ғарбий   “бозор   майдони”
вазифасини   Загрос   тоғларидан   Месопотамиягача   чўзилган   ҳудудлар
бажарганлиги:   Сурия,   Ғарбий   кўрфаз,   Ўрта   Ер   денгизи   соҳиллари   орқали
ўтиб   Мисрда   тугаганлигини   алоҳида   таъкидлаб   ўтишган 570
.   Бундан   кўриниб
турибдики,   Қадимги   Шарқ   марказларини   Ўрта   Осиёнинг   жануби   билан
боғлаб турувчи ляпис-лазурит йўли орқали савдо ва ўзаро маданий алоқалар
алмашинуви   содир   бўлган.   Ляпис-лазурит   савдосида   иштирок   этган
ҳудудларни   учта   тоифага   бўлишимиз   мумкин:   биринчиси-хомашё   ишлаб
чиқарувчи   ҳудуд   (Ўрта   Осиёнинг   жануби);   иккинчиси-воситачи   ҳудуд-
Жанубий Туркманистон ва Яқин Шарқ; учинчиси-бозор майдони вазифасини
бажарувчи   ҳудуд-Миср,   Месопотамия   ва   Ўртаер   денгизи   соҳиллари.   Ушбу
ҳудудлар   ўртасида   мил.авв.   III-II   минг   йилликда   ўзаро   савдо   ва   маданий
алоқалар ривожланиб, ўзига хос интеграцион муносабатлар шаклланган.
Буюк   Хуросон   йўли.   Қадимги   Шарқ   марказларини   Ўрта   Осиё   билан
боғлаб   турувчи   қуруқлик   йўли-Буюк   Хуросон   йўли   деб   ҳам   аталган.   Буюк
Хуросон   йўли   ва   Ложувард   йўлининг   айнан   битта   йўл   эканлиги   бир   нечта
тадқиқотчилар   томонидан   қайд   этиб   ўтилган 571
.   Буюк   Хуросон   йўли   –
«Шимолий   йўл»   деб   ҳам   аталиб,   у   Месопотамия   шаҳарларини   Эрон
Ясситоғлиги,   ва   ундан   Марказий   Осиё   ва   Хитой   билан   боғлаб   турган   катта
трансминтақавий   йўл   ҳисобланган 572
.   Археологик   топилмалар   шундан
далолат   берадики,   бу   йўл   мил.авв.   III   минг   йилликдан   бошлаб,   Марказий
570
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017. – P.49.
571
  Шайдуллаев  Ш.Б., Шайдуллаев  А.Ш. (Х) Арали   //   ИМКУ ,   39 .   Самарканд ,   2015. С. 53 - 58; Majidzadeh   Y.
Lapis lazuli and the Great Khorasan Road. In: Paléorient, 1982,  l. 8, n 1.  –  P. 59-69.
572
  Majidzadeh  Y. Lapis lazuli and the Great Khorasan Road. In: Paléorient, 1982,  l. 8, n 1.  –  P. 59;  Frankfort H.
Iran and Central  Asia: The Grand’Route of Khorasan (Great  Khorasan Road) during the third millennium BC and
the “dark  stone” artefacts //   Jan-Waalke  Meyer.,  Vila E., Mashkour M., Casanova M., Vallet  R . (Eds)The  Iranian
Plateau   during   the   Bronze   Age:   Development   of   urbanisation,   production   and   trade. Archéologie(s),   Lyon,   MOM
Editions, 2019. – P. 247 .
116 Осиё-Эрон-Месопотамия   ўртасида   асосий   савдо   йўлига   айланган 573
.
Аҳамонийлар даврига келиб эса, бу йўл Қироллик савдо йўллар тизимининг
шарқий   қисмини   ташкил   этган 574
.   Бронза   даврида   ушбу   йўл   орқали,   асосан,
экзотик товарлар(қимматбаҳо  тошлар(лазурит, феруза, сердолик, хлорит)дан
ва фил суягидан ясалган артефактлар ) савдоси амалга оширилган.
Феруза   йўли.   Феруза- Марказий   Осиё   ҳудудида   қадимдан   конлари
мавжуд   бўлган   минераллардан   бири   ҳисобланиб,   ушбу   қимматбаҳо   тошдан
ясалган заргарлик буюмлари археологик топилмалар орасида кенг тарқалган.
Феруза   қадимдан   Шарқнинг   энг   яхши   тошларидан   бири   бўлиб   келган 575
.
Айниқса   унинг   мовий   нафис   ранги   асрлар   давомида   ҳукмдорлар   ва
амалдорлар   учун   ҳимоячи,   куч   ва   тинчлик   келтирувчи   вазифасини   бажариб
келмоқда.   Бир   неча   минг   йилликлар   давомида   Эронда   жойлашган   феруза
конлари   Қадимги   Шарқ   учун   заргарлик   буюмларининг,   айниқса   мунчоқ   ва
шокилаларнинг   асосий   манбаи   бўлиб   хизмат   қилган.   М.   Тосининг
тадқиқотларига   кўра,   ушбу   қимматбаҳо   тош   қазиб   олинадиган   тоғ   номи
дастлаб,   мил.авв.   III   минг   йилликда   Шумер   матнларида   келтирилиб
ўтилган 576
.   Шунингдек,   Оссурия   матнларида   ҳам   феруза   тошидан   ромб
шаклида ясалган, Оссурия ҳукмдори Нинурта(Tukulti-Ninurta I(мил.авв.1243-
1207)га   тегишли   шокила   мунчоқ   ҳақида   маълумот   келтириб   ўтилган   бўлиб,
шокила мунчоқнинг марказий қисми орқали иккита тешик очилган 577
. 
Тадқиқотчилар М. Видал ва А. Лаззари ҳаммуҳаррирлигида тайёрланган
монографияда феруза тошининг табиий маъдан конлари қадимда Синой ярим
ороли,   Шарқий   Элбурз   тоғ   тизмасида   (Эроннинг   шимоли-шарқидаги
Нишапур   ва   Дамғон   ҳудудлари),   Қизилқум   саҳросининг   ички   тоғларида,
573
  Frankfort   H.   Iran   and   Central   Asia:   The   Grand’Route   of   Khorasan   (Great   Khorasan   Road)   during   the   third
millennium BC and the “dark stone” artefacts //  Jan-Waalke Meyer., Vila E., Mashkour M., Casanova M., Vallet R .
(Eds)The   Iranian   Plateau   during   the   Bronze   Age:   Development   of   urbanisation,   production   and
trade. Archéologie(s), Lyon, MOM Editions, 2019. – P.  248.
574
  Briant P.  From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns, 2002. – P.358.
575
  Khazeni   A.B. Sky Blue Stone:  The Turquoise Trade in World History. University of California  Press, 2014. –
216 pp .
576
  Tosi   M.   The   problem   of   Turquoise   in   protohistoric   trade   on   the   Iranian   plateau   //   Studi   di   Paleontologia,
Paleoantropologia e Geologia del Quaternario 2 , 1974.  –  P. 147- 1 62.
577
 Grayson A.K. Assyrian Rulers of the Third and Second millennia BC(To 1115 BC). London, 1987. – P. 304.
117 Қадимги   Трансоксианада   ва   Қурамозор   ҳудудидаги   Илоқ   тоғлари   орқали,
шимолий   Зарафшон   водийсида,   Сирдарёнинг   юқори   ҳавзаси   ва   Помирнинг
шимолий   ён   бағрлари   орасида   жойлашганлиги,   бундан   ташқари,   бошқа
эҳтимолий манбалари Эрон Ясситоғлигининг марказидаги Кермон ҳудуди ва
Афғонистоннинг   Жанубий   Ҳирот   ҳудудида   жойлашган   Коҳи-Дашак
ҳудудидан топилганлиги тўғрисида маълумот келтириб ўтилган 578
.
Ушбу   қимматбаҳо   тошдан   ясалган   артефакт   буюмлар   Месопотамияда
деярли   учрамайди,   Тепа   Ҳисорда   кам,   Шаҳр-и   Сўхтада   эса   феруза   тошидан
маржон мунчоқлар ясайдиган устахона қолдиқлари мавжуд бўлиб, уларнинг
БМАК ҳудудида жойлашган бронза даври протошаҳарларида кенг тарқалиши
ушбу даврда Ҳилманд ва Марказий Осиё цивилизациялари ўртасидаги савдо
ва маданий алоқаларнинг асосий кўрсаткичи бўлганлигидан далолат беради.
Ҳозирги   кунда   мил.авв.   III   минг   йиллик   учун   фақатгина   Қизилқум   кони
археологик   жиҳатдан   тасдиқланганлиги   А.В.Виноградов   тадқиқотлари
асосида келтирилган 579
. Шунингдек,  Зарафшон водийси ҳам қадимдан турли
хил   минерал   ва   ресурсларга   бой   бўлган.   Жумладан,   «Қадимги   конларнинг
очилиши»   лойиҳаси   асосида   амалга   оширилган   изланишлар   натижасида
Нурота   тоғларида   қадимдан   фойдаланилган   олтин   ва   феруза   конлари
аниқланган   бўлса,   Молгузар   тоғларида   киновар,   мис   ва   феруза   қазиб
олишнинг қадимий излари,  Зиёвуддин -Зирабулоқ тоғларида қалай ва кумуш-
мишяк рудалари,  Қоратуюб  тоғларида (the Karatube Mountains) мис ва феруза
конларининг   қадимий   излари   топилган.   Шуни   таъкидлаш   керакки,   ушбу
қадимий   кончилик   ишлари,   металл   уюмлар,   эритиш   печлари   қолдиқлари   ва
кончилик жойлари бронза  давридаёқ  фойдаланилган бўлиб,  Катакомб-Сруб-
Андроново   кончилари   ва   металлурглари   томонидан   бошқарилган.   Бундан
ташқари Сиёб, Сазағонсой, Оқсой ёдгорликларидан феруза маржонларининг
ажойиб   тўпламининг   топилиши,   бу   ҳудудд   бронза   давридаёқ   феруза
578
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P. 265.
579
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P. 26 6-267 . .
118 устахоналарининг   мавжудлигидан   далолат   беради 580
.   Бу   эса,   феруза   савдоси
Шимолий   дашт   кўчманчилари   йўли   орқали   ҳам   амалга   оширилганлигидан
далолат беради.
Бронза   даврида   феруза   саноати   айниқса,   Шарқий   Эрон   ҳудудида
ривожланганлигини Шаҳр-и Сўхтадан топилган феруза мунчоқлар ясайдиган
устахона   қолдиқларидан   ҳам   билишимиз   мумкин.   М.   Видал   ва   А.   Лаззари
тадқиқотида айнан ушбу устахонада ясалган мунчоқларнинг шакли, миқдори
ва ясалиш жараёни ҳақида қимматли маълумотлар келтирилган. Хронологик
жиҳатдан,   ляпис-лазуритдан   ясалган   артефакт   буюмларнинг   ривожланиш
босқичи   Шаҳр-и   Сўхтанинг   I   даври(мил.авв.   3150-2750 )га   тўғри   келса,
феруза мунчоқлар, асосан, II давр(мил.авв.   2750-2500 ), камдан-кам ҳолларда
III   давр( 2500-2200 )   қабрларидан   топилган.   М.   Тоси   ушбу   ҳудудда   ляпис-
лазуритга   нисбатан   феруза   тошининг   кўплигини,   айнан   II   ва   III   даврларга
келиб Шаҳр-и Сўхтада тайёр феруза мунчоқлардан фойдаланиш, шаҳарнинг
ишлаб   чиқариш   мажмуаси   томонидан   қайта   ишланадиган   миқдордан   ошиб
кетганлиги билан изоҳланиши айтиб ўтган 581
.
Аслида,   Шаҳр-и   Сўхта   элита   қатлами   томонидан   дафн   маросими
жараёнида феруза тошидан фойдаланиш талаби, Тепа Ҳисордагига қараганда
катта   бўлган.   Ушбу   ҳудудда   тайёрланган   феруза   мунчоқлар,   асосан,   4   хил
шаклда   тайёрланан:   цилиндр,   бочка,   тўртбурчак   ва   эллипс.   Шаҳр-и   Сўхта
устахонаси   ҳудудида   майда   цилиндр   шаклли   мунчоқларнинг   кенг
тарқалганлиги, бу ҳунармандларнинг, асосан, маҳаллий бозор учун маҳсулот
етиштириб   беришидан   далолат   беради 582
.   Бошқа   томондан   эса,   Қизилқум
ишлаб чиқариш маркази бўлган Бешбулоқ I, Гонур 583
  ва Сополли маданияти
580
  Avanesova N.A. The Zeravshan  regional variant  of the Bactria- Margiana Archaeological  Complex: interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P.665-697 .  Fig. 24.1,  18-19 ; 24.3,  10-13, 24 ; 24.4,  10-12, 16-24 ; 24.6,  10-15.
581
  Tosi   M.   The   problem   of   Turquoise   in   protohistoric   trade   on   the   Iranian   plateau   //   Studi   di   Paleontologia,
Paleoantropologia e Geologia del Quaternario.  Volume  2,  1974. –   P. 147-62.
582
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P.  279-280.
583
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. P. 118; P. 115, fig. 207, 209-210;
P. 118, fig. 222; P.120, fig. 227; P. 123, fig. 240; P. 151, fig. 29; Sarianidi V.I.  M а rgush. Mystery and Truth of the
Great Culture.  Aşgabat , 2008. P. 203. fig. 112 .
119 ёдгорликлари 584
дан   топилган   феруза   мунчоқларининг   ҳам   айнан   шу   шаклда
эканлиги, мил.авв. III минг йилликнинг ўрталари ва II минг йиллик давомида
феруза   мунчоқлар   деярли   бир   хил   шаклда   ишлаб   чиқарилганлигини
кўрсатади.   Умуман   олганда,   феруза   савдоси   ва   мунчоқ   ясаш   техникаси
Сеистонни Марказий-Ғарбий ва Жанубий Осиё(Қизилқум, Копетдоғ тоғ олди
зонаси   ва   Сополли   маданияти)   билан   боғлаб   турган.   Демак,   мил.авв.   III-II
минг   йилликда   феруза   талабгир   маҳсулот   бўлиб,   унинг   истеъмоли   Яқин
Шарқ ва Жанубий Марказий Осиё бўйлаб тарқалган.
Сердолик  – асосан, Ҳараппа цивилизациясига хос бўлган хомашё бўлиб,
ушбу   яримқимматбаҳо   тош   ҳақидаги   маълумотлар   Оссурия   матнларида   ҳам
тилга   олиб   ўтилган.   Жумладан,   Оссурия   ҳукмдори   Шамси-Адад   I(мил.авв.
1813-1781)   ҳокимият   тепасига   келгач,   мамлакатда   жуда   катта   сиёсий   ва
маданий   ислоҳотлар   ўтказади.   Ошшур   шаҳрида   худо   Энлилга   атаб,   Ошшур
ибодатхонасини   қурдирган   ва   ибодатхона   деворларини   безашда   олтин,
кумуш,   ляпис-лазурит   билан   биргаликда,   сердолик   тошлардан   ҳам
фойдаланганлигини қайд этиб ўтган: «Мен ўз шаҳрим Ошшур ичида менинг
Худоим   Энлилга   атаб   катта   ибодатхона   қурдирдим.   Ибодатхонани
кедр(ёғочи)   билан   ёпдим.   Хона   ичига   кумуш   ва   олтин   юлдузлар   билан
безатилган   кедр   эшикларини   ўрнатдим.   Ибодатхонанинг   деворлари   остига
кумуш,   олтин,   ляпис-лазурит   ва   сердолик   тошларини   жойлаштирдим;   кедр
қатрони,   энг   яхши   ёғ,   асал   ва   сариёғ   эритмасини   аралаштирдим.   Мен   ўз
хўжайним   Энлил   худосининг   ибодатхонасини   ясадим   ва   уни   «Eamkurkurra»
деб атадим. Ерларнинг ёввойи буқаси ибодатхонаси, менинг шаҳрим Ошшур
билан биргаликда, менинг хўжайним, Энлил ибодатхонаси» 585
.  
584
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 97. Табл. 30, 14;  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of
fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand , 2016.   P . 45, 235, 307.   Plate . 12 , 8 ; 8,   7, 8 ; 15,   5 ; Сверчков М.,
Бороффка   Н.,   Люне   Э.,   Рахманов   У.В.   Отчёт   Байсунской   археологической   экспедиции   о   раскопках
поселения Молали в Алтынсайском районе Сурхандарьинской области в 2012 году. Ташкент, 2013. – C.25;
Treasures   of   ancient   cultural   monuments   of   Uzbekistan.   The   State   Museum   of   History   of   Uzbekistan.   T.,   2018
[O’zbekiston madaniy yodgorliklari xazinasi   [Matn]: albom/katalog. O’zbekiston tarixi davlat muzeyi. – Toshkent:
San’at jurnali nashriyot, 2018.  –  P.  44.  Fig. 72.
585
Grayson A.K. Assyrian Rulers of the Third and Second millennia BC(To 1115 BC). London, 1987. – P.  49. 
120 Яшил   яшма   тошидан   ясалган   камон   ўқи   мил.авв.   IV-V   минг
йилликларда   Меҳргардан   топилган   бўлиб,   сердолик,   феруза   ва   лазурит
мунчоқларнинг тешикларини бурғулаш учун ишлатилган 586
. 
Ўрта   Осиё   ҳудудидаги   энг   дастлабки   Ҳараппа   цивилизациясига   хос
бўлган   ўйма   сердолик   мунчоқлар   (etched   carnelian   beads)   Олтинтепа
ёдгорлигининг   Намозгоҳ   V   га   оид   маданий   қатламидан   топилган 587
.   Ушбу
мунчоқларнинг   топилиши   Копеттоғ   ҳудуди   аҳолиси   Илк   ва   Ўрта   Бронза
даврига   келиб,   сердоликдан   фойдалана   бошлаганлигини   кўрсатади 588
.
Шунингдек,   ушбу   шаклда   ясалган   сердолик   мунчоқларнинг   бештаси
Улуғтепа   ёдгорлигидан   ҳам   топилган 589
.   Гонуртепанинг   элита   қатламига
тегишли   1999-2001   қабрларидан   7   та   ўйма   шаклдаги 590
,   бошқа   турли   хил
қабрлардан цилиндр, бочка ва айлана шаклдаги сердолик мунчоқлар 591
 топиб
ўрганилган.   Айнан   шу   шаклдаги   сердодолик   мунчоқлар   Сополли
маданиятининг   Жарқўтон   ёдгорлигидан   ҳам   топиб   ўрганилган 592
.   Ўйма
сердолик   мунчоқлар   Ҳинд   цивилизациясининг   ўзига   хос   ишлаб   чиқариш
шаклига   тегишли   бўлиб,   узоқ   муддатли   халқаро   савдога   асосланган
муносабатларни   акс   эттиради 593
.   Бундан   ташқари,   цилиндр,   айлана,   квадрат,
586
  Kulke H .,  Rothermund   D. A History of India . Routledge . 22.   New   York ,  2004. –  P . 22.
587
  Кирчо   Л.Б.,   Алекшин   В.А.   Хронология   эпохи   позднего   энеолита   –   средней   бронзы   Средней
Азии(погребения   Алтын-депе)   //   Российская   академия   наук   институт   истории   материальной   культуры
труды.   Том ,   XVI.   Санкт - Петербург ,   2005.   –   C.   391-392.   Рис.22 ;   Kircho   L . B.   The   Rise   of   the   Early   Urban
Civilization   in   Southwestern   Central   Asia   (from   the   Middle   Chalcolithic   to   the   Middle   Bronze   Age   in   Southern
Turkmenistan)  // Lyonnet B., Dubova   N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. –
P. 1 3 4.
588
  Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern   Central   Asia.   Recent   finds   and   their
implications for chronology and trade // AMIT. Band, 42. 2010. – P. 3-22
589
  Bendezu-Sarmiento   J.   Funerary   Rituals   and   Archaeo-thanatological   Data   from   BMAC   Graves   at   Ulug-Depe
(Turkmenistan)   and   Dzharkutan   (Uzbekistan)   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 4 13 .
590
  Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern   Central   Asia.   Recent   finds   and   their
implications for chronology and trade // AMIT. Band, 42. 2010. – P. 7.
591
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007.  –  P. 115 -116.  Fig. 207, 209-210;
Sarianidi   V . I.,   Dubova   N . A.,   Samurskiy   K . S.   Treasures   of   ancient   Margiana.   Photoalbum.   Second,   corrected   and
supplemented edition. –  М .: Staryi Sad, 2020 . –  P. 70-71, 75.
592
  Treasures  of ancient  cultural  monuments of Uzbekistan. The State Museum of History of Uzbekistan. T., 2018
[O’zbekiston madaniy yodgorliklari xazinasi   [Matn]: albom/katalog. O’zbekiston tarixi davlat muzeyi. – Toshkent:
San’at jurnali nashriyot, 2018.  –  P.  44.  Fig. 72.
593
  Bendezu-Sarmiento   J.   Funerary   Rituals   and   Archaeo-thanatological   Data   from   BMAC   Graves   at   Ulug-Depe
(Turkmenistan)   and   Dzharkutan   (Uzbekistan)   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 4 13 .
121 бочка шаклидаги сердолик мунчоқлар Сополли маданиятининг Сополлитепа,
Мўлалитепа,   Бўстон   VI,   Жарқўтон 594
,   шунингдек   Афғонистон   –   Дашли,
Шўртўқай, Зарафшон водийси – Сазағон 595
, ёдгорликларидан ҳам топилган.
Хараппа   цивилизациясига   хос   бўлган   сердоликдан   ясалган
мунчоқларнинг тарқалиш даврий санаси мил.авв. III минг йилликнинг охири
ва   II   минг   йилликнинг   бошларига   тўғри   келиб,   Месопотамияда   уларнинг
тарқалиши   ЭД   III-Исин-Ларса   даврига   тўғри   келади.   Уларнинг   Шўртўқай,
Гонур, Дашли, Жарқўтондан топилиши ушбу ҳудудлар ўртасида маданий ва
савдо   алоқаларининг   қадимдан   мавжудлигини   исботлайди 596
.   Юқорида
келтириб   ўтилган   илмий   далиллар   эса,   ушбу   алоқалар   Месопотамия-Эрон-
Сеистон-Жанубий   Туркманистон-Шимолий   Афғонистон   ва   Жанубий
Ўзбекистон йўналишида амалга оширилганлигини кўрсатади.
Хлорит   –   маданиятлараро   тарқалган   минерал   ҳисобланади.   О.А.
Ҳамидов, ўз илмий тадқиқот ишида Қадимги Шарқда хлорит ёки стеатитдан
ясалган   буюмлар   асосан   Эрон   ҳудудида   жойлашган   маконлардан
тарқалганлигини турли хорижий тадқиқотлар асосида қайд этиб ўтган. Эрон
ҳудудида   аниқланган   Тепа   Яҳё   ва   Жирофт   каби   ёдгорликлардан   топилган
хлоритдан   ясалган   минглаб   буюмлар   фанга   киритилганлигини   ва   бу   эса   ўз
навбатида Эроннинг табиий қазилмаларга бой ҳудудда географик жойлашуви
594
  Аскаров   А.   Сапаллитепа.   Ташкент,   1973.   –   С.   97.   Табл.   30,   14;   Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая
куль тура эпохи бронзы юга Узбекистана.  –  Ташкент, 1977.  –  С. 221.  т абл.  LVIII, 1,   2 ;  Avanesova N.A.  Buston
VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.3 22.  Plate.50, 12;
595
  Avanesova N.A. The Zeravshan  regional variant  of the Bactria- Margiana Archaeological  Complex: interaction
between   two   cultural   worlds   //   Lyonnet   B.,   Dubova   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P. 686, .
596
  Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   Questioning   the   Oxus   Civilization   or   Bactria-Margiana   Archaeological   Culture
(BMAC):   an   Overview   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).
Routledge, 2020. – P. 7 – 66 ;   Ljubov’B. Kircho.   The Rise of the Early Urban Civilization in Southwestern Central
Asia (from the Middle Chalcolithic to the Middle Bronze Age in Southern Turkmenistan)  // Lyonnet, B., Dubova, N.
A.  (Eds.).   The  World   of  the  Oxus  Civilization  (1st  ed.).  Routledge,  2020.  –  P.  110 ;   Treasures   of  ancient   cultural
monuments   of   Uzbekistan.   The   State   Museum   of   History   of   Uzbekistan.   T.,   2018   [O’zbekiston   madaniy
yodgorliklari   xazinasi   [Matn]:   albom/katalog.   O’zbekiston   tarixi   davlat   muzeyi.   –   Toshkent:   San’at   jurnali
nashriyot, 2018.  –  P.  44.  Fig. 72.
122 туфайли   жанубий   Евроосиё   кенглигида   коммуникацион   йўлларнинг   пайдо
бўлишида асосий вазифани бажарганлигини алоҳида қайд этиб ўтган 597
.
Фил   суяги   -   маданиятлараро   кенг   тарқалган   хомашёлардан   биридир.
Матнли,   тасвирли,   археологик,   палеоэкологик   ва   зооархеологик   далиллар
асосида   Қадимги   Яқин   Шарқ   ҳудудидан   топилган   фил   суягидан   ясалган
артефакт буюмларнинг асосий манбаи бўлган, Бронза ва Илк Темир даврига
оид   филлар   яшайдиган   ҳудуд   сифатида   Оронтес   ва   Амуқ
водийлари 598
(Orontes and Amuq plains )   ва Ҳиндистон ҳудуди тилга олинган 599
.
Ўрта   Осиёдаги   бронза   даври   ёдгорликларидан   топилган   фил   суягидан
ясалган   артефакт   буюмларнинг   Ҳинд   цивилизацияси   бронза   даври
марказларидан   топилган   буюмлар   билан   шаклан   ўхшашлиги,   бу   иккала
ҳудуд   ўртасида   бронза   давридаёқ   савдо   ва   маданий   алоқалар   тараққий
этганлигини   кўрсатади.   Ҳинд   водийсининг   ғарбий   қисмида   жойлашган
бронза даври ёдгорликларидан топилган Осиё фил суягидан ясалган артефакт
буюмлар   топилиши   одатда   Ҳинд   минтақасидан   тайёр   буюмларни   олиб
киришга   далил   сифатида   қаралади 600
  Маълумки,   Ҳараппа   цивилизацияси
Қадимги   Ҳинд   дарёси   ҳавзаси(ҳозирги,   Покистон   ва   Шимолий-Ғарбий
Ҳиндистон) бўйида мил. авв. 2600/2500-1900 йиллар оралиғида ривожланган
ва   Миср,   Месопотамия,   Эрон   Ясиитоғлиги   ҳудудидаги   бронза   даври
цивилизация марказлари билан ягона тарихий бирликда бўлган. Тадқиқотлар
шуни   кўрсатадики,   ушбу   цивилизация   ёдгорликларидан   топилган   артефакт
буюмлари   параллел   ривожланган   ва   бир-бирига   шакли   ва   хомашёси
жиҳатдан   жуда   ўхшаш.   Бу   эса,   ушбу   ҳудудлар   ўртасида   маданий   ва   савдо
597
  Хамидов О.А. Шимолий Бақтриянинг Кучук I даврига оид митти ўғирча ва ўғирдасталари // Ўзбекистон
археологияси, 1(18), 2019. Самарқанд, 2019. 73-74 бб.
598
  Изоҳ.   Оронтес   ва   Амуқ   водийлари   –   ҳозирги   Туркия   ва   Сурия(Кичик   Осиё)   ҳудудларида   жойлашган
бронза даврига оид филлар яшайдиган ҳудуд.
599
  Massaa   M . ,   Palmisanob   A .   Change   and   continuity   in   the   long-distance   exchange   networks   between
western/central   Anatolia,   northern   Levant   and   northern   Mesopotamia,   c.   3200–1600   BCE .   Journal   of
Anthropological Archaeology ,  Volume 49. Elsevier.com, 2018. – P. 6 9.
600
  Cleuziou S., Tosi  M. Ra's al-Jinz and the prehistoric coastal  cultures  of the Ja'alan //  Journal  of Oman Studies
Volume,   1 1. – P.   19 - 73 ; Sarianidi V.I. Margush: Ancient  Oriental Kingdom in the old Delta of the Murgab River.
Ashgabad, 2002. – P. 154;  Döpper S., Schmidt  C. Bericht  über die Ausgrabungen  2011 und 2012 in Bāt  und Al-
Ayn, Sultanat Oman // Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, Volume, 145. Berlin, 2013. – P. 23-52.
123 алоқалари ривожланганлигини кўрсатади 601
. Яқин йилларда қўлга киритилган
илмий   далиллар   ушбу   алоқалар   тизимидан   Окс   цивилизацияси   ҳам   фаол
қатнашганлигини   кўрсатади.   Мил.авв.   III   минг   йилликнинг   сўнгги   чорагида
Окс цивилизацисининг шаҳар марказлари Ҳинд водийси, Эрон Ясситоғлиги,
шунингдек,   Месопотамия,   Левант   ва   Форс   кўрфази   минтақалари   билан
тижорат ва маданий алмашинувни ривожлантирганлиги, эҳтимол Ўрта Осиё
тоғларида   катта   дарёларнинг   аллювиал   ҳавзаларида   бўлмаган   қимматбаҳо
тошлар   ва   минералларнинг   мўл-кўл   манбалари   мавжудлиги   билан
изоҳланади. Марғиёна  ҳудудида жойлашган Гонуртепа, Олтинтепа, Келлели
VI,   Аджи-Куи   IX,   Бақтриядаги   Дашли   III   ва   Жарқўтон   ҳудудларида   олиб
борилган   археологик   қазишмалар   натижасида   қўлга   киритилган   илмий
ютуқлар ушбу фикрни тасдиқлайди. Бақтрия ва Марғиёнадан топилган Ҳинд
артефакт   буюмлари,   асосан,   ярим   қимматбаҳо   тошлар   ва   фаянсдан   ясалган
артефакт буюмлар, юмшоқ тошдан ясалган  кичик идишлар ва  фил суягидан
ясалган   турли   бумлардан   иборат.   Улар   орасида,   айниқса,   фил   суягидан
ясалган   артефакт   буюмлар   миқдор   жиҳатдан   кўпчиликни   ташкил   этади.
Хусусан, Гонуртепадан, иккита фил суягидан ясалган  тароқлар 602
(2228, 2900
қабрлардан   топилган)   ва   билагузуклар 603
топилган.   Юза   қисмида   думалоқ
шаклдаги   ўйма   нақшли   фил   суягидан   ясалган   тароқлар   Ҳинд   водийсининг
бронза   даври   ёдгорликларидан   ҳам   топилган 604
.   Уларнинг   тарқалиш
географияси   Жанубий   Ўзбекистон-Сополлитепа 605
,   Жанубий-Ғарбий
601
  Frenez D. Manufacturing and trade of Asian elephant i ry in Bronze Age Middle Asia. Evidence from Gonur
Depe (Margiana, Turkmenistan) // Archaeological Research in Asia. Elsevier.com, 2017. – P. 2352-2267.
602
  Изоҳ. № 2228 қабрдан топилган тароқнинг ўлчами 11х10, 5 см бўлса, № 2900 қабрдан топилган тароқнинг
ўлчами   эса,   12   х   8,   5   см,   ўймакор   нақшлар   билан   безатилган.   Sarianidi   V.I.   Necropolis   of   Gonur.   English
translation by Inna Sarianidi. 2007.  –  P.  122.  Fig.  239 ;  Frenez D. Manufacturing and trade of Asian elephant i ry
in Bronze Age Middle Asia. Evidence from  Gonur Depe (Margiana, Turkmenistan) // Archaeological  Research in
Asia. Elsevier.com, 2017. – P. Fig.4. 1, 2.
603
  Sarianidi V . I., Dubova N . A., Samurskiy K . S.   Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Second, corrected and
supplemented edition. –  М .: Staryi Sad, 2020 . –  P. 7 6.
604
  Marshall   J.H.   Mohenjo-daro   and   the   Indus   Civilization.   In:   Being   an   Official   Account   of   Archaeological
Excavations at Mohenjo-daro Carried out by the Government of India between the Years 1922 and 1927. London,
1931. –  P. 532;  Mackay  E. J. Further excavations at Mohenjo-Daro. In: Being an Official Account of Archaeological
Excavations at Mohenjo-Daro Carried Out by the Government of India 1927–1931.New Delhi, 1938.  Plate. XCI,  26 .
605
  Изоҳ.   Сополлитепадан   топилган   ушбу   шаклдаги   тароқлар   ёғочдан   ясалган.   Аскаров   А.А.
Древнеземледельческая  култура   эпохи   бронзы  юга   Узбекистана.  Ташкент,  1977 .  –  С.  188.  Табл.   XXIV ,   12,
13.
124 Арабистон   –   Рас   Ал-Жинз   РЖ-2,   Телль-Абрақ   ва   Бат(Ras   Al-Jinz   RJ-2,   Tell
Abraq,   and   Bat) 606
,   Жанубий-Шарқий   Эрон-Бампур   ва   Шаҳр-и   Сўхта
ҳудудларига тўғри келади 607
. 
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   ҳам   суякдан   ясалган   артефакт
буюмларнинг   жуда   кўплаб   намуналари   топилган.   А.А.   Асқаров   ва   Ш.Б.
Шайдуллаев   ҳаммуаллифлигида   нашрдан   чиққан   илмий   мақолада   Сополли
маданияти   ёдгорликларидан   топилган   фил   суягидан   ясалган   артефакт
буюмларни   қуйидагича   изоҳланган:   «Фил   суягидан   ясалган   артефакт
буюмлар   Қадимги   Шарқ   дунёсида   энг   кенг   тарқалган   ноёб   топилмалар
бўлиб,   улар   квадрат,   доира   ва   таёқча   шаклида   ясалган.   Юза   ва   ён
томонларига   айлана   кўринишидаги   «циркульный »   безакнинг   чизилиши
характерлидир.   Ушбу   предметларнинг   тарқалиш   географияси   Хараппа
маданиятининг тарқалиш географиясига мос келади» 608
.
Фил   суягидан   ясалган   артефакт   буюмлар   тақинчоқлар   орасида   ҳам
мавжуд   бўлиб,   улар   асосан,   тўғноғич   ва   билагузукларни   ясашда
фойдаланилган.   Жумладан,   Гонуртепадан   бир   жуфт   фил   суягидан   ясалган
билагузуклар   топилган 609
.   Оддий   таёқ   шаклидаги   фил   суягидан   ясалган   соч
тўғноғичларнинг   Окс   цивилизацияси   ҳудудида   жуда   кўп   намуналари
ўрганилган.   Хусусан,   Сополлитепадан   5   та 610
,   Жарқўтондан   10   та 611
,
606
  Döpper   S.,   Schmidt   C.   Bericht   über   die   Ausgrabungen   2011   und   2012   in   Bāt   und   Al-Ayn,   Sultanat   Oman   //
Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, Volume, 145. Berlin, 2013. – P. 23–52 .  Fig.10; Potts D.T. Ancient
Magan: The Secrets of Tell Abraq. Trident Press. London, 2000. – P. 102.
607
  Frenez D. Manufacturing  and trade of Asian elephant i ry in Bronze Age Middle Asia. Evidence from Gonur
Depe (Margiana, Turkmenistan) // Archaeological Research in Asia. Elsevier.com, 2017. – P.  9.
608
  Асқаров   А.А.,  Шайдуллаев   Ш.Б.  Бақтриянинг  Бронза  ва   Илк   Темир  даври   маданиятлари  хронологияси.
Ўзбекистон   тарихи  моддий   маданият   ва  ёзма  манбаларда   //   Ўзбекистон   Республикаси  Фанлар  Академияси
“Фан” нашриёти. Тошкент , 2005. 40-41  бетлар .
609
  Sarianidi V . I., Dubova N . A., Samurskiy K . S.   Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Second, corrected and
supplemented edition. –  М .: Staryi Sad, 2020 . –  P. 7 6.
610
  Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 98. Табл. 32,  19-2 .
611
Аскаров А.  Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. Ташкент, 1977. – С. 77. Табл.
36,  1-2 ;  Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М. Отчёт Шерабадского отряда за 1996 год(Узбекско-Германская
Бактрийская экспедиция). Фонд. 5. Д. 161. Самарқанд, 1996. – С. 48, 53; Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер
М.,   Каниут   К.   Отчёт   Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).
Фонд.   5.   Д.   162.   Самарқанд,   1998.   –   С.   153;   Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   2001   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   185.
Самарқанд, 2002. – С. 78;  Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж.,
Люно Э., Суер  Ж., Жан-Клод  Лижер.,  Молез  Д.,  Керван  М. Отчёт  о проведении  полевых исследований  на
памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2009   год.   Фонд.   5.   Д.   225.   Самарқанд,   2010.   –   С.   32;   Мустафакулов
125 Гонуртепадан 8 жуфт соч тўғноғичлар ўрганилган бўлиб, уларнинг вазифаси
борасида   тадқиқотчилар   томонидан   аниқ   бир   таҳлилий   хулоса
келтирилмаган.   Д.   Френез   Гонуртепадан   топилган   ушбу   шаклдаги
таёқчаларни   «ўйин   таёқчалари»   сифатида   изоҳласа 612
,   К.Каниут   эса,   улар
«ўйин   қисмлари»,   «фол   очадиган   таёқчалар»,   «ошиқ   ўйини   таёғи»
вазифаларини   бажарган   бўлиши   мумкин   деб   изоҳлайди 613
.   Фил   суягидан
ясалган   артефакт   бумларнинг   яна   бири   –   бу   5х5   ўлчамли,   тўртбурчак,
квадрат, айлана ва саккиз қиррали ўйма нақш(тўғри чизиқ ва доира мотиф)ли
кичкина   тахтачалардир.   Таёқча   ва   тахтачаларнинг   жуда   ўхшаш   намуналари
Мохенжо-Даро 614
,   Ҳараппа 615
,   Чанҳу-Даро 616
  каби   Ҳинд   цивилизацияси
марказларидан  топилган.   Ушбу  артефакт  буюмларнинг  ўзига   хос  белгиси,   3
тадан 5 тагача айлана, хоч ва тўғри чизиқли нақшларнинг чизилишидир.
Ҳинд   цивилизацияси   марказларида   Марказий   Осиё   металл
буюмлари(ажратилган муҳрлар, қурол-яроғ ва тўғноғичлар)нинг мавжудлиги
иккала   минтақа   ўртасидаги   савдо   ва   маданий   алоқаларнинг   мавжудлигидан
далолат   беради.   Аммо,   би   иккала   ҳудуд   ўртасидаги   савдо,   тўғридан-тўғри
алоқалар натижасида эмас, балки маҳаллий алмашинув шароитида мил. авв.
II   минг   йиллик   бошларида   Намозгоҳнинг   Кермон   ва   Белуджистонга
таъсирининг кенгайиши билан изоҳланади 617
. 
С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Искандерова А., Рахимов К., Люилье Ж., Керван М., Сармьенто
Д.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт
Узбекско-Французской   международной   археологической   экспедиции(   УзФМАЭ)   за   2012   год.   Фонд.   5.   Д.
226.  Самарқанд, 2013.
612
  Frenez D. Manufacturing  and trade of Asian elephant i ry in Bronze Age Middle Asia. Evidence from Gonur
Depe (Margiana, Turkmenistan) // Archaeological Research in Asia. Elsevier.com, 2017. – P.  9.  Fig. 8.  1, 2, 3, 4.
613
  Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern   Central   Asia.   Recent   finds   and   their
implications for chronology and trade // AMIT. – Band. 42. – 2010. – P.  6-7 . Fig. 3, 4.
614
  Marshall   J.   Mohenjo-Daro   and   the   Indus   civilization:   b eing   an   official   account   of   archaeological   excavations
carried out by the government of India between the   years   1922   and   1927 .  London ,  1931 . Plate. 132,  22-26 ; 134,  3 ;
Mackay E. J. Further excavations at Mohenjo-Daro.Being an official account of archaeological excavations carried
out by the government of India between the years 1927and 1931. Delhi, 1938. Plate. 138,  41-61 ; 143,  19-54 .
615
  Vats   M.   S.   Excavations   at   Harappa:   being   an   account   of   archaeological   excavations   at   Harappa   carried   out
between the years 1920-1921and 1933-34. Delhi, 1940. Plate. 95, 388; 119.
616
 Mackay E. J. Chanhu-Daro excavations, 1935–1936 // American Oriental Series, Volume, 20.New Haven, 1943.
– P. 171. Plate. 60,  12, 16 .
617
  Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern   Central   Asia.   Recent   finds   and   their
implications for chronology and trade // AMIT. – Bd. 42. – 2010. – P. 3-22.
126 «Миср   фаянси».   Фаянс   -   Қадимги   Шарқда   маданиятлараро   кенг
тарқалган   хомашё   турларидан   бири   ҳисобланиб 618
,   улар   буйрак   шаклидаги
«илоҳий»   идишлар,   кичик   ҳажмли   коса   шаклли   идишлар,   ҳар   хил
тақинчоқлар мажмуасидан иборат. Жарқўтон ёдгорлигининг илк даврига оид
қатламларидан   ушбу   идишлар   ва   тақинчоқлар   кўплаб   топилган.   Буйрак
шаклидаги   фаянсдан   ясалган   идишлар   Месопотамиядан   кўра   Хараппа
ёдгорликларида   кўпроқ   учрайди.   Жумладан,   Жарқўтон   ёдгорлигидан
топилган фаянсдан ясалган идишлар сиртидаги «pipal» дарахтининг тасивири
Ҳиндистон   ва   Покистон   ҳудудларига   хос   бўлган   ўсимликлар   дунёсига
киради.   Фаянсдан   ишланган   ва   «pipal»   тасвирланган   идишлар   Ҳинд-
Месопотамия   ҳудудларидаги   Асмара,   Теллодаги   Иштар   ибодатхонасидан,
Телл   Брак   ёдгорлигидан,   Ҳиндистоннинг   деярли   барча   бронза   даври
ёдгорликларидан   топилган 619
.   Ҳинд   цивилизациясига   хос   фаянсдан   ясалган
артефакт буюмлардан яна бири – бу билагузук ва юрак шаклидаги шокилалар
бўлиб,   уларнинг   Гонуртепа   ва   Жарқўтондан 620
  топилиши   тўғридан-тўғри
импорт   ва   технология   трансферини   кучайтиради 621
.   Юқоридаги   илмий
далиллардан   кўриниб   турибдики,   «миср   фаянси»дан   ясалган   артефакт
буюмлар   мил.   авв.   III   –   II   минг   йилликдаги   Қадимиги   Шарқ   ва   Ўрта   Осиё
жанубий   ҳудудлари   ўртасидаги   халқаро   савдода   асосий   буюмлардан   бири
ҳисобланган.
Металлар   ҳам,   савдо-сотиқ   жараёнида   фойдаланилган   энг   асосий
товарлардан   бири   ҳисобланган,   чунки   Марказий   Осиё   турли   хил   рудаларга,
618
  Nicholson   P . T.   Faience   technology   //   In   Willeke   Wendric   (Eds.)   UCLA   Encyclopedia   of   Egyptology,   Los
Angeles, 2009. – C. 1.
619
  Асқаров   А.А.,  Шайдуллаев   Ш.Б.  Бақтриянинг  Бронза  ва   Илк   Темир  даври   маданиятлари  хронологияси.
Ўзбекистон   тарихи  моддий   маданият   ва  ёзма  манбаларда   //   Ўзбекистон   Республикаси  Фанлар  Академияси
“Фан”   нашриёти.   Тошкент ,   2005.   40- бет ;   Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern
Central  Asia.  Recent  finds  and   their   implications  for   chronology  and   trade   //  AMIT.   –  Band.  42.  –  2010.  –  P.   6-
7 . Fig. 3, 4.
620
 Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Хасанов М., Рахмонов У., Люилье Ж, Люно Э., Суер Ж., Жан-
Клод Лижер., Молез Д., Керван М.  Отч ё т о проведении полевых исследований на памятнике эпохы бронзы
Джаркутане 2009 год.  –  C .   28.
621
  Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern   Central   Asia.   Recent   finds   and   their
implications for chronology and trade // AMIT. – Bd. 42. – 2010. – P.  8;  Sarianidi V.I.  M а rgush. Mystery and Truth
of the Great Culture.  –  Aşgabat , 2008.  –   P. 197.
127 айниқса   мис   ва   қалайга   жуда   ҳам   бой   бўлган 622
.   Қалай   ва   мис   маҳаллий
хомашё   бўлиб,   ушбу   металларнинг   ишлаб   чиқариш   жараёнида
фойдаланилиш даври борасида бир нечта илмий қарашлар мавжуд. Чунончи
К. Каниут томонидан қалай Окс цивилизациясининг дастлабки иккита даври
мобайнида   кам   фойдаланилганлиги   қайд   этилган   бўлса 623
,   В.Д.   Рузанов   ва
В.К.   Пиготт   Намозгоҳ   IV   давридан   бошлаб   ишлаб   чиқариш   жараёнида
фойдаланилганлигини   ва   Намозгоҳнинг   кейинги   босқичлари   даврида   ундан
фойдаланиш   ўсиб   борганлигини   қайд   этиб   ўтган 624
.   Талқиқотчиларнинг
фикрига   қараганда   қалай   Бақтрияда   кенг   тарқалган,   айниқса   Шимолий
Бақтрия   ҳудудида   жойлашган   сўнгги   бронза   даври   ёдгорлиги   бўлган
Сополлитепа   ёдгорлигидан   қалай   бронзадан   ясалган   артефакт   буюмларнинг
кўплаб   намуналари   топилган 625
.   Бронза   даврида   минтақадаги   турли
ҳудудларни   қадимги   конлар   билан   боғловчи   йўлар   тизимида   қалай   конлари
ҳам   ўзига   хос   ўрин   тутган 626
.   Н.А.   Дубува   ва   Б.   Лионне   тадқиқотида,
Марказий   Осиё   ҳудудида   бронза   давридаёқ   мавжуд   бўлган   қуйидаги   қалай
конлари   ҳақида   маълумот   келтириб   ўтилган:   Қарноб(Узбекистон),
Мушистон(мил.авв.   XXII-XX,   Тожикистон ).   Шунингдек,   ушбу   қалай
конларидан   унчалик   узоқда   жойлашмаган   БМАКнинг   дастлабки   босқичи
тегишли,   металлургия   ўчоғи   бўлган   Тўғайда   қалай   излари   ва   Сазағон
622
  Lyonnet   B. Another Possible Interpretation of the Bactro- Margiana Culture (BMAC) of Central Asia: The Tin
Trade  //  Jarrige  C., Lefèvre  V.  ( Eds ) .   In South Asian  Archaeology  2001,  l. I. Paris:  Editions Recherche  sur  les
Civilisations, 2005. – P.  191-200 .
623
 Kaniuth K .  Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus Nordbaktrien  //  AMIT . Band 6. - Berlin. 2006 ; 
Kaniuth K.  The Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for the
“Tin Question”. Iranica   Antiqua ,  Vol .  XLII , 2007. –  P . 30 - 31 .
624
 Рузанов В.Д.  Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы. Самарканд :   Институт   археологии
АН   РУз , 2013;   Pigott   V.C . The Bactria-Margiana Archaeological  Complex (BMAC), the Seima- Turbino Horizon
and a Possible Eastward Transmission of Tin-Bronze Technology in Later Third and Early Second Millennium BCE
Inner Asia // Linduff K.M.,  Rubinson K.S. (Eds). In How Objects Tell Stories: Essays in Honor of E.C. Bunker, ed.
and. Inner and Central Asian Art and Archaeology, Volume I. Turnhout: Brepols, 2018. – P. 191-221.
625
  Аскаров   А.А.,   Рузанов   В.Д.   Некоторые   данные   о   металлических   сплавах   с   поселения   Сапаллитепа   //
ОНУ-1977.   Вып.   6,   Ташкент, 1977 .   –   С.   56-59 ;   Аскаров   А.А.,   Рузанов   В.Д.   Результаты   исследования
химического состава металла из могильников  Бустан  3, 4 и 5 // ИМКУ, 23. Ташкент , 1990.  – C.6-12;  Kaniuth
K .   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.   Band   6.   -   Berlin.   2006.   –   P.259 ;   Kaniuth   K.   The
Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for the “Tin Question”
// Iranica Antiqua, Vol.  XLII, 2007.  –   P . 23 – 40 ; Рузанов В.Д.  Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху
бронзы. Самарканд: Институт археологии АН РУз, 2013 .
626
  Мавлонов   Ў.М.   Марказий   Осиёнинг   қадимги   йўллари:   шаклланиши   ва   ривожланиш   босқичлари.
Тошкент, 2008. – Б. 34-35.
128 ёдгорлигининг   1-қабридан   топилган   «бронза»   қуймалари   топилиши   ушбу
ҳудудда   металл   қуйиш   устахонаси   мавжудлигидан   далолат   беради.   Бундан
ташқари,   Эронда   олиб   борилган   янги   тадқиқотлар   Месопотамияда
ишлатилган   қалайнинг   Загрос   тоғининг   шимолига   яқин   ҳудудлардан   олиб
келинганлиги   кўрсатади 627
.   Бироқ,   ушбу   маълумот   мил   авв.   XIX-XVIII
асрларда ёзма манбалари(Карум Канеш II ва Мари)га зид келади, чунки ушбу
матнларда қалай ва ляпис-лазурит хомашёси учун жанубнинг қулайлиги аниқ
эслатиб  ўтилган:   савдогарлар  Марига  қалай  ва ляпис-лазуритни  сотиб  олиш
учун   Эшнуна,   Телль-Асмар   ёки   Сузага   боришига   тўғри   келган 628
.   Оссурия
савдогарлари эса, қалайни Ошшур шаҳрида Канеш ва жанубий-шарқ («Қуйи
мамлакат»)дан   келган   Оссуриялик   бўлмаган   савдогарлардан   олтин   ва
кумушга   айирбошлаганликлари   тадқиқотларда   қайд   этиб   ўтилган 629
.   В.К.
Пиготт Марказий Осиёдаги қалай бронза манбаларига бағишланган тадқиқот
ишида   БМАКни   шимолий   дашт   кўчманчиларига   ва   Эрон   Ясситоғлигига
қалай хомашёсини етказиб туришда катта рол ўйнаганлигини археологик ва
тарихий маълумотлар асосида келтириб ўтган 630
.
В.С.   Пиготтнинг   илмий   тадқиқот   ишида   бронза   давридаги   қалай
бронзадан   ясалган   артефакт   буюмларнинг   тарқалиш   географияси   ҳақида
қимматли   маълумотлар   келтирилган.   Жумладан,   тадқиқотчи   Қадимги   Яқин
Шарқ ҳудудидаги энг дастлабки қалай бронзадан ясалган артефакт буюмлар
мил.авв.   III   минг   йилликнинг   ўрталарига   оид   қуйидаги   жойлардан   топиб
627
  Lyonnet B .,  Dubova N.   Questioning the Oxus Civilization or Bactria-Margiana Archaeological Culture (BMAC):
an Overview   // Lyonnet B., Dubova   N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. –
P.  43-44.
628
  Joannès  F.  L’étain,   de  l’Elam  àMari   //  Meyer   L.,   Gasche   H.  (Eds).   In  Mésopotamie  et   Elam:  Actes  de   la  36e
Rencontre   Assyriologique.   Ghent:   University   of   Ghent,   1991.   –   P.67-76;   Reiter   K.   Die   Metalle   im   Alten   Orient
unter besonderer Berücksichtigung altbabylonischer Quellen // Alter Orient  und Altes Testament, Band, 249 .  Münster:
Ugarit Verlag, 1997. – 160 pp. 
629
  Dercksen   J.G.   Metals   According   to   Documents   from   Kültepe-   Kanish   Dating   to   the   Old   Assyrian   Colony
Period   //   Yalçin   Ü.   ( Eds ) .   In   Anatolian   Metal   III .   Der   Anschnitt   18 ,   2005.   –   P.   17 - 34 ;   Dercksen   J.G.   The   Old
Assyrian Trade and its Participants  //  Baker H.D. ,  Jursa  M. (Eds).  In Documentary Sources in Ancient Near Eastern
and Greco   - Roman Economic History. Methodology and Practice .  Oxford: Oxbow Books, 2014 . – P.  59 - 112.
630
 Pigott  V.C . The Bactria-Margiana Archaeological Complex (BMAC), the Seima- Turbino Horizon and a Possible
Eastward Transmission of Tin-Bronze Technology in Later Third and Early Second Millennium BCE Inner Asia //
Linduff K.M.,   Rubinson K.S. (Eds). In How Objects Tell Stories: Essays in Honor of E.C. Bunker, ed. and. Inner
and Central Asian Art and Archaeology, Volume I. Turnhout: Brepols, 2018. – P. 191-221.
129 ўрганилганлигини қайд этиб ўтган:  Эрон(Суза(IVb), Тепа Гиян, Тепа Сиалк,
Тепа   Яҳё),   Месопотамия(Тепа   Гавра,   Кишдаги   «Y»   қабристони,   Абу
Салабих,   Телль-Розуқ,   Телль - Аграб,   Телль   Кара - Кузак,   Телль   Хараб   Сайар,
Телль - Бдери,   Телль   Джудейде,   Телль   Иудаида,   Телль   Свейхат ),   Кавказ
(Арманистондаги   Талин),   Анатолия( Тарсус,   Аҳлатлибел,   Махматлар,
Алишар-Хююк,   Садир-Хююк,   Гедикли,   Тепа   Хороз,   Калинкая,   Ресулоглу,
Тепа   Икиз,   Троя,   Бесик   Ясиктепа,   Норсунтепа ),   Эгей   денгизи( Лемносдаги
Полио́хни,   Лесбосдаги   Терми,   Сиросдаги   Кастри ),   Жанубий   Форс
кўрфази( Аль-Суфух, Унар 1, Унар 2 ) ва бошқалар 631
.
Бундан   ташқари   жанубий-ғарбий   Марказий   осиё   минтақасида
жойлашган   Туркманистон   ҳудудидан   қалай   бронзадан   ясалган   артефакт
буюмлар   мил.авв.   III   минг   йилликнинг   бошларига   оид   Намозгоҳ   IV,   V,   VI
босқичларига оид ёдгорликлардан топиб ўрганилган 632
. Шунингдек, мил авв.
III   минг   йилликка   келиб,   қалай   бронза   Афғонистоннинг   шарқий   қисмидан
Ҳинд   водийсигача   етиб   борганлиги   тадқиқотчилар   томонидан   қайд   этиб
ўтилган 633
. 
Ушбу   қалай   бронзадан   ясалган   артефакт   буюмлар   таркибидаги   қалай
изотопи   кимёвий   жиҳатдан   таҳлил   қилинганда   бир   нечта   манбалардан
олинганлиги   қайд   этилган.   Бугунги   кунда   тадқиқотчилар   томонидан   Эгей
денгизидан   Болгария,   Покистон,   шимолий-ғарбий   Ҳиндистонгача   бўлган
631
  Pigott V.C. The acquisition of tin in Bronze Age Southwest Asia //  Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World
of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 8 32.
632
  Kohl   P.L.   Central   Asia:   Palaeolithic   Beginnings   to   the   Iron   Age   //   Editions   Recherche   sur   les   Civilisations.
Paris,1984;   Ruzano,   V.D.   Zum   frühen   Auftreten   der   Zinnbronze   in   Mittelasien   //   Hauptmann   A.,   Pernicka   E.,
Rehren   T.,   Yalçin   Ü.   (Eds).   In   The   Beginnings   of   Metallurgy.   Der   Anschnitt,   Beiheft   9.   Bochum:   Deutsches
Bergbau- Museum, 1999. – P. 103– 106; Pigott, V.C. Tin- Bronze in Bronze Age Southwest Asia and the Possible
Transmission  of   Its  Technology   into   Central   Asia   //   Pernicka   E.,  Berger   D.,   Frank   C.   (Eds).   In   Bronze   Age   Tin:
Geological Sources, Production, and Distribution of Tin in Bronze Age Eurasia. International Workshop sponsored
by the Curt-  Englehorn- Zentrum Archaeometrie gGmbH, Mannheim, Germany, March 14– 16, 2018.
633
  Kenoyer  J.M.,  Miller   L.H.  Metal   Technologies  of   the   Indus  Valley   Tradition  in  Pakistan  and   Western   India  //
Pigott V.C. (Eds). In The Archaeometallurgy of the Asian Old World. University Museum Monograph 89. MASCA
Research Papers in Science and Archaeology,  l. 16. Philadelphia, 1999. – P. 107– 151; Hoffman B.C., Miller L.H.
2014. Production and Consumption of Copper- Base Metals in the Indus Civilization // Roberts B.W., Thornton C.P.
(Eds). In Archaeometallurgy in Global Perspective: Methods and Syntheses. New York: Springer, 2014. – P. 697-
727;   Hoffman   B.C.   Indus   Copper   and   Bronze:     Traditional   Perspectives   and   New   Interpretations   //   Frenez   D.,
Jamison G.M., Law R.W., Vidale M., Meadow R.H.In Walking with the Unicorn: Social Organization and Material
Culture in Ancient South Asia. Oxford: Archaeopress, 2018. – P. 251-264.
130 ҳудудлардан   топилган   қалай-бронза   буюмларининг   хомашё   конлари
сифатида   қайд   этилган,   мил.авв.   III   минг   йиллик   ўрталаридан   охиригача
мавжуд   бўлган   100   га   яқин   қалай   конлари   мавжудлиги   қайд   этилмоқда.
Аммо, Марказий ва Ғарбий Европа ҳудудида жойлашган қалай конларининг
баъзиларигина мил.авв. 2200 йилга таалуқли. Шунинг учун улар Илк бронза
даврида   Эгей   денгизи   ва   Жанубий-Ғарбий   Осиё   учун   қалай   манбалари
вазифасини бажара олмайди 634
.
Шунингдек,   мил.авв.   III   минг   йилликнинг   ўрталаридан   охиригача
бўлган   давр   оралиғида   Илк   сулола   III   ва   Аккад   даврларига   оид
Месопотамиянинг   30   га   яқин   манзилгоҳларда   қалай   бронзадан   ясалган
артефакт   буюмлар   ишлаб   чиқорилганлиги   тадқиқотчилар   томонидан   қайд
этиб   ўтилган 635
.   Бу   эса,   ўз   навбатида   ушбу   минтақада   металлнинг   юқори
ишлаб   чиқориш   консентрациясини   мавжуд   бўлганлиги   ва   уларнинг   ишлаб
чиқоришнинг дастлабки асосий соҳасига яқинлигини акс эттиради. 
В.К.   Пиготт   Жанубий-Ғарбий   Осиё   ҳудудида   жойлашган   бронза
даврига оид қалай бронза конларининг қуйидаги янги манбалари ҳақида ҳам
юқорида   қайд   этилган   илмий   тадқиқот   ишида   маълумот   келтириб   ўтган:
Марказий   Анатолия   –   Кестель-Гёльтепе(Kestel-Göltepe),   Эрджиес
Дагин (Erciyes   Dağ);   Ғарбий   Эрон   –   Дех-э   Хосейн(Deh   Hosein,);
Афғонистондаги   кўплаб   конлар ;   Марказий   Осиё   эса,   Қарноб,   Лапас   ва
Чангали(Ўзбекистон),   Мушистон,   Такфон(Тожикистон)   ва   Шарқий
Қозоғистон   ҳудудида   металлга   ишлов   бериладиган   конларнинг   кўпчилиги
шулар   жумласидандир 636
.   Ушбу   ҳудудларнинг   барчасида   қалай   конлари   ва
634
  Pigott V.C. The acquisition of tin in Bronze Age Southwest Asia //  Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World
of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 8 32.
635
  Hauptmann H., Pernicka E. ( E ds.) Die Metallindustrie Mesopotamiens  n den Anfängen bis zum 2. Jahrtausend
v.   Chr.   Orient-   Archäologie   Band   3.   Rahden   Westphalia :   Marie   Leidorf ,   2004 .   –   149   pp;   Rahmstorf   L.   Re-
Integrating ‘Diffusion’: The Spread  of Innovations Among the Neolithic and Bronze Age Societies of Europe and
the   Near   East   //   Wilkinson   T.C.,   Sherratt   S.,   Bennet   J.   ( Eds )In   Interweaving   Worlds:   Systematic   Interactions   in
Eurasia, 7th to the 1st Millennia BCE. Oxford: Oxbow Books,  2011, - P.  100 - 119.
636
  Pigott V.C. The acquisition of tin in Bronze Age Southwest Asia //  Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World
of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 8 33-840.
131 унинг   маҳаллий   ишлаб   чиқаришда   фойдаланилганлиги   борасида   бир   нечиа
археологик ва тарихий далиллар мавжуд.
Шуни   алоҳида   таъкидлаш   керакки,   бронза   даврида   «шаҳарлараро
савдо-сотиқ   ва   ўзаро   маданий   алоқаларнинг   алмашинуви   ва   ривожланиши
рақобатдош   элита   ижтимоий   гуруҳлари   орасида   экзотик(ноёб)
материалларни,   шу   жумладан,   энг   асосийси   металл   ва   тўқимачилик
маҳсулотларини  сотиб  олишга  бўлган  қизиқиш кучайганлиги   сабабли  содир
бўлган» 637
.
Месопотамияда   шаҳарлараро   савдо   тизимига   кирадиган   қалайнинг
қайси   ҳудуддан   олиб   борилганлиги   тўғрисида   бир   қанча   мулоҳазалар
мавжуд. Мил.авв. II минг йилликнинг бошларига оид матнларда қалай фақат
шарқий-ғарбий   йўналишда,   Эшнунна,   Мари   ва   Ошшур   орқали,   Шимолий
Сурия   ва   Марказий   Анатолияга   сотилганлиги   аниқ   келтириб   ўтилган.
Шунинг   учун   қалай   Афғонистон   ёки   Марказий   Осиёдан   олинган   деган
таҳлилий маълумотлар бир нечта тадқиқот ишларида таъкидланган 638
.  
Тадқиқотчи   Кай   Каниут   қалайнинг   асосий   конлари   билан   боғлиқ
бўлган учта асосий савдо йўли мавжуд эканлиги қайд этган: 
Биринчи   йўл   –   Месопотамия   текислигига   тушишдан   олдин,   Эльбурц
тизмаси бўйлаб ғарбга олиб борувчи   шимолий қуруқлик йўли   ҳисобланиб,
Марказий   Осиёдан   Жанубий   Месопотамияга   олиб   борилган   ҳар   қандай
табиий   хомашё   материаллари   ва   артефакт   буюмлар   учун   аниқ   йўл
ҳисобланади.   Марказий   Осиё   ва   Жанубий   Месопотамия   ўртасидаги   узоқ
масофали савдо йўлларида туялар асосий транспорт воситаси ҳисобланган ва
улар   мил.авв.   III   минг   йилликнинг   охирига   келиб   хонакилаштирила
бошлаганлиги М.Гишард ( M.Guichard ) тадқиқотида қайд этиб ўтилган 639
.
637
  Bachhuber   C.S.   Negotiating   Metal   and   Metal   Form   in   the   Royal   Tombs   of   Alacahöyük   in   North-   Central
Anatolia // Wilkinson T.C., Sherratt S., Bennet J. In Interweaving Worlds: Systemic Interactions in Eurasia, 7th to
1st Millennium BC. Oxford: Oxbow Books, 2011. –  P.  158 - 174 .
638
  Kaniuth K.  The Metallurgy of the late Bronze Age Sapalli Culture (Southern Uzbekistan) and its implications for
the “Tin Question”. Iranica Antiqua, Vol. XLII, 2007. – P. 24 .
639
  Guichard M.   The Oxus Civilization and Mesopotamia: A Philologist’s Point of View  // Lyonnet,  B., Dubova, N.
A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  66.
132 Иккинчи йўл –   Эрон чўлларидан жанубга ва Эламга ўтадиган жанубий
қуруқлик йўли . Ушбу йўл мил авв. II минг йилликка оид бир нечта матнларда
тилга олинган бўлиб, Суза орқали сотиладиган буюмларга ишора қилади. 
Учинчи   йўл   –   денгиз   савдосига   асосланган   йўл   бўлиб,   Форс   кўрфази
орқали   олиб   бориладиган,   Ҳинд   цивилизацияси   марказидан   денгиз   олиб
борувчи йўл ҳисобланади . Мил. авв. III  минг йилликнинг  охирларида,  Форс
кўрфази   орқали   олиб   бориладиган   савдо   йўлининг   мавжудлиги   аниқ   бўлиб,
аммо ушбу йўл орқали катта миқдордаги қалайнинг ташиб ўтилганлиги ҳали
ўз   тасидиғини   топгани   йўқ 640
.   Шунингдек,   Қадимги   Бобил   даврида   қалай
соҳилдан   шимолга   эмас,   Эшнуннадан   жануб   томонга   қараб   савдо
қилинганлигига   оид   баъзи   тарихий   далиллар   мавжуд 641
.   Мил.   авв.   III   минг
йилликка   келиб,   «шарқона»   экзотик   товарларнинг,   асосан,   денгиз   орқали,
Ҳинд   океанинининг   қирғоғи   ва   Форс   кўрфази   бўйлаб,   Шумер   ва   унинг
асосий   портлари   бўлган   Лагашнинг   жанубидаги   Гу-абба(Gu-   abba)   va   Урга
олиб келинганлиги C. Лаурсен ва П. Стеинкеллер талқиқотида ҳам қайд этиб
ўтилган 642
.   Албатта,   Ҳинд   цивилизацияси   Марказий   Осиёнинг   жанубида
жойлашган   Окс   цивилизацияси   марказлари(Марғиёна   ва   Бақтрия)дан   анча
узоқ масофада жойлашган, аммо унинг денгиз транспортидаги имкониятлари
туфайли   гуллаб-яшнаган.   Шунингдек,   Марказий   Осиё   ва   Месопотамия
ўртасида асосий воситачи вазифасини ҳам бажарган 643
. 
Қадимги   Шарқ   ва   Ўрта   Осиёнинг   бронза   даври   марказларида   кенг
тарқалган   ляпис-лазурит,   сердолик,   хлорит,   диорит,   олтин   ва   қалай   каби
минерал ва металлар ва уларнинг маконлари мил.авв. III минг йилликка оид
Урнинг   III   сулоласи   ва   аккад   матнларида   ҳам   тилга   олиб   ўтилган   бўлиб,
640
 Heimpel W. Das Untere Meer, Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 77. 1987. –
P. 22-91.
641
  Leemans W.F. Foreign trade in the Old Babylonian period. Leiden, 1968 // Old Babylonian letters and economic
history, Journal of the Economic and Social History of the Orient,  Volume,  11 .1960. – P. 171-226.
642
  Laursen   S. ,   Steinkeller P .   Babylonia, the Gulf Region and the Indus : Archaeological  and Textual  Evidence for
Contact in the Third and Early Second Millennia BC . Winona Lake, Eisenbrauns. 2017. - 141 pp.
643
  Guichard M.   The Oxus Civilization and Mesopotamia: A Philologist’s Point of View  // Lyonnet,  B., Dubova, N.
A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  67.
133 ушбу   хомашёлар   қазиб   олинган   тарихий   вилоят   номлари(Ҳарали,   Мелухху,
Марҳаши,  Маган ) ҳам алоҳида қайд этиб ўтилган. Жумладан, Месопотамияга
олтин ва  ляпис-лазурит  Ҳаралидан 644
, сердолик  ва  юқори  сифатли гул  ёғочи
ва денгиз ёғочи Мелуххадан 645
, қимматбаҳо хлорит тоши Марҳашидан 646
, мис
ва диорит Магандан 647
 олиб келинганлиги алоҳида қайд этиб ўтилган. Бу эса,
Урнинг   III   сулоласи   даврида   ушбу   ҳудудлар   ўртасида   савдо   ва   маданий
алоқалар ривожланганлигидан далолат беради.
Юқорида   келтирилган   илмий   далиллардан   хулоса   қилишимиз
мумкинки,   Қадимги   Шарқ   марказларини   Ўрта   Осиё   бўйлаб   боғлаб   турувчи
турли   хил   савдо   йўллари   мавжуд   бўлиб,   улар   бир   вақтнинг   ўзида,   ёки
хронологик   кетма-кетлик   асосида   фойдаланилган.   Жумладан,   Биринчи   йўл
Месопотамия   текислиги,   Эльбурц   тизмаси   бўйлаб   ғарбга   олиб   борувчи
шимолий   қуруқлик   йўли   ҳисобланиб,   Марказий   Осиёни   Жанубий
Месопотамия   билан   боғлаб   турган.   Ушбу   йўллардан   яна   бири   денгиз
савдосига асосланган йўл бўлиб, Ҳинд ва Форс кўрфази орқали ўтган. Бу йўл
мил.авв.   III   минг   йилликка   оид   бўлиб,   Саразм   ва   Белуджиста́н   ўртасида
тараққий   этган.   Бундан   ташқари,   Эрон   Ясситоғлигидан   ўтган   йўл(Шаҳдод,
Кермон   ва   ундан   кейин   Маган   ҳудудлари)   ҳам   айнан   шу   даврда   мавжуд
бўлиб,   Форс   кўрфазининг   жанубий   қисмига   олиб   борган.   Ва   ниҳоят,
кўчманчи   дашт   ҳудудларидан   ўтадиган   йўлни   ҳам   эътибордан   четда
қолдирмаслик керак. 
644
  Изоҳ. Ҳарали  – бу Ш. Шайдуллаев  ва А Шайдуллаевларнинг фикрича  Окс цивилизациясининг тарихий
номи   бўлиб,   ҳозирги   Ўзбекистоннинг   жануби,   Жанубий   Тожикистон   ва   Жанубий   Туркманистон
ҳудудларига тўғри келади. Шайдуллаев Ш.Б., Шайдуллаев А.Ш. (Х) Арали   // ИМКУ, 39. Самарканд, 2015.
С. 53-58.
645
  Изоҳ. Мелухха -   А.Л. Оппенгейм томонидан Ҳиндистон цивилизацияси(ҳозирги Покистон ва Шимолий-
Ғарбий Ҳиндистон)ҳудуди сифатида локализация қилинган.   Possehl G.L. The Middle Asian Interaction Sphere.
Trade and Contact in the 3rd Millennium BC. Expedition 49   (1), 2007. – P. 4 1.
646
  Изоҳ.   Марҳаши   –   тадқиқотчилар   томонидан   турли   худудларга   локализация   қилинган.   Хусусан,   П.
Стеинкеллер(P. Steinkeller)  томонидан Кермон ҳудудига, Ф. Валлат  томонидан  эса,   Белуджиста	
́н  ҳудудига,
Г. Франкфорт томонидан эса, Марғиёна ҳудудига локализация қилинган.  Francfort H.P., Tremblay X. Marhaši
et la  civilization  de l'Oxus // Iranica Antiqua,  l. XLV. Belgium,   2010. – P. 51-224.
647
  Изоҳ.   Маган   -   А.Л.   Оппенгейм   томонидан   ҳозирги   кундаги   Уммон   султонлиги   ва   Бирлашган   Араб
Амирликлари   ҳудуди   билан  локолизация  қилинган.   Possehl  G.L.   The  Middle  Asian  Interaction   Sphere.  Trade
and Contact in the 3rd Millennium BC. Expedition 49   (1), 2007. – P. 4 1.
134 §   III.3.   Сополли   маданияти   тақинчоқлари   Қадимги   Шарқ
цивилизацияси тизимида
Сополли   маданияти   Қадимги   Шарқ   цивилизациясининг   янги   ўчоғи
бўлиб,   Жанубий   Афғонистонда   тарқалган   Даштли,   Жанубий   Туркманистон
ҳудудида   ҳукм   сурган   Намозгоҳ   маданияти   билан   ягона   тарихий   маданий
бирликда   бўлган   ва   археология   фанида   “Окс   цивилизацияси”,   “Турон
цивилизацияси”   ёки   “Бақтрия-Марғиёна   археологик   комплекси”   (БМАК)
каби умумий номлар билан аталмоқда 648
.
Қадимги   Шарқ   Мисрдан   Хитойгача   бўлган   кенг   минтақани   ўз   ичига
олиб, бу ҳудудда мил. авв. VII минг йилликдан бошлаб, Нил (Миср), Дажла,
Фрот (Месопотамия), Ҳинд, Ганг (Ҳиндистон), Хуанхе ва Янцзи(Хитой) каби
деҳқончилик   ривожланиши   учун   қулай   имкониятларга   эга   бўлган   дарё
бўйларида   цивилизация   шаклланиши   кузатилади.   Ушбу   цивилизация
марказлари   таъсирида   Урарту,   Финикия,   Хетт,   Элам   цивилизациялари
шаклланган.
Мил.   авв.   3000   ва   1500   йилларда   Ўртаер   денгизидан   Ҳинд   дарёси
водийсигача   ва   Форс   кўрфазидан   Марказий   Осиё   жанубигача   бўлган   кенг
ҳудудда бронза даври цивилизацияси пайдо бўлиши, ҳукмрон элита қатлами
томонидан   бошқариладиган   жамият,   шунингдек,   урбанизация   ва
ҳунармандчилик турларининг ривожланишига олиб келди ва ушбу ҳудудлар
ўртасида   маданий   интеграцияни   кучайтирди 649
.   Бир   нечта   замонавий   илмий
тадқиқот   ишларида   ушбу   давр   «Ўрта   Осиё   ўзаро   таъсир   доираси»   (« Middle
648
  Lamberg-K a rlovsky C. The  Bronze   Age  of  Bactria  //  Bactria :   An  Ancient  Oasis  Civilizations. Roma-Venezia,
1989;   Ширинов   Т.Ш.   Ранняя  городская  култура   эпохи   бронзы  юга   Средней  Азии.  Автореф.  дис.  на  соиск.
д.и.н.   М.,   1992;   Lyonnet   B.,   Dubova   N.   Questioning   the   Oxus   Civilization   or   Bactria-Margiana   Archaeological
Culture (BMAC): an Overview   // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.).
Routledge, 2020. – P. 7; Pigott   V.C . The Bactria-Margiana Archaeological Complex (BMAC), the Seima- Turbino
Horizon   and   a   Possible   Eastward   Transmission   of   Tin-Bronze   Technology   in   Later   Third   and   Early   Second
Millennium BCE Inner Asia // Linduff K.M.,  Rubinson K.S. (Eds). In How Objects Tell Stories: Essays in Honor of
E.C. Bunker, ed. and. Inner and Central Asian Art and Archaeology, Volume I. Turnhout: Brepols, 2018. – P. 191-
221.
649
Mutin   B.,   Lamberg-   Karlovsky   C.C.   The   relationship   between   the   Oxus   Civilization   and   the   Indo-Iranian
borderlands //   Lyonnet B., Dubova N.A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. –  
P.   551 .
135 Asian   Interaction   Sphere »   ёки   « MAIS »)   сифатида   талқин   қилинган   бўлиб 650
,
ушбу   атама   мил.   авв.   III   минг   йиллик   ўрталаридан   II   минг   йиллик
ўрталаригача   бўлган   давр   оралиғида   ушбу   ҳудудларда   жойлашган
маданиятлар,   жумладан   Мелуҳҳа   (Ҳинд   цивилизацияси),   Марҳаши
(Ҳалилруд   цивилизацияси),   Маган   цивилизацияси   (Уммон),   Дилмун
цивилизацияси (Форс кўрфазининг шимолий қисми), Элам (Жанубий-Ғарбий
Эрон),   Шумер   (Месопотамия),   Окс   (Марказий   Осиё)   ўртасида   савдо   ва
маданий   алоқалар   ривожланиб,   ўзига   хос   маданиятлараро   интеграция
вужудга келган 651
. Уларнинг ўзаро таъсир доираси янада каттароқ бўлиб, ҳеч
бўлмаганда шарқий Ўртаер денгизидан Хитойгача чўзилган.
Э.   Люно   ўзининг   2013   йилда   нашрдан   чиққан   илмий   тадқиқот   ишида
Окс   цивилизациянинг   хронологиясини   Қадимги   Шарқ   цивилизацияси
тизимида   умумлашган   ҳолда   келтириб   ўтган.   Тадқиқотчи   Окс
цивилизациясининг   абсолют   хронологиясини   аниқлашда,   ёдгорликлардан
топилган   археологик   топилмаларни   қўшни   маданиятлар   (Элам,
Месопотомия,   Ҳинд-Эрон   марказлари)   билан   қиёсий   солиштириш   ва
радиокарбон   таҳлили   натижаларига,   шунингдек,   Окс   цивилизациясининг
хронологиясига   оид   тадқиқотлар   (П.Амиет,   Ж.Ф.   Жарриж,   А.-П.   Франкфор,
В.И.  Сарианиди)   нинг   илмий-таҳлилий  хулосаларига   таянган.  Муаллиф  Окс
цивилизациясини учта асосий босқичга бўлган: шаклланиш босқичи (мил.ав.
III   минг   йилликнинг   биринчи   ярмидан   2300-2100   йилгача);   ривожланиш
босқичи   (мил.авв.   2300-2100   йилдан   1800-1750   йилгача);   сўнгги
босқич(мил.ав.   1800-1700   йилдан   1500-1450   йилгача) 652
.   Марказий   Осиё
650
  Possehl   G.L.   The   Middle   Asian   Interaction   Sphere.   Trade   and   Contact   in   the   3rd   Millennium   BC.   Expedition
49(1), 2007. – P. 40 - 42.
651
  Mutin   B.,   Lamberg-Karlovsky   C.C.   The   relationship   between   the   Oxus   Civilization   and   the   Indo-Iranian
borderlands //   Lyonnet  B., Dubova N.A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st  ed.). Routledge, 2020. –
P.551.
652
  Luneau   E.   L’age   du   Bronze   final   en   Asie   Centrale   meridionale   (1750-1500/1450   avant   n.e.):   la   fin   de   la
civilisation de l'Oxus. Universite Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.
Volume I.  – P.  80-85 .
136 бронза   ва   илк   темир   даври   маданиятлари   хронологияси   (қиёсий   жадвал)
( III.3.1-жадвал ) 653
Месопотамиядан   Форс   кўрфази,   Эрон   ясситоғлиги   ва   Марказий   Осиё
ҳудудигача бўлган минтақалардаги Илк бронза даври ёдгорликларида амалга
оширилган   археологик   тадқиқот   ишлари   ушбу   ҳудудлар   ўртасида   ўзаро
маданий   ва   савдо   алоқалари   мавжуд   бўлганлигидан   далолат   беради.
Хорижий   тадқиқотчиларнинг   илмий   тадқиқот   ишларида   Дунёнинг   ушбу
қисми(Ҳинд дарёси ва Ўрта Ер денгизи орасидаги шимолда Марказий Осиё,
жанубда Форс кўрфази ва Араб денгизи билан чегараланган минтақа) умумий
«Марказий Осиё » деб аталган 654
.
653
  Аскаров   А .,   Абдуллаев   Б .   Джаркутан .   –   Ташкент , 1983.   –   С .   32-44, 53-55;   Amiet  P.   L'âge  des 	échanges
inter-iraniens: 3500-1700 avant J.-C. Paris, 1986. –  P.12;   Hiebert F.T. Origins of the Bronze Age Oasis Civilization
in Central Asia. Cambridge, 1994. – P. 75-87;   Hakemi ,   Ali Shahdad .   Archaeological Excavations of a Bronze Age
Center in Iran //  Reports and memoirs.   –   Vol. XXVII.   –   IsMEO-ROME,   –   1997. – P. 75-82;   Luneau  E. L’age  du
Bronze final en Asie Centrale meridionale   (1750-1500/1450 avant n.e.): la fin de la civilisation de l'Oxus. Universite
Paris 1 – Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.   Volume I.  – P.  85; Асқаров А.А.,
Шайдуллаев Ш.Б. Бақтриянинг Бронза ва Илк Темир даври маданиялари хронологияси. Ўзбекистон тарихи
моддий   маданият   ва   ёзма   манбаларда   //   Ўзбекистон   Республикаси   Фанлар   Академияси   «Фан»   нашриёти.
Тошкент, 2005. 45-бет;  Барде ски   К . Д .  Месопотамия :  колыбель   человечества   //  Пер .  с   итал . -  М .:  Издательство
« Ниола - Пресс » ,  2008. -  С .  25-27;  Thornton C.P., Gürsan-Salzmann A., Dyson Jr. R. H. Tepe Hissar and the fourth
millennium   BC   of   Northeastern   Iran   //   Ancient   Iran   and   Its   Neighbours:   Local   Developments   and   Long-range
Interactions in the 4th Millennium BC.   Petrie C.A.(Eds)   Havertown : Oxbow Books, 2013. – P. 281;   Augustinova
A.,  Stanco  L.,  Shaydullaev  Sh.,  Mrva  M. Archaeological  Survey  in the  Zarabag  Micro  Oasis  (South  Uzbekistan),
Preliminary   Report   on   the   Season   2015   //   Studia   Hercynia   XIX/1,   262–281;   Stančo   L.,   Shaydullaev   Sh.,
Bendezu - Sarmiento   J.,   Pažout   A.,   Vondrova   H.   Kayrit   Burial   Site   (South   Uzbekistan):   Preliminary   Report   for
Season   2014.   Studia   Hercynia   XVIII/1–2,   2014.   Р.   37;   Augustinova  A.,   Stanco   L.,   Shaydullaev   Sh.,   Mrva   M.
Archaeological  Survey in the Zarabag Micro Oasis (South Uzbekistan), Preliminary Report on the Season 2015 //
Studia Hercynia XIX/1, 270; Stančo L.,Shaydullaev Sh., Bendezu-SarmientoJ., Lhuillier J., Kysela J., Shaydullaev
A.,   Khamidov   O.,   Havlík   J.,  Tlustá   J.   Preliminary   Report   on   the   Excavations   at   Burgut   Kurgan   in   2015.   Studia
Hercynia   XX/2,   2016.Р.   86–111;   Augustinova   A.,   Stančo   L.,   Damašek   L.,   Mrva   M.,   Shaydullayev   Sh.
Archaeological   Survey   of   the   Oases   of   Zarabag,   Karabag   and   Kampyrtepa   in   the   Piedmont   of   the   Kugitang
Mountains,  South Uzbekistan  – Preliminary  Report  for  the  Season 2016 //  Studia Hercynia,  XXI/1, 2017. P.  104-
148;  Двуреченская  Н.Д.,  Двуреченский  О.В.,  Мокробородов  В.В., Рукавишникова  И.В.,  Рукавишников  Д.В.
Маршрутные исследования на юге Узбекистана в 2013 году // КСИА, № 236. 2014. С. 69–82;  Lapis lazuli bead
making at Shahr-i Sokhta. Interpreting craft production in a urban community of the 3rd millennium BC . Vidale,
М .,   Lazzari   А .   (Eds.).   –   ROMA,   ISMEO,   2017.   –   P.   21;   Виноградова   Н . М .,   Кутимов   Ю . Г .   Погребальные
памятники   эпохи   бронзы   в   Южном   Таджикистане   ( могильники   Гелота   и   Дарнайчи ).   –   М .,   2018.   –   276   с ;
Хамидов   О.А.   Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   янги   ёдгорликлари .   Фалсафа   доктори   (PhD)
илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация матни.   Тошкент , 2020.   – Б. 14-17;   Kaniuth K.   L ife in the
countryside .   The   rural   archaeology  of   the   Sapalli   culture   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.  A.   (Eds.).  The  World  of   the
Oxus   Civilization   (1st   ed.).   Routledge,   2020.   –   P.   4 60   –   469;   Lyonnet   B.,   Dubova   N.   Questioning   the   Oxus
Civilization   or   Bactria-Margiana  Archaeological   Culture   (BMAC):   an   Overview   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.  A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 8-9;   Javier Álvarez-Mon. The Art of
Elam   ca. 4200-525 BC.  Routledge,  2020. – P. 58-59.
654
  Possehl   G.L.   The   Middle   Asian   Interaction   Sphere.   Trade   and   Contact   in   the   3rd   Millennium   BC.   Expedition
49(1), 2007. – P. 40– 42.
137 1920-1930   йилларда   Месопотамия   ва   Элам   цивилизацияларининг
асосий   ёдгорликлари   бўлган   Телль   Асмар,   Телль   Аграб,   Киш,   Суза,   ва
Урдаги   Қирол   қабрида   амалга   оширилган   археологик   тадқиқот   ишлари   ҳам
юқоридаги   фикрни   тасдиқлайди.   Чунончи,   Месопотамиянинг   Илк   бронза
даври   ёдгорликларида   амалга   оширилган   қазишмалар   натижасида   Ҳараппа
маданиятига   оид   муҳр,   мунчоқ   ва   сопол   идишлари   топилган 655
.   Дарҳақиқат,
Урдаги   қиролича   Пуабининг   қабридан   топилган   мунчоқларнинг   машҳур
тўплами,   асосан,   Ҳиндистон   сердолик   мунчоқларидан   ташкил   топган 656
.
Шунингдек,   маликанинг   бош   қисмидаги   тиллақош   тақинчоғининг
тўпбарггулли   безаклари   асосан,   етти   ва   саккиз   баргли   бўлиб 657
,   Сополли
маданиятининг   Сополлитепа,   Жарқўтон,   Бўстон   VI   ёдгорликларидан
топилган тўпбарггул бошли тўғноғичларга жуда ҳам ўхшаш 658
. Саккиз баргли
тўғноғич   Эроннинг   Теллъ   Брак   ёдгорлигидан   ҳам   топилган   бўлиб 659
,   шакли
жиҳатдан Сополли маданиятининг тўпбарггул бош тўғноғичларига ўхшаш.
1930   йилларда   археологлар   Эрон   ясситоғлигининг   Илк   бронза   даври
ёдгорлиги   Ҳисордан   Месопотамия   артефакт   буюмлари   билан   бир   қаторда
Ҳиндистон   сердолик   ва   бошқа   қимматбаҳо   тошлардан   ясалган   мунчоқлари
ҳам   топилган 660
.   Шаҳр-и   Сўхтадан   эса,   Мохенджо-Даро   ва   Хараппага   хос
655
  Amiet P. L'âge des 	échanges  inter-iraniens: 3500-1700 avant  J.-C. Paris, 1986. – P.280-287. Table, 92, 97, 98,
100, 101, 106, 107, 108 ;   Potts D.T. Mesopotamia and the East. An archaeological  and historical  study o f foreign
relations 3400-2000 BC // Oxford University Committee for archaeology monograph, University of Oxford.  Oxford ,
1994 .
656
 Емельянов В.В. Древний Шумер: очерки культуры. Санкт-Петербург, 2001. - P. 143.
657
 Емельянов В.В. Древний Шумер: очерки культуры. Санкт-Петербург, 2001. – P.112, 143.
658
  Аскаров   А.   Сапаллитепа .   Ташкент,   1973 .   –   С.   98,   170.   Табл.   26.23,   табл.   32.7;   Аскаров   А.
Древнеземледельческая   культура   эпохи   бронзы   юга   Узбекистана.   Ташкент,   1977.   –   С .   77.   Табл.   40,   8,   9;
Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. – Ташкент, 1983. – С. 20. Табл. 32.1, 9; табл. 34.1, 2; табл. 35.4; Kaniuth
K.   Metallobjekte der Bronzezeit   aus Nordbaktrien   // AMIT.   Band 6. - Berlin. 2006. – P.   107 – 108.   Ab.14 4, 145,
147- 15 2;  Avanesova N.A .  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand , 2016. –
P . 173.  Plate  № 77 , 9 .
659
 Емельянов В.В. Древний Шумер: очерки культуры. Санкт - Петербург , 2001. –  С. 78.
660
  Cortesi   E.,   Tosi   M.,   Lazzari   A.,   Vidale   M.   Cultural   relationships   beyond   the   Iranian   Plateau:   the   Helmand
Civilization, Baluchistan and the Indus valley in the 3rd millennium BCE. Paléorient,  l. 34.2, 2008. – P.  2 3 .  Fig.
16.
138 бўлган муҳрлар топилган 661
. Ушбу топилмалар ҳам бронза даврида ҳудудлар
ўртасида ўзига ҳос маданий алоқалар мавжудлигидан далолат беради. 
А.Л.   Оппенгеймнинг   тадқиқотида   мил.   авв.   III   минг   йилликда   Форс
кўрфази   ва   бошқа   ҳудудларида   денгизчилик   фаолияти   тўғрисида   қимматли
маълумотлар   келтириб   ўтилган.   Месопотамиянинг   миххатсимон   матнларига
кўра,   месопотамиялик   чайқовчи   капиталист   савдогарлар   мис,   металл,   ёғоч,
марварид   каби   экзотик(ноёб)   маҳсулотларни   денгиз   савдоси   орқали   қўлга
киритишган.   Месопотамиянинг   диний   культлари   ва   тобора   кўпайиб
бораётган   элита   фуқаролари   ушбу   буюмларни   ноёб   экспонат   буюмлари
сифатида харид қилишган. 
Айни вақтда, савдо ва ўзаро маданий алоқалар Ўрта Осиёнинг жануби
бўйлаб   давом   этганлигини   бронза   даври   ёдгорликларида   амалга   оширилган
археологик қазишма ишлари ҳам тасдиқлайди. Жумладан, мил. авв. IV минг
йилликнинг бошларида Марказий Осиёнинг жанубида яшовчи аҳоли «Кветта
буюмлари» 662
  деб   номланган   кулолчилик   услубини   Белуджистан   ва   ундан
жануброқда   яшовчи   аҳоли   билан   баҳам   кўрганлар.   Аёл   ҳайкалчалари   ва
муҳрлар   билан   бир   қаторда,   сопол   буюмларнинг   ушбу   услуби   мил.   авв.   II
минг   йилликнинг   дастлабки   асрларига   қадар   сақланиб   қолган   ва   шимол   ва
жанубнинг узоқ муддатли ўзаро таъсирини кўрсатиб турган.
Бундан   ташқари,   1960-1970   йилларда   В.М.   Массон   раҳбарлигида
Олтинтепада   амалга   оширилган   археологик   қазишмалар   натижасида   фил
суягидан ясалган артефакт буюмлар билан бир қаторда, Ҳараппа маданиятига
хос   бўлган   иккита   муҳрнинг   топилиши   (мил.   авв.   III   минг   йилликнинг
иккинчи ярми) иккала ҳудуд ўртасида савдо ва маданий алоқалар илк бронза
давриданоқ   мавжуд   бўлганлигини   тасдиқлайди   ва   Олтинтепанинг   Ҳинд
шаҳарлари   билан   замондош   эканлигидан   далолат   беради 663
.   Шунингдек,
661
  Cortesi   E.,   Tosi   M.,   Lazzari   A.,   Vidale   M.   Cultural   relationships   beyond   the   Iranian   Plateau:   the   Helmand
Civilization, Baluchistan and the Indus valley in the 3rd millennium BCE. Paléorient,  l. 34.2, 2008. – P.  22.  Fig.
15.
662
  Изоҳ . Кветта буюмлари – одатда белгиланган турдаги сопол идишлар. 
663
  Массон В.М.   Алтын-депе.   (Труды   Южно-Туркменской   археологической   комплексной   экспедиции.   Т .
XVIII).  Ленинград , 1981 .
139 Ҳараппа   маданиятига   хос   бўлган   артефакт   буюмларнинг   топилиши   Ўрта
Осиё   ўзаро   таъсир   доирасини   шимолда   Окс   цивилизациясига   қадар
чўзилганлигини   исботлади   ва   ушбу   таъсир   доира   мил.авв.   2200   йилда
бошланган   иккинчи   босқичда   Марғиёна   ва   Бақтрия   каби   ички   воҳа
ҳудудларини   ҳам   қамраб   олди.   Бақтрия   ва   Марғиёна   ҳудудида   тарқалган
ушбу моддий  маданият Бақтрия  ва  Марғиёна  археологик комплекси(БМАК)
деб аталди. 
1980   –   йиллар   давомида   В.И.   Сарианиди   томонидан   Гонуртепада
амалга   оширилган   археологик   тадқиқот   ишлари   натижасида   бой   қабрлар
билан   биргаликда   БМАК   артефакт   буюмларининг   бутун   бир   комбинацияси
аниқланди 664
.   Шунингдек,   ушбу   қазишма   натижасида   Хараппа   маданиятига
хос бўлган фил тасвири мавжуд муҳр топилган 665
. Эҳтимол ушбу муҳр Ҳинд
минтақасида   ясалган   ва   Гонурга   олиб   келинган   ёки   сотилган.   Бундан
ташқари   ёдгорликдан   фил   суягидан   ясалган   артефакт   буюмларнинг   жуда
кўплаб   намуналари   топилган   бўлиб,   улар,   асосан,   ўйин   таёқчалари   ёки
ошиқ(ошиқ  ўйини)ларни  ҳам   ўз  ичига   олади 666
.  Марғиёна  ва  Қадимги   Шарқ
цивилизациялари   ўртасидаги   савдо-сотиқ   ва   ўзаро   маданий   алоқалар
мавжудлигидан   далолат   берувчи   қўшимча   далилларни   Ҳиндистон   водийси,
Эрон   Платоси   ва   ҳатто   Форс   кўрфазининг   жанубий   қирғоғида   жойлашган
664
  Sarianidi   V.I.   Margush:   Ancient   Oriental   Kingdom   in   the   old   Delta   of   the   Murgab   River.   Ashgabad,   2002 ;
Sarianidi V.I.  M а rgush. Mystery and Truth of the Great Culture.  Aşgabat , 2008 ;  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur.
English   translation   by   Inna   Sarianidi.   2007 ;   Sarianidi   V.I.,   Dubova   N.A.,   Samurskiy   K.S.   Treasures   of   ancient
Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020 .
665
  Frankfort   H.,   Tremblay   X.   Marhashi   et   la   civilization   de   l'Oxus.   Iranica   Antiqua,    l.   XLV,   2020.   –   P.   113.
Fig.1.
666
  Frenez D. Manufacturing  and trade of Asian elephant i ry in Bronze Age Middle Asia. Evidence from Gonur
Depe (Margiana, Turkmenistan) // Archaeological  Research in Asia. Elsevier.com, 2017. – P.   9.   Fig. 8.   1, 2, 3, 4;
Kaniuth K. Long distance imports in the Bronze Age of Southern Central Asia. Recent finds and their implications
for chronology and trade // AMIT. – Band. 42. – 2010. – P.  6-7 . Fig. 3, 4;   Marshall J. Mohenjo-Daro and the Indus
civilization:  b eing an official account of archaeological excavations   carried out by the government of India between
the   years   1922   and   1927 .   London ,   1931 . Plate. 132,   22-26 ; 134,   3 ; Mackay E. J. Further excavations at Mohenjo-
Daro.Being  an official  account  of archaeological  excavations  carried  out  by the  government  of India between  the
years   1927and   1931.   Delhi,   1938.   Plate.   138,   41-61 ;   143,   19-54 ;   Vats   M.   S.   Excavations   at   Harappa:   being   an
account   of   archaeological   excavations   at   Harappa   carried   out   between   the   years   1920-1921and   1933-34.   Delhi,
1940.   Plate.   95,   388;   119;   Cortesi   E.,   Tosi   M.,   Lazzari   A.,   Vidale   M.   Cultural   relationships   beyond   the   Iranian
Plateau:   the   Helmand   Civilization,   Baluchistan   and   the   Indus   valley   in   the   3rd   millennium   BCE.   Paléorient,    l.
34.2, 2008. – P.  25.  Fig. 19.
140 бронза   даври   ёдгорликларидан   топилган   бўлиб,   уларнинг   барчасида   БМАК
маданиятига хос бўлган буюмларни кўриш мумкин.
1960   йилдан   бошлаб,   Эрон   ҳудудида   жойлашган   бронза   даври
ёдгорликлари   Тепа   Ҳисор 667
,   Тепа   Яҳё,   Шаҳр-и   Сўхта 668
,   Шаҳдод 669
  ва
Жирофтда   амалга   оширилган   археологик   тадқиқотлар   натижасида   қўлга
киритилган   артефакт   буюмлар   Ҳинд   цивилизациясини   БМАК   ва
Месопотамия   билан   боғлайдиган   топилмалар   таркибига   қўшилди 670
.   Бундан
ташқари,   Эроннинг   Бемпур,   Хвораб,   Хинаман(Khinaman),   Нишопур   ва
Покистон   Белужистонидаги   Кветта,   Кулли   ва   Мехи   ёдгорликларидан   ҳам
БМАК маданиятига хос бўлган артефакт буюмлар топилган.
Юқорида қайд этиб ўтилган илмий далиллар шундан далолат берадики,
мил.авв.   III   минг   йилликка   келиб,   ушбу   минтақа   янги   иқтисодий   ва   сиёсий
конфигурациялар   даврига   гувоҳ   бўлган.   Ушбу   муҳим   ҳодисани   яхшироқ
тушуниш   ва   уларнинг   барчасини   ягона   динамика   сифатида   бирлаштириш
учун   тадқиқотчи   Г.Л.   Поссел   ( G.L.Possehl)   томонидан   «Ўрта   Осиё   ўзаро
таъсир доираси»(«Middle Asian Interaction Sphere» or «MAIS») атамаси фанга
киритилган 671
.
Қадимги Шарқ тизимида Сополли маданиятининг тутган ўрнини чуқур
илмий   таҳлил   қилиш   учун,   ушбу   ҳудудларда   кенг   тарқалган   моддий
маданият   буюмларининг   ясалган   хомашёси,   шакли   ва   тарқалиш
географиясини илмий жиҳатдан таҳлил қилиш муҳим аҳамиятга эгадир.  Ўрта
Осиё   ўзаро   таъсир   доираси   ҳудудида   энг   кўп   тарқалган   моддий   маданият
намуналаридан   бири   –   бу   тақинчоқлар   ҳисобланади.   Тадқиқотларга   кўра,
тақинчоқларнинг   иконографик   тасвири   Окс   цивилизацияси   ва   Қадимги
667
 Schmidt E.F. Excavations at Tepe Hissar.  Damgan. Philadelphia,1937 .
668
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC .  Vidale, М., Lazzari А. (Eds.).  ROMA.   ISMEO.   2017 .
669
  Hakemi,   Ali.   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997 .
670
  Jiroft the Earliest Oriental Civilization  / Written by Yousef Majidzadeh. Tehran: Ministry of Culture and Islamic
Guidance; Printing and Publishing Organization ,  Cultural Heritage Organization (Research Center),  2003.
671
  Possehl   G.L.   The   Middle   Asian   Interaction   Sphere.   Trade   and   Contact   in   the   3rd   Millennium   BC.   Expedition
49(1), 2007. – P. 40– 42.
141 Шарқнинг   бронза   даври   ёдгорликларида   деярли   учрамайди.   Шунингдек,
тақинчоқлар аёл ҳайкалтарошлик намуналарида ҳам  жуда кам  қайд этилган.
Хусусан, Сополлитепа, Жарқўтон, Мўлалитепа, Тиллабулоқ ёдгорликларидан
аёл ҳайкалтарошлик намуналари учрамайди, аммо Бўстон  VI ёдгорлигининг
кўчманчи   маданиятга   хос   бўлган   рамзий   қабрларидан   40   га   яқин   аёл
терракота   ҳайкаллари   топилган   бўлиб,   уларнинг   10   тасида   тақинчоқ   таққан
ҳолатда  тасвирланган 672
.  Шулардан  иккитаси   учбурчак   шаклидаги  диадем 673
,
биттаси ҳалқа шаклидаги сирға 674
 ва учтасининг белига ипга терилган мунчоқ
шодаси тақилган 675
. 5 та ҳайкалчанинг киндигига лазурит ва феруза тошидан
ясалган айлана шаклдаги мунчоқлар жойлаштирилган 676
. Гонуртепадан 20 га
яқин   аёл   терракота   ҳайкалчалари   ўрганилган   бўлиб 677
,   уларнинг   6   тасининг
бўйнида   маржон   шодаси(ҳайкалларнинг   баъзиларида   маржоннинг   ўзи,
баъзиларида маржон шакли ўйиб ишланган) 678
, 3 тасида диадем 679
, 1 тасининг
бош   қисмига   кумуш   тўғноғич 680
  тақилган.   Эроннинг   Шаҳр-и   Сўхта
ёдгорлигидан   жами   17   та   аёл   ҳайкалчалари   ўрганилган   бўлиб,   уларнинг
672
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.  288-
358.  Plate 3,  5 ; 5,  5-6 ; 7,  5,   6 ; 17, 5; 22,  5 ; 32,  6 ; 33,  5 .
673
 Ib id ,. – P.  329.  Plate 7,  5,   6 .
674
 Ib id , - P.  325.  Plate  3 ,  5.
675
 Ib id , - P.  339б 344, 355.  Plate  17 ,  5; 22, 5; 33, 5.
676
  Avanesova N.A.  Buston VI – the necropolis of fire - worshippers of preurban Bactria. Samarkand, 2016. P.  288-
358.  Plate 11,  6 ; 15,  5 ; 22,  5 ; 31,  8 .
677
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. – P. 68. Fig. 43, 44, 45, 46, 47,
48, 49, 50, 51, 54, 55, 56; Sarianidi V.I.  M а rgush. Mystery and Truth of the Great Culture.  Aşgabat , 2008; Sarianidi
V.I., Dubova N.A., Samurskiy K.S. Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020 . –  P. 26, 28, 29, 30,
31, 32;  Frankfort H., Tremblay X. Marhashi et la civilization  de l'Oxus. Iranica Antiqua,  l. XLV, 2020. – P. 124-
125. Fig.10-11;   Frankfort  H. Iran and Central  Asia :   The Grand’Route of Khorasan  (Great  Khorasan Road) during
the third millennium BC and the “dark stone” artefacts  //  Jan-Waalke Meyer., Vila E., Mashkour M., Casanova M.,
Vallet   R .   (Eds)T he   I ranian   P lateau   during   the   B ronze   A ge :   D evelopment   of   urbanisation,   production   and
trade . Archéologie(s), Lyon, MOM Editions, 2019. – P.  25 7.   Fig. 8, a, b, c.
678
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. – P. 68. Fig. 45, ; Sarianidi V.I.
M а rgush.   Mystery   and   Truth   of   the   Great   Culture.   Aşgabat ,   2008 .   –   P.   140-145;   Sarianidi   V.I.,   Dubova   N.A.,
Samurskiy K.S. Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020 . –  P. 26, 28, 29, 30, 31, 32.
679
  Sarianidi V.I. Necropolis of Gonur. English translation by Inna Sarianidi. 2007. – P. 75. Fig.  57-59;  Frankfort H.,
Tremblay X. Marhashi et la civilization  de l'Oxus. Iranica Antiqua,  l. XLV, 2020. – P. 124-125. Fig.10;  Frankfort
H. Iran and Central Asia :  The Grand’Route of Khorasan (Great Khorasan Road) during the third millennium BC and
the “dark  stone” artefacts   //   Jan-Waalke  Meyer.,  Vila E., Mashkour M., Casanova M., Vallet  R . (Eds)T he   I ranian
P lateau   during   the   B ronze   A ge :   D evelopment   of   urbanisation,   production   and   trade . Archéologie(s),   Lyon,   MOM
Editions, 2019. – P.  25 7.   Fig. 8, c.
680
  Sarianidi V.I., Dubova N.A., Samurskiy K.S. Treasures of ancient  Margiana. Photoalbum. Moscow, 2020 . –   P.
67.
142 биттасининг   бўйнида   мунчоқ   шодаси   тақилган 681
,   яна   бирининг   кўкрак
қафаси   айлана   шаклдаги   қора   тошлар   билан   безатилган 682
.   Тепа   Чох
Торог(Tepe   Chah-i   Torogh)дан   топилган   ҳайкал   руҳоний   қирол   (“Priest
King”)га   тегишли   бўлиб,   пешона   қисмида   айлана   шаклдаги   диадем   бор.
Диадемнинг   марказий   қисмида   айлана  шаклдаги  ҳалқа   жойлашган 683
.  Айнан
шу   шаклдаги   диадем   Мохенджо-Даро   қироли   ҳайкалининг   пешона   қисмида
ҳам   мавжуд 684
.   Месопотамиянинг   бронза   даври   ёдгорликларидан   топилган
ҳайкалларда,   асосан,   подшоҳ,   илоҳ   ва   ноибларнинг   тасвири   ифодаланган
бўлиб 685
, Эдема шаҳридан топилган иккита аёл ҳайкалчасининг бўйнида икки
қатор   бочка   ва   цилиндр   шаклидаги   мунчоқлардан   ташкил   топган   маржон
мавжуд 686
. Эдема шаҳри мабудаси Нингалнинг бош қисмида айлана шаклдаги
диадеми   мавжуд 687
.   Аккад   шоҳи   Саргон(мил.авв.   2350-2150)   ва   Лагаш
давлатининг ҳукмдори Гудея(мил.авв. 2150-200) ҳайкалларининг ҳам бош ва
пешона   қисмида   айлана   шаклдаги   диадемлар   мавжуд 688
.   Месопотамиянинг
бронза   даврига   тегишли   Эбла   шаҳридан   топилган   аёл   ҳайкалчаларининг
бирининг бош қисмида рўмол шаклидаги ёпинчиғи бор 689
. Тадқиқотлар шуни
кўрсатадики,   тақинчоқларнинг   бронза   даври   ҳайкалтарошлик   асарларида
тасвирланиши   жуда   кам   бўлиб,   асосан,   диадем,   маржон,   тўғноғич,   сирға
681
  Shirazi   R.   Figurines   anthropomorphes   du   Bronze   ancien   de   Shahr-I   Sokhta,   Période   II   (Séistan,   Sud-Est   de
l’Iran):   Approche   typologique.   Paléorient,   Année   2007.   –   P. 156.   Fig.   9,   8 ;   Jarrige   Jean-François.,   Aurore   D.,
Gonzague Q. Shahr-i Sokhta and the chronology of the Indo-Iranian regions . In: Paléorient, 2011,  l. 37, n°2. – P.
7-34.Fig. 10, 1.
682
  Shirazi   R.   Figurines   anthropomorphes   du   Bronze   ancien   de   Shahr-I   Sokhta,   Période   II   (Séistan,   Sud-Est   de
l’Iran): Approche typologique.  Paléorient,  Année 2007. – P. 156.  Fig. 9, 2;  Cortesi E., Tosi M., Lazzari A., Vidale M.
Cultural relationships beyond the Iranian Plateau: the Helmand Civilization, Baluchistan and the Indus valley in the
3rd millennium BCE. Paléorient,  l. 34.2, 2008. – P.  17 .   Fig. 11.
683
  Vidale M. A“Priest King”at Shahr-i Sokhta. Archaeological Research in Asia,  Volume, 15. Science Direct, 2018.
– P. 110-115. Fig.2, 3.
684
  Vidale M. A“Priest King”at Shahr-i Sokhta. Archaeological Research in Asia,  Volume, 15. Science   Direct , 2018.
–  P . 114.  Fig .7.
685
 Шумер: города Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997.  – С.52, 53, 61, 98, 118, 127, 137, 142, 148,
150-159. 
686
 Шумер: города Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997.  – С. 61.
687
 Шумер: города Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997.  – С. 142.
688
 Шумер: города Эдема // Пер. с англ. Хренова   В .  Москва , 1997.  – С. 159.
689
  Frankfort   H.   Iran   and   Central   Asia :   The   Grand’Route   of   Khorasan   (Great   Khorasan   Road)   during   the   third
millennium BC and the “dark stone” artefacts  //  Jan-Waalke Meyer., Vila E., Mashkour M., Casanova M., Vallet R .
(Eds)T he   I ranian   P lateau   during   the   B ronze   A ge :   D evelopment   of   urbanisation,   production   and
trade . Archéologie(s), Lyon, MOM Editions, 2019. – P.  255 .   Fig . 5,  a .
143 шаклида   учрайди.   Бу   эса,   заргарлик   буюмлари,   асосан,   жамиятнинг   элита
қатламига оид кишилар томонидан фойдаланилганлигини кўрсатади.
Ўрта   Осиё   ўзаро   таъсир   доираси   ҳудудида   жойлашган   бронза   даври
ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларни   ясашда   турли   хил   қимматбаҳо
тошлар   ва   олтин,   кумуш,   мис,   қалай   бронза   каби   метталлардан
фойдаланилган.
Ўрта   Осиё   ўзаро   таъсир   доираси   ҳудудида   энг   кўп   тарқалган   ярим
қимматбаҳо   тошлардан   бири   –   бу   ляпис-лазурит   ҳисобланади.   Кўпгина
хорижий   илмий   тадқиқот   ишларида   ушбу   яримқимматбаҳо   тош,   ундан
ясалган   артефакт   буюмлар   ва   уларнинг   тарқалиш   географияси   ҳақида
маълумотлар келтириб ўтилган 690
.
Ўрта   Осиёдаги   энг   дастлабки   ляпис   –   лазурит   топилмалари   Жанубий
Туркманистоннинг мил. авв. IV минг йилликка оид қишлоқ аҳоли манзилгоҳ
ёдгорликларидан   (Олтиндепе)   топилган   бўлиб,   улар   асосан   муҳр   ва
мунчоқлардан иборат 691
. 
690
  Сарианиди В.И.   О великом лазуритовом пути на древнем Востоке   //   КСИА.      –      1968.      –      Вып. 114.      –   С . 3-9 ;
Herrmann G. Lapis Lazuli: The Early Phases of its Trade //  Iraq.  –  30 (1). – 1968. –  Р . 21-57. doi:10.2307/4199836;
Bancroft   P.   Lapis   Lazuli   from   Afghanistan.   Sar-e   Sang   mine,   Jurm,   Afghanistan   //   Gem   and   Crystal   Treasures.
Western  Enterprises  /  Mineralogical  Record, Fallbrook, CA.   1984.   – 488 pp ;   Barthelemy De  Saizieu Blanche.  Le
Cimetière néolithique de Mehrgarh (Balouchistan pakistanais): apport de l'analyse factorielle. // Paléorient. – 1990.
–  l. 16, n.1. –  Р . 23-43 ;  Tosi Maurizio, Vidale Massimo. 4th Millennium BC Lapis Lazuli Working at Mehrgarh,
Pakistan // Paléorient. – 1990. –  l. 16, № 2. –  Р . 89-99 ;  Casanova  M. Lapis lazuli beads in Susa and Central Asia:
a preliminary study // South Asian Archaeology 1993 (Annales Academiae Scientiarum Fennicae ser. B,  l. 271).
A.   Parpola   et   P.   Koskikallio   (Ed.).   –   Helsinki,   Suomalainen   Tiedeakatemia,   1994.   –   Р .   137-145 ;   Zöldföldi   J,
Kasztovszky Zs. Provenance study of Lapis Lazuli by non-destructive prompt gamma activation analysis (PGAA) //
ASMOSIA   VII,   The   Study   of   Marble   and   Other   Stones   in   Antiquity   –   Proceedings   of   the   7th   International
Conference   of   the   Association   for   the   Study   of   Marble   and   Other   Stones   in   Antiquity,   Y.   Maniatis   (ed.)   BCH
Suppl.,   51.   –   2009.   –   P.   677-691 ;   Zoeldfoeldi   J.   Gemstones   at   Qat?na   Royal   Tomb:   Preliminary   Report.
Interdisziplinäre Studien zur Königsgruft in Qatna, Edition: 1, Publisher: Harrassowitz Verlag, Editors: P. Pfälzner,
2011.   –   P.   234-248 ;   Favaro   M.,   Guastoni   A.,   Marini   F.   et   al.   Characterization   of   lapis   lazuli   and   corresponding
purified   pigments   for   a   provenance   study   of   ultramarine   pigments   used   in   works   of   art   //   Analytical   and
Bioanalytical Chemistry, Volume 402. – P. 2195–2208 (2012).   https://doi.org/10.1007/s00216-011-5645-4 ;  Giudice
Alessandro   Lo;   Debora   Angelici,   Alessandro   Re,   Gianluca   Gariani,   Alessandro   Borghi,   Silvia   Calusi,   Lorenzo
Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa   Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin   Lemasson,
Laurent  Pichon, Brice Moignard, Giovanni Pratesi   &   Maria Cristina Guidotti. Protocol for lapis lazuli provenance
determination:   evidence  for   an  Afghan  origin  of   the   stones   used  for   ancient  carved  artefacts   kept   at  the  Egyptian
Museum   of   Florence   (Italy).   –   Archaeological   and   Anthropological   Sciences.   –    lume   9.   –   2017.   –   P.   637-651;
Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). – ROMA, ISMEO, 2017. – 380 pp;  Vaggelli  G., Es Sebar L., Borghi
A.   et al.   Improvements to the analytical protocol of lapis lazuli provenance: First study on Myanmar rock samples //
Eur. Phys .  J .  Plus   134.  –  P .  104 (2019).  https://doi.org/10.1140/epjp/i2019-12523-4 .  
691
  Массон	
 В.М. Алтын-депе.  (Труды   Южно-Туркменской    археологической    комплексной    экспедиции. Т .
XVIII).  Л .,  1981.  С .64-65,  табл . XX, XXI,XXII.
144 Эронда эса,  ляпис – лазурит маҳсулотлари  мил. авв. IV минг йилликнинг
иккинчи   ярмидаги   ёдгорликларидан   топилган(Сиалк   III).   Мил.авв.   IV-III
минг   илликнинг   охирларида   Элам   қабилаларининг   охирларида   Элам
қабилаларининг   кенгайиши   билан   Сиалк   аҳоли   пункти   вайрон   қилинади,
улар   «ляпис   лазурит   савдосини   бошқариш   учун   шимол   билан   савдо   йўлида
муҳим мавқеига эга бўлиб олади». Элам ва Месопотамия(Урук, Ур, Жемдат-
Наср) даги ляпис – лазурит буюмлар ҳам айнан шу даврга тегишли.
Аммо Убейд маданияти (мил. авв.  6500–3800 ) га тегишли ляпис-лазурит
буюмлари,   ушбу   қимматбаҳо   тошнинг   Месопотамияга   бундан   ҳам   олдин
олиб   борилган   деган   тахминга   сабаб   бўлмоқда.   Месопотамиянинг   қадимги
шаҳарларидан   бири   Ур   ёдгорлигидан   “Шумериан”   номли   қирол   қабри   очиб
ўрганилганда,   бу   қабрдан   ляпис   лазуритдан   ясалган   6000   дан   зиёд   қушлар,
буғулар   ва   майда   кемирувчиларнинг   ҳайкаллари,   шунингдек,   лаганлар,
маржонлар   ва   цилиндрсимон   муҳрлар   топилган.   Бу   буюмларнинг   таркибий
қисми   кимёвий   жиҳатдан   таҳлил   қилинганда,   уларни   ясашда   ишлатилган
ляпис-лазурит   Шимолий   Афғонистонда   жойлашган   кондан   олиб   келингани
маълум бўлди 692
. Шунингдек, Урдаги Қатна қабриcтонидан ҳам 108 та ляпис
лазуритдан   ясалган   ашёлар   топилган.   Улар   орасида   цилиндр   ва   бочка
шаклидаги маржонлар ҳам мавжуд 693
.
Ҳиндистон   водийси   ва   Белужистондан   ҳам   Хараппа   маданиятига   (мил.
авв. III м. й. иккинчи ярми ва II м. й. биринчи ярми) тегишли жуда кўплаб энг
қадимги ляпис лазурит буюмлар топилган 694
.
692
  Bancroft P. Lapis Lazuli from Afghanistan. Sar-e Sang mine, Jurm, Afghanistan // Gem and Crystal Treasures.
Western  Enterprises/  Mineralogical  Record, Fallbrook, CA. 1984. 488 p;   Каттаева   Г . Ч .   Лазурит   манзилгоҳлари
ҳақида   янги   маълумотлар   //   " Биринчи   Президент   И . А .   Каримов   даврида   Ўзбекистонда   тарих   фанининг
юксалиши »   ЎзР   ФА   Археологик   тадқиқотлар   институтида   2018   йил   25-26   январда   ўтказилган   Республика
конференцияси   материаллари .  Самарқанд , 2018. 52- бет .
693
  Zoeldfoeldi J. Gemstones at Qat?na Royal Tomb: Preliminary Report. Interdisziplinäre Studien zur Königsgruft in
Qatna, Edition: 1, Publisher: Harrassowitz Verlag, Editors: P. Pfälzner, 2011. – P. 242.
694
  Сарианиди В.И.  О великом лазуритовом пути на древнем Востоке  //  КСИА. 1968. Вып    . 114.      С . 3.
145 Қадимги   Мисрда   ляпис-лазурит   мил.авв.   IV   минг   йилликдан   бошлаб,
шокила   мунчоқлар,   турли   хил   шаклдаги   оддий   мунчоқлар   ва   нақшли
заргарлик буюмларини ясашда ишлатилган 695
.
Эрон   ҳудудининг   бронза   даври   ёдгорликларидан   топилган   ляпис-
лазуритдан   ясалган   тақинчоқлар   сони   ва   тури   жиҳатдан   бошқа   ҳудудларга
қараганда етакчи ўринни эгаллайди. Бунинг асосий сабаби, бронза давридаёқ
Эрон   ҳудудудидаги   Тепа   Ҳисор   ва   Шаҳр-и   Сўхтада   ляпис-лазурит,   феруза,
халцедон   ва   бошқа   қимматбаҳо   тошлардан   маржон   ясайдиган   алоҳида
устахоналар мавжуд бўлган 696
. Қадимги Шарқда Эрон платоси аҳолиси икки
асосий   ролни   бажарган.   Биринчиси,   Бадахшон   лазурит   буюмларининг
Месопотамияга   тарқалишида   воситачилик   роли   бўлса   (Шаҳри   Сўҳта),
иккинчиси   металл   ёмбилари   ва   хлорит   буюмлар   экспортчиси   (Тепа   Яҳё)
ҳисобланишган 697
.
Тадқиқотчилар М. Видал ва А. Лаззари ҳаммуҳаррирлигида тайёрланган
монографияда 698
  Эрон   ясситоғлигининг   бронза   даври   ёдгорлиги   бўлган
Шаҳр-и   Сўхтададан   топилган   765   та   ляпис   лазурит   маржонларнинг   ясалиш
технологияси   ва   типологияси   борасида   қимматли   маълумотлар   берилган.
Ушбу маржонлар тадқиқотчилар томонидан ясалиш шаклига қараб, қуйидаги
типларга ажратилган( III.3.2-жадвал ) 699
:
695
  Giudice , Alessandro  Lo;  Debora  Angelici, Alessandro  Re, Gianluca  Gariani,  Alessandro  Borghi, Silvia Calusi,
Lorenzo   Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa   Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin
Lemasson,   Laurent   Pichon,   Brice   Moignard,   Giovanni   Pratesi   &   Maria   Cristina   Guidotti   Protocol   for   lapis   lazuli
provenance determination: evidence for an Afghan origin of the stones used for ancient carved artefacts kept at the
Egyptian Museum of Florence (Italy). Archaeological and Anthropological Sciences,  lume 9. 2017.  P. 63 8.
696
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari   А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017. – P. 86; Tosi Maurizio. The Distribution of
Industrial Debris on the Surface of  Tappeh Hesar as an Indication of Activity Areas. In: Dyson, R. H. & Howard, S.
M. (Eds.), Tappe Hesar: Reports of the Restudy Project, 1976, Casa editrice Le Lettere, Firenze, 1989.
697
  Хамидов   О . А .   Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   митти   ўғирча   ва   ўғирдасталари   //   Ўзбекистон
археологияси .  №1(18).   Самарқанд ,  2019.  –   Б. 74 ;   Lapis  lazuli  bead   making  at   Shahr-i  Sokhta.   Interpreting   craft
production in a urban community of the 3rd millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017.
– P.  49.
698
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .
699
  Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft   production   in   a   urban   community   of   the   3rd
millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 . –  P. 46.
146 Эрон   ҳудудидаги   Шаҳдод   ёдгорлигидан   8   турдаги   ляпис-лазуритдан
ясалган   тақинчоқлар   коллекцияси   аниқланган 700
.   Али   Ҳакеми   Шаҳдоддан
топилган  артефакт  буюмларнинг  Бақтрия  ва  Марғиёна   ҳудудидаги   артефакт
буюмларга   ўхшашлигини   фақатгина   савдо   алоқалари   билан   эмас,   балки
иқтисодий,   ижтимоий   ва   диний   жиҳатдан   уйғунлашган   интеграцион   муҳит
билан   изоҳлайди 701
.   Бундан   ташқари   Шаҳдод   ёдгорлиги   жойлашган   Дашти
Лут водийси ғарбий минтақалар ва Шарқий Эрон, Ўрта Осиё билан боғловчи
географик ҳудуд ҳисобланади. Шунинг учун Шаҳдод манзилгоҳи Элам билан
Белужистон,   Марғиёна,   Бақтрия   ўртасида   асосий   савдо-алмашинув   чегара
пункти деб эътироф этилган ва ривожланган минтақалараро тизимда экспорт
қилинаётган товарларни бошқа ҳудудларга тарқатиш маркази бўлган 702
.
М. Касанова Сузадан топилган, Париждаги Лувр музейида сақланаётган
ляпис   –   лазурит   мунчоқлар   бўйича   ишлаган   бўлиб,   музейда   сақланаётган
Сузадан   топилган   жами   276   та   мунчоқ   ва   мунчоқ   бўлакларини   ясалиш
шаклига   қараб   21   та   типга   бўлиб,   Шаҳр-и   Сўхта,   Мундигак,   Саразм   ва
Олтинтепа билан аналогиясини келтирган 703
 ( Casanova, 1994. P. 137-145 ).
Сополлитепа   ёдгорликларидан   ляпис-лазуритдан   ясалган   700   га   яқин
тақинчоқлар топилган бўлиб, улар маржон, мунчоқ, шокила, тумор шаклида
ясалган. Ляпис-лазуритдан ясалган мунчоқ ва шокилаларнинг ясалиш шакли
Қадимги   Шарқ   марказларидан   топилган   мунчоқ   ва   шокилаларнинг   ясалиш
шаклига кўра бир хил бўлиб, улар цилиндр, айлана, ромб ва томчи шаклида
ясалган.
700
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997. – P. 65 6.
701
  Ibid, – P. 123.
702
  Hakemi,   Ali   Shahdad.   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze   Age   Center   in   Iran.   Reports   and   memoirs.
Volume XXVII. IsMEO-ROME. 1997. – P. 659-660;  Lapis lazuli bead making at Shahr-i Sokhta.  Interpreting craft
production in a urban community of the 3rd millennium BC . Vidale,  М ., Lazzari  А . (Eds.). ROMA. ISMEO. 2017 .
–   P.   49;   Хамидов   О . А .   Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   митти   ўғирча   ва   ўғирдасталари   //
Ўзбекистон   археологияси . №1(18).  Самарқанд , 2019. –  Б.  7 4 .
703
  Casanova   M. “Lapis lazuli beads in Susa and Central  Asia:  a preliminary study”, in: South Asian Archaeology
1993,   (Annales   Academiae   Scientiarum   Fennicae   ser.   B,    l.   271),   A.   Parpola   et   P.   Koskikallio   (Ed.),   Helsinki,
Suomalainen Tiedeakatemia, 1994 . –  P. 137-145.
147 Тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики,   Қадимги   Шарқ   марказлари
Месопотамия(Аккад,   Ур   III,   Исин-Ларса,   Шамши-Адад),   Эрон   (Шаҳр-и
Сўхта,   Шаҳдод)   ва   Сополли   маданияти(Сополлитепа,   Жарқўтон,
Мўлалитепа, Бўстон VI) ёдгорликларидан топилган тақинчоқларнинг тури ва
сони   таққосланганда   Месопотамия   ва   Эрон   тақинчоқларнинг   тури   ва   сони
жиҳатдан   устунлик   қилади.   Маълумки,   Сополли   маданияти   жойлашган
Марказий   Осиёда   ляпис-лазуритнинг   асосий   хомашё   манбалари
жойлашган(Бадахшон,   Помир,   Сар-э   Санг),   Эронда   эса   ляпис-лазуритдан
турли   артефакт   буюмлар   тайёрлайдиган   устахоналар   мавжуд   бўлган.   Тайёр
бўлган   буюмлар   қуруқлик(Ложувард   йўли,   Буюк   Хуросон   йўли,   Шимол   ва
Жануб   савдо   йўллари   ва   бошқалар)   ва   денгиз(Форс   кўрвази   орқали   Ҳинд
цивилизацияси   марказлари   томон   борадиган)   савдо   йўллари   орқали   турли
ҳудудларга тарқалган.
III БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР
Олтин,   кумуш   ва   мис   конлари   қадимдан   Марказий   осиё   ҳудудида
мавжуд   бўлиб,   Қадимги   Шарқ   марказларига   ҳам   шу   ердан   тарқалган.
Сополли   маданияти   тақинчоқлари   ясалган   5   та   минерал   ( гипс,   халцедон,
сердолик, феруза,  лазурит  ) маҳаллий хомашё бўлиб, иккита минерал (ақиқ ва
сердолик)   Ҳиндистондан,   1   таси   (хлорит)   Эрон   ҳудудидан   келтирилган.
Лазурит,   сердолик,   ақиқ   ва   ферузадан   ясалган   мунчоқлар   ўрта   ва   сўнгги
бронза   даврида   Қадимги   Шарқ   марказлари   (Миср,   Месопотамия,   Эрон)   ва
БМАК   ҳудудида   кенг   тарқалган.   Бу   эса,   ушбу   ҳудудлар   ўртасида   айнан   шу
даврга   келиб,   савдо   ва   маданий   алоқалар   кенг   тараққий   этганлигини
кўрсатади. 
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   Марғиёна   ва   Қадимги   Шарқ
марказларига   хос   бўлган   тақинчоқ   (сердолик,   фил   суяги,   хлорит   ва   миср
фаянси каби минераллардан ясалган мунчоқ, шокила, тумор ва тўғноғич, барг
шаклидаги диадем) ларнинг топилиши, ушбу ҳудудлардан эса, Бақтрияга хос
бўлган тақинчоқ (лазуритдан ясалган мучоқ ва шокилалар, тўпбарггул бошли
148 тўғноғич)ларнинг  топилиши ушбу ҳудудлар  ўртасида  бронза даврига  келиб,
ўзига   хос   интеграцион   муҳит   вужудга   келганлигини,   савдо   ва   маданий
алоқалар ривожланганлигини кўрсатади.
149 ХУЛОСА
Сўнгги  бронза  даврида, Ўзбекистоннинг  жанубий қисмида жойлашган
Сурҳондарё вилоятини Сополли маданияти номи билан машҳур бўлган ўтроқ
деҳқончилик   маданияти   эгаллади.   Ушбу   маданият   мил.   авв.   XX   асрдан   XV
асргача   бўлган   давр   оралиғида   гуллаб   –   яшнаган.   2020  йил  маълумотларига
кўра   Сурхон   воҳасида   ушбу   маданиятга   оид   ёдгорликларнинг   умумий   сони
45   тага   етган.   Шундан   12   тасида   археологик   қазишма   ишлари   тугалланган .
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   фақат   Сополлитепа,   Жарқўтон,
Мўлалитепа,   Бўстон   VI,   VII,   Тиллабулоқ   ёдгорликларидан   тақинчоқлар
топилган   ва   улар   ҳақидаги   дастлабки   маълумотлар   маҳаллий   ва   хорижий
тадқиқотчиларнинг илмий нашрларида ёритиб ўтилган. 
Сополлитепадан жами 151 та тақинчоқ топилган бўлиб, шундан   8 таси
маржон-мунчоқлар шодаси ,  15 таси мунчоқлар донаси , 34 таси билагузук, 29
таси   тўғноғич,   39   таси   тумор,   25   таси   сирға,   3   таси   диадемлардир.   Миқдор
жиҳатдан   энг   кўпи   тумор   ва   билагузуклардир.   Демак,   айнан   шу   турдаги
тақинчоқлар Сополли маданияти аҳолиси томонидан кўпроқ фойдаланилган. 
Жарқўтон   ёдгорлиги   тақинчоқларнинг   сони,   тури,   хомашёси   ва
морфологик   шаклларининг   хилма-хиллиги   билан   Сополли   маданиятининг
бошқа ёдгорликларидан фарқ қилади. Жумладан, ушбу  ёдгорликдан топилган
жами 332 та тақинчоқ ўрганилган бўлиб,  17 таси маржон-мунчоқлар шодаси;
95   таси   мунчоқлар   донаси,   1   таси   бронзадан   ясалган   сепочка ,   52   таси
билагузук(3   таси   маржон   мунчоқли   билагузук),   98   та си   тўғноғич,   4   таси
тумор, 59  таси сирға,   3 таси  узук,  1 таси  диадемдир.   Шунингдек,  Жарқўтон
ёдгорлигидан  топилган тақинчоқлар  коллексиясида  Сополли маданиятининг
тўртта   босқичи   (жарқўтон,   кўзали,   мўлали,   бўстон)   га   тегишли   заргарлик
буюмларини кўришимиз мумкин.
Мўлали   босқичи   қишлоқ   макони   Сополли   маданиятининг   сўнгги
бронза даври ёдгорликларидан бири бўлиб, ундан топилган моддий маданият
намунлари   Сополли   маданиятининг   сўнгги   босқичлари(кўзали,   мўлали,
150 бўстон)дан   топилган   моддий   маданият   намуналари   билан   деярли   бир   хил.
Мўлалитепадан   топилган,   олтиндан   ясалган   мунчоқ   доналари   ягона   тур
мунчоқлар   бўлиб,   Сополли   маданиятининг   бошқа   ёдгорликларида   бундай
турдаги мунчоқлар топилмаган.
Сополли   маданиятининг   бўстон   босқичи   ёдгорликлари(Бўстон   VI   ва
Бўстон   VII)дан   топилган   тақинчоқлар,   бошқа   ёдгорликлар(Сополлитепа,
Жарқўтон, Мўлалитепа, Тиллабулоқ) дан топилган тақинчоқлардан бутунлай
фарқ   қилади,   бошқа   жиҳатдан   унга   генетик   жиҳатдан   боғланган.   Хусусан,
Бўстон   VI   ва   Бўстон   VII   ёдгорликларидан   жами   200   га   яқин   тақинчоқлар
ўрганилган   бўлиб,   шуларнинг   10   таси   маржон,   97   таси   мунчоқ,   36   таси
шокила,   9   таси   билагузук,   12   таси   тўғноғич,   16   таси   сирға,   2   таси
диадемлардир.   Заргарлик   буюмларининг   асосий   қисмини   кўчманчи   дашт
маданиятига хос бўлган тақинчоқлар ташкил қилади.
Тиллабулоқдан   топилган   моддий   маданият   намунлари   Сополли
маданиятининг   дастлабки   босқичларидан   топилган   моддий   маданият
намуналари   билан   деярли   бир   хил.   Айниқса,   Тиллабулоқ   тақинчоқлари
(мунчоқ(14   та   намуна),   тўғноғич(2   та   намуна),   тумор(2   та   намуна)   ва   сирға
бўлаклари)нинг   Сополлитепа   тақинчоқлари   билан   ясалиш   услуби,   ясалган
хомашёси жиҳатидан айнан ўхшаш.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   тақинчоқларни   инсон
танасининг қайси қисмига тақилишига қараб учта катта синфга ажратишимиз
мумкин:   бош   учун   мўлжалланган   тақинчоқлар(тўғноғич,   диадем   ва
сирғалар);   бўйин   ва   кўкракка   тақиладиган   тақинчоқлар(маржон,   мунчоқ,
шокила   ва   туморлар);   қўл   учун   мўлжалланган   тақинчоқлар(билагузук   ва
узуклар).
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   топилган   жами   140   дан   ортиқ
тўғноғичлар   ўрганилган   бўлиб,   улар   бош   қисмининг   морфологик   шакли
жиҳатдан 9 та катта типларга бўлинади. 
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   6   та   диадем   топилган
151 бўлиб,   улар   ясалиш   шаклига   кўра   учта   типга   бўлинади:   барг,   ярим   ой   ва
учбурчак   рўмол.   Ясалган   хомашёсига   кўра   қуйидаги   типларга   бўлинади:
бронза, мис ва лой.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   сирғаларнинг   жами   93   та
намунаси   ўрганилган   бўлиб,   уларни   ясалган   хомашёсига   кўра   тўртта   типга
бўлиш   мумкин:   олтин,   кумуш,   мис,   бронза,   мармар.   Ясалиш   шаклига   кўра
эса, 8 та типга бўлинади. 
Сополли   маданяти   ёдгорликларидан   маржонларнинг   жами   39   та
намунаси   топилган   бўлиб,   маржондаги   мунчоқ   ва   шокилалар   қимматбаҳо
тошлар(ақиқ,   сердолик,   лазурит,   феруза   ва  бошқалар)   ва  металлардан   турли
хил шаклда ясалган. Ушбу маржонлар мунчоқларнинг жойлашиш тартибига
кўра   қуйидаги   типларга   бўлинган:   оддий   маржонлар;   мураккаб
(композицион)таркибли маржонлар.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   200   дан   ортиқ   мунчоқ
доналари   топилган .   Мунчоқлар   ясалиш   шаклига   кўра   қуйидаги   типларга
бўлинади:   цилиндр,   ромб,   биконус,   бочка,   айлана,   диск,   фигурали,   квадрат,
квадрат биконус, овал, тугма, узук, думалоқ, қувур.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   63   та   шокила   топилган
бўлиб, улар ясалган хомашёсига кўра қуйидаги типларга бўлинади:  лазурит,
гипс,   фаянс,   мармар,   тош,   шиша   пастаси,   олтин   ва   бронза.   Шокилалар
ясалиш   шаклига   кўра   эса,   қуйидаги   типларга   бўлинади:   томчи,   пиллапоя
гардишли, хочсимон шакл, ромб, овал, етти қиррали юлдуз, юрак, учбурчак,
бочка, спирал ип.
Сополли   маданияти   ёдгорликларидан   жами   60   га   яқин   туморлар
топилган бўлиб, улар ясалган хомашёсига кўра қуйидаги типларга бўлинади:
ляпис-лазурит,   хлорит,   тош   (турли   хил   рангларда:   оқ,   малла,   қора),   бронза,
мармар, гипс, ёғоч. Туморлар ясалиш шаклига қараб 7 та типга бўлинади. 
Сополли маданияти  ёдгорликларидан  жами 103 та билагузук топилган
бўлиб,   улар   ясалган   хомашёсига   кўра   қуйидаги   турларга   бўлинади:   бронза
152 билагузуклар,   кумуш   билагузуклар   ва   турли   хил   қимматбаҳо   тошлардан
ясалган мунчоқли билагузуклар. Ушбу билагузуклар ясалиш шаклига кўра 7
та типга бўлинади. 
Соаполли   маданияти   тақинчоқларини   ясашда   асосан,   8   хил   минерал
( гипс,   шиша,   хлорит,   халцедон,   сердолик,   феруза,   ақиқ,   лазурит)   ва   4   хил
металл (олтин, кумуш, мис, бронза) лардан фойдаланган.
Қадимги Шарқ марказларини Ўрта Осиё бўйлаб боғлаб турувчи турли
хил   савдо   йўллари   мавжуд   бўлиб,   уларнинг   энг   асосийларидан   бири   –
шимолий   қуруқлик   йўли   ҳисобланиб,   Марказий   Осиёни   Жанубий
Месопотамия   билан   боғлаб   турган.   Ушбу   йўллардан   яна   бири   денгиз
савдосига асосланган йўл бўлиб, Ҳинд ва Форс кўрфази орқали ўтган. Бундан
ташқари,   Эрон   Ясситоғлигидан   ўтган   йўл(Шаҳдод,   Кермон   ва   ундан   кейин
Маган   ҳудудлари)   ҳам   айнан   шу   даврда   мавжуд   бўлиб,   Форс   кўрфазининг
жанубий   қисмига   олиб   борган.   Сополли   маданияти   аҳолси   Қадимги   Шарқ
марказлари   билан   бўлган   савдода   ушбу   йўллардан   бевосита   ва   билвосита
фойдаланган.
153 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик
нашрлар
1. Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2017   йил   7   февралдаги
«2017–2021   йилларда   Ўзбекистон   Республикасини   ривожлантиришнинг
бешта   устувор   йўналиши   бўйича   Ҳаракатлар   стратегияси   тўғрисида»ги
Фармони.  [Электрон ресурс].  www.lex.uz .
2. Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2016   йил   2   декабрьдаги   «
Ўзбекистон   Республикасининг   туризм   соҳасини   жадал   ривожлантиришни
таъминлаш   чора-тадбирлари   тўғрисида»   ги   Фармони.   [Электрон   ресурс].
www.lex.uz . 
3. Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2019   йил   18   майдаги
«Ўзбекистон   Республикасида   заргарлик   тармоғини   жадал   ривожлантириш
чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармони [Электрон ресурс].  www.lex.uz .
4. 1993 йил 1 мартдаги “Ўзбекистон тарихи музейи ашёлари ҳақида” ги
Вазирлар маҳкамаси Қарори[Электрон ресурс].  www.lex.uz .
Монография, илмий мақола, илмий тўпламлар
1. Абдураззоқов   А.А.,   Безбородов   М.А.,   Заднепровиский   Ю.А.
Стеклоделие   Средней   Азии   в   древности   и   средневековье.   Тошкент,   1963.   -
240 с.
2. Абу-р-Райхан Мухаммед ибн Ахмед ал-Бируни Собрание сведений
для   познания   драгоценностей   (Минералогия)   /   Перевод   А.М.   Беленицкого;
статьи   и   примечания   А.М.   Беленицкого   и   Г.Г.   Леммлейна;   под   ред.   И.М.
Стеблин-Каменского   и   В.П.   Никонорова;   вступ.   статьи   И.М.   Стеблин-
Каменского, Д. Абдуллоева, В. П. Никонорова и Н. П. Юшкина.  2- еизд .,  доп .
ииспр .  СПб ., 2011. - 600  с . - (Fontes scriptiantiqui).
154 3. Аванесова   Н.   А.   Погребальный   обряд   некрополя   Бустон   VI ,   как
отражение   межкультурных   взаимодействий   //   Мустафаев   Ш.,   Эспань   М.,
Горшенини   С.,   Рапен   К.,   Бердимуродов   А.,   Гренэ   Ф.   Культурный   трансфер
на   перекрестках   Центральной   Азии:   до,   во   время   и   после   Великого
шелкового пути. Париж-Самарканд. МИЦАИ, 2013. – С. 27-34.
4. Аванесова   Н.А.   Зеравшанская   группа   памятников   в   контексте
Бактрийско-Маргианского   археологического   комлекса   //   Археология
Узбекистана, №2(19). Самарканд, 2019. – С. 23-54.
5. Аванесова   Н.А.   Культура   пастушеских   племен   эпохи   бронзы
Азиатской части СССР. – Ташкент, 1991. - 202 с.
6. Аванесова   Н.А.   Проявление   степных   традиций   в   сапаллинской
культуре   //   В   сборнике   материалов   Международной   конференции
«Цивилизации   и   культуры   Центральной   Азии   в   единстве   и   многообразии».
Самарканд, 7-8 сентября 2009 г. Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 107-133.
7. Аванесова   Н.А.,   Дубова   Н.А.,   Куфтерин   В.В.   Палеоантропология
некрополя   сапаллинской   культуры   Бустон   VI   //   Археология,   этнография   и
антропология Евразии. №1(41), 2010.  –  С. 118-137.
8. Аванесова Н.	 А.	 Зерафшанская   культурная   провинция   Бактрийско-
Маргианской   цивилизации   //   Труды   Маргианской   археологической
экспедиции.Санкт-Петербург, 2010. – С. 334-364.
9. Аванесова	
 Н.	 А.	 Новое   в   погребальном   обряде   сапаллинской
культуры // АВ, №4. Санкт-Петербург, 1995.  –  С. 20-25.
10. Аванесова	
 Н.	 А.	 Новые  работы на некрополе Бустон VI  //  АИ-2002.
Ташкент, 2003. – С. 20-25.
11. Аванесова	
 Н.	 А.	 Сакральный   комплекс   могильника   Бустон   VI   //
ОНУ. №6. Ташкент, 1994.  – С. 46-49.
12. Аванесова	
 Н.	 А.	 Храмовые   функции   сакрализованных   площадок
некрополя   доисторической   Бактрии.   –   Бустон   VI   //   Степи   Евразии   в
древности   и   средневековье.   ММНК,   посвященной   100-летию   со   дня
155 рождения М.П. Грязнова.  – Санкт-Петербург, 2002.  – С.108–115 .
13. Аванесова Н.	 А.	 Хронология   древнеземледельческих   памятников
Северной   Бактрии   эпохи   поздней   бронзы   //   Центральная   Азия   и   Южная
Сибирь. Вып. 1.  – Москва, 2009 . – C. 6-51 .
14. Альбаум   Л.И.   Некоторые   культовые   предметы   в   Музее   истории
Узбекской ССР // Времен связующая нить. Т., 1992.  –  С.67-82.
15. Амброз   А.А.   Раннеземледельческей   культовқй   символ(«ромб   с
крючками») // Советская археология. Москва, 1965. – C.14-28..
16. Аскаров А.  Сапаллитепа. Ташкент, 1973. -172с.
17. Аскаров А., Абдуллаев Б.  Джаркутан. Ташкент, 1983.  -  122 с.
18. Аскаров   А.,   Абдуразаков   А.,   Богданова-Березовская   И.В.,   Рузанов
В.Д. Химический состав металлических предметов из поселения Сапаллитепа
// ИМКУ, 12. Ташкент, 1975. –  C . 72-84.
19. Аскаров А., Богданова-Березовская И.В. Металлические изделия из
поселения Сапаллитепа // ОНУ-1972.  Вып. 10,  Ташкент, 1972.  –  С. 59-64 .
20. Аскаров А., Жоу СИНГ., Ҳасанов М. Ипак ва пахта 4 минг йиллик
тарихга эга // Янги Ўзбекистон. 124-сон. Тошкент, 2020. –Б. 6.
21. Аскаров   А.А.   Древнеземледельческая   култура   эпохи   бронзы   юга
Узбекистана. Ташкент, 1977. - 232 с.
22. Аскаров   А.А.,   Рузанов   В.Д.   Некоторые   данные   о   металлических
сплавах   с   поселения   Сапаллитепа   //   ОНУ-1977.   Вып.   6,   Ташкент, 1977.   –   С.
56-59.
23. Аскаров   А.А.,   Рузанов   В.Д.   Результаты   исследования   химического
состава металла из могильников Бустан 3, 4 и 5 // ИМКУ, 23. Ташкент, 1990.
–  C .6-12.
24. Аскаров	
 А.А.,	 Ширинов	 Т.Ш.	 Ранняя   городская   культура   эпохи
бронзы юга Средней Азии. Самарканд, 1993.  – 245 с.
25. Асқаров А.А., Шайдуллаев Ш.Б. Бақтриянинг Бронза ва Илк Темир
даври   маданиятлари   хронологияси.   Ўзбекистон   тарихи   моддий   маданият   ва
156 ёзма   манбаларда   //   Ўзбекистон   Республикаси   Фанлар   Академияси   “Фан”
нашриёти. Тошкент, 2005. – Б. 36-47.
26. Баешко   А.С.,   Гордиенко   А.Н.,   Гордиенко   А.Н.   Энциклопедия
символов.Москва, 2007.-304 с .
27. Бардески К.Д. Месопотамия: колыбель человечества // Пер. с итал. -
М.:   Издательство   «Ниола-Пресс»;   000   «Издательский   дом   "Вече"»,   2008.   -
128 с.
28. Беруний,   Абу   Райҳон   Китоб   ал-Жамоҳир   фи-Маърифат   ал-
Жавоҳир. Тошкент, 2017. – 488 б.
29. Бидерманн Г. Энциклопедия символов. Москва, 1996. - 335 с.
30. Виноградова Н.М,	 Ранов	 В.А.,	 Филимонова	 Т.Г.   Памятники
Кангурттута   в   Юго-Западном   Таджикистане   (эпоха   неолита   и   бронзовый
век). М., 2008. - 334 с.
31. Виноградова	
 Н.М.,	 Бобомуллоев	 С.   Предварительные   результаты
исследований   могильника   Фархор   -   памятника   эпохи   бронзы   на   юге
Таджикистана,   весной   2014   г.   //   ТМАЭ.   Том   6.   Памяти   Виктора   Ивановича
Сарианиди. М., 2016. С. 534 – 552. 
32. Виноградова   Н.М.,   Кутимов   Ю.Г.   Погребальные   памятники   эпохи
бронзы в Южном Таджикистане (могильники Гелота и Дарнайчи. М., 2018.-
276 с.
33. Виноградова	
 Н.М.,	 Кутимов	 Ю.Г.,	 Ломбардо	 Д.,	 Тойфер	 М.
Археологические исследования могильников Гелот и Дарнайчи в 2010 году //
АРТ. Вып. XXXVI. 2013. – С. 91-118.
34. Виноградова	
 Н.М.,	 Кутимов	 Ю.Г.,	 Ломбардо	 Д.,Тойфер	 М.
Археологические   исследования   могильника   Гелот   в   2009   году   //   АРТ.   Вып.
XXXV. 2012. – С. 136-166.
35. Воронец   М.Э.   Каменное   изображение   змей   из   кишлака   Сох
Ферганской области // КСИИМК. Вып. 61. – М.,1961. – С. 48-55.
36. Гулямов	
 Я.Г.,	 Исламов	 У.,	 Аскаров	 А.   Первобытная   культура   и
157 возникновение   орошаемого   земледелия   в   низовьях   Зерафшана.   Ташкент,
1966. – 266 с.
37. Двуреченская   Н.Д.,   Двуреченский   О.В.,   Мокробородов   В.В.,
Рукавишникова И.В., Рукавишников Д.В. Маршрутные исследования на юге
Узбекистана в 2013 году // КСИА, № 236. 2014. – С. 69–82.
38. Дубова Н.А. Могильник и царский некрополь на берегах Большого
бассейна Северного Гонура // У истоков цивилизации. Сборник статей к 75-
летию Виктора Ивановича Сарианиди. Москва, 2004. – С. 254-281.
39. Дубова   Н.А.,   Сатаев   Р.М.,   Фрибус   А.В.,   Грушин   С.П.,   Куфтерин
В.В. Могильник на юго-западе Гонур-депе (раскоп 12) 1. Сообщение 1.Труды
Маргианской археологической экспедиции. Том 7. Исследования Гонур-депе
2014-2015   гг.   /   Ред.   Н.А.   Дубова   (отв.   ред.),   Е.В.   Антонова.,   Р.Г.   Мурадов.,
Р.М. Сатаев., А.А. Тишкин. Москва, Старый сад, 2018. –  C . 29-79.
40. Емельянов   В.В.   Древний   Шумер:   очерки   культуры.   Санкт-
Петербург, 2001. – 368 с.
41. Жабборов И. Ўзбек халқи этнографияси. Тошкент, 1994. - 320 б.
42. Иессен А.А. К хронологии: Больших кубанских курганов // СА . XII.
М.-Л,  1950 . – С. 157-200.
43. Ионесов В.И . К изучению погребальных комплексов Джаркутана //
ИМКУ, 27. 1996. – С. 17-29.
44. Ионесов   В.И .   Некоторые   данные   о   могильнике   Джаркутан-4В   //
ИМКУ, 24. 1990. – С. 8-18.
45. Ионесов   В.И .   Новые   исследования   могильника   эпохи   бронзы
Джаркутан 4В // ИМКУ, 22. 1988. – С. 3-13.
46. Ионесов   В.И .   О   новых   погребениях   Джаркутана   3   //   ИМКУ,   23.
1990. – С. 139-147.
47. Каландарова   О.И.   Бусы   и   подвески   Саразма   //   Сборник   статей
научно-практической   конференции   “Саразм-начало   земледельческой,
ремесленной   и   градостроительной   культуры   таджиков”,   посвященной   5500-
158 летию Саразм а.  Душанб е, 20  декабр я, 2019г.  Душанб е, 2020. – С. 146-158.
48. Канева   И.Т.   Шумерский   героический   эпос.   Транскрипции,   пер.,
комм. и вводные ст // ВДИ №3. Ленинград, 1964. – С. 243-267.
49. Каниут   К.,   Курмангалиева   А.   Раскопки   поселения   Тилла   Булак   в
2009 г (3-я исследовательская кампания) // Археологические исследования в
Узбекистане 2008-2009 года. № 7. Тошкент, 2012. -  С. 92-100.
50. КаниутК.,   ТонферМ.,   ИльясовДж.Я.,   ШайдуллаевШ.Б.   Раскопки
поселения   эпохи   бронзы   Тилля-Булак   в   2007   г   //   Археологические
исследования в Узбекистане 2006-2007 года. № 6. Т., 2009. – С. 136-141.
51. Каттаева   Г.Ч.   Лазурит   манзилгоҳлари   ҳақида   янги   маълумотлар   //
"Биринчи   Президент   И.А.   Каримов   даврида   Ўзбекистонда   тарих   фанининг
юксалиши»   ЎзР   ФА   Археологик   тадқиқотлар   институтида   2018   йил   25-26
январда   ўтказилган   Республика   конференцияси   материаллари.   Самарқанд,
2018. – Б.50-54.
52. Каттаева   Г.Ч.   Сополлитепа   билагузуклари   //   Ўтмишга   назар.   №14
(2019).   Тошкент,   2019.   –   Б.87-95.   DOI   http://dx.doi.org/10.26739/2181-9599-
2019-14 .
53. Кирчо Л.Б.   Погребальный   инвентарь   Алтындепе   //   Хронология
эпохи   позднего   энеолита   —   средней   бронзы   средней   Азии   (погребения
Алтындепе). (Тру-ды ИИМК РАН. Т. XVI).СПб., 2005. – С. 347 – 421
54. Кирчо
 Л.Б.   Формирование   древнейшей   протогородской
цивилизации бронзового века Средней Азии (по материалам Алтын-депе) // У
истоков   цивилизации.   Сборник   статей   к   75-летию   Виктора   Ивановича
Сарианиди. Москва, 2004. – С.142-160.
55. Кирчо   Л.Б.,   Алекшин   В.А.   Хронология   эпохи   позднего   энеолита   –
средней   бронзы   Средней   Азии(погребения   Алтын-депе)   //   Российская
академия   наук   институт   истории   материальной   культуры   труды.   Том ,   XVI.
Санкт - Петербург , 2005. – C. 391-392.
56. Клочков   И.С.   Глиптика   Маргианы   (Принципы   описания   и
159 классификации) //  Вестник древней истории , 1997. Вып. 1 (220) . – С. 103-121.
57. Кузмина Е.Е. Металлические изделия энеолита и бронзового века в
Средней Азии. Москва, 1966. - 139 с.
58. Лемлейн   Г.Г.   Техника   сверления   каменных   бус   из   раскопак   на
Кавказе. КСИИМК, вып.  XVIII , 1947. – С.22-30.
59. Лунева В.В. Из истории головных украшений Узбекистана. Санъат.
Ташкент, 2005.
60. Лунева   В.В.   Истоки   ювелирного   искусства   //   ИМКУ.   Вып.
33.Ташкент, 2002. –  C . 284-299.
61.   Лунева.   В.В.   Классификация   ювелирных   украшений   Узбекистана
эпохи   бронзы(   III - II тыс.   до   и.   э.)   //   Международная   научная   конфренция,
посвященная   60-летию   академика   АНРУз,   профессора   Э.В.   Ртвеладзе:
Тезисы докладов международной конфренции. – Ташкент, 2002. – С. 71-73.
62. Лунева. В.В. Нагрудные украшения Узбекистана эпохи Бронзы ( III -
II   тыс.   до.   н.э.)//   Межвузовские   научно   –   методические   чтения   памяти   К.Ф.
Калайдовича. Сборник статей.- Елецк, 2002. - №5. – С. 96-103.
63. Мавлонов Ў.М. Марказий Осиёнинг қадимги йўллари: шаклланиши
ва ривожланиш босқичлари. Тошкент, 2008. – 431 бб.
64. Малкова   Е.М.   Украшение   или   символ:   диадема   в   произведениях
древнегреческого   искусства   //   Актуальные   проблемы   теории   и   истории
искусства. Сборник научных статей, III. Санкт-Петербург, 2013. – С. 30-42.
65. Мандельштам   А.М.   Памятники   эпохи   бронзы   в   Южном
Таджикистане. МИА. – М., 1968. – № 145. – 182 с.
66. Массон В.М.   Алтын-депе.   (ТрудыЮжно-Туркменской
археологической комплексной экспедиции. Т. XVIII). Ленинград, 1981. - 176
с.
67. Массон
 В.М.   Древнеземледельческая   культура   Маргианы   //   АН
СССР. ИИМК(  МИА. № 73). М.-Л., 1959.  -216 с.
68. Массон
 В.М. Южная Туркмения в эпоху позд-ней бронзы // Средняя
160 Азия в эпоху камня и бронзы. М-Л., 1966. – С. 176-179.
69. Массон В.М., Ромодин В.А.История Афганистана. Москва, 1964.
70. Мейтарчиян   М.Б.   Амулет   эпохи   бронзы   с   поселения   Джаркутан   //
ИМКУ, 19. Ташкент, 1984. – С. 41-45.
71. Мустафоқулов   С.,   Бендезу-Сармьенто   Х.Результаты   архео-
антропологических   работ   на   Джаркутане   //   АИУз,   6.   –   Тошкент,   2009.   –   С.
175-186.
72. Мустафоқулов С., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Люилье Ж.,
Искандерова   А.,   Рахимов   К.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Результаты   работ   на
памятнике Джаркутан в 2012  // АИУз, 9.  –  Самарканд, 2013.  –  С. 137-144.
73. Мустафоқулов С., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Люилье Ж.,
Рахимов К., Дюпон А. Археологические исследования на Джаркутане в 2013
г. // АИУз, 10.  –  Самарканд, 2016.  –  С. 267-274.
74. Мустафоқулов С., Бендезу-Сармьенто Х., Рахмонов У., Хасанов М.,
Люилье   Ж.,   Люне   Э.   Полевые   работы   Узбекско-Французской   (МАFOUZ)
экспедиции на Джаркутане в 2009-2011 гг. //  АИУз, 8.   –   Самарканд, 2012.   –
С. 203-213.
75. Новоженов   В.А.   Наскальные   летописи   золотой   степи:   модель
коммуникации населения в древности и средневековье. В двух томах.Том 1.
Алматы: Международный Центр сближения культур, 2020.-780 с.
76. Пилипко   В.Н.   За   барханами   не   только   прошлое,   за   барханами   –
жизнь.   Труды   Маргианской   археологической   экспедиции.   Том   6.   Памяти
Виктора Ивановича Сарианиди / Ред. Н.А. Дубова (гл. ред.)., Е.В. Антонова.,
П.М.   Кожин.,   М.Ф.   Косарев.,   Р.Г.   Мурадов.,   Р.М.   Сатаев.,   А.А.   Тишкин.
Москва, Старый сад, 2016. –  C . 80-93.
77. Потемкина.Т.М.   Украшения   из   могильника   эпохи   бронзы   Дашти-
Козы   //   Вестник   археологии,   антропологии   и   этнографии.   Вып.   3.   Москва,
2001. – С. 62-72.
78. Пугаченкова   Г.А.,   Ремпель   Л.И.   Выдающиеся   памятники
161 изобразительного искусства Узбекистана. Ташкент, 1960.
79. Пьянкова   Л.Т.   Раскопки   на   поселении   бронзового   века   Тегузак   в
1979 г //АРТ.  Вып. ХК ( 1979 ).  Душанбе : Дониш,  1986 . – С.9-27.
80. Рошаль В.М. Энциклопедия символов. Москва, 2008.
81. Рузанов   В.Д.   Металлообработка   на   юге   Средней   Азии   в   эпоху
бронзы. Самарканд, 2013. - 347 с.
82. Рузанов В.Д. Миграция племен в Узбекистане в эпоху палеометалла
(Часть 1) / Археология Узбекистана №1(2). Самарканд, 2011. – С. 25-39.
83. Сарианиди   В.И.   Древние   земледельцы   Афганистана.Материалы
Советско -Афганской экспедиции 1969—1974 гг. Москва,1977.- 172 с.
84. СарианидиВ.И.   Новый   взгляд   на   становление   и   пути
развитиядревневосточной   цивилизации.   Труды   Маргианской
археологической   экспедиции.     Том   6.   Памяти   Виктора   Ивановича
Сарианиди / Ред. Дубова Н.А. (гл. ред.), Антонова Е.В., Кожин П.М., Косарев
М.Ф., Мурадов Р.Г., Сатаев Р.М.,Тишкин А.А.Москва, Старый сад, 2016. – C .
335-342.
85. Сарианиди В.И.  О великом лазуритовом пути на древнем Востоке  //
КСИА, Вып. 114. Москва, 1968. – С. 3-9.
86. Сатаев   Р.М.   Животные   в   культуре   древней   Маргианы.   Москва,
2016. – 195 с.
87. Сверчков   Л.М.,   Бороффка   Н.   Материалы   поселения   эпохи   поздней
бронзы Молали. Археология Узбекистана 10, № 1, 2015. – С. 75-88 .
88. Солодова   О.П.,   Андреенко   Э.Д.,   Гранадчиково   Б.Г.   Определитель
ювелирных и поделочных камней. М., 1985.  -  223 с.
89. Труды   Маргианской   археологической   экспедиции.     Том   6.   Памяти
Виктора Ивановича Сарианиди / Ред. Н.А. Дубова (гл. ред.)., Е.В. Антонова.,
П.М.   Кожин.,   М.Ф.   Косарев.,   Р.Г.   Мурадов.,   Р.М.   Сатаев.,   А.А.   Тишкин.
Москва, Старый сад, 2016. - 580 с.
90. Труды   Маргианской   археологической   экспедиции.   Том   7.
162 Исследования   Гонур-депе   2014-2015   гг.   /   Ред.   Н.А.   Дубова   (отв.   ред.),   Е.В.
Антонова.,   Р.Г.   Мурадов.,   Р.М.   Сатаев.,   А.А.   Тишкин.   Москва,   Старый   сад,
2018. - 260 с.
91. Фахретднова   Д.А.   Ювелирное   искусство   Мавереннахра   //
Художественная   культура   Средней   Азии   IX - XIII   века.   Ташкент,   1983.   –   С.
49-68.
92. Ферсман А.Е. Очерки по истории камня: В 2т. Том 1. Москва, 2003.
– 304 с.
93. Хлопин   И.Н.   Эпоха   бронзы   Юго-Западного   Туркменистана.   СПб.,
2002. - 336 с.
94. Хўжаев   А.   Буюк   ипак   йўли:   муносабатлар   ва   тақдирлар.   Тошкент,
2007 . -  280 б.
95. Хуфф Д., Шайдуллаев Ш.Б. Некоторые результаты работ узбекско-
германской экспедиции на городище Джаркутан  // ИМКУ, 30. Ташкент ,19 9 9 .
– С. 1 9- 26.
96. Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданияти   глиптикасида   геометрик
тасвирлар // Ўзбекистон археологияси, 1 (14), 2017. – Б.43-50 .
97. Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданияти   глиптикасида   инсон
образи // Ўзбекистон археологияси, 1 (12), 2016. – Б.91-98.
98. Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданияти муҳр-тамғалари типологияси
// Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммолари ёш тадқиқотчилар талқинида.
ЎзР   ФА   Археология   институтида   2013   йил   27-28   мартда   ўтказилган   ёш
олимлар Республика конференцияси материаллари. Самарқанд, 2013. – Б. 26-
34.
99. Шайдуллаев   Ш.Б.,   Шайдуллаев   А.Ш.   (Х)   Арали   //   ИМКУ,   39.
Самарканд, 2015. – С. 53-58.
100. Шумер: города Эдема // Пер. с англ. Хренова В. Москва, 1997. –
168 с.
101. Álvarez   Fernández,   E.,   Jöris,   O.   Personal   ornaments   in   the   Early
163 Upper   Paleolithic   of   Western   Eurasia:   An   evaluation   of   the   record   //   Eurasian
Prehistory, 5 (2), 2008. – P. 31-44 .
102. Amiet   P.   L'âge   des  	échanges   inter-iraniens:   3500-1700   avant   J.-C.
Paris, 1986. – 332 pp.
103. AndersonR . S.,   Anderson   S . P.   Geomorphology:   The   Mechanics   and
Chemistry of Landscapes // Cambridge University Press, 2010. – 348 pp .
104. Andrews C. Amulets of Ancient Egypt.  London, 1994.  -  128  pp.
105. Annie   Caubet.   Myths   and   Gods   in   the   Oxus   Civilization   //   Lyonnet,
B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge,
2020. – P. 195-214 .
106. Antonova E .   V .   Some Thoughts on the Imaginary Representations in
the Bactria-Margiana Archaeological Culture  // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.).
The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 178-194 .
107. ArangurenB .,   Revedin А ,   Amico   N . ,   Cavulli   F . ,   Giachi   G . ,   Grimaldi
S . ,Macchioni   N . ,   Santaniello   F .   Wooden   tools   and   fire   technology   in   the
earlyNeanderthal   site   of   Poggetti   Vecchi   (Italy)   //   Proceedings   of   the   National
Academy of Sciences  ( PNAS)  USA115(9) . Colorado , 2017.  – P. 2054-2059.
108. Askarov   A.,   Shirinov   T.   The   “Palace”,   Temple,   and   Necropolis   of
Jarkutan.   Bulletin of the Asia Institute. The Archaeology and Art of Central  Asia
Studies   from   the   Former   Soviet   Union   //   Volume   №   8.   Published   with   the
assistance  of the Neil  Kreitman Foundation (U.K.)  and the Getty Grant  Program.
1994.  –  P . 13-26.
109. Augustinova A., Stančo L., Damašek L., Khamidov O., Kolmačka T.,
Shaydullaev   Sh.   Archaeological   Survey   in   the   Oases   of   Maydon   and   Gozin   the
Piedmont   of   the   Kugitang  Mountains   (SouthUzbekistan)   –   Preliminary  report   for
season 2017  STUDIA HERCYNIA XXI/2, Prague, 2017. 
110. Augustinova A., Stan čo L., Dama šek L., Mrva M., Shaydullayev Sh.
Archaeological   Survey  of   the Oases  of  Zarabag, Karabag  and  Kampyrtepa  in  the
Piedmont of the Kugitang Mountains, South Uzbekistan – Preliminary Report for
164 the Season 2016 // Studia Hercynia, XXI/1, 2017.  –  P. 104-148.
111. Augustinova A., Stanco L., Shaydullaev Sh., Mrva M. Archaeological
Survey in the Zarabag Micro Oasis (South Uzbekistan), Preliminary Report on the
Season 2015 //  Studia Hercynia XIX/1.  – P.  262–281.
112. Avanesova   N.   Le   rituel   funéraire   de   la   nécropole   de   Buston   VI   //
Espagne   M . ,   Gorshenina   S . ,   Grenet   F . ,   Mustafayev   Sh . ,   Rapin   C .   ( Eds. )   Asie
Centrale   transferts   culturels   le   long   de   la   route   de   la   soie.   Vend é miaire .   Paris .
2016 .  – P. 35-44.
113. Avanessova   N . ,   Lyonnet   B .   Bustan   VI,   unenécropole   de   l'âge   du
Bronze   dans   l'ancienneBactriane   (Ouzbékistanméridional):   témoignage   des   cultes
du feu. Arts asiatiques, tome 50, 1995. – P. 31-46.
114. Avanesova  N.A.   Buston   VI   – the  necropolis  of   fire -   worshippers  of
preurban Bactria.  Samarkand, 2016.  -  634 pp.
115. Avanesova   N.A.   The   Zeravshan   regional   variant   of   the   Bactria-
Margiana   Archaeological   Complex:   interaction   between   two   cultural   worlds   //
Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.).
Routledge, 2020. – P.665-697.
116. Avanesova   N.A.   Zur   Chronologie   fr ü hagrarischer   Fundorte   im
Nordbaktrien der Sp ä tbronzezeit // AMIT.  Band 39. – Berlin. 2007. –  P. 61-89.
117. Avanesova   N.A. ,   Kasparov   A.R.   The   practice   of   Reinterment   at   the
Buston VII Necropolis // Bulletin of IICAS, Volume 21, 2015. – P. 27-54.
118. Bachhuber   C.S.   Negotiating   Metal   and   Metal   Form   in   the   Royal
Tombs   of   Alacahöyük   in   North-   Central   Anatolia   //   Wilkinson   T.C.,   Sherratt   S.,
Bennet   J.   In   Interweaving   Worlds:   Systemic   Interactions   in   Eurasia,   7th   to   1st
Millennium BC.  Oxford: Oxbow Books, 2011. –  P.  158 - 174 . 
119. Backwell   L.,   d`Errico   F.   Bone   tools,   Paleolithic   //   Smith   C.   (Eds.).
Encyclopedia of Global Archaeology. Springer, New York, 2014. – P. 950-960.
120. Baker   I.   Wood   //   Fifty   materials   that   make   the   world.   Sipringer,
Cham, 2018.
165 121. Bakry   A.H.   Prehistoric   Contacts   between   Central   Asia   and   India   //
Transactions of Margiana archaeological expedition, Volume 6: To the Memory of
Professor Victor Sarianidi.Moscow,2016. – P. 422-435.
122. Bancroft   P.   Lapis   Lazuli   from   Afghanistan.   Sar-e   Sang   mine,   Jurm,
Afghanistan   //   Gem   and   Crystal   Treasures.   Western   Enterprises/   Mineralogical
Record, Fallbrook, CA. 1984.  -  488 p.
123. Barbara   Cerasetti .   Who   Interacted   with   Whom?   Re-Defining   the
Interaction between BMAC (Bactro-Margiana Archaeological Complex) Sedentary
People and Mobile  Pastoralists in Bronze  Age Southern Turkmenistan//  Lyonnet,
B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge,
2020. – P.  487  –  495 .
124. Barthelemy   De   Saizieu   Blanche.   Le   Cimetière   néolithique   de
Mehrgarh (Balouchistan pakistanais): apport de l'analyse factorielle..In: Paléorient,
1990,  l. 16, n.1. pp. 23-43.
125.   Baumann   M.,   Plisson   H.,   Rendu   W.,   Maury   S.,   Kolobova   K.A.,
Kri shapkin   A.I.,   The   Neandertal   bone   industry   at   Chagyrskaya   cave,   Altai
region, Russia.  Quat. Int. 2020. – P. 68–88.
126. Beck  H.C.   Classification   and  nomenclature   of   beads  and   pendants   //
Archaeologia,1928. – P.  1–76 .
127. Bednarik R.G. The Significance of the Earliest Beads // Advances in
Anthropology. Melbourne, Australia. 2015. – P. 51-66 .
128. Briant  P. From  Cyrus  to Alexander:  A History of  the Persian Empire.
Eisenbrauns, 2002. – 1216 pp.
129. Casanova   M.   “Lapis   lazuli   beads   in   Susa   and   Central   Asia:   a
preliminary   study”,   in:   South   Asian   Archaeology   1993,   (Annales   Academiae
Scientiarum   Fennicae   ser.   B,    l.   271),   A.   Parpola   et   P.   Koskikallio   (Ed.),
Helsinki, Suomalainen Tiedeakatemia, 1994, p. 137-145.
130.   Çelik   M.Y.,   Sert   M.   The   importance   of   “Pa nazzetto   marble”
(Docimium-Phrygia/Iscehisar-Turkey)   since   ancient   times   and   its   properties   as   a
166 global   heritage   stone   resource   //   Environmental   Earth   Science,   Volume   79.
German, 2020.
131. Chisholm   H.   Sard   //   Encyclopedia   Britannica.
CambridgeUniversityPress .
132. Cleuziou  S., Tosi   M.  Ra's  al-Jinz  and  the prehistoric  coastal  cultures
of the Ja'alan // Journal of Oman Studies  Volume,  1 1. – P.  19 - 73 .
133. Cortesi   E.,   Tosi   M.,   Lazzari   A.,   Vidale   M.   Cultural   relationships
beyond   the   Iranian   Plateau:   the   Helmand   Civilization,   Baluchistan   and   the   Indus
valley in the 3rd millennium BCE. Paléorient,  l. 34.2, 2008. – P. 5-35.
134. Daniella Bar-Yosef .  Stone Beads // Selin H. (Eds.) Encyclopaedia of
the   History   of   Science,   Technology,   and   Medicine   in   Non-Western   Cultures.
Springer, Dordrecht.  2014. 
135. Daniella   Bar-Yosef.   The   Exploitation   of   Shells   as   Beads   in   the
Palaeolithic   and   Neolithic   of   the   Levant.   In:Paléorient,   2005,    l.   31,   n   1.
Anciennes   exploitations   des   mers   et   des   cours   d'eau   en   Asie   du   Sud-Ouest   //
Approches environnementales. – P. 176-185 .
136. Daniella   Bar-Yosef.   Towards   a   typology   of   stone   beads   in   the
Neolithic Levant // Journal of Field Archaeology-38, 2013. – P. 129-142 .
137. DeCorse,   Christopher   R.   Beads   as   Chronological   Indicators   in   West
African Archaeology:  A Reexamination.  BEADS: Journal  of the Society of  Bead
Researchers 1, 1989. – P.41-53 .
138. Dercksen J.G. Metals According to Documents from Kültepe- Kanish
Dating to the Old Assyrian Colony Period // Yalçin Ü. (Eds). In Anatolian Metal
III. Der Anschnitt 18, 2005. – P. 17-34; 
139. Dercksen   J.G.   The   Old   Assyrian   Trade   and   its   Participants   //   Baker
H.D., Jursa M. (Eds). In Documentary Sources in Ancient Near Eastern and Greco
-   Roman   Economic   History.   Methodology   and   Practice .   Oxford:   Oxbow   Books,
2014 . – P.  59 - 112.
140. Dubova   N.A.   Polychrome   Inlayed   and   Painted   Mosaics   from   Gonur
167 Depe (Turkmenistan) // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  367  – 3 85 .
141. Dubova N.A. The "Royal  Necropolis" at Gonur Depe: an Attempt of
Systematization   (Plan,   Constructions,   Rituals)   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.
(Eds.).  The   World   of   the  Oxus   Civilization  (1st   ed.).  Routledge,   2020.   –  P.   33 3 -
3 66 .
142. Dussubieux   L.,Kusimba   C.   M.,   Gogte   V.,Kusimba   S.   B.,Gratuze   B. ,
Oka R. The trading of ancient glass beads: New analytical data from South Asian
and East African soda-alumina glass beads. Archaeometry .  Volume,  50 . 2008. – P.
797 - 821.
143. Döpper S., Schmidt C. Berichtüber die Ausgrabungen 2011 und 2012
in   Bāt   und   Al-Ayn,   Sultanat   Oman   //   Mitteilungen   der   Deutschen   Orient-
Gesellschaft, Volume, 145. Berlin, 2013. – P. 23-52.
144. Elise Luneau . The End of the Oxus Civilization// Lyonnet, B., Dubova,
N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.
496-526 .
145. Eric   Fouache,   Lucie   Cez,   Valérie   Andrieu-Ponel,   Rocco
Rante . Environmental Changes in Bactria and Sogdiana (Central Asia: Afghanistan
and   Uzbekistan),   from   the   Neolithic   to   the   Late   Bronze   Age:   Interaction   with
Human Occupation // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 82-109 .
146. Favaro   M.,   Guastoni   A.,   Marini   F.,   Bianchin   S. ,   Gambiras
A.Characterization   of   lapis   lazuli   and   corresponding   purified   pigments   for   a
provenance   study   of   ultramarine   pigments   used   in   works   of   art .   Analytical   and
Bioanalytical Chemistry, Volume, 402. Sipringer-Verlag, 2012. – P. 2195-2208.
147. Frankfort   H.   Iran   and   Central   Asia :   The   Grand’Route   of   Khorasan
(Great   Khorasan   Road)   during   the   third   millennium   BC   and   the   “dark   stone”
artefacts   //   Jan-Waalke   Meyer.,   Vila   E.,   Mashkour   M.,   Casanova   M.,   Vallet   R .
(Eds)T he I ranian   P lateau   during   the   B ronze   A ge :   D evelopment   of   urbanisation,
168 production and trade . Archéologie(s), Lyon, MOM Editions, 2019. – P. 247-266.
148. Francfort   H.P.,   Tremblay   X.   Marhaši   et   la   civilization   de   l'Oxus   //
Iranica Antiqua,  l. XLV.  Belgium ,2010. – P. 51-224.
149. Frenez D. Manufacturing and trade of Asian elephant i ry in Bronze
Age   Middle   Asia.   Evidence   from   Gonur   Depe   (Margiana,   Turkmenistan)   //
Archaeological Research in Asia. Elsevier.com, 2017. – P. 1-21.
150. Giudice ,   Alessandro   Lo;   Debora   Angelici,   Alessandro   Re,   Gianluca
Gariani,   Alessandro   Borghi,   Silvia   Calusi,   Lorenzo   Giuntini,   Mirko   Massi,   Lisa
Castelli,   Francesco   Taccetti,   Thomas   Calligaro,   Claire   Pacheco,   Quentin
Lemasson,   Laurent   Pichon,   Brice   Moignard,   Giovanni   Pratesi   &   Maria   Cristina
Guidotti   Protocol   for   lapis   lazuli   provenance   determination:   evidence   for   an
Afghan origin of the stones used for ancient carved artefacts kept at the Egyptian
Museum of Florence (Italy).Archaeological and Anthropological Sciences,  lume
9.  2017.  P. 637-651.
151. Grayson   A.K.   Assyrian   Rulers   of   the   Third   and   Second   millennia
BC(To 1115 BC). London, 1987. – 355 pp.
152. Greenwood   N.N. ,   Earnshaw   A.   Chemistry   of   the   Elements.
Butterworth-Heinemann, 1997. – 1364 pp.
153. Guinea   A.,   Playa   E.,   Rivero   L.,   Himi   M.,   Bosch   R.   Geoelectrical
classification   of   gypsum   rocks   //   Surveys   in Geophysics ,   Volume   31.
Sipringer.com, 2010. – P. 557-580.
154. Hakemi ,   Ali.  Shahdad .   Archaeological   Excavations   of   a   Bronze  Age
Center in Iran .   Reports and memoirs.VolumeXXVII. IsMEO-ROME .   1997.   -   721
pp .
155. HammondC.R.The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics ,
81st edition. CRC Press, US ,  2004.
156. Hauptmann H., Pernicka E. (Eds.) Die MetallindustrieMesopotamiens
 n   den   Anfängen   bis   zum   2.   Jahrtausend   v.   Chr.   Orient-   Archäologie   Band   3.
Rahden  Westphalia : Marie Leidorf, 2004. - 149 pp.
169 157. Herrmann G. Lapis Lazuli: The Early Phases of its Trade.   Iraq,30 (1),
1968. – P. 21-57.
158. Hiebert F.T. Origins of the Bronze Age Oasis Civilization in Central
Asia. Cambridge, 1994. – 240 pp.
159. Heimpel   W.   DasUntere   Meer,   ZeitschriftfürAssyriologie   und
Vorderasiatische Archäologie, Band 77. 1987. – P. 22-91.
160. Hoffman   B.C.   Indus   Copper   and   Bronze:     Traditional   Perspectives
and   New   Interpretations   //   Frenez   D.,   Jamison   G.M.,   Law   R.W.,   Vidale   M.,
Meadow   R.H.In   Walking   with   the   Unicorn:   Social   Organization   and   Material
Culture in Ancient South Asia.  Oxford: Archaeopress, 2018.  – P.  251 - 264.
161. HoffmanB.C. ,   Miller   L.H.2014.Production   and   Consumption   of
Copper-   Base   Metals   in   the   Indus   Civilization   //   Roberts   B.W. ,   Thornton   C.P.
(Eds).   In Archaeometallurgy in Global Perspective: Methods and Syntheses .   New
York: Springer,  2014. – P.  697 - 727.
162. Huff   D.,   Pidaev   Ch.,   Chaydoullaev   Ch.   Uzbek-German
Archaeological   Researches   in   the   Surkhan   Darya   Region   //   La   Bactriane   au
carrefour des routes et  descivilisations de l’Asie Centrale. Termez et les villes de
Bactriane-Tokharestan. Actes du colloque de Termez / Eds. Leriche P., Pidaev Ch.,
Gelin M., Fourniau V. 1997. Paris, 2001. –  P . 219–233.
163. Huff   D.,   Teufer   M.   Džarkutan,   Usbekistan   //   Archäologische
Forschungen   in   Kazakhstan,   Tadschikistan,Turkmenistan   und   Uzbekistan   /   Eds.
Boroffka   N.,   Hansen   S.   Berlin:   Deutsches   Archäologisches   Institut   Eurasien
Abteilung, 2010.  – P . 22–27.
164. Ingram   R.S.   Faience   and   glass   beads   from   the   late   bronze   age
Shipwreck at Uluburun // A thesis: Submitted to the Office of Graduate Studies of
Texas A and M University in partial fulfillment of the requirements for the degree
of Master of Arts. Texas , 2005.
165. Ionesov   V.I.   The   struggle   between   life   and   death   in   Proto-Bactrian
culture:   ritual   and   conflict.   Mellen   Studies   in   Anthropology,   Volume,   5.   USA,
170 2002. - 220 pp.
166. James   H.,   Maarten   A.T.,   Dorothy   G.S.   The   Origin,   destruction   and
restoration of  colour  in Egyptian travertine.  Archaeometry, Volume, 49, Issiue  3.
UK, 2007. – P. 421-436.
167. Jarrige Jean-François., Aurore D., Gonzague Q. Shahr-iSokhta and the
chronology of the Indo-Iranian regions . In: Paléorient, 2011,  lume. 37. – P. 7-
34.
168. J avier   Álvarez-Mon.   The   Art   of   Elamca.   4200-525   BC.   Routledge,
2020. – 688 pp.
169. Joannès F. L’étain, de l’Elam àMari// Meyer   L.,   Gasche   H. (Eds).   In
Mésopotamie   et   Elam:   Actes   de   la   36e   Rencontre   Assyriologique.   Ghent:
University of Ghent,  1991. – P. 67-76.
170. Julio   Bendezu-Sarmiento.   Funerary   Rituals   and   Archaeo-
thanatological   Data   from   BMAC   Graves   at   Ulug-Depe   (Turkmenistan)   and
Dzharkutan (Uzbekistan) // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.  405  –  424 .
171. Kaniuth   K.   L ife   in   the   countryside .   The   rural   archaeology   of   the
Sapalli   culture   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 457  – 4 87 .
172. Kaniuth   K.   Long   distance   imports   in   the   Bronze   Age   of   Southern
Central   Asia.   Recent   finds   and   their   implications   for   chronology   and   trade   //
AMIT. Bd. 42.  2010.  P . 3–22.
173. Kaniuth   K .   Metallobjekte   der   Bronzezeit   aus   Nordbaktrien   //   AMIT.
Band 6. - Berlin. 2006 .  - 259 pp.
174. Kaniuth   K.   The   Metallurgy   of   the   Late   Bronze   Age   Sapalli   Culture
(Southern   Uzbekistan)   and   its   implications   for   the   “Tin   Question”   //   Iranica
Antiqua, Vol.  XLII, 2007. – P. 23-40.
175. Kaniuth   K.   Tilla   Bulak   –   2007   Vorbericht   zur   dritten   Kampagne”   //
AMIT.  Band  39.  Berlin , 2007. P . 31-47.
171 176. Kaniuth   K. ,   TeuferM.   Zur   Sequenz   des   Gräberfeldes    n
RannijTulchar   und   seiner   Bedeutung   für   die   Chronologie   des
spätbronzezeitlichenBaktrien// AMIT. Band  33 . – Berlin. 200 1 . – P. 89-113 .
177. Kaniuth   K. ,   TeuferM.   Zur   Sequenz   des   Gräberfeldes    n
RannijTulchar   und   seiner   Bedeutung   für   die   Chronologie   des
spätbronzezeitlichenBaktrien// AMIT.  Band  33 . – Berlin ,  200 1 . – P.89-113.
178. Kaniuth   К .   “Tilla Bulak – 200 8   Vorbericht  zur dritten Kampagne”  //
AMIT.  Band 4 1 . - Berlin. 2009 .  – P. 75-96.
179. Kaniuth   К .   The   Late   Bronze   Age   settlement   of   Tilla
Bulak(Uzbekistan)   –   summary   of   four   years`work.South   Asian   Archaeology   and
Art  2012. Volume 1.Man and environment  in Prehistoric and Protohistoric South
Asia: New perspectives.– P. 117-128.
180. Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sachs   F.,   Sajdullaev   А .,
Makki  М .,Biro  Р . “Tilla Bulak – 2009 Vorbericht zur dritten Kampagne” // AMIT.
Band 42. - Berlin. 2010. – P. 129-164.
181. Kaniuth   К .,   Gruber   М .,   Kurbangaliev   А .,   Sollee   A.   “Tilla   Bulak   –
2010 Vorbericht uber die vierte Grabungskampagne” // AMIT. Band 43. - Berlin.
2011 .  – P. 261-282.
182. KanungoA. Glass Beads in Ancient India and Furnace-Wound Beads
at Purdalpur: An Ethnoarchaeological Approach. Asian Perspectives  //  The Journal
of Archaeology for Asia and the Pacific ,  № 43.  10.1353/asi.2004.0009. 2004.
183. Kelsey Michal Ajango. New thoughts on the trade of lapis lazuli in the
Ancient   Near   East   c.   3000   –   2000   b.c.   Submitted   to   the   Faculty   of   The
Archaeological   Studies   Program   Department   of   Sociology   and   Archaeology   in
partial   fulfillment   of   the   requirements   for   the   degree   of   Bachelor   of   Arts.
University of Wisconsin – La Crosse, 2010.
184. KenoyerJ.M. , Miller   L.H.Metal   Technologies   of   the   Indus   Valley
Tradition   in   Pakistan   and   Western   India   //   Pigott   V.C.   (Eds).   In   The
Archaeometallurgy   of   the   Asian   Old   World .   University   Museum   Monograph   89.
172 MASCA   Research   Papers   in   Science   and   Archaeology,    l.   16.   Philadelphia,
1999. – P.  107– 151.
185. KhazeniA.B. Sky Blue Stone: The Turquoise Trade in World History.
University of California Press, 2014. – 216 pp .
186. Kohl   P.L.   Central   Asia:   Palaeolithic   Beginnings   to   the   Iron   Age   //
Editions Recherche sur les Civilisations.  Paris,1984.
187. Kostoт.   I. ,   PelevinaO.   Complex   faceted   and   other   carnelian   beads
from   the   Varna   Chalcolithic   necropolis:   archaeogemmological   analysis   //
Proceedings   of   the   International   Conference   "Geology   and   Archaeomineralogy".
Sofia, 29–30 October 2008 . Sofia , 2008. –  P. 67–72.
188. Kramer S.N.Enmerkar and the Lord of Aratta.  Philadelphia ,  1952 .
189. Kramer S.N.From the Tablets of Sumer. Philadelphia, 1956 .
190. Kri shapkin   A.,   Khatsenovich   A.,   Evgeny   R.,   John   O.   Current
Research   on   Prehistoric   Central   Asia   //   Quaternary   International.   Volume,   559.
2020.
191. Kulke   H.   Die   Lapislazuli-Lagerstatte   Sare   Sang   (Badakshan).
Geologie, Entstehung, Kulturgeschichte und Bergbau.  Afghanistan Journal I, 1976.
P. 43-56.
192. Kulke   H .,   RothermundD.   A   History   of   India .   Routledge.   22.   New
York,  2004.
193. La NieceS. Gold .  Harvard University Press, 2012. – 128 pp.
194. Lamberg-K a rlovsky   C.   The   Bronze   Age   of   Bactria   //   Bactria : An
Ancient Oasis Civilizations.  Roma-Venezia, 1989.
195. Lapis   lazuli   bead   making   at   Shahr-i   Sokhta.   Interpreting   craft
production in a urban community o f the 3rd millennium BC . Vidale,   М ., Lazzari
А . (Eds.).  ROMA.ISMEO.2017.
196. LaursenS. ,   Steinkeller   P .   Babylonia,   the   Gulf   Region   and   the   Indus :
Archaeological   and   Textual   Evidence   for   Contact   in   the   Third   and   Early   Second
Millennia BC .  Winona Lake, Eisenbrauns .  2017.-  141 pp.
173 197. Leemans   W.F.   Foreign   trade   in   the   Old   Babylonian   period.   Leiden,
1968 // Old Babylonian letters and economic history, Journal of the Economic and
Social History of the Orient,  Volume,  11 .1960. – P. 171-226.
198. Lin CP, Lin FH, Tseng YC, Kok SH, Lan WH, Liao JD. Treatment of
tooth   fracture   by   medium   energy   CO2   laser   and   DP-bioactive   glass   paste:
compositional, structural, and phase changes of DP-bioglass paste after irradiation
by   CO2   laser.   Biomaterials.   2000   Mar;21(6):637-43.   doi:   10.1016/s0142-
9612(99)00234-3. PMID: 10701464.
199. Ljubov’B.   Kircho .The   Rise   of   the   Early   Urban   Civilization   in
Southwestern   Central   Asia   (from   the   Middle   Chalcolithic   to   the   Middle   Bronze
Age in Southern Turkmenistan)  // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World
of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 110  –  144 .
200. Luneau   E.   A   new   assessment   of   the   end   of   the   Oxus   civilization
(Southern   Central   Asia,   ca.   1750–1500/1400   BCE):   Overview   of   the
transformations of the society // Affanni G., Baccarin C., Cordera L., Di Michele
A.,   GavagninK.(Eds.),   Broadening   horizons   4 :   Conference   of   young   researchers
working in the Ancient  Near East, Egypt  and Central  Asia,  University of Torino,
October 2011. Oxford: British Archaeological reports, 2015. – P. 303-308.
201. Luneau E. L’age du Bronze final en Asie Centrale meridionale(1750-
1500/1450   avant   n.e.):   la   fin   de   la   civilisation   de   l'Oxus.   Universite   Paris   1   –
Pantheon – Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1 – 17 Jan – 2013.  Volume
II: Annexes .
202. Luneau   É.,   Bendezu-Sarmiento   J .   Étude   des   céramiques   de   l’âge   du
bronze de la nécropole 3 de Dzharkutan (Ouzbékistan) //   Cahiers d’Asie centrale ,
21/22. Paris, 2013. – P. 283-31.
203. Luneau   Elise .L’âge   du   Bronze   final   en   Asie   Centrale   méridionale
(1750-1500/1450 avant n.e.) :  la fin de la civilisation de l'oxus.  Université Paris 1 -
Panthéon-Sorbonne UMR 7041 – ARSCAN.Version 1- 17 Jan -2013.
204. Lyonnet   B.   Another   Possible   Interpretation   of   the   Bactro-   Margiana
174 Culture (BMAC) of Central Asia: The Tin Trade // Jarrige C., Lefèvre V. (Eds). In
South   Asian   Archaeology   2001,    l.   I.   Paris:   Editions   Recherche   sur   les
Civilisations, 2005. – P. 191-200.
205. Lyonnet B .,   Dubova N .Questioning the Oxus Civilization or Bactria-
Margiana Archaeological Culture (BMAC): an Overview // Lyonnet, B., Dubova,
N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 7
–  66 .
206. Mackay   E.   J.   Further   excavations   at   Mohenjo-Daro.   In:   Being   an
Official Account of Archaeological Excavations at Mohenjo-Daro Carried Out by
the Government of India 1927–1931.New Delhi, 1938. – 718 pp.
207. Mackay   E.   J.   Chanhu-Daro   excavations,   1935–1936   //   American
Oriental Series, Volume, 20.New Haven, 1943. – 460 pp.
208. Marshall  J.H. Mohenjo-daro and the Indus Civilization.  In:  Being  an
Official   Account   of   Archaeological   Excavations   at   Mohenjo-daro   Carried   out   by
the Government of India between the Years 1922 and 1927.   London, 1931.   – 867
pp.
209. Massaa M . , Palmisanob A .  Change and continuity in the long-distance
exchange   networks   between   western/central   Anatolia,   northern   Levant   and
northern   Mesopotamia,   c.   3200–1600   BCE .   Journal   of   Anthropological
Archaeology ,  Volume 49. Elsevier.com, 2018. – P. 65-87.
210. Majidzadeh   Y.   Lapis   lazuli   and   the   Great   Khorasan   Road.   In:
Paléorient, 1982,  l. 8, n 1. – P. 59-69.
211. Masimov S.I., Salvatori S. Unpublished stamp - seals from the north -
western   Murgab   Delta   //   Salvatori   S.,   M.   Tosi   (eds).The   Bronze   Age   and   Early
Iron   Age   in   the   Margiana   Lowlands:   Facts   and   Methodological   Proposal   for   a
Redefinition of the Research Strategies. Oxford, 2008. – P. 99-109.
212. Massimo   Vidale.   Chlorite   Containers   from   the   Oxus   Civilization:
Between Technical Choices and Iconographic Codes  // Lyonnet, B., Dubova, N. A.
(Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 293   –
175 332 .
213. Melfos   V.,   Stratouli   G.,   Voudouris   P.   Characterization   of   stone
artifacts   from   the   Middle   and   Late   Neolithic   to   the   Chalcolithic   deposits   of
Drakaina Cave, Kephalonia, Ionian Islands: a mineralogical-geochemical approach
for   determination   of   local   and   “exotic”   raw   materials   and   their   sources   //
Archaeological and Anthropological Sciences .   Volume,   12(65).   Sipringer.com,
2020.
214. Melis   M.G.   Silver   in   Neolithic   and   Eneolithic   Sardinia   //   Meller   H.,
Risch   R.,   Pernicka   E.   (Eds.)   Metalle   der   Macht   –   Frühes   Gold   und   Silber.   6.
MitteldeutscherArchäologentag m   17.   bis   19.   Oktober   2013   in   Halle   (Saale),
Tagungen des LandesmuseumsfürVorgeschichte Halle 11 (Halle (Saale), 2014 .
215. Michaël   Guichard .The   Oxus   Civilization   and   Mesopotamia:   A
Philologist’s Point of View // Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 66  –  81 .
216. Michael С . H . Fetteresso Fieldnotes  //  The Modern Antiquarian ,  2008 .
217. Michelle S.L., Balme J., O`Connor S. Bone artifacts from Riwi Cave,
south central Kimberley: Reappraisal of the timing and role of osseous artifacts in‐
northern Australia // International journal Osteoarchaeology. Australia, 2021.
218. Migene   G.   Complete   Book   Of   Amulets   and   Talismans.   Sourcebook
Series. St. Paul, 1991 .
219. Mille r   J.M. ,   Sawchuk   E.A.   Ostrich   eggshell   bead   diameter   in   the
Holocene:   Regional   variation   with   the   spread   of   herding   in   eastern   and   southern
Africa. PLoS ONE. 14. – P. 1-19 .
220. Miller,  J.M.,   Willoughby,  P.R.Radiometrically  dated  ostrich  eggshell
beads   from   the   Middle   and   Later   Stone   Age   of   MagubikeRockshelter,   southern
Tanzania // Journal of Human E lution, 2014. – P. 1-5.
221. Muhly J.  D. Copper  and Tin:  The Distribution of  Mineral  Resources
and   the   Nature   of   the   Metals   Trade   in   the   Bronze   Age   //   Transactions   of   the
Connecticut Academy of Arts and Sciences 43.  Hamden, CT ,  1973. – P. 155–535. 
176 222. Muhly   J.   D.   Sources   of   Tin   and   the   Beginnings   of   the   Bronze
Metallurgy // American Journal of Archaeology 89, 1985. – P. 275– 291.
223. Muhly J. D. Tin Trade Routes of the Bronze Age // American Scientist
61, 1973.  – P . 404–413.
224. Muhly   J.   D.Supplement   to   Copper   and   Tin:     The   Distribution   of
Mineral   Resources   and   the   Nature   of   the   Metals   Trade   in   the   Bronze   Age   //
Transactions of the Connecticut Academy of Arts 46.  Hamden, CT ,  197 6 .
225. Muradov   R . G.The   Architecture   of   the   Bactria-Margiana
Archaeological   Culture )   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the
Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 145  –  177 .
226. Mutin   B.,   Lamberg-   Karlovsky   C.C.The   relationship   between   the
Oxus Civilization and the Indo- Iranian borderlands // Lyonnet, B., Dubova, N. A.
(Eds.).   The   World   of   the   Oxus   Civilization   (1st   ed.).   Routledge,   2020.   –   P.551-
589.
227. Navarro   R.,   Pereira   D.,   Cruz   A.S.,   Carrillo   G.   The   Significance   of
“White   Macael”   Marble   Since   Ancient   Times:   Characteristics   of   a   Candidate   as
Global   Heritage   Stone   Resource. Geoheritage 11 (2019) .   –   P.   113–123
https://doi.org/10.1007/s12371-017-0264-x .
228. Nicholson   P . T.Faience   technology   //   In   Willeke   Wendrich.(Eds.)
UCLA Encyclopedia of Egyptology, Los Angeles, 2009. 
229. Olijdam   E.   A.   Possible   Central   Asian   Origin   for   the   Seal-Impressed
Jar   from   the   ‘Temple   Tower’   at   Failaka   //   Olijdam   E.,   Spoor   R.H.   (eds).
Intercultural   Relations   between   South   and   Southwest   Asia:   Studies   in
commemoration of E.C.L. During Caspers (1934-1996). England, 2008. – P. 268-
287.
230. Pigott   V.   The   Bactria-Margiana   Archaeological   Complex   (BMAC),
the Seima- Turbino Horizon and a Possible Eastward Transmission of Tin-Bronze
Technology   in   Later   Third   and   Early   Second   Millennium   BCE   Inner   Asia   //
Linduff K.M.,  Rubinson K.S. (Eds). In How Objects Tell Stories: Essays in Honor
177 of E.C. Bunker, ed. and. Inner and Central Asian Art and Archaeology, Volume I.
Turnhout: Brepols, 2018. – P. 191-221.
231. Pigott   V.C.   The   acquisition   of   tin   in   Bronze   Age   Southwest   Asia   //
Lyonnet, B., Dubova, N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.).
Routledge, 2020. – P.  827 - 861 .
232. Pigott,   V.C.   Tin-   Bronze   in   Bronze   Age   Southwest   Asia   and   the
Possible  Transmission  of  Its  Technology into Central  Asia   //   Pernicka  E., Berger
D.,   Frank   C.   (Eds).   In   Bronze   Age   Tin:   Geological   Sources,   Production,   and
Distribution of  Tin in Bronze Age Eurasia .   International  Workshop sponsored  by
the   Curt-     Englehorn-   Zentrum   Archaeometrie   gGmbH,   Mannheim,   Germany,
March 14– 16, 2018.
233. Possehl G.L. The Middle Asian Interaction Sphere. Trade and Contact
in the 3rd Millennium BC.  Expedition 49(1), 2007. –  P.  40– 42.
234. Potts   D.T.   Ancient   Magan:   The   secrets   of   Tell   Abraq. Trident
Press, 2000 .  - 144pp.
235. Potts   D. T.   Mesopotamia   and   the   East.   An   archaeological   and
historical study o f foreignrelations 3400-2000 BC  //  Oxford University Committee
for archaeology monograph, University of Oxford.  Oxford , 1994 . – 337  pp.
236. Potts D.T. Tepe Yahya and the End of the 4 th
 Millenium on the Iranian
Plateau – Le Plateau Iranien et I’Asie Centrale des origins a ia conquete islamique.
- Paris, 1977.
237. Radi jević,   M.,   J.   Pendić,   A.   Srejić,   M.   Korać,   C.   Davey,   A.
Benzonelli, M. Martinon- Torres, N. Jovanović, and Z. Kamberović. Experimental
Design  of  the  Cu-    As-  Sn  Ternary  Colour  Diagram   //   Journal   of  Archaeological
Science 90,  Elsevier, 2018. – P. 106 - 119.
238. Rahmstorf   L.   Re-Integrating   ‘Diffusion’:   The   Spread   of   Innovations
Among   the   Neolithic   and   Bronze   Age   Societies   of   Europe   and   the   Near   East   //
Wilkinson   T.C.,   Sherratt   S.,   Bennet   J.   (Eds)In   Interweaving   Worlds:   Systematic
Interactions   in   Eurasia,   7th   to   the   1st   Millennia   BCE.   Oxford:   Oxbow   Books,
178 2011, - P.  100 - 119.
239. Readon A.C. Metallurgy for the non-metallurgist // ASM International.
USA, 2011. – P. 73-84.
240. Reiter   K.   Die   Metalleim   Alten   Orient
unterbesondererBerücksichtigungaltbabylonischerQuellen // Alter Orient   und Altes
Testament, Band, 249.  Münster: Ugarit Verlag, 1997. – 160 pp. 
241. Ruzano, V.D. Zum frühen Auftreten der Zinnbronze in Mittelasien  //
Hauptmann   A.,   Pernicka   E.,   Rehren   T.,   Yalçin   Ü.   ( Eds ) .   In   The   Beginnings   of
Metallurgy .   Der   Anschnitt,   Beiheft   9.   Bochum:   Deutsches   Bergbau-   Museum,
1999.  – P . 103– 106.
242. Salvatori S., Vidale M. A brief surface survey of the protohistoric site
of Shahdad (Kerman, Iran):preliminary report // Rivista di Archeologia. 1982.  –  P.
5-10.
243. Sarianidi  V.I.   Aegean - Anatolian Motifs in the Glyptic Art  of Bactria
and Margiana // Bulletin of the Asia Institute. The archaeology and Art of Central
Asia Studies from the former Soviet Union.Volume 8, 1994 .
244. Sarianidi V.I. Muths of ancient Bactria and Margiana on its seals and
amulets. Moscow , 1998.
245. Sarianidi V.I. Margush: Ancient Oriental Kingdom in the old Delta of
the Murgab River. Ashgabad, 2002. – 355 pp.
246. Sarianidi   V.I.   M а rgush.   Mystery   and   Truth   of   the   Great   Culture.
Aşgabat , 2008.
247. Sarianidi   V.I .   Necropolis   of   Gonur.   English   translation   by   Inna
Sarianidi. 2007. 
248. Sarianidi   V.I.,   Dubova   N.A.,   Samurskiy   K.S.   Treasures   of   ancient
Margiana.  Photoalbum. Moscow, 2020. -180 p.
249. Sataev R. M.. Animal Burials at  Gonur Depe// Lyonnet, B., Dubova,
N. A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P.
386  –  404 .
179 250. Schmidt E.F. Excavations at Tepe Hissar.  Damgan. Philadelphia,1937.
251. Sherrow   V.   Encyclopedia   of   hair:   a   cultural   history.   Greenwood
publishing group. London, 2006.
252. Shirazi   R.   Figurines   anthropomorphes   du   Bronze   ancien   de   Shahr-I
Sokhta,   Période   II   (Séistan,   Sud-Est   de   l’Iran):   Approchetypologique.   Paléorient ,
Année 2007 . – P. 147-162.
253. Soressia   M.,   McPherron   Sh.P.,   Lenoire   M.,   Dogandzic   T.,   Goldberg
P., Jacobs Z., Maigroti Y., Martisius N.L., Miller Ch.E., Rendul W, Richards M.,
Matthew   M.S.,   Steele   T.E,   Talamo   S.,   and   Jean-Pierre   Texier.   Neandertals   made
the first specialized bone tools in Europe //   PNAS. Washington, 2013.  - P. 14186-
14190.
254. Stančo   L.,   Shaydullaev   Sh.,   Bendezu - Sarmiento   J.,   Pažout   A.,
VondrovaH. Kayrit Burial Site (South Uzbekistan): Preliminary Report for Season
2014. Studia Hercynia XVIII/1–2, 2014.
255. Stančo L.,Shaydullaev Sh., Bendezu-SarmientoJ., Lhuillier J., Kysela
J.,   Shaydullaev   A.,   Khamidov   O.,   Havlík   J.,   Tlustá   J.   Preliminary   Report   on   the
Excavations at Burgut Kurgan in 2015.  Studia Hercynia XX/2, 2016.  –  Р. 86–111.
256. SutherlandCH. V.  Gold : its beauty, power, and allure. London, 1959. –
196 pp.
257. Tambakopoulos D., Maniatis Y.  T he search for the prehistoric marble
sources in the Cyclades   // Interdisciplinary Studies on Ancient Stone Proceedings
of   the   IX   Association   for   the   Study   of   Marbles   and   Other   Stones   in   Antiquity
(ASMOSIA) Conference (Tarragona 2009). Tarragona, 2012.
258. Thornton C.P., Gürsan-Salzmann A., Dyson Jr. R. H. Tepe Hissar and
the fourth millennium BC of Northeastern Iran //  Ancient Iran and Its Neighbours:
Local Developments and Long-range Interactions in the 4th Millennium BC.Petrie
C.A.(Eds)  Havertown : Oxbow Books, 2013. – P. 276-298.
259. TosiM. The problem of Turquoise in protohistoric trade on the Iranian
plateau // Studi di Paleontologia, Paleoantropologia e Geologia del Quaternario 2 ,
180 1974.  –  P. 147- 1 62.
260. Tosi   Maurizio,   Vidale   Massimo.   4th   Millennium   BC   Lapis   Lazuli
Working at Mehrgarh, Pakistan.In: Paléorient, 1990,  l. 16, n°2. pp. 89-99 .
261. Vaggelli   G . ,   Es   Sebar   L . ,   Borghi   A . ,   Cossio   R . ,   Alessandro   Re . ,
Fantino   F . ,   Giudice   A .   Improvements   to   the   analytical   protocol   of   lapis   lazuli
provenance: First study on Myanmar rock samples . The European Physical Journal
Plus, Volume, 134. Sipringer. com, 2019.
262. Vanstiphout   H.L.   Epics   of   Sumerian   kings   :   the   matter   of   Aratta.
Atlanta: USA, 2003. - 177 pp.
263. Vanstiphout   H.L.   Epics   of   Sumerian   kings   :   the   matter   of   Aratta.
Atlanta :  USA , 2003. –  176 pp.
264. Vats M.S. Excavations at Harappa: being an account of archaeological
excavations   at   Harappa   carried   out   between   the   years   1920-1921and   1933-34.
Delhi, 1940 . – 656  pp.
265. Vidale   M.   A“PriestKing”at   Shahr-iSokhta.   Archaeological   Research
in Asia, Volume, 15. Science Direct, 2018. – P. 110-115.
266. Vronsky I.M. History of gold.  Founder & Chief Editor of Gold Eagle.
1997.
267. Winkelmann   S.   BMAC   Glyptics:   Typology,   Context,   Function   and
Background   //   Lyonnet,   B.,   Dubova,   N.   A.   (Eds.).   The   World   of   the   Oxus
Civilization (1st ed.). Routledge, 2020. – P. 215  –  292 .
268. YenerK.A.   Revisiting   Kestel   Mine   and   Göltepe:   The   Dynamics   of
Local   Provisioning   of   Tin   during   the   Early   Bronze   Age   //   Yalçın   Ü.,   Özbal   H.,
Paşamehmetoğlu   A.G.   (Eds.).   In   Ancient   Mining   in   Turkey   and   the   Eastern
Mediterranean.   Atılım   University   Turkey   Historical   Research   Applications   and
Research Center Publications 2.  Ankara, 2008. –  P . 57 - 64.
269. Yener   K.A.,   Kulakoğlu   F.,   Yazgan   E.,   Kontani   R.,   Hayakawa   Y.S.,
Lehner J.W., Dardeniz G., Uztürk G., Johnson M., Kaptan E., Hacar A. New Tin
Mines   and   Production   Sites   near   Kültepe   in   Turkey:   A   Third   –   Millennium   BC
181 Highland   Production   Model.Antiquity ,   Volume   89 ,   Issue   345 .   Antiquity
Publications Ltd, 2015. – P.  596 - 612 . 
270. Zoeldfoeldi   J.   Gemstones   at   Qat?na   Royal   Tomb:   Preliminary
Report. Interdisziplinäre   Studien   zur   Königsgruft   in   Qatna,   Edition:   1,   Publisher:
Harrassowitz Verlag, Editors: P. Pfälzner,  2011. Pp.234-248 .
271. Zwierlein-Diehl  E.  Antike Gemmen und ihr Nachleben.Berlin,2007.
272. Т eufer   M.   Spätbronzezeitliche   Grabfunde   aus   Nordbaktrien   un d
benachbarten Regionen.  Archäologie in Iran und Turan. Band 13. - Berlin. 2014. –
685 pp.
Диссертация ва авторефератлар
1. Аскаров   А.А.   Бронзовый   век   Южного   Узбекистана   (К   проблеме
развития   локальных   очагов   древневосточных   цивилизаций):   АДД   /   АН
СССР, ИА. М., 1976.
2. Лунева.   В.В.   Формирование   и   развитие   ювелирного   искусства   в
среднеазиатском двуречье ( III-II тыс. до н.э. – III-IV вв. н.э.): Диссертация. д-
ра ист. наук. –Ташкент, 2009.
3. Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы юга Средней
Азии (по материалам городиша Джаркутан): Автореф. дисс… докт. ист. наук.
– М.: Институт  археологии АН РУ, 1993. – 50 с.
4. Ширинов   Т.Ш.   Орудия   производства   и   оружие   эпохи   бронзы
Среднеазиатского   междуречья(по   данным   экспериментально-
трасологического   изучения):   Автореф.   дисс…   канд.   ист.   наук.   –   Ленинград:
Трудового Красного Знамени Институт археологии АН ССР, 1980.
5. Абдуллаев   Б.Н.   Культура   древнеземледельческих   племен   эпохи
поздней   бронзы   северной   Бактрии   (по   материалам   могильника   Джаркутан):
Автореф. дисс… канд. ист. наук. – Новосибирск.:  Институт   археологии АН
Узбекской ССР, 1980. – 22 с.
182 6. Дуке   Х.   Вопросы   периодизации   эпохи   поздней   бронзы   в   степях
Средней   Азии,   Казахстана   и   Сибири   (№   575-археология):   Автореф.   дисс.
канд. ист. наук. – Ташкент.: Институт археологии АН СССР, 1970. – 23 с.
7. Эсанов   М.Х.   Авесто   жамиятининг   археологик   материалларда   акс
этиши   (Қадимги   Бақтрия   ва   Марғиёнанинг   бронза   даври   моддий   маданият
ёдгорликлари мисолида).  Тарих фан. номз. ... дис. – Тошкент, 2007. – 154 б.
8. Рахмонов   У.В.   Керамическое   производство   эпохи   бронзы   Южного
Узбекистана:   Автореф.   дисс…   канд.   ист.   наук.   –   Самарканд.:   Институт
археологии АН УзССР, 1987. – 18 с.
9. Ионесов   В.И.   Становление   и   развитие   раннеклассовых   отношений   в
оседлоземледельческом   обществе   Северной   Бактрии   (по   материалам
погребальных   комплексов   II   тыс.   до   н.э   Южного   Узбекистана):   Автореф.
дисс…   канд.   ист.   наук.   –   Самарканд.:   Институт   археологии     им.   Я.Г.
Гулямова АН УзССР, 1990. – 25 с.
10. Шайдуллаев   А.Ш.   Сополли   маданияти   сфрагистикаси   ва
глиптикаси.   Археология   бўйича   фалсафа   доктори   (PhD)   диссертацияси
матни. Самарқанд, 2018. 
11. Шайдуллаев   Ш.Б.   Ўзбекистон   ҳудудида   давлатчиликнинг   пайдо
бўлиши   ва   ривожланиш   босқичлари   (Бақтрия   мисолида).   Тарих   фанлари
доктори   илмий   даражасини   олиш   учун   ёзилган   диссертация   матни.
Самарқанд, 2009.
12. Шайдуллаев   Ш.Б.   Ўзбекистон   ҳудудида   давлатчиликнинг   пайдо
бўлиши   ва   ривожланиш   босқичлари.   Тарих   фанлари   доктори   илмий
даражасини   олиш   учун   тақдим   этилган   диссертация   автореферати.
Самарқанд, 2009.
13. Ходжайов   Т.К.   Палеоантропология   Средней   Азии   и
этногенетические проблемы: Автореф. дисс… докт. ист. наук. – М.: Институт
археологии АН УзССР, 1981. – 44 с.
183 14. Халилов   Х.Х.   Антропологический   состав   населения   северной
Бактрии   в   эпохи   бронзы   (по   материалам   могильника   Джаркутан):   Автореф.
дисс… канд. ист. наук. – М.: Институт археологии АН УзССР, 1980. – 20 с.
15. Умарова   З.Х.   История   развития   ювелирного   искусства
таджиков(V-начало XX вв.).  Дисс… канд. ист. наук. Душанбе, 2009. – 234 c.
16. Майтдинова   Г.   Костюм   раннесредневекового   Тохаристана.
Автореф.   дисс…   докт.   ист.   наук.   Отделе   истории   культуры   Института
истории,   археологии   и   этнографии   им.   А.   Донпша   АН   Таджикской
ССР .Ташкент, 1991.
17. Каримова   Д.О.   Шимолий   Бақтрия   аҳолисининг   дафн
маросимлари   ва   диний   эътиқодлари   (Бронза   даври   моддий   маданият
ёдгорликлари мисолида).  Фалсафа фан. д-ри. ... дис. – Тошкент, 2017.  -  161 б.
18. Хамидов   О.А.   Шимолий   Бақтриянинг   Кучук   I   даврига   оид   янги
ёдгорликлари.  Фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган
диссертация матни. Тошкент , 2020.
Луғат ва энциклопедиялар
1. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Биринчи жилд. А-Д. Тошкент, 2006.
2.   Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Иккинчи жилд. Тошкент, 2020 .
3. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Учинчи жилд. Тошкент, 2020.
4. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Тўртинчи жилд. Тошкент, 2020
5. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 1-жилд. Тошкент, 2003.
6. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2-жилд. Тошкент, 2004.
7. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 3-жилд. Тошкент, 2005.
8. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 4-жилд. Тошкент, 2002.
9. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 5-жилд. Тошкент, 2003.
10. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 6-жилд. Тошкент, 2003
11. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-жилд. Тошкент, 2004.
12. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 9-жилд. Тошкент, 2003(2002).
184 13. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 10-жилд. Тошкент, 2003.
14. Manutchehr-Danai   M.(Eds.).   Dictionary   of   Gems   and   Gemology   //
Sipringer. com. Berlin, 2009.
15. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry .  Wiley-VCH; 7th edition ,
2011.
Каталоглар
1. Treasures of ancient cultural monuments of Uzbekistan. The State Museum
of   History   of   Uzbekistan.   T.,   2018
[O’zbekistonmadaniyyodgorliklarixazinasi [Matn]:   albom/katalog.
O’zbekistontarixidavlatmuzeyi. - Toshkent: San’atjurnalinashriyot, 2018. – 298 b.
Matno’zbek, rus, ingliz, yapon tillarida. ]
2. Сурхондарё :   буюкўтмишданёрқинкелажаксари [Matn] :   китоб - альбом   /
Тузувчи - муаллифлар :   ҚўчкоровР ., ПидаевШ .,   ШариповФ .,
АлимардоноваЗвабошқалар . –  Тошкент , “  Маънавият ”, 2018.  320 б.
Архив ҳужжатлари
1. Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М. Отчёт Шерабадского отряда за
1995   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   149.
Самарканд, 1995.- 147  с.
2. Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М. Отчёт Шерабадского отряда за
1996   год(Узбекско-Германская   Бактрийская   экспедиция).   Фонд.   5.   Д.   161.
Самарканд, 1996.-114 с.
3. Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1997   год(Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 162. Самарқанд, 1998.-214 с .
4. Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Тойфер М., Каниут К., Рахимов К. Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1998   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 184. Самарқанд, 1999 .
185 5. Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   1999   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 188. Самарканд, 1999 .
6. Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   2000   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 174. Самарқанд, 2000 .
7. Шайдуллаев   Ш.,   Хуфф   Д.,   Тойфер   М.,   Каниут   К.   Отчёт
Шерабадского   отряда   за   2001   год   (Узбекско-Германская   Бактрийская
экспедиция). Фонд. 5. Д. 185. Самарканд, 2002 .
8. Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Рахимов К. Отчёт Шерабадского отряда за
2002 год (Узбекско-Германская Бактрийская экспедиция). Самарканд, 2003. -
159 c .
9. Мустафакулов С.И., Бендезу-Сармьенто Х., Хасанов М., Люилье Ж.,
Сарменто Д. Отчёт о проведении полевых исследований на памятнике эпохы
бронзы Джаркутане 2008 год.  Фонд. 5. Д. 224.  Самарканд, 2009.-21 с .
10.   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Хасанов   М.,   Рахмонов
У.,   Люилье   Ж.,   Люно   Э,   Суер   Ж.,   Жан-Клод   Лижер.,   Молез   Д.,   Керван   М.
Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на   памятнике   эпохы   бронзы
Джаркутане 2009 год.  Фонд. 5. Д. 225.  Самарканд, 2010. – С. 32 .
11.   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Рахмонов   У.,
Искандерова   А.,   Рахимов   К.,   Люилье   Ж.,   Керван   М.,   Сармьенто   Д.   Отчёт   о
проведении  полевых  исследований  на  памятнике   эпохы бронзы  Джаркутане
2012   году.   Отчёт   Узбекско-Французской   международной   археологической
экспедиции (УзФМАЭ) за 2012 год.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2013.-180 с .
12.   Мустафакулов   С.И.,   Бендезу-Сармьенто   Х.,   Рахмонов   У.,   Рахимов
К.,   Люилье   Ж.,   Дюпон   А.   Отчёт   о   проведении   полевых   исследований   на
памятнике   эпохы   бронзы   Джаркутане   2012   году.   Отчёт   Узбекско-
Французской   международной   археологической   экспедиции(   УзФМАЭ)   за
2013 год.  Фонд. 5. Д. 226.  Самарканд, 2014.
186 13. Сверчков   М.,   Бороффка   Н.,   Люно   Э.,   Рахманов   У.В.   Отчёт
Байсунской   археологической   экспедиции   о   раскопках   поселения   Молали   в
Алтынсайском   районе   Сурхандарьинской   области   в   2012   году.   Ташкент,
2013.
187 ҚИСҚАРТМАЛАР РЎЙХАТИ
1. АВ  -  Археологические  вести
2. Автореф.   дисс.   ...   докт.   ист.
наук. - Автореферат   диссертации   на
соискание   ученой   степени   доктора
исторических наук
3. Автореф.   дисс.   ...   канд.   ист.
наук. - Автореферат   диссертации   на
соискание   ученой   степени   кандидата
исторических наук
4. АИУ з  - Археологические   исследования   в
Узбекистане
5. АН РУз - Академия   наук   Республики
Узбекистан
6. АН СССР Академия наук Союз Советских 
Социалистических Республик
7. АН УзССР Академия   наук   Республики
Узбекская   Советская
Социалистическая Республика
8. БД - Бактрийские древности
9. БМАК - Бактрийско-Маргианский
археологический  комплекс
10. ВДИ Вестник древней истории
11. Вып. - выпуск
12. ИА АН РУз– Институт археологии Академия наук 
Республики Узбекистан
13. ИИМК- Институт истории материальной 
культуры
14. ИИМК РАН Институт истории материальной 
культуры  Российской Академии наук
15. ИМКУ- История материальной культуры 
188 Узбекистана
16. КСИИМК Краткие сообщения о докладах и 
полевых исследованиях Института 
истории материальной культуры
17. КСИА Краткие сообщения Института 
археологии АН СССР
18. М. - Москва
19. МИЦАИ- Международный институт 
Центральноазиатских исследований 
UNESCO
20. ММНК Материалы международной научной  
конференци
21. ОНУз - Общественные науки в Узбекистане
22. РА - Российская археология
23. СП б Санкт-Петербург
24. ЎзМУ   хабарлари   [ Вестник
ННУз ] Ўзбекистон миллий университети
25. ЎзР ФА - Ўзбекистон Республикаси Фанлар 
Академияси
26. УзФМАЭ Ўзбекистон Республикаси Фанлар 
Академияси Миллий Археология 
Маркази
27. AMIT Archäologis chemitteilungenaus Iran und
Turan
28. IICAS- International Institute for Central Asian 
Studies (Samarkand)
29. BMAC Bactria-Margiana Archaeological 
Culture
30. U.K United Kingdom
189 31. IsMEO-ROME AssociazioneInternazionale di Studi 
sulMediterraneo e l’Oriente -  Rome, 
Italy
32. ASMOSIA Association for the Study of Marbles 
and Other Stones in Antiquity
33. BC Before centure
34. PNAS Proceedings of the National Academy of
Sciences
35. UCLA University of California, Los Angeles
36. СА California
37. ASM American Society for Microbiology
38. USA United States of America
39. UMR United Medical Resources
40. ARSCAN Archologies et Sciences de l'Antiquité
41. Vol .  lume
190

Сополли маданиятининг заргарлик буюмлари

Купить
  • Похожие документы

  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
  • Ahmad al-farg‘oniy
  • Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha