Sopollitepa madaniyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	732.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sopollitepa madaniyati

Купить

SOPOLLITEPA MADANIYATI

RE JA:

SOPOLLITEPANING O’RGANILISHI

SOPOLLITEPADAN TOPILGAN QABRLAR,SOPOL PARCHALARI HAQIDA

JARQO’TON,KO’ZALI,MO’LALI,BO’STON BOSQICHLARI

Sopolli madaniyati va uning xronologiyasini dastlab, A.Asqarov uch
xronologik bosqichga, ya‟ni Sopollitepa, Jarqo„ton va Mo„lali bosqichlariga
bo„linishini asosladi
1
. Ularning sanalarini (Sopolli bosqichi:1700-1500 yy,
Jarqo„ton bosqichi: 1500-1350 yy, Mo„lali bosqichi:1350-1000 yy) aniqladi.
Undan so„ng, arxeolog B.Abdullaev Jarqo„ton IVa qabristonining maydonida
qazishmalar olib borib, 731 ta qabr topilmalari asosida Sopolli madaniyati davriy
sanasiga Ko„zali bosqichi kiritilishini taklif qildi
2
. Uning yil sanasi mil. avv. 1350-
1200 yillar bilan belgilandi. U.Raxmanov Jarqo„tonda kulolchilik bilan bog„liq
muammolar ustida izlanishlar olib borib, yodgorlikning vertikal va gorizontal
stratigrafiyasiga alohida e‟tibor qaratadi. Jarqo„ton yodgorligi hududlarini
o„zlashtirilishining tarixiy va xronologik ketma-ketligini o„rganib, Sopolli
madaniyati uchun yakunlovchi Bo„ston bosqichini taklif qiladi
3
. Mo„lali
bosqichining yil sanasi mil. avv. 1200-1050 yillar bilan, Bo„ston bosqichi esa
mil.avv. 1050-900 yillar bilan belgilanadi.


Sopolli madaniyati va uning bosqichlarga bo„linishi yuzasidan akademik

A.Asqarov va uning shogirdlari tomonidan taklif etilgan davriy ketma-ketlik ilmiy

jamoatchilik orasida qabul qilinib, uzoq yillar ilmiy muomalada bo„lib keldi.

Biroq, keyingi yillarda Jarqo„ton yodgorligi va uni o„rganishga bo„lgan
qiziqish

xalqaro ahamiyat kasb etib, Germaniya olimlari e‟tiborini o„ziga tortmoqda.

Germaniyalik arxeolog D.Xuff o„zbek arxeologlari (sh.shaydullaev, T.shirinov va

boshqalar) bilan ijodiy hamkorlikda Jarqo„tondagi arxeologik izlanishlarda

qatnashib, ma‟lum yutuqlarni qo„lga kiritdi. D. Xuff asosiy e‟tiborni Jarqo„ton

ibodatxonasi ostida saqlangan qal‟a-qo„rg„onni o„rganishga qaratadi.
Darhaqiqat,

Jarqo„ton monumental ibodatxonasi o„rnida dastlab, qala-qo„rg„on bo„lib,
tashqi

devor parametri bo„yicha aylana shaklida burjlar bo„lganligi, qal‟aning ichki

tuzilishi keng to„g„ri burchakli bir necha xonalardan tashkil topganligini

aniqlaydilar.


Madaniy at larni qadimi y lasht iri sh g„ oy asi asosida O„ rt a Osiy o

y odgorlik laridan ol ingan radi ok arbon anal iz nat ij alari hamda ashy ov iy
dali llarning

qadi mgi sharq y odgorlik lari t opilmal ari bilan qiy osiy t aqqoslash y ot adi.

shuni ngdek , ular o„ z v aqt ida Sopolli t epa v a J arqo„ t ondan ol ingan
radiok arbon

sanalarni -(mil. av v. 1690 v a 1560 y ill ar) S-14 met odini ng t ak omillashgan

(k ali brlasht irilgan) sanal ariga asoslanib, Sopoll it epa bosqichi ni F.Koll mil .
av v.

2190-1880 y i llargacha, X ibert esa mi l. av v. 2277-1745 y illargacha

qadi mi y lasht irganlar N emis olimi D.X uff Berlin laborat oriy alarida
J arqo„ t ondan

ol ingan 23 t a k o„ mir v a k ul qol diqlarini k ali brlashgan radi ok arbon
anal izdan

o„ t k azi b, ulardan J arqo„ t on bosqichiga oid qat lamlar (15t a anal iz) mil. av v.
1950-

1600 y ill arni bergan. Amerik ada F.X ibert t omoni dan o„ t k azilgan
k alibrlashgan

anal izlar esa, mil. av v. 1950-1750 y i llarni bergan

O ’ zbek-Olmon Baqtriya arxeologik
ekspeditsiyasining yosh a‟zolari Mayk
Toyfer va Kay Kanyutlar Sopolli
madaniyatining davriy ketma-ketligi
xususida o„z
qarashlari bilan yangilik kiritmoqchi
bo„lganlar. Ular Sopolli madaniyatining 5
bosqichga bo„linishini tan olgan holda,
Jarqo„ton bosqichidan keyin Ko„zali emas,
balki Mo„lali bosqichi keladi, deb
ta‟kidlaydilar. Bo„ston 6 va 7 ob‟ektlarida
uzoq
yillar davomida dala tadqiqotlari olib
borayotgan professor N.A.Avanesova
ularning xulosalarini asossiz ekanligini
ko„rsatib, ilmiy maqolalar orqali e‟lon
qildi.
.


Sopolli madaniyati aholisining dafn marosimlari va diniy e‟tiqodi

madaniyatning barcha bosqichlarida o„ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi.

Masalan, bu madaniyatning Sopolli va Jarqo„ton bosqichlari dafn marosimlarini

kuzatar ekanmiz, ular o„rtasida bir-biri bilan uzviy bog„liq, shu bilan birga, ularni

bir-biridan ajratib turuvchi o„ziga xos jihatlar ham ko„zga tashlanadi.
Sopollitepada olib

borilgan qazish ishlari natijasida 138 ta qabr ochib

o„rganilgan 1

. Bu qabrlarda turli yoshlardagi 158 ta jasad ko„milgan 2

. Qabrlar

turar-joy doirasida, yashash uylarining poli, ostonasi, devori osti, oshxona poli

ostida joylashgan . Bu holat, ya‟ni marhumning turar-joy maskanlari doirasida

dafn etilishi, o„sha davr odamlari tasuvvurida olamdan o„tgan yaqinlarini oila,

jamoa bilan birga bo„lishlarini aks ettirgan. shu bois Sopolli madaniyatining ilk

bosqichlarida marhumlarni turar-joy doirasidan uzoqroq joyga olib borib ko„mish

urf-odatlari bo’lmagan.


Sopollitepa qabrlarida marhumlar asosan yakka holatda,

ba‟zan juft holatda ko„milgan. U erda ochilgan qabrlarning 13 tasi juft, 12 tasi

kenotaf qabrlardir. shulardan 6 tasida odam o„rnida hayvon skeletlari, qolgan 6

tasida qabr bo„sh holatda ekanligi aniqlangan.

Qabrlarning tuzilishi asosan ayvonli lahad shaklida. Qabrlar ayvoni odatda

to„g„rito„rtburchak shaklida o„ra qazilgan bo„lib, uning chuqurligi 60 sm dan 1

metrgacha bo„lgan. Qabr ayvonining g„arbiy devori ostidan lahadga teshik

ochilgan. shu teshik orqali oval shaklida lahad qazilgan. Lahadning chuqurligi

ayvonga nisbatan 40-60 sm gacha chuqurroq qazilgan. Lahad teshigi tuxumsimon-

oval shaklida, ba‟zan to„g„rito„rtburchak shaklida bo„lib, yaxshi saqlangan

qabrlarda lahad teshigi xom g„isht bilan berkitilganligini ko„rish mumkin.

Lahadning shimoliy-g„arbiy burchagi to„risiga marhum jinsiga qarab o„ng yoki

chap yonboshi bilan boshi shimolga qaratib qo„yilgan. Bo„sh qolgan sharqiy va

janubiy-sharqiy qismiga mozorga qo„yilishi lozim bo„lgan buyumlar joylashtirib

chiqilgan. shaxsiy buyumlar asosan skelet yaqinida joylashgan. Lahad og„zi

teshigi yuqorida ta‟kidlaganimizdek, g„ishtlar bilan berkitilgan bo„lib,

g„ishtlarning oralariga sopol parchalari terib chiqilgan, so„ng ustidan tuproq tortilga


Jarqo„ton Sopolli
madaniyatining noyob
yodgorligi hisoblanadi.
Jarqo„ton

yodgorligining tarixiy
topografiyasiga ko„ra,
akademik A.Asqarov uni 4
qismga

bo„ladi. Birinchisi, Jarqo„ton
I, ya‟ni mahalliy aholi orasida
CHimqo„rg„on, deb

atalgan yodgorlikning “ark”
(sitadel) qismi; Jarqo„ton II
yodgorlikning “shahriston”
qismi; Jarqo„ton III
yodgorlikning “qabriston”
(qabriston) qismi;

Jarqo„ton IV ob‟ekti ham bir
necha tabiiy tepaliklardan
iborat qabriston qismidir


Jarqo„ton qabristoni katta hududni o„z ichiga olib, ularni tadqiqotchilar

Jarqo„ton 3, Jarqo„ton 4a, b, v, deb nomlaydilar

2. Jarqo„ton qabristonida 1974

yildan boshlab keng ko„lamda izlanishlar olib borilib, Jarqo„ton 4a ning 1 gektarlik

maydonidan 731 ta qabr ochilgan. Arxeologik materiallar tahliliga ko„ra, Jarqo„ton

– 4a to„rt xronologik davrga tegishli ekanligi aniqlangan

3. Tadqiqotchilar Jarqo„ton

yodgorligining 5-tepaligidan, ya‟ni “shahriston” qismidagi turar-joy majmualari

ichidan sopollitepadagidek 50 dan ortiq qabrlarni ochishga muvaffaq bo„lganlar .

1987-89 yilning o„zida xuddi shunday dafn etilgan 10 ta qabr, qurol-aslahalari

bilan 4-tepadan V.Ionesov tomonidan topib o„rganilgan 4

. Xuddi shunday qabrlar

yodgorlikning “ark” (sitadel) qismida yashash xonalari poli ostidan topilgan.

Ularning barchasi Sopolli madaniyatining Jarqo„ton bosqichiga tegishli ekanligi

aniqlangan. Qabristonda olib borilgan izlanishlar Jarqo„tonni ikkiga bo„lish

imkonini berdi. Ark va shahriston atroflaridan topilgan qabrlarni ilk Jarqo„ton

bosqichi, Jarqo„ton 3 va Jarqo„ton 4a,b,v qabristonlaridan topilgan Jarqo„ton

bosqichiga tegishli qabrlarni so„nggi Jarqo„ton bosqichi deb izohladilar.


Ko‘zali bosqichida qadimgi dehqonchilik madaniyatlarida bir qator yangi

munosabatlar paydo bo„ladi. Buni dafn marosimlarining murakkablashib borishida

ham ko„rish mumkin. Bu bosqichda nafaqat moddiy madaniyatda, balki diniy

mafkurada ham yangi o„zgarishlar yuz beradi. Ko„zali bosqichi qabrlarida yagona

diniy-mafkuraviy markaz – ibodatxonaning ta‟sirini ko„rish mumkin.

Jarqo„ton qabrlarida olib borilgan izlanishlar natijasida Ko„zali bosqichiga

tegishli 161 ta qabr aniqlangan. Keyingi izlanishlarda bu ko„rsatgich 182 taga

etgan. Hozirgi kunda bu raqamlar yanada ko„paygan. Bu qabrlar butun Jarqo„ton

qabristonidagi tepaliklarning deyarli barchasidan topilgan. Qabrlar asosan, ayvonli

lahad ko„rinishida bo„lgan bo„lsada, ba‟zan yorma qabrlar ham uchrab turadi. Bu

bosqich qabrlarining avvalgilaridan farqi, ko„p qabrlarda kirish ayvoni qabrning

shimoliy qismida joylashganligi bilan xarakterlanadi.

Ko„zali bosqichi qabrlarini o„rganish va kuzatish orqali, asosan uch xil

ko„rinishda dafn etish usuli qo„llanilganligi aniqlangan. Bular quyidagilar: 1)

yakka holatda; 2) odam bilan birga qo„yning ko„milganligi; 3) kenotaf qabrlar va

ularda marhumning mitti ko„rinishi uchratilgan.

Mayitsiz qabrlarning soni Sopolli va Jarqo„ton
bosqichiga nisbatan ancha
ko„payib, umumiy qabrlarning 30% ni tashkil
etadi. Birdaniga mayitsiz qabrlarning
ko„payib ketishi, mintaqaga o„zga etnik
guruhlarning kirib kelishi bilan harbiy-
siyosiy vaziyat murakkablashganidan va
qabilalar o„rtasidagi munosabatlarning
keskinlashib ketganligidan darak beradi Bu
O„rta Osiyo hududlariga chorvador
Andronova qabilalarining kirib kelishi bilan
bog„liq jarayon bo„lishi haqiqatga
yaqindir. Bundan tashqari, J 4b qabristonidan
Ko„zali davriga tegishli 7 ta qabr
aniqlangan bo„lib, bularda 30-35 yoshlardagi
erkak kishilarning tana a‟zo qismlari
bo„laklarga bo„lingan holda joylashtirilgan.
Ularni yoshi va ko„milish usuliga
e‟tibor qaratsak, jangovorlik qobiliyatiga ega
kishilar ekanligiga ishoradir.


Bu bosqichda ham hayvonni qurbonlik qilish holatlari bo„lganligini 13 ta

qabrda qo„yning suyaklari – kuragi, orqa oyog„i va qovurg„asi borligida ko„rish

mumkin. Kenotaf qabrlarda esa, hayvon suyaklarining uchrashi yuqori

ko„rsatgichda bo„lib, umumiy kenotaf qabrlarning 53% ini tashkil etadi.

Antropologlar Ko„zali bosqichi aholisining tuzilishini jarqo„tonliklarnikidan farqli

tomonlarini ko„rsatib o„tadilar. Bunga ko„ra, ko„zali bosqichi aholisi yuz tuzilishi

va peshonasi keng va katta, gavda tuzilishi ham katta bo„lgan 1

. A.Asqarovning

ta‟kidlashicha, Ko„zali bosqichiga Xindiston madaniyatining ta‟siri bo„lgan 2

. Bu

bosqichda o„zlariga qo„shni hududlardagi qabilalar bilan ham madaniy, ijtimoiy-

iqtisodiy aloqada bo„lganliklarini ko„rsatuvchi ashyolar ham topilgan. Bular 112 –

qabrdan topilgan tilla sirg„a, 240 – qabrdan topilgan tozabog„yob tipidagi

bronzadan ishlangan brasletdir. Bu shundan dalolat beradiki, Ko„zali bosqichida

qo„shni qabilalar bilan mahalliy aholi o„rtasidagi munosabatlar mustahkamlana

borgan.

Sopolli madaniyatining Mo„lali bosqichi qishloq makoni va u bilan bir davrga

tegishli 7 ta qabr ilk bor, 1970 yilda arxeolog B.Turgunov tomonidan sho„rchi

tumani Qizilsoyning o„ng qirg„og„idan topilgan.


Mo‘lali bosqichiga tegishli 300 dan ortiq qabrlar aniqlangan.

Jarqo„ton qabristonidan tashqari bu davriga tegishli qabrlar Bo„stonsoyning o„ng

qirg„og„ida o„nlab tepaliklarda ham uchratilgan. Bu davr moddiy madaniyatida

dasht etnomadaniy komponentining tarqalishi kuchayadi. Aholining son jihatdan

ortishi, ishlab chiqarishda ijtimoiy va mol-mulk differensiyasi ortib borishi bilan

xarakterlanadi.

Ushbu bosqich qabrlari tuzilishiga ko„ra, yorma va ayvonli lahad shaklidagi

qabrlardan iborat bo„lib, ayvonli lahad qabrlarning kirish ayvoni asosan qabrning

shimoliy qismida, ba‟zi qabrlarda g„arbiy tomoniga joylashgan.

Mo„lali bosqichida marhumlar asosan yakka, ba‟zan juft holatda dafn etilgan.

Bundan tashqari, kenotaf qabrlar va odam bilan hayvonning birgalikda dafn

etilganlik holatlari uchraydi. Marhumlar asosan odatga ko„ra dafn etilgan. Ba‟zan

yosh bolalarni va hatto to„rtta juft ko„milgan qabrlarda marhumlar xumlarga solib

ko„milgan. Bu odat Sopollitepa davridan davom etib kelayotgan udumlardan

biridir. Ushbu bosqichda marhumning boshini aniq bir tomonga qaratib qo„yish

odati o„z qat‟iyligini yo„qotadi. Biroq, izlanishlar natijasida qabrlarning ko„plarida

skeletning boshi janubiy-g„arb va g„arb tomonga qaratilganligi aniqlangan.


. Demak,

Ko„zali bosqichidagi an‟ana davom etadi. shu bilan birga, boshqa tomonlarga

qaratib qo„yilgan jasadlar ham topilgan. Ushbu hududda izlanish olib borgan

V.Ionesov Mo„lali bosqichi dafn marosimlaridagi bu holatni, marhumni

quyoshning joylashish holatdagi vaqtiga qarab joy tanlangan bo„lishi kerak, deb

ta‟kidlaydi. YA‟ni marhum bir kunning turli vaqtlarida vafot etib, turli vaqtlarida

dafn etilgan. shunga ko„ra, marhum ertalab dafn etilsa, sharq tomonga, kunduzi

janubga, kechqurun esa g„arb tomonga qaratib qo„yilgan.

Bu holatda dafn etilishiga, Ko„zali bosqichidan boshlab katta guruh bo„lib

kirib kelgan Andronova dasht qabilalarining ta‟siri bo„lishi ham mumkin. CHunki, Andronova
qabilalarida marhumning boshini g„arbga qaratib qo„yish odati kuchli

bo„lgan. Bu ularning e‟tiqodida marhumni qaytib kelmas, qorong„u dunyoga

ketganligiga ishora bo„lib, bu tartib dehqon jamoalari orasiga aynan ular kirib kela

boshlaganlaridan keyin kuchayadi. Ungacha dehqon jamoalari marhumni dafn

etishda yorug„lik bilan bog„liq bo„lgan tomonlarga qaratib qo„yish ko„pchilikni

tashkil etgan.


Bu bosqichda marhumning dafn etilishini 3 turga ajratish mumkin. Bular –

yakka, juft skeletli qabrlar va odam bilan birga hayvon dafn etilgan qabrlardir.

Ularning orasida asosiy qismini yakka holatda ko„milgan qabrlar tashkil etadi.

Bundan tashqari, dafn marosimida Sopolli bosqichidan amalda bo„lgan odat,

marhumni xumga solib ko„mish an‟anasini ham uchratish mumkin

2

. Bunday

qabrlar faqat bolalarga tegishli qabrlardagina kuzatiladi.

Marhumning qabrda joylashish holatini V.Ionesov xuddi Mo„lali

bosqichidagidek quyoshning harakatiga qarab qo„yilganligini aytadi. Qabrlardagi

ko„plab marhumlarning jasadi g„arb, va janubiy g„arbga qaratilgan

3

. Bu shundan

guvohlik beradiki, marhumni dafn etish oldidan uyushtiriladigan marosim va

marhumni dafn etish kunning ikkinchi yarmida, quyoshning nurlari maromida

taralgan vaqtda amalga oshirilgan. Marhumni qabrga joylashishida ham turli

xillikni kuzatish mumkin. Bular – ayol va erkaklar uchun tabiiy bo„lmagan holatda

ko„krak qafasigacha qattiq qisiltirilgan holda; marhum orqasi bilan yotgan holda,

qo„llari bukilgan, yoki tana bo„yicha uzaytirilgan, oyoqlari ikki tomonga yoyilgan


Bo„ston VI qabristonining umumiy maydoni 4,06 ga ni tashkil etadi.

Izlanishlar marhumni dafn etish turli usulda amalga oshirilganligini ko„rsatadi.

Bular ingumatsiya, marhumni yoqib, so„ng dafn etilishi va ramziy qabrlar.

Ingumatsiya – marhum g„ujanak holatda yonboshlatib, qorni bilan, orqasi bilan;

o„tirgan holatda, orqasi bilan uzaytirib yotqizilgan holatda. Marhumni yoqish –

marhumning suyak qoldiqlari, yoki krematsiyadan keyingi tuproq chuqurchasidagi

holati; marhumning mitti ko„rinishi, gavda tuzilishiga mos gazlama parchalari. Bu

ko„rinishlar marhumni yoqib so„ng dafn etganligiga ishoradir. Ramziy qabrlar –

hayvonni (qo„y, it) ko„mish; odam va hayvon tuzilishida yasalgan

haykalchalarning qo„yilishi; kamon o„q uchlari va boshqa mitti buyumlar


qabrning marhumsiz, uning ruhi dafn etilgan qabr ekanligiga ishoradir. - Sopolli
madaniyatining Jarqo„ton bosqichida vujudga kelgan va keyingi

bosqichlarda ham to„la amalda bo„lgan Jarqo„ton ibodatxonasi, u erdan topilgan

ashyoviy dalillar ushbu ibodatxona “ilk zardushtiylik ibodatxonasi” ekanligining yorqin
dalilidir

Aynan ibodatxona bilan bir davrda, ya‟ni Mo„lali va Bo„ston
bosqichlarida mayitni etidan tozalab dafn etish holatlari oz bo„lsada paydo bo„la
boshlagan. Bu ham zardushtiylikning ilk ko„rinishlaridan biri bo„lib, bu dalillar ilk
zardushtiylik dini shaklanna boshlaganligidan guvohlik beradi.
- Zardushtiylik dini vujudga kelgan davrni avestoshunos olima Meri Boys
tomonidan so„nggi bronza davri, deb belgilangan. Bu davrda Baqtriya hududi
bo„ylab paydo bo„lgan ibodatxonalar bu fikrni tasdiqlasa, yana bir ashyoviy dalil
borki, bu Jarqo„tondan topilgan tumordir. Bu tomorning bir tomonida tuya,
ikkinchi tomonida esa, tuya orqasidan quvlab ketayotgan odam aksi o„z ifodasini
topgan. Zardushtni tuyakashlar avlodidan ekanligini inobatga olsak, ushbu muhr
uning moddiy madaniyatda aks etganligini isbotlaydi.
- O„troq dehqon jamoasida amalda bo„lgan qabr tuzilishi, ya‟ni “ayvonli
lahad” qabrlar hozirgi zamon O„rta Osiyo xalqlari qabr tuzilishi uchun ham
xarakterli bo„lib, bu xalqlarning dafn marosimlari bilan bog„liq urf-odatlarining
tarixiy ildizlari bronza davriga borib taqalishini ko„rsatadi.
- O„rganilgan arxeologik madaniyatlar orqali o„sha davr aholisining dafn
marosimlaridagi turil xil udumlar va ilk marotaba qo„llanilgan urf-odatlarni taxlil
qilish orqali ularning dunyoqarashlarini ko„z o„ngimizga keltirish imkonini berdi.

Sopollitepa madaniyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish