Sopollitepa arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	288.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sopollitepa arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi

Купить

Mavzu: Sopollitepa arxeologik yodgorligi va uning
o’rganilishi
Reja:
Kirish. Mavzuning o’rganilish darajasi
Asosiy qism
1 . Bob. Jez davri qabilalarining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va
etnomadaniy rivojlanish holati arxeologik manbalarda aks etgan moddiy
madaniyat majmuasi- Sopolli madaniyati .
1.1. Sopollitepa arxeologik yodgorligida olib borilgan dastlabki
tadqiqotlar va ularning natijalari .
2 . Bob. Sopollitepa arxeologik yodgorligida Ahmadali Asqarov
boshchiligida olib borilgan ekspeditsiya .
2.1. Ahmadali Asqarov ekspeditsiya natijalari. Yodgorlikda topilgan
arxeologik materiallar xususiyatlari va tasnifi .
2.2. Sopolli madaniyatining arxeologik yodgorligining arxeologiyada
tutgan o rni va ahamiyati.ʻ
Xulosa .
Foydalanilgan adabiyotlar .
1

I. Kirish .
Mavzuning dolzarbligi va zarurati. Bronza davri miloddan avvalgi III-II
ming yillikni o’z ichiga oladi. Bu davrda Egey dunyosi, Misr, Ikki daryo oralig’i,
Hindiston va Xitoyda quldorlik jamiyati ravnaq topgan. Yevropa va Osiyoning
ko’p mamlakatlarida esa hali ibtidoiy jamoa tuzumi hukm surgan. Jez miloddan
avvalgi III ming yillikda kashf etilgan. Uning vatani Ikkidaryo oralig’i bo’lgan. U
mis bilan qalay qorishmasidan iborat bo’lib, nisbat jihatidan turli xilda. Bronza
metal sifatida ko’p afzalliklarga ega: 1. Bronza qurollar mis qurollardan pishiqroq
va o’tkirroq. 2. Uni eritib quyish oson, chunki uning erish temperaturasi pastroq.
Mis va bronza tabiatda yombi holida tarqalgan. Misni eritish t° -1084 S°,
bronzaning erish t° 700-900 S° o’rtasida. Mis va qalayni birga qo’shib, qoliplarga
quyishgan. Qoliplar toshdan qumtosh yoki tosh taxtachalardan iborat bo’lgan.
Bronzaning kashf etilishi ibtidoiy jamoa ho’jaligida ro’y bergan buyuk madaniy
xo’jalik ixtiro edi. Yangi metal xarbiy qurollarning turini ko’paytirdi, harbiy
qurollarning xili va jangovarligi oshdi. Bronzadan yasalgan uy-ro’zg’or buyumlari
ham paydo bo’ldi. Ammo bronza mehnat qurollari ishlab chiqarish uchun nodir va
kamchil metal bo’lib qolaveradi. U mehnat qurollari yasashda tosh xom ashyosini
uzil-kesil siqib chiqara olmadi. Chunki dastlab bronzadan munchoqlar, uzuklar,
to’g’nag’ichlar yasalgan. Ular asosan ziynat buyumlari edi. Bu davrda tosh
qurollar ham ko’plab ishlatilgan. Tosh parrakchalardan keng foydalanilgan. Ammo
bronzaning toshga nisbatan ustunlik tomonlari, ya’ni uning juda tez turli shaklga
keltirilishi, turli ishlarda foydalanish mumkinligi, ko’p uchraydigan keskir va
qattiq tosh qurollarni kamyobligi, mo’rtligi va tez sinishi kabi xususiyatga ega
bo’lgan (bronza) metal siqib chiqara olmagan.Bu davrda bronzadan asosan turli
bezaklar, uy-ro’zg’or va ho’jalik buyumlari, xarbiy qurol-aslahalar va mehnat
qurollari yasaydigan maxsustemirchilik, chilangarlik va zargarlik ustaxonalari
vujudga keldi. Hunarmandchilikning ixtisoslashuvi bilan mintaqalararo
ayirboshlash kuchaydi. Kishilik jamiyati tarixida birinchi marta muntazam mol
ayirboshlash imkoniyati bevosita dehqonchilik va chorvachilikning bir-biridan
2

ajralishi va hunarmandchilikning paydo bo’lishi bilan izohlanadi. Bronza davri
ho’jaliklari ho’jalik va ijtimoiy taraqqiyot darajalari bilan bir-biridan farq qilmasa-
da, sopol buyumlarining xili, qabrlar qurilishi jihatidan bir-biridan
farqlanadi.Yevropadagi ibtidoiy davr qo’rg’onlarining deyarli hammasi-dan
bo’yalgan va bo’yalmagan skletlar topilgan. Skletlar yerda yonboshlab, oyoqlari
bukilgan holatda yotishadi. Bu odat keng yoyilgan. Hatto Sharq, Markaziy Osiyo
hududlarida ibtidoiy qabilalar tug’ilguncha odam ona qornida qanday holatda
bo’lsa, o’lganidan keyin yer bag’rida shu taxlitda yotadi deb o’ylaganlar.
Arxeologlar tomonidan murdani bo’yab, bukchaytirib ko’mishning davri ajratib
o’rganilgan: 1.Qadimgi chuqur, mozor-qo’rg’onlari (eneolit davriga mansub).
2.Katakomba mozor-qo’rg’onlari.3 . Yog’ochband mozor qo’rg’onlari.Katakomba
mozor-qo’rg’onlari go’rlari yon tomoniga o’yib qazilgan alohida lahad shaklidagi
qabrlardir. Bu mozor qo’rg’on-lardan bronza, mis-pichoqlar, to’g’nag’ichlar, bigiz,
buyumlar topilgan. Katakomba mozor-qo’rg’onlarida tosh qurollar silliqlangan
tosh boltalar va chukmorlar, chaqmoqtosh, nayza, o’q va pichoqlar, sopol idishlar
ko’plab topilgan, bu sopol buyumlarning aksariyatini tagi tekis va hatto boshqa
shakllari ham uchraydi . 60 –yillardayoq Surxandaryoda (Shimoliy Baqtriya )
bronza davrining yangi yodgorliklari –Sopollitepa va so’ngra Jarqo’ton topildi.
O’sha paytdayoq ularni o’rganish boshlandi (Ahmadali Asqarov) va tadqiqotlar
fanga qadimgi dehqonlar hamda shahar quruvchilarning yuksak rivojlangan
hayratomuz sivilizatsiyasini ochib berdi . So’ngra ma’lum bo’lishicha , bu
sivilizatsiya qasrlar, ibodatxonalar, rivojlangan fortipikarsiya va
hunarmandchilikka ega bo’lgan bepoyon Baqtriya – Margiyona sivilizatsiyasi
tarkibiga kirgan . Uning aholisi janubda Mesopotamiya va Hindistondagi
markazlar bilan va shimolda dasht chorvadorlari bilan (Amdronov madaniyati
vakillari) madaniyati zonasi bilan qalin savdo aloqalarini olib borgan . Bu
kashfiyotlar va 1970 –yilda tashkil etilgan arxeologiya instituti doirasida davom
etirilgan tadqiqotlar o’sha paytdayoq O’zbekistonnnig janubiy hududlarini qadimgi
shahar tipidagi yuksak rivojlangan sivilizatsiyaning bepoyon arealiga kiritish
3

mumkinligi haqidagi fikriga asos bo’ldi. 1
Ana shu vaqtda Janubiy vohalarga cho’l
bronza madaniyati vakillarining kirib kelish manzaralari namoyon bo’la boshladiki
bu hol O’rta Osiyo mintaqasida qadimgi sivilizatsiyalarning umumiy qiyofasining
shakllanishida migratsiya jarayonlarining rolini aks ettirar edi . O’zbekiston
hududidagi madaniyatlarning tarkib topishiga oid bir yoqlama qarashlarni yuzaga
keltirdi. Xolbuki , u o’zining geografik mavqei, o’rtada joylashganligi tufayli
qabilalar va madaniyatlar o’zaro ta’sir maydoni bo’lib qolgan edi . Sopolli
madaniyati - O'zbekistonning janubiy hududlarida dehqonchilik bilan
shug’ullanuvchi jez davri qabilalarining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va etnomadaniy
rivojlanish holati arxeologik manbalarda aks etgan moddiy madaniyat majmuasi
(mil. av. 2ming yillik). Kelib chiqishi jihatidan qadimgi Sharq tamadduni bilan
boglik bu madaniyat yodgorliklari O zbekistonning Surxondaryo viloyati, qo'shni
Tojikiston hududlaridan topib o'rganilgan (Sopollitepa, Jarqo'otn, Mo'lalitepa,
Bo'ston, Bo'yrachi, Nurek, Tandiryo'). Uning eng qadimgi va birinchi bor topib
o'rganilgan yodgorligi Sopollitepa bo’lib, ushbu arxeologik madaniyat ham shu
yodgorlik nomi bilan ataladigan bo’ldi. Sopollitepa va Jarqo'tonda o'tkazilgan keng
ko'lamli izlanishlar Sopollitepa madaniyatini moddiy va ma’naviy dunyosi haqida
to’liq ma’lumot beradi. Shunga qaramay, Janubiy O'zbekistonda shu madaniyatga
tegishli 20 ga yaqin yodgorlik topib o'rganilgan. Sopollitepa madaniyati uchun
xom g'ishtlardan qurilgan mahobatli arxitektura, sug'orma dehqonchilik, yuksak
darajada rivojlangan ko'p tarmoqli hunarmandchilik, ayniqsa, uning kulolchilik,
metallurgiya, zargarlik, to'qimachilik va teriga ishlov berish sohalari yaxshi
rivojlangan. Diniy e'tiqod zaminida olovga sig'inish muhim rol o'ynagan.
Sopollitepa madaniyatining Jarqo'tondek yodgorligi misolida o'zbek
davlatchiligining ilk ildizlarini kuzatish mumkin. Topilmalar tarixiy taxliliga ko'ra,
Sopolli madaniyatida Zardusht ilohiga qadar olovga topinish va xauma ichimligini
ilohiylashtirish kuchli bo'lgan. Uning dalili sifatida Jarqo'ton ibodatxonasining
ochilishi va o'rganilishini ko'rsatish mumkin (qarang Jarqo'ton otashkadasi).
Ashyoviy dalillar taxdilidan kelib chiqib, quyidagi yakuniy xulosaga kelish
1
ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya, 2008.
4

mumkin: 1) O zbekiston Respublikasining jan. viloyatlarida mil. av. 2 ming
yillikning birinchi yarmi davomida qad. Sharq tamadduniga xos tarixiy sharoitda
Sopollitepa bazasida yuksak rivojlangan qad. ilk shahar madaniyati tarkib topdi; 2)
agar Sopollitepa o'zining qad. shaharsozlik madaniyatiga xos barcha alomatlari
bilan protoshahar, ya ni Avestoda tilga olingan vara inshootini eslatsa, Jarqo'ton
yodgorligi O'zbekiston xududida birinchi bor shakllangan tom ma’nodagi qadimiy
shahar edi; 3) muayyan yodgorlikni qad. shahar deb atalishi uchun qo’yiladigan
ilmiy talablardan kelib chiqilganda ham Jarqo’ton u talablarga javob berishi
mumkin bo'lgan noyob yodgorlikdir. Qad. shaharlarga xos bo’lgan birinchi alomat-
shahar maydonida arki a’lo va shahriston tarkib topgan bo’lishi lozim bo’lsa,
Jarqo'tonda bu sodir bo'lgan, ya ni 100 gektarlik Jarqo'tonning 3 gektari arki a'loʼ
va qolgan qismi shahriston maydonini tashkil etadi. Ikkinchi alomat — o'troq
dehqonchilik madaniyati Aholisi zich joylashgan maskan mudofaa devorlari bilan
o'rab olingan bo'lishi. Uchinchi alomat — shahar arki kismida mahobatli binoning ,
ya'ni umumshahar jamoalari boshlig'i qarorgohining tarkib topishi Jarqo'tonda o' z
aksini topgan. To'rtinchi alomat — shahar maydonida barcha uchun barobar
xizmat qiluvchi bosh sajdagoh — diniy mafkura markazi shakllangan bo lishi.
Beshinchi alomat — qad. shaharda xunarmandchilikning yuksak darajada tarkib
topgan bo’lishi. Shahar hunarmandchilik mahsulotlari ichki bozor hamda tashqi
bozor uchun ham keng ko’lamda ishlab chiqarilgan. Masalan , kulolchilik
mahsulotlarining uzoq Xitoy hududlarigacha kirib borganligi haqida guvohlik
beruvchi ashyoviy dalillar ushbu qad. shahar madaniyatida mavjud. Demak, bu
o'sha davr shahar aholisi tarkibi haqida faraz qilishga ishora bo’lib, qad. Jarqo'ton
shahar aholisi erkin dehqon jamoalari — kashovarzlardan tashqari shahar hunar va
savdo axdidan ham iborat bo lgan. Shahar xayoti nafaqat diniy, balki dunyoviy
jihatdan tashkil etilgan boshqaruv tizimi asosida qurilgan. Shahar hukmdorining
mahobatli koshonasining arki a’loda shakllanishi bunga dalolatdir.
2.Muammoning ishlanganlik darajasi. Mustaqillikyillarida O'zbekistonda qadimgi
dunyoga mansub aholisi markazlarida olib borilgan arxeologik izlanishlar natijalari
asosiy manba bo’lib hisoblanadi. Janubiy Qirg'iziston, janubiy Qozog'iston,
5

Tojikiston va Turkmanistonda arxeolog olimlarning aholi turar-joylarida olib
borgan qazishmalari natijalari internet orqali olish imkoniyati mavjud. 2
Miloddan
avvalgi VII-milodiy IV asrlarda O' rta Osiyo qadimgi dunyo tarixi va uning
davlatchiligi manbashunosligini tarixshunosligini quyidagi tarixiy davrlarda ajratib
yoritish maqsadga muvofiq. O’rta Osiyoda davlatchilikning manbashunosligi va
tarixshunosligi tarixiy davr va uning bosqichlarida arxeologik qazishma ishlari
natijasida olindi va shu asosda tarixshunoslik fani vujudga keldi, shakllandi: 1-
tarixiy davr XIX asrning 80 yillar o’rtalari–XXasrning 20 yillar o’rtalari; 2-tarxiy
davr Xxasrning 25–40yillar; 3-tarixiy davr Xxasrning 40 yillar o’rtalari–90yillar .
4- Mustaqillik yillari (1991-2018 yillar ) Bugungi kunda tarixshunosligimizda
o ‘ rganilishi dolzarb bo ‘ lgan masalalardan biri – O ‘ zbekiston hududidagi arxeologik
yodgorliklar tarixidir .
1. Bob . Jez davri qabilalarining ijtimoiy - iqtisodiy , siyosiy va
etnomadaniy rivojlanish holati arxeologik manbalarda aks etgan
moddiy madaniyat majmuasi - Sopolli madaniyati
2
A сқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Ma ьнавият, 2001.
6

0‘ zbekistonning janubiy hududlarida , ya ’ ni Surxondaryo viloyati hududlarida
ilk bronza davridayoq qadimgi dehqonchilik madaniyati shakllangan . Uning
shakllanishida M urg‘ob vohasidan kelgan dehqonlar asosiy o ‘rinni egallaganlar.
Ular dastlab Sherobod cho‘lini o'zlashtirib, Sopollitepa qishlog‘ini tashkil
qilganlar. Keyinchalik sopollitepaliklar asta-sekin Ko‘hitong va Boysun tog‘
etaklari bo‘ylab shimoli-sharqqa siljiganlar va Sherobod daryosi bo‘ylab
dehqonlarning qishloqlarini tashkil qilganlar. Tadqiqotchilar bu yodgorliklami
o‘rganib, ulami Sopolli madaniyati nomi ostida fanga kiritganlar. Sopolli
madaniyati 5ta xronologik bosqichga bolinadi. 0‘zbekiston arxeologlarining
keyingi yillarda olib borgan tadqiqotlari natijdasida Sopollitepa madaniyatining
xronologik sanasini ancha aniqlashtirdilar, ya’ni radiokarbon analizi va
madaniyatlararo tarqalgan ashyolar tahlili yordamida 300-400 yilga
qadimiylashtirdilar. Ular quyidagilardan iborat:
1. Sopolli bosqichi - miloddan avvalgi 2150-1900 yillar;
2. Jarqo‘ton bosqichi - miloddan avvalgi 1900-1600 yillar;
3. Ko‘zali bosqichi - miloddan avvalgi 1600-1450 yillar;
4. Mo‘lali bosqichi - miloddan avvalgi 1450-1250 yillar;
5. Bo'ston bosqichi - miloddan avvalgi 1250-1000 yillar; 3
Sopollitepa manzilgohi Surxondaryo viloyatidagi Sherobod cho‘lida
Qaynarbuloqsoy hududida topilgan. U Termiz shahridan 70 km shim oliy-g‘arbida
joylashgan. Bu manzilgoh Sherobod cho‘lini o‘zlashtirish jarayonida 1968 yilda
L.I.Albaum tomonidan ro‘yhatga olingan. Uning tadqiqot ishlari bilan 1969-1974
yillarda A.Asqarov shug‘ullangan. Ushbu madaniyatga tegishli 20 dan ortiq
yodgorliklar topilgan. Sopollitepa koridorsimon bloklar sistema asosida qurilgan,
uch qator mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan yirik qishloq bo‘lgan. Uning
umumiy maydoni 4 ga. ga yaqin. Katta qismi paxta maydoniga qo‘shib
yuborilganligi sababli, faqatgina, uning markaziy qal’a qismi saqlanib qolgan. U
kvadrat 82 X82 metr bolgan istehkomdir. Qal’a mudofaa devorlari qalinligi 2 metr
3
A сқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Ma ьнавият, 2001.
7

bo‘lib, somon qo‘shilgan xom g ishtdan qurilgan. Mudofaa devorlari to‘lg‘amaʻ
tuzoq usulida ishlanib, aniq o’lchamli koridorsimon bloklarga bo’lingan. Tashqi
bloklar yo’laklar orqali ichkaridagi uy-joylar bilan birlashtirilgan. Ichki bloklar
mudofaa tizimida qopqon vazifasini bajargan. Tashqaridan qaraganda ular qal’aga
olib kiradigan darvozalarga o‘xshaydi. Lekin qal’aga bitta darvoza orqali kirilgan.
U qal’aning janubiy tomonida joylashgan. Qolganlari «yolg‘on davrvoza» bo’lgan.
Bu juda murakkab me’moriy reja edi. Mudofaa tizimidagi ichki va tashqi bloklar
Sopollitepaning keyingi bosqichlarida urug‘ xilxonasi, uyjoy, kulolchilik
ustaxonasi kabi maqsadlarda foydalanishgan. Sopollitepada 3 ta qurilish bosqichi
aniqlangan. Sopollitepaning 2 ta qurilish davri bir xil materiallar bergan. Yuqori
3-chi qurilish davrida ba’zi o‘zgarishlar mavjud. Bu o‘zgarishlar Jarqo‘ton
yodgorligining quyi qatlami materiallariga o‘xshaydi. Shuning uchun
Sopollitepadagi 2ta quyi qatlam «sopolli bosqichi», uning yuqori qatlami
«Jarqo'ton» bosqichi deb yuritiladi. Sopollitepadagi uy-joylar 8 ta kvartallarga
bo’lingan. Kvartallar uruglar asosida shakllangan. Qishloqda 8 ta urug‘ jamoalari
yashagan. Har bir kvartaldan 2-3 yoki undan ortiq xumdonlar va non pishiriladigan
maxsus tandirlar, uy-joy qoldiqlar va 158 ta qabr topilgan. Olimlar fikricha,
qishloq aholisi 155-315 kishidan iborat bo'lgan. Har bir oila o‘z uyiga ega bo’lgan.
Uylar orasida ko‘chalar bo'lib, ular markaziy maydoni bilan bog'langan. Uylar ko‘p
xonali qilib, xom gishtdan qurilgan. Devorlari bir necha bor somonli loy bilan
suvalgan, pollarga alebastr aralashgan loy yoki sopol siniqlari yotqizilgan.
Xonalarda o‘choq va sandal izlari saqlangan. Har bir xonadonning omborxonasi
bo lgan. Uylar ichidan toshdan, suyakdan, bronzadan yasalgan turli xil mehnat
ʻ
qurollar, sopol idishlar, turli taqinchoq va bezaklar, urug‘ va qabilalarning
muhrlari, tam g‘alari topilgan. Ular mahorat bilan ishlangan. Topilmalar o‘sha davr
aholisining yuksak madaniy-xo‘jalik rivojiga erishganligidan guvohlik beradi.
Sopollitepada sopol buyumlar kulolchilik charxida ishlanib, ikki yarusli
xumdonlarda pishirilgan. Sopol idishlar jarangdor, yupqa qilib ishlangan. -
Ularning turli xil shakllari - oyoqli vazalar, qadahlar, jo'mrakli choynaklar,
ko‘zalar, xurmachalar, konussimon kosalar, tog‘oralar, xumlar, sopol tagkursi,
8

qozonlar topilgan. Bular kulolchilikning rivojlanganligini ko‘rsatadi. Sopol
buyumlarda naqshlar yo‘q, faqat ko‘zali bosqichining ko‘zalarida gorizontal
chiziqlar uchraydi. 4
Sopollitepada to‘qimachilik sohasi ham rivojlangan. Bu haqda mozorlardan
topilgan kiyim mato qoldiqlari darak beradi. Bu kiyim qoldiqlari ilmiy laboratoriya
tekshiruvidan o ‘tkazilganda, ulaming paxta va tabiiy ipakdan ishlanganligi
ma’lum boMib, paxtachilik va ipakchilik bronza davrida ham mavjud
boMganligini isbotlaydi. Bu esa, ipakning bundan 2000 yil oldin Xitoydan 0 ‘rta
Osiyoga kirib kelgan, degan fikmi rad qilib, O ‘zbekistonda paxtachilik va
ipakchilik 3,5 ming yillik tarixga ega ekanligini tasdiqlaydi. Bu davrda metall bilan
ishlash hunarmandchiligi ham taraqqiy etgan. Arxeologik qazishmalar vaqtida
yuzlab metall buyumlari- uy-ro‘zg‘or buyumlari, harbiy qurollar, surmadonlar,
to‘g‘nag‘ich, hayvon m a’budalari, turli naqshdortam g‘a va muhrlar topilgan.
Sopollitepa manzilgohida urug‘ jamoa a’zolari olamdan o‘tsa, uni o‘zi
yashagan xonaning poli ostiga, eshik yoki o‘choq oldiga yoki xona devorlari ostiga
ko‘mish odati bo‘lgan. Agar o ‘lgan kishi jamoada nufuzli obro‘ga yoki urug‘
oqsoqoli bo‘lsa, u holda uning qabri unga ajratilgan xonaning qoq o‘rtasida
boMgan. Sopollitepaliklar abadiy oqimga ishonmaganlar, «narigi dunyo»
tushunchasi ularda kuchli bo lgan. Shuning uchun oMgan kishi qabriga o‘z shaxsiyʻ
mulki va urug‘doshlar keltirgan idish-tovoqlardagi ovqatlar bilan ko‘mganlar. Har
bir qabrda 2-3 tadan to 50 tagacha buyumlar topilgan. Yosh bolalar qabrlarida
idishlar kam, o'sm irlar qabrida esa 5-6 ta buyumlar topilgan. Ulaming aksariyati
sopol idishlar boMgan. Mozorlarda bronzadan ishlangan turli xil taqinchoqlar,
diniy e’tiqod bilan bog’liq bo'lgan tumor-muhrlar, qimmatbaho toshlardan
ishlangan turli xil munchoqlar, oltin munchoqlar, kumush halqa va bilakuzuklar,
erkaklar mozorlarining ba’zilari chaqmoqtoshdan ishlangan paykonlar, bronza
oybolta, pichoq, mitti tesha, bolta va boshqalar, ayollar qabrida urchuq tosh,
bronza surmadonlar, surmatosh, to‘qiniachilik asboblari, turli shakllardagi bronza
4
ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. – T .: Fan va texnologiya , 2008.
9

to‘g ‘nogichlar, bronza oynalar, igna, bigiz, mitti kurakcha va boshqa narsalar
qo‘yilgan. Ba’zi yaxshi saqlangan mozorlarda lux, bug‘doy va arpa poyasidan
to'qilgan savatchalar, teridan, yog‘ochdan ishlangan idishlar, marmar toshdan
yoMiilgan hurmachalar topilgan. Mozorlarga qo‘yilgan buyumlarga qarab,
marhumning duradgor usta, bo‘zchi, kulol, tabib, podachi, ovchi, jangchi yoki
chilangar ekanligini aytish mumkin. Qabrga erkaklar o‘ng biqini bilan, ayollar
chap biqini bilan yotqizilgan, oyoqqlari esa, g‘ujanak holda ko‘milgan. 5
Ba’zi mozorlarga bedarak yo‘qolgan jamoa a’zosining ruhi ko‘milgan. Bunday
qabrlarga odatda odam haykalchasi yoki qo‘y va echki bolasi ko‘milgan. Bunday
qabrlar fanda «kenataf» deb ataladi. Qabrlardan topilgan predmetlarga qaraganda,
urug‘ jamoalarini boshqarishda hali ayollaming mavqei katta boMgan, ya’ni
ulaming an’anaviy obro‘yi jamoada saqlanib qolgan. Sopollitepadagi har bir
kvartal xilxonasida boy ayol qabri bor. Faqat shunday qabrlardagina bronza yoki
toshdan yasalgan tumor-muhrlar chiqqan. Ular urug‘ totemlari haqidagi diniy
tasavvurlaming namunasi hisoblanadi. Sopollitepada hayot taxminan 200-250
yillar davom etgan. Keyinchalik uning aholisi yangi erlarni o‘zlashtirish maqsadida
sharq tomon siljib, hozirgi Sherobod yaqinidagi Oqqo‘rg‘on qishlog'i hududiga
ko'chib borganlar.
Shimoliy Baqtriyaning bronza davri arxeologiyasi dastlabki o‘rganilgan yodgorlik
nomi bilan Sopolli madaniyati, deb yuritiladi. Bu madaniyat shartli ravishda
sopolli, jarqo‘ton, ko‘zali, molali, bo‘ston kabi bosqichlarga ajratilgan.
1.1. Sopollitepa arxeologik yodgorligida olib borilgan
dastlabki tadqiqotlar va ularning natijalari.
Sopolli bosqichi. Mazkur madaniyatning ilk bosqichiga oid yodgorlik Surxon
vohasining Muzrabot cho‘li hududidagi Ulanbuloqsoy o‘zanida joylashgan
Sopollitepa manzilgohida o‘rganilgan. Umumiy maydoni 4 ga dan iborat
manzilgohning atrofi uch qator labirint shaklidagi mudofaa devori bilan o‘rab
5
ШайдуллаевШ.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари–Самарқанд., 2009.
10

olingan. Manzilgoh ichkarisida joylashgan 8 ta mahalla janubiy tomondagi
darvozadan boshlanadigan shoh ko‘chaga tutashgan kichik ko‘chalar bilan o‘zaro
ajratilgan. Ularda aholi uy-joylari, xo‘jalik imoratlari ochib o‘rganilgan.
Marhumlar manzilgohning ichkarisida uylarning poli tagiga ko‘milgan. Murdalar
yonbosh holda, erkaklar o‘ng, ayollar chap tomonga qaratib, jinsiga ko‘ra tegishli
kuzatuv buyumlari bilan dafn qilingan. Sopollitepa manzilgohida jami 138 ta qabr
o‘rganilgan. Ularning 125 tasida bitta, 13 tasida esa juft mayit, jami 158 ta
mayitlari joylashgan. Shuningdek, 4 ta qabrda hayvon dafn qilingan, 6 tasi esa
kenotafdan iborat. Sopol idishlar kulolchilik charxida va qisman qo‘lda yasalgan.
Bronza va toshdan ham sopol idishiga o‘xshagan buyumlar yasalgan. Bronzadan
yasalgan qurol yarog‘lar-xanjar, kamon o‘qi; uy-ro‘g‘or buyumlar-pichoq, bolta,
tesha, bigiz va pardoz-andoz buyumlarioyna, surmadon hamda toshdan yasalgan
urchuqboshlar topilgan. Muhrlar loy, tosh va bronzadan yasalgan. Ularning sirtiga
har xil geometrik shakl, ilon, chayon, tog‘ echkisi va boshqa narsalarning tasviri
tushirilgan. Sopollitepa manzilgohida topilgan bronza buyumlari Ulonbuloqsoy
o‘zani hududida yashagan aholi xo’jaligi dehqonchilik, chorvachilik va uy
hunarmandchiligi hisoblangan. Ovchilikning ahamiyati qisman saqlanib qolgan. .
Jarqo‘ton bosqichi. Bu bosqichda Sopollitepa manzilgohida yashagan aholi
yangi yerlarni o‘zlashtirgan. Bo‘stonsoy hududidagi Jarqo‘ton, Ko‘hitang tog‘ yon
bag‘irida Tillabuloq va Arabuloq manzilgohlari mana shu davrda asos solingan.
Jarqo‘ton manzilgohi Sherobod vohasida hozirgi paytda suvsizlanib qolgan
Bo‘stonsonsoy o‘zanining qo‘ltiq hosil qilgan qismida joylashgan. Manzilgoh bir
nechta kichik tepaliklardan tashkiltopib, ark va shahriston qismlaridan iborat .
iborat. Soyning boshqa tomonidan qabriston o‘rin olgan. Jarqo‘tonning umumiy
maydoni 90 ga dan iborat. Uning 20 ga qismi qabristonni tashkil etadi.
Manzilgohning shimoli-g‘arbiy qismida dunyo tomonlariga moslab qurilgan qal’a
joylashgan. Qal’aning umumiy maydoni 3 ga dan iborat bo‘lib, atrofi xom
g‘ishdan qurilgan mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Uning g‘arbiy tomonida
atrofi mudofaa devori bilan muhofaza qilingan shahar saroyi joylashgan.
11

Jarqo‘tonda baland tagkursi ustida, dunyo tomonlariga moslab qurilgan ibodatxona
majmuasi(tarhi 44,5x60m)manzilgohning mahobatli imoratlardan biri hisoblanadi.
Majmua ibodatxona, xizmatkorlar yashash xonalari
vaxo‘jalikqismidantashkiltopgan.Ibodatxonada muqaddas olov mehrobi asosiy
o‘rin tutgan. Hovlida suv saqlanadigan quduq mavjud bo‘lgan. Ibodatxona
mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Qadimgi Sharq xalqlari diniy tasavvurida olov
insonning tanasini yovuz ruhlardan xalos etuvchi, suv esaulardan tozalovchi
vositavazifasini bajargan. Jarqo‘ton ibodatxonasi yaqinida vino tayyorlanadigan
maxsus xonaning o‘rni ochib o‘rganilgan. Ehtimol, jarqo‘tonlik aholi diniy
aqidasida muqaddas ichimlik sifatida vino iste’mol qilingan. Ma’lumki, O‘rta
Osiyoning qadimgi xalqlarida muqaddas ichimlik Mitraga sig‘inish odatining
ishorasi hisoblangan. Ibodatxona Murg‘ob vohasining Gonurtepa manzilgohi
ibodatxonasi bilan umumiylikga ega. O‘rta Osiyoning bronza davri o‘troq
dehqonchilik vohalari aholisi diniy dunyoqarashida muqaddas olov va ichimlik
kulti yuqori o‘rinni egallagan.Olov quyoshning yerdagi aksi bo‘lib,
keyingidavrdamahalliyaholiorasidatarqalganMitragasig‘inishnio‘zidaaksettirgan.
Jarqo‘tonning shahristoni qal’aning shimoli-sharqiy, sharqiy va janubiy
tomonidagi tepaliklar o‘rnida bo‘lgan. Shahristonda aholi yashagan uy-joyi,
hunarmandchilik inshootlari o‘rganilgan. 6
Aholining qurilish imoratlari
kishilarning jamiyatdagi mavqeyiga ko‘ra bir va ko‘p xonali uy-joylardan tashkil
topgan. Shahristonning janubiy va janubi-g‘arbiy tomonidagi tepaliklarda
Jarqo‘tonliklarning qabristoni o‘rin olgan. Shahriston bilan qabristonni tabiiy jarlik
ajratibturadi.Qabrlar sopolli madaniyatining jarqo‘ton, ko‘zali, molali
bosqichlariga oid. Qabrlar katakomba usulida qazilib, mayitlar yon tomoni bilan
g’ujanak holatda sharq tomonga qaratib ko‘milgan. Erkaklar o‘ng, ayollar chap
tomoni bilan yotqizib ko‘milgan. Marhumlarning yoniga jinsi, yoshi va hayotiylik
davridagi ijtimoiy holatiga qarab turli xil kuzatuv buyumlar qo‘yilgan.
6
KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T.,
2007.
12

Ko‘zali bosqichi. Ko‘zali bosqichida Jarqo‘ton manzilgohida rivojlanish
jarayoni davom etib, xo‘jalik va moddiy madaniyatida avvalgi bosqichiga
an’analar davom etadi. Aholi Bustonsoy atrofidan tashqari hududlarni
o‘zlashtiradi. Aholi o‘rtasida mulkiy tengsizlik va ijtimoiy tabaqalanish jarayonini
chuqurlashadi.
Mulali bosqichi. Oltinsoy tumani hududidagi Mulalitepa (8-9ga) va Buyrachi 1 (10
ga) va boshqa kichik (0,2-2 ga) manzilgohlar o‘rganilgan. Mullali bosqichlarda
sopolli madaniyati tarqalgan hudud doirasi nihoyatda kengayib, Surxon vohasining
Sangardak mikrovohasi hududigacha bo‘lgan yerlar o‘zlashtirilgan bo‘lsa, mazkur
bosqichning oxirida Janubiy Tojikistonning Dushanbe shahrigacha bo‘lgan
yerlarga tarqaladi. Dushanbe shahri yaqinidagi Kangurtut manzilgohining quyi
qatlamidan Sopolli madaniyatiga xos uy-joy imoratlari va moddiy topilmalar
aniqlangan.
Sopolli madaniyatining Mullali bosqichida ko‘mish bilan birga krematsiya,
marhumlarni yoqib, kulini ko‘mish odati ham tarqalgan. Krematsiya
Yevrosiyoning shimoliy dasht hududi, xususan, Andronovo madaniyati uchun xos.
Sopolli madaniyatiga qo‘shni bo‘lgan Beshkent madaniyatiga oid qabrlarda ham
krematsiya odati uchraydi. Ularning egalari Andronovo madaniyatiga oid aholi
vakillari bo‘lgan. Bu bosqichga kelib kulolchilik ishlab chiqarish darajasi yuqori
ko‘tariladi.Kulolchilikda tez aylanadigan charxdan foydalanila boshlaydi va
mahsulotni pishirish usul yanada takomillashadi. Sopol buyumlarining shakli
o‘zgaradi. Yupqa devorli sopol buyumlar ko‘payadi. Hunarmandchilikda
ixtisoslashish jarayoni chuqurlashadi. Metallarga ishlov berish yuqori darajada
rivojlanadi. Bronza quyish texnologiyasi takomillashib, buyumlarga obdon ishlov
berila boshlaydi. Savdo-iqtisodiy munosabatlar chuqurlashib boradi. 7
Jarqo‘tonning mullali bosqichga oid qatlamidan topilgan fil suyagidan
yasalgan buyumlar Hindiston bilan savdo va madaniy aloqasidan darak beradi. Bu
7
Kai K., Shaydullaev A. The sapalli culture seal corpus.–X., 2022.
13

davrda aholi o‘rtasida mulkiy tengsizlik va ijtimoiy tabaqalanish jarayoni yanada
chuqurlashib boradi.
Jarqo‘ton manzilgohida Qadimgi Sharqning ilk sivilizatsiyasi (Shumer,
Misr, Elam va boshqalar) markazlarining ilk shaharlariga xos alomatlar mavjud.
Jarqo‘tonning katta maydoni, mahobatli imoratlarning (ibodatxona, saroy)
mavjudligi, mudofaa tizimi, ixtisoslashgan hunarmandchilik ishlab chiqarishi va
savdo munosabatlari, jamiyatning ijtimoiy stratifikatsiyaga (tabaqalanish) ko‘ra
manzilgoh ilk shahar talabiga mos keladi. Qadimgi Baqtriyada ilk shahar
hokimiyati diniy-g‘oyaviy shaklga ega bo‘lib, bu davrda aholi o‘rtasida harbiy
ziddiyat shakllanmagan edi. Manzilgoh va qabrlarda harbiy qurol-yarog‘lar kam
uchraydi. Baqtriyada moddiy ashyolarga boy qabrlar ayollarga tegishli. Bunday
jamiyat mahalliy aholi tomonidan qabul qilingan urf-odat va marosimlar asosida
boshqarilgan. Jamiyatning barcha sohasida rivojlangan taraqqiyotga ega bo‘lgan
BMAK bronza davrining oxirida inqirozga uchraydi. Inqiroz sababini
tadqiqotchilar turlicha talqin qiladilar. Ayrim tadqiqotchilar ekologik vaziyat bilan
bog‘lasa, boshqalar Sibir dashtlarida yashagan Andronovo madaniyatiga oid
chorvador aholining janubga siljishi natijasi, deb hisoblaydi. 8
2. Bob. Sopollitepa arxeologik yodgorligida Ahmadali Asqarov
boshchiligida olib borilgan tadqiqotlar
Sopolli madaniyati va uning xronologiyasini dastlab, A.Asqarov uch xronologik
bosqichga, ya’ni Sopollitepa, Jarqo’ton va Mo’lali bosqichlariga bo’linishini
asosladi 1 . Ularning sanalarini (Sopolli bosqichi:1700-1500 yy, Jarqo’ton
8
ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya, 2008.
14

bosqichi: 1500-1350 yy, Mo’lali bosqichi:1350-1000 yy) aniqladi. Undan so’ng,
arxeolog B.Abdullaev Jarqo’ton IVa qabristonining maydonida qazishmalar olib
borib, 731 ta qabr topilmalari asosida Sopolli madaniyati davriy sanasiga Ko’zali
bosqichi kiritilishini taklif qildi 2 . Uning yil sanasi mil. avv. 1350- 1200 yillar
bilan belgilandi. U.Raxmanov Jarqo’tonda kulolchilik bilan bog’liq muammolar
ustida izlanishlar olib borib, yodgorlikning vertikal va gorizontal stratigrafiyasiga
alohida e’tibor qaratadi. Jarqo’ton yodgorligi hududlarini o’zlashtirilishining
tarixiy va xronologik ketma-ketligini o’rganib, Sopolli madaniyati uchun
yakunlovchi Bo„ston bosqichini taklif qiladi 3 . Mo’lali bosqichining yil sanasi
mil. avv. 1200-1050 yillar bilan, Bo’ston bosqichi esa mil.avv. 1050-900 yillar
bilan belgilanadi.
1960 yillarning urtalaridan janubiy Uzbekistonda (Shimoliy Baktriyada)
kompaniyasi Sherobod chulining knotshtirilishi munosabati bilan kadimgi
dehkonchilik madaniyatining yodgorligi Sopollitepa topildi. Sopollitepa Kuhitang
togi oraligida Sherobod chuliga okib chikkan Ulanbuloksoy kuyi havzasida
joylashgan. Ana shu soy suvlari bazasida kadimgi dexkonlarning qishloqi kad
kutaradi. Uch qishloq xorobalari mahallasi orasida Sopollitepa deb nom olgan32.
Sopollitepa maydonining katta qismi zamonaminida pakhtakorlari tomonidan
birlikshtirilib, faqat uning markasiy kala kismigina saklangan. Kalya atrofidagi
yodgorlik maydonida sochilib etgan sopol parchalari, tosh yorguchoklar,
urchuktosh va haivon suyaklari, turli tepalik mehnat kurollariga Qaraganda,
Sopollitepaning umumiy maydoni uz 3-4 gektar dan kam bulmagan. Ushba satrlar
muallifi olib borgan archaeologist qazishmalar yodgorlik favqulodda noloyiq,
mudofaa inshot mukammallarining bilan ajdodlarimiz muhandislik ilmining
yuqori namunasi kashf etildi. Yodgorlikning qal’a qismi maydoni bulib, maydoni
82x82 metr, atrofi uch qator mudofaa yordami bilan urab olingan . Devorlarning
har birining qalinliga 2 m.dan kam emas. Devorlar murakkab xotira rezha asosida
qurilgan. Qadimgi muhandislarning g’oyasiga ko’ra, daslab mudofaa tizimi tuzoq
usulida tayyorlangan bo’lib, aniq o’lchamda koridorsimon bloklarga bo’lingan.
15

Tashqi bloklar dahliz tipidagi xonalar orqali qala ichida uy-joy komplekslari bilan
birlashtirilgan. Ichki bloklar mudofaa tizimida Qalqon rolini uynagan.
Tashqaridan qaraganda go’yo ular qal’a ichiga olib kiruvchi darvozalarni eslatadi.
Ular kvadrat shakldagi qalaning har nazoratda bittadan joy, aslida qal'aga kirish
darvozasi bitta, uning janubiy tomonida joylashgan. Qala maydoni to’liq ochilib,
uning rezhasi malum bo’ldi. Qazishmalar yordam olib borilgan stratigik
kuzatuvlarga ko’ra, uy-joy komplekslari uchta xronologik qurilish boskichlaridan
iborat bo'lgan aniqlandi. 9
Mudofaa haqida tashkil etgan ichki va tashki bloklar
aslida maxsus mudofaa maqsadida qurilgan bo’lsada, ammo mintaqada hech bir
tashki xavfning yo’qligi uchun foydali har hil maqsadlarda (urug Xilkhonasi, uy-
joy xonalari, kulolchilik ustaxonalari) foydalanishga olib kelgan .Rejaga ko’ra,
qal’aning ichki maydoni bir-birlaridan tor kuchalar bilan ajratilgan 8ta
kvartallardan iborat bulgan, keyin uy-joy komplekslari qala ichki devoriga
yopishtirib qurilib, kuzatilgan uchta kurilish ular kalaa markasiy maydoni bilan
boglangan tor kuchalar buylab kengayib borgan. Qazishmalar jarayonida ma'lum
bo’ldiki, mudofaa yordami, daslabki uy-joy komplekslari materik yuklangan
kurilgan, keyingi boskichga tegishlari esa, hech bir fondsiz, madaniy qatlam ustiga
qurilgan. Bu manzara kalinligi 2,5 metrgacha bulgan madaniy katlamlar
stratigrafiyasida yaxshi yordam. Qazilma jarayonida topilgan turli tepalik
arxeologi materiallar taxlili hamda yodgorlikning aniq rejasiga ko’ra, Sopollitepa 8
ta bronza davrining katta patriarxal urug - jamoa qishloqlarining bo’lganligi
aniqlandi. Sopollitepani 8 ta katga patriarxal oilalarni uzida birlashtirgan
protoshahar sifatida tasavvur etish mumkin. Har bir urug jamoasining, yangi katta
patriarchal oilaning boshlig’i, ularni birlashtirgan qishloq urug’ - jamoasining
sardori bo’lgan. Har bir patriarxal uy-joy komplskslari kup xonali uylardan (mo’rili
o’choq; joylashgan oshxona, dahliz. sandalli yotoqxona,oilaviy mehrobxona, g‘alla
ombori, to‘kimachilik dastgohi ( umumiy keng va uzun xona) tashkil topgan bulib,
bunday katta patriarxal oila Sopollitepa protoshahrini tashkil etgan. Qala markaziy
maydonida qurilmalar uchramaydi. U loy hayvon suyaklari, sopol parchalari, qalin
9
ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya, 2008.
16

kul qatlami uyumidan xosil bulgan keng osh - maydon bulib, daslab Sopollitepa
Patriarxal urug’ jamoalarining turli xil tadbirlar va majlis (anjumana) ishlatiladigan
maydon sifatida gaplashib kelingan edi. 2017 yil uning maydonida, 2-3-joyda
solingan shurflardan malum bo’ldiki, bu markaziy maydon Sopollitepa
jamoasining bosh altar o’rni ekanliga ishora qiluvchi muqaddas olovning qalin kul
qatlami topildi. Shunday qayta qidiruv ishlari Sopollitepa qala- qo’rg’oning
shimoli-g’arbiy hududda, avvallari qozilmagan ichki koridor maydonida olib
borildi. Bu joy ham doira shaklidagi altargoh va unda yongan olovdan hosil
bo’lgan qalin kul qatlami topildi. Kuygan tuproq aralash kul qatlamini o’ta mayda
ko’zli g’alvirsimon idishga solib, suvda yuvilgach, suzgich idish kosasida kuygan
boshoqli g’alla donlari va paxta chigiti ajrab, ular bug’doy, arpa, tariq, chigit,
jiyda va bodom urug’lari haqida aniklandi. Avvalgi qazishma vaqtida tashqariga
chiqarib tibbiy madaniyat qatlam tuproq tashkiloti zamonaviy ilmiy-texnika
apparati orqali tekshirib ko’rilganda, mayda ko’zli g’alvirda here darahtining
behisob tuxumlari, pilla qurti tuhumining sovuqliklari, qismlari, uzum va anjirlari
uchratildi. Bu topilmalar bronza oldinga, O’zbekistanning Janubiy viloyatlarida
sug'orma dehkonchilikka asoslangan qishloq xujaligi, paxtachilik, ipakchilik va
bogdorchilik rivoj topganligidan dalolat beradi Sopollitepa aholisi Janubiy
O'zbekiston hududining qadimgi dehqonlari bo’lgan. Bu yerdan topilgan juda boy
va hilma- hil materiallar taxlili, hujjat boshqa ko'chasi va tarixiy madaniy viloyat
yodgorliklari bilan qiyosiy solishtirib o’rganish orqali Sopollitepa aholisining
qo’shni Marg'iyona dehqonlari bilan bir vaqtda uztirganligi, dexkonchilik va
bog'dorchilikning rivojlanish darajasi jahonning birinchi sivilizatsiya
markazlaridan kam emasligini ko’rsatdi. 10
Sopollitepani qazish vaqtida xom
g’ishtdan qurilgan ko’p xonali uy-joy qoldiklari, toshdan, bronzadan, suyakdan
yasalgan turli xil shakl va ko’rinishdagi mehnat va harbiy qurollar va uy-ruzgor
asbob-uskunalari; xo’jalikda, kundalik hayotda, ov vaqtida, ziroatchilik va
hunarmandchilikda mehnat qurollari, nafis, hushbichim shaklda tuzilgan, ikki
yarusli xumdonda pishirilgan turli xil sopol idishlar, turli taqinchok va bezaklar,
10
ШайдуллаевШ.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари–Самарқанд., 2009.
17

urug va qabila muhr va tumorlari, luh, kamish va kuga, bugdoy va arpa poyadan
to’qilgan savatchalar, terini oshlash mexnat qurollari, tosh va bronzadan yasalgan
idishlar topildiki, hujjat ishlanish texnikasiga qarab, Sopollitepa aholisining o’z
davridagi qanchalar yuksak madaniy-xo’jalik rivojiga erishgan, ixtisoslashgan
hunarmandchilik tarmoqlari sohiblari bo’lganligi isbotlandi. Sopollitepa
dehkonlari guza navli paxta ekilgan, ipakchilik, bogdorchilik rivojlangan.
Takroriya shakarmasi dehkonchilik iqtisodiiy xujalikning asosini tashkil etgan.
Sopollitepa aholisi daslab vafot etgan urugdoshlarini uzlari yashagan uy - joy
xonalari poli ostiga , ayolarni kup hollard uchok qarshisiga , erkaklarni esa honaga
kirish eshigi ostonasi oldiga , mudofaa va hona yordami ostiga kumganlar 35.
Keyinrok har bir kvartal jamoa hilkhonalari ( kabristonlari ) payo bulgan .
Sopollitepa qabrlari yodgorlik hududiy doirasida Joylashganligi Tufayli , Ular Uzga
etnik guruhi Ugrilari Tomonidan ugirlanmagan . Shu yigitlar. Sopollitepada
topilgan 138 ta kabrlarga uz vaqtida nima kuyilgan bulsa. ularga kuyilgan barcha
artefaktlar tulaligica saklangan. K,abrlar asosan ayvonli lahat tuzilishida bulib,
Qabrlarning Ivoni Doimo Sharkda, Uning Garbiy Devory Ostida esa, lahatga
kiruvchi teshigi bulib, lahatga kirish teshigi somon qushilgan dev homg'ishlar bilan
berkitilgan. Kamerasiz Turisiga murdalar vakolatzilgan. Kdbr lahatining ivon
kuzatuviga esa sopolda turli hil ovkatlar. marhum va marhumaga tagishli shahsiy
buyumlari, mehnat va uy-ruzgori, anikrogi dafinaning hayotlik davridagi kasb-
koriga, jinsiga tegishli buyumlar kuyilgan. Chunki, ular abadiy ulimga
ishonmaganlar, “narigi dunyo” tushunchasi ularda kuchli bulgan kurinadi. Buning
uchun bulsa kerak, kdbrga ulgan kishini uz shaxsiy mulki va urugdoshlari keltirgan
Yiddish-tovoklardagi ovkatlar bilan kumganlar. Kdbrlardagi asheviy
tushuntirishning Tarkibiga Qarab, Marhumning Duradgor Usta, Mato Tukuvchi.
kulol, topshiriqlar, ovchi, ziroatchi, zhangchi, tabib, chilangar, doya, mubod
(kohin) anikdash mumkin buladi. Ba'zi qabrlarda bedarak yukolgan jamoa
a'zosining ruhi kumilgan. U hold kabrga bedarak yukolgan shahsning sxematik
haikalchasi (loy, matodan yasalgan raqam) yoki uzig tukrok, oila, urug - aimok,
kabila boshqaruvi bulsa, uning jasadi urniga kuy yoki echki kumilgan. Bundai
18

kabrlar fanda “cenotaph” deb atalgan. Cenotaph of kabrlarda lahatga kuyilgan
asheviy faqat dafn marosimiga katnashgan urugdoshlar sopol idishlarda ishtirok
ovkatlardan iborate bulgan. Shu bois, senotaf kabrlarda sopol idishlardan boshka
hech bir asheviy dalil katta uchramaidi. Qabrda erkaklar ung nazorat bilan, ayolar
esa chap tomonda bilan, she is kornida etgandek hozir, oek-kullari bukilgan,
boshlari shimolga, shimoli-garbga qaratilib kumilgan. Qabrlardan topilgan ashevy
ning kupligi yoki kamligi, tekshiruv hdetlik vaqtidagi jamoada tutgap urni va
mavksidan darak beriladi. Sopollitepa aholisi otashparastlar bulgan. Boo haqda
Jarkutondan topilgan otashparastlar ibodathonasi dalolat o (8 o'lchamli). 11
Olov
ularda qarash siginish , topinish obyekti bulgan Zardushtiylikda ( uning ildizi
otashparastlnkda ) tins qatorida er , she zamin muqaddas bulgani bois , otashparast
kohinlar murdasi daslab humlarga eolib kumilgan . Ularning farzandlari esa,
humchalarga solib kumilgan. Sopollitepa keyingi totemizm, animizm, Kabi sehri
totemlarga siginish uchramaidi. Ammo, toshga, terracotta va metallga ishlangan
siymolari (shakli-shamoyili) tumor, tosh munchoq nakshlari, katta patriarxal oila
va qishloq sardorining muhrlarida ramziy manoda mavjud. Masalan,
Sopollitepada Ilon, Burgut, Thuya, Tukay Mushugi, Arxar, Tog Takasi, Yulbars,
Tungiz kabi Jonzotlar, Turli Hill Giyohlar Tumor va Jamoa Muhrlarida keng ax
etgan. Sopollitepada hatto 8 ta urug jamoasini bir joyda bronzedan tayyorlangan
kishlok jamoasining muxri- tumor topilgan (15 o'lchamli). Uning bir nazoratida 4
hil ilon tasvirlansa, tomoshaga 4 ta yovvoi haivon (tungiz, yulbars, tukai musugi va
tog takashi) surati tushirilgan. Sopollitepa topilmalari orasida giltoshdan
tayyorlangan tumorlar tashkil etish. Uning yuz tomonida odam surati, orca
tomonida esa ikki urkachli bactriana tuyasi aksi tushirilgan. Bu tumorda Zardusht
va u bilan boglik bactriana tuyasining ramzi ax etgan (7-rasm). Shunday qilib,
Sopollitepaning tarixiy topografiyasi, u yerdan topilgan asheviy isbot, kalia
maydonida joylashgan oddiy uy-joylar kollarining rezhasi shuni kursatmokdaki,
11
KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T.,
2007.
19

Sopollitepa hali shahar darazhasig usib chikmagan protoshahardir. Chunki, uning
hududiy hukmdor qarorgohi Arki Alo hali shakllanmagan.. 12
2. 1. Ahmadali Asqarov taqdqiqoti natijalari. Yodgorlikda
topilgan arxeologik materiallar xususiyatlari va tasnifi
Sopollitepa — Surxondaryo viloyatining (Muzrabod tumani) Sherobod
cho lini kesib o tgan O lanbuloqsoy yoqasiga joylashgan jez davriga oidʻ ʻ ʻ
arxeologik yodgorlik.
12
Шайдуллаев А., Боқиев А., Йўлдошева З. Окс цивилизацияси. –Т., 2015.
20

U 1968-yil arxeolog L. Albaum tomonidan topilgan. 1969—74 yillarda
A. Asqarov tomonidan o rganilgan S.ning maydoni taxminan 4-5ʻ
ga(A.Asqarov). Uning 1 ga.ga yaqin markaziy qismi mudofaa devorlari
bilan o rab olingan. Qal a atrofidagi maydonning kata qismi buzilib,
ʻ ʼ
paxta dalalariga aylantirilgan. Tepaning ustki qismida sopol sinikdari
kalashib yotganligi uchun u mahalliy aholi orasida S. deb atalgan. S.da
o tkazilgan arxeologik kazishmalar natijasiga ko ra, uning markaziy
ʻ ʻ
qismi murabba (82×82 m.) shaklida qurilgan qal adan iborat. Qal aning
ʼ ʼ
tomonlari go yo 3 qator mudofaa devorlari bilan o rab olingan. Aslida
ʻ ʻ
esa, qal ani o rab olgan devorlar tizimi ichki va tashqi yo laksimon
ʼ ʻ ʻ
qopqonlardan tashkil topgan bo lib qal a tashqi mudofaa chizig ida
ʻ ʼ ʻ
tomonlarga parallel qilib 8 ta yo laksimon qopqonlar joylashtirilgan.
ʻ
Qal aning ichki mudofaa chizig ining markaziga va har to rt tomon
ʼ ʻ ʻ
burchaklariga bittadan, hammasi bo lib 8 ta yo laksimon qopqonlar
ʻ ʻ
joylashtirilgan. Yo laksimon qopqon tizimining joylashish rejasiga
ʻ
21

ko ra, qal aga kirish darvozasi ham go yo 8 ta. Aslida esa haqiqiyʻ ʼ ʻ
darvoza qal a jan. tomonining markaziga joylashgan, qolgan
ʼ
„darvozalar“ harbiy xavf tug ilganda qopqon vazifasini bajargan.
ʻ
Qal aning ichki mudofaa tizimida, yo laksimon qopqonlar oralig ida,
ʼ ʻ ʻ
har tomonda ikkitadan murabba shaklida qurilgan xonalar bo lib, ularga
ʻ
qal a ichki tomonidan eshik ochilgan. Aynan ana shu xonalar tomon
ʼ
qal a ichiga joylashgan turar joy majmualari oralab tor ko chalar o tgan.
ʼ ʻ ʻ
Qal a ichidagi turar joy majmualari uning ichki devorlari bo ylab
ʼ ʻ
joylashgan. Ular ana shu ko chalar orqali 8 ta mahallaga bo lingan.
ʻ ʻ
Qal a markazida esa ochik, maydon bor. Qal a darvozasidan boshlangan
ʼ ʼ
keng yo l va tor ko chalar ana shu maydon bilan bog langan. Bularning
ʻ ʻ ʻ
barchasi S. jamoalarining mudofaa tizimini tashkil etgan. Bunday
murakkab me moriy inshoot oldindan o ylangan aniq reja va g oya
ʼ ʻ ʻ
asosida qurilgan. S. qal a qo rg onining me moriy tarhi protoshahar
ʼ ʻ ʻ ʼ
tarkibini eslatadi, uni maxsus o ylab topilgan mudofaa rejasi esa amaliy
ʻ
tajribadan kelib chiqib, qal a bosh rejasi g oyasiga qatiy
ʼ ʻ
bo ysundirilgan. Aynan, mana shunday mudofaa tizimi S. xavfsizligini
ʻ
yukrri darajada ta minlay olgan
ʼ 13
. S. mudofaa tizimini tashkil etgan uzun
yo laklar dastlab mudofaa inshooti vazifasini bajargan. Ularga mudofaa
ʻ
inshooti sifatida talab so ngach, sekinasta boshqa maqsadlarda
ʻ
foydalanilgan. Masalan, shim. va sharqiy ichki yo laklar xilxona sifatida
ʻ
foydalanilsa, g arbiy va jan. yo laklar kulolchilik ustaxonalari sifatida
ʻ ʻ
foydalanilgan. Har bir mahallada urug jamoalarining xilxonalari bo lib,
ʻ ʻ
marhumlar mudofaa devorlari ostiga, uylarning poli ostiga ko milgan.
ʻ
13
A сқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Ma ьнавият, 2001.
22

Urug boshliklarining qabrlari esa, odatda, oila o chog i ro parasidaʻ ʻ ʻ ʻ
uchratiladi.
Sopollitepada o tkazilgan qazish jarayonida 150 dan ortiq turar joy
ʻ
majmualari ochildi. Ularni mahalla bo yicha taqsimlaganda har bir
ʻ
mahalla maydoniga 15—20 tagacha oilaviy turar joy majmualari to g ri
ʻ ʻ
keladi. Lekin, ular bir vaqtda bunyod etilmagan. S.da odamlar kancha
vaqt yashaganligini o rganish maqsadida uning har xil joylarida shurflar
ʻ
solindi. Shurf kesmalariga kura, mudofaa inshootlari va uyjoy
majmualari poydevorsiz qurilgan. Oilaviy uyjoy majmualari ko p xonali
ʻ
bo lib, har bir oilaga qarashli ko p xonali uyning biri devorining ostida
ʻ ʻ
mo rili o choq, ikkinchisida sandal o rni yoki toza kulli qurbongoh
ʻ ʻ ʻ
chuqurchasi, uchinchisidan esa omborxona sifatida foydalanilgan. Bular
oila birligini anglatuvchi muhim belgi edi. Bir necha shunday oila
birliklari katta patriarxal urug jamoasini tashkil etgan. S. ana shunday
ʻ
katta patriarxal urug jamoalaridan 8 tasini birlashtirgan qishloq jamoasi
ʻ
edi. S. uylari va mudofaa inshootlari somon qo shilgan xom g ishtlardan
ʻ ʻ
qurilgan. Uy devorlari andavalar yordamida silliq kilib suvalgan
(topilmalar orasida sopol andava ham bor), suvoq ustidan havorang ohak
bilan okdangan.
Har bir patriarxal jamoa mahallasi qoshida ularning kundalik
ehtiyojidan kelib chiqqan holda kulolchilik sexi va metall eritish
ustaxonalari mavjud. Xonalarning ba zi birlari to qimachilik
ʼ ʻ
maqsadlariga moslab qurilgan. Ular keng va uzun bo lib, to quv
ʻ ʻ
dastgohini o rnatishga mo ljallab qurilgan. Ana shunday xonalarda
ʻ ʻ
urchuq toshlar, suyak taroqlar, tosh va sopol qadoqtoshlar ko proq
ʻ
23

uchratilgan. S.da to qimachilik ipak, paxta va hayvon yungi xom ashyosiʻ
asosida qurilganligi haqida dalolat beruvchi topilmalar bor.
Sopollitepa sopollari charxda yasalgan, 2 qavatli xumdonda pishirilgan.
Ular nafis, jarangdor, naqshsiz. Kulollar sopol i. ch.da asosiy e tiborni
ʼ
mutanosiblik va shaklga qaratgan. Ular juda sifatli uzun oyoqli vazalar,
konussimon kosalar va nimkosalar, qadaxlar va xurmachalar, ko za va
ʻ
ko zachalar, xum va xumchalar, choynak va piyolalar, tog ora va
ʻ ʻ
laganlardan iborat. 14
Sopollitepada jezdan qirg ich va pichoqlar, bolta va teshalar, igna
ʻ
va bigiz, iskana va randa tishlari, ko zgu va muhr, surmadon va xilma
ʻ
xil idishlar, bilaguzuk, soch turmaklagichlar, sirg a va uzuklar, tillaqosh
ʻ
va qosh tergichlar ishlab chiqarilgan.
14
ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. – T .: Fan va texnologiya , 2008.
24

Sopollitepada 138 ta qabr ochilgan. Ularning deyarli barcha
ashyoviy dalillari butunligicha bizgacha yetib kelgan. Qabrlar hozirgi
zamon qabrlaridan farq qilmaydi: ayvoncha, ayvonchalarning g arbiyʻ
chetida, undan pastroqda lahad — jasadxona, uning og zi yarim
ʻ
engashtirilib terilgan g ishtlar bilan berkitilgan. Ayvoncha lahaddan
ʻ
chiqqan toza tuproq bilan to lg izilib usti suvab qo yilgan. Birgina farqi
ʻ ʻ ʻ
S. lahadlari kengroq, qabr og ziga yaqin bo sh maydonga turli idish
ʻ ʻ
tovoqlar, mehnat va boshqa harbiy qurollar, taqinchoq, bezak buyumlari
va boshqa qo yilgan. Lahadda erkaklar g ujanak holda o ng tomoni
ʻ ʻ ʻ
bilan, ayollar esa chap tomoni bilan yotibdi. Har ikki jins ham kafanda
emas, balki hayotlik vaqtidagi bayramona kiyimda ko milgan. Erkaklar
ʻ
qabrida mehnat va harbiy qurollar, ayollar qabrida turli xil taqinchoq va
bezaklar uchraydi. Qabrlardan topilgan ashyolar tarkibiga qarab,
marhumlarning kasbini aniq aytish mumkin. Demak, sopollitepaliklar
e tiqodiga ko ra, ular narigi dunyoda ham yashashda davom etishlarini
ʼ ʻ
tasavvur qilganlar. Mozordagi ashyolarning „boy va kambag alligi“
ʻ
ularning yoshi va jamoada tutgan mavqei bilan boglik bo lgan.
ʻ
Qabrlarda bitgadan, ba zan esa ikkitadan skeletlar uchraydi. Ba zida
ʼ ʼ
ayolni emizikli bolasi bilan ko mish hollari ham uchraydi. Uzoq
ʻ
o tmishdagi ajdodlarimiz udumiga ko ra, ona o lsa uning emizikli bolasi
ʻ ʻ ʻ
bilan ko mish tabiiy hol hisoblangan bo lsa kerak. S.da o rganilgan juft
ʻ ʻ ʻ
qabrlarda erkak va ayol birga ko milgan bo lib, ularning birontasining
ʻ ʻ
suyagida majburiy o lim izlari uchramaydi. Demak, ular o z ajali ila
ʻ ʻ
hayot bilan vidolashganlar.
Keyinroq, ko chmanchi mulkdor chorvadorlar orasida ko p xotinlik
ʻ ʻ
tabiiy holga aylangan harbiy demokratiya davrida „narigi dunyoda
25

hayotning davom etishi“ haqidagi ibtidoiy aqidaga ko ra, skif podsholariʻ
va qabila sardorlari bilan ularning xotin va cho rilaridan bir qismini
ʻ
majburiy o ddirib birga ko mish odat tusini olgan. Ana shu odatning
ʻ ʻ
dastlabki ildizlari S.da ko zga tashlanadi, qabrlarda odam jasadi o rnida
ʻ ʻ
mayda hayvon skeletlari uchratilgan, bunday qabrlar kenotaf nomi bilan
ataladi. Ularga bedarak yo qolgan marhum o rniga jamoa dafn
ʻ ʻ
an anasiga ko ra, uning tirik jon mulkidan bir qo yni o ldirib ko mish
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
lozim topilgan. S. kenotaf qabrlarining deyarli barchasi erkaklarga
tegishli edi. 15
Sopollitepa aholisi e tiqodida quyoshga, olovga sig inish o z aksini
ʼ ʻ ʻ
topgan. Uning izlari ayrim xonalar maydonida uchratilgan sandal
o txonasi sifatida qabul qilingan toza kulli chuqurchalar edi. Bularning
ʻ
barchasi otashparastlar e tiqodiga aloqador belgilar edi.
ʼ
Sopollitepa jamoasi mazkur maskanda 150—200 yillar chamasi
yashab, suv tanqisligidan, suvga qulay yangi unumdor yerlar qidirib,
Sherobod daryoning qad. o zani Bo stonsoy soxillariga ko chib
ʻ ʻ ʻ
ketadilar. Bu voqealar mil. av. 2ming yillikning birinchi yarmida sodir
bo ldi. S. dehqonlari yangi joyni o zlashtirib, O zbekiston janubida eng
ʻ ʻ ʻ
qad. ilk shaharni barpo etadilar. U shahar O zbekiston tarixida Jarqo ton
ʻ ʻ
nomi bilan atalib, uning protoshahri Sopollitepadir.
2.2. Sopolli madaniyatining arxeologik yodgorligining arxeologiyada
tutgan o rni va ahamiyati
ʻ
Sopollitepa madaniyati uchun xom g ishtlardan qurilgan mahobatli
ʻ
arxitektura, sug orma dehqonchilik, yuksak darajada rivojlangan ko p
ʻ ʻ
tarmoqli hunarmandchilik, ayniqsa, uning kulolchilik, metallurgiya,
15
A сқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Ma ьнавият, 2001.
26

zargarlik, to qimachilik va teriga ishlov berish sohalari yaxshiʻ
rivojlangan. Diniy e tiqod zaminida olovga siginish muhim rol
ʼ
o ynagan.
ʻ
Sopollitepa madaniyatining Jarqo tondek yodgorligi misolida o zbek
ʻ ʻ
davlatchiligining ilk ildizlarini kuzatish mumkin. Topilmalar tarixiy
taxdiliga kura, Sopolli madaniyatida Zardusht islohiga qadar olovga
topinish va xauma ichimligini ilohiylashtirish kuchli bo lgan. Uning
ʻ
dalili sifatida Jarqo ton ibodatxonasining ochilishi va o rganilishini
ʻ ʻ
ko rsatish mumkin (qarang Jarqo ton otashkadasi). Ashyoviy dalillar
ʻ ʻ
taxdilidan kelib chiqib, quyidagi yakuniy xulosaga kelish mumkin: 1)
O zbekiston Respublikasining jan. viloyatlarida mil. av. 2 ming
ʻ
yillikning birinchi yarmi davomida qad. Sharq tamadduniga xos tarixiy
sharoitda Sm. bazasida yuksak rivojlangan qad. ilk shahar madaniyati
tarkib topdi; 2) agar Sopollitepa o zining qad. shaharsozlik madaniyatiga
ʻ
xos barcha alomatlari bilan protoshahar, ya ni Avestoda tilga olingan
ʼ
vara inshootini eslatsa, Jarqo ton yodgorligi O zbekiston xududida
ʻ ʻ
birinchi bor shakllangan tom ma nodagi qad. shahar edi; 3) muayyan
ʼ
yodgorlikni qad. shahar deb atalishi uchun qo yiladigan ilmiy
ʻ
talablardan kelib chiqilganda ham Jarqo ton u talablarga javob berishi
ʻ
mumkin bo lgan noyob yodgorlikdir. Qad. shaharlarga xos bo lgan
ʻ ʻ
birinchi alomat — shahar maydonida arki a lo va shahriston tarkib
ʼ
topgan bo lishi lozim bo lsa, Jarqo tonda bu sodir bo lgan, ya ni 100
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
gektarlik Jarqo tonning 3 gektari arki a lo va qolgan qismi shahriston
ʻ ʼ
maydonini tashkil etadi. Ikkinchi alomat — o troq dehqonchilik
ʻ
madaniyati Ag olisi zich joylashgan maskan mudofaa devorlari bilan
ʻ
o rab olingan bo lishi. Uchinchi alomat — shahar arki kismida
ʻ ʻ
27

mahobatli binoning, ya ni umumshahar jamoalari boshlig iʼ ʻ
qarorgohining tarkib topishi Jarqo tonda o z aksini topgan. To rtinchi
ʻ ʻ ʻ
alomat — shahar maydonida barcha uchun barobar xizmat qiluvchi bosh
sajdagoh — diniy mafkura markazi shakllangan bo lishi. Beshinchi
ʻ
alomat — qad. shaharda xunarmandchilikning yuksak darajada tarkib
topgan bo lishi. Shahar hunarmandchilik mahsulotlari ichki bozor
ʻ
hamda tashqi bozor uchun ham keng ko lamda ishlab chiqarilgan.
ʻ
Masalan, kulolchilik mahsulotlarining uzoq Xitoy hududlarigacha kirib
borganligi haqida guvohlik beruvchi ashyoviy dalillar ushbu qad. shahar
madaniyatida mavjud. Demak, bu o sha davr shahar aholisi tarkibi
ʻ
haqida faraz qilishga ishora bo lib, qad. Jarqo ton shahar aholisi erkin
ʻ ʻ
dehqon jamoalari — kashovarzlardan tashqari shahar hunar va savdo
axdidan ham iborat bo lgan. Shahar xayoti nafaqat diniy, balki dunyoviy
ʻ
jihatdan tashkil etilgan boshqaruv tizimi asosida qurilgan. Shahar
hukmdorining mahobatli koshonasining arki a loda shakllanishi bunga
ʼ
dalolatdir. 16
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Jarqo‘tonda ilk shaharga oid barcha
xususiyatlar va alomatlar o‘zaksini topganliginiilmiy tadqiqotlarto‘la
tasdiqlaydi. Jarqo‘tondagi barcha shaharsozlik alomatlari juda yaxshi
o‘rganilgan.Lekin Jarqo‘tondan topilgan odam byusti ya’ni portret
16
A сқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Ma ьнавият, 2001.
28

janrida yasalgan odamning haykali loydan yasalib quyoshda quritilgan
ammo nima uchun kuydirilmaganligi hali yaxshi o‘rganilmagan va bizni
qiziqtirganjihat hisoblanadi. Agarhaykal olovda kuydirilganda edi balki,
hozirgacha yaxshi saqlangan bo‘lar edi. Jarqo‘tondagi haykaltaroshlik
namunalari, san’ati hali yaxshi o‘rganilmagan va amaliy san’at
namunalari ochib berilmagan. Jarqo‘tondagi haykaltaroshlik
san’atinamunalarini o‘rganish va bu bo‘yicha maxsus tadqiqotlar olib
borish bugungi kun biz tadqiqotchilarning oldidagi muhim vazifa
hisoblanadi.Shuningdek, Jarqo‘ton ibodatxonasi qoshida o‘quv-amaliy
muzey tashkil etilsa maqsadga muvofiq ish bo‘lar edi, ayniqsa muzey
qoshida Jarqo‘ton davriga oid moddiy ekspanatlar o‘rin olib arxeologik
tadqiqot natijalari amalda moddiy madaniyat namunalari orqali ko‘rsatib
berilsa, bu bevosita tadqiqot doirsini kengaytirib amalda yaqindan ko‘rib
mahalliy va turistik qiziquvchilar doirasini kengaytirishga zamin yaratar
edi.
Sopolli madaniyati tarixini tadqiq qilishning zamonaviy yo'nalishlari
tadqiqotchilarga qadimgi dunyo haqida chuqurroq tushunchalarga ega
bo'lish imkonini berdi. Ilmiy usullar va etnoarchaeologiya sopol
idishlarni o'rganishni inqilob qildi, bu esa o'tmishni yanada mukammal
tushunishga imkon berdi. Sopolli madaniyati tarixini tadqiq qilishning
ahamiyati arxeologik maydondan tashqariga ham cho zilib, turliʻ
sohalarga, jumladan, san at tarixi, antropologiya, sotsiologiyaga ham
ʼ
dolzarbdir.
29

Foydalanilgan adabiyotlar
1. ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va
texnologiya, 2008.
30

2. 2.ШайдуллаевШ.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо
бўлиши ва ривожланиш босқичлари–Самарқанд., 2009.
3. AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
4. .АсқаровА. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –T.: Ўзбекистон,
2019.
5. Шайдуллаев А., Боқиев А., Йўлдошева З. Окс цивилизацияси. –Т.,
2015.
6. Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. – T .: Ўкитувчи,
1990.
7. .ErqulovaSh. Oltintepa-shaharmonand shahri tarixi. –T., 2016.
8. KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern
Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T., 2007.
9. Kai K., Shaydullaev A. The sapalli culture seal corpus.–X., 2022.
31

Sopollitepa arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish