Sorghum almum parodining lalmi sharoitida o‘sish va rivojlanish xususiyatlari
![KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi kunda antropogen va texnogen omillar
va Orol dengizining qurishi natijasida so‘nggi yillarda O‘zbekistondagi 15
mln.ga yaqin tabiiy yaylovlar yaroqsiz holga kelgan. Ayniqsa, cho‘l va tog‘ oldi
adir o‘tloqlarning 80% dan ko‘prog‘ida o‘simliklar qoplami inqirozga uchragan
bo‘lib, chorvachilikning ozuqa resursi keskin kamaymoqda [3].
O‘zbekistonda chorva mollarini sifatli ozuqa bilan ta’minlash maqsadida
ko‘plab ozuqabob yem-xashak o‘simliklarni yetishtirish yo‘lga qo‘yilgan.
Aniqlanishicha, chorva hayvonlari mahsuldorligi va sifat darajasi ularning
ozuqasiga bog‘liq, ya’ni ma`lum turdagi o‘simlik bilan oziqlanuvchi mollarning
mahsuldorligi (bu o‘simlikning qanchalik boy ozuqaga ega bo‘lishiga
qaramasdan) past bo‘ladi. S h uning uchun beriladigan ozuqa turli o‘simliklardan
tashkil topishi lozim. Ozuqalarning tarkibi va sifati har doim ham chorva
mollarining fiziologik ehtiyojlarin i qondira olmaydi . Bu esa oz u qaning ortiqcha
sarflanishiga va mahsulotlarni tannarxining oshishiga olib keladi. Shu ning
uchun so`nggi yillarda yangi serhosil , to‘yimli va ozuqabop ekinlar sinab
ko‘rilmoqda. Beda, makkajo‘xori kabi an’anaviy yem-xashak ekinlari bilan
birgalikda yangicha o‘simliklarni ekish, ularning biologik xususiyatlari va
yetishtirish usullarini o‘rganish orqali serhosil-ozuqabop turlarni qishloq
xo‘jaligida ekib o`stirishni joriy etish davr talabidir.
So‘nggi yillarda yaylovlarni tiklash bo‘yicha muayyan tizimlar ishlab
chiqilgan. Xalq xo‘jaligi uchun muhim bo‘lgan bu muammoni aniq bir mintaqa
sharoitlarini hisobga olgan holda turli fitomeliorantlarni ilmiy asosda o‘rganib
hal etish lozim. Shu sababli tabiiy o‘tloqzorlar bilan bir qatorda istiqbolli yem-
xashak o‘simliklarini sug‘oriladigan yerlarda yetishtirib, mo‘l hosil olish
tadbirlarini ishlab chiqish nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. [46].
Hozirgi kunda dehqon, fermer xo‘jaliklarining yer resurslari cheklangan
bo‘lib, ularda ilgaridan tadbiq etilgan almashlab ekish tizimi yaroqsiz bo‘lib
qoldi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarini inobatga olib, almashlab ekish tizimini
2](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_2.png?v=1)
![yangi noan’anaviy o‘simliklar bilan boyitilishi zarur. S h unday noan’anaviy
istiqbolli y em-xashak o‘simliklaridan biri Sorghum almum Parodi hisoblanadi.
Sorghum almum Parodi hosildorligi va ozuqaviylik qiymati jihatidan asosiy
yem-xashak ekinlaridan biri bo‘lgan makkajo‘xoridan ustun turadi. Sorghum
almum Parodini bir mavsumda 2-3 marta o‘rib olish mumkin. Bunda yashil
massa hosildorligi gektaridan 2100 sentnergacha, urug‘ hosildorligi esa 8-17
sentnerni tashkil etadi.
Suv tanqisligi, tuproqlarning turli darajada sho‘rlanishi sharoitlarida
muhitning noqulay omillari ta’siriga chidamli bo‘lgan, sifatli va to‘yimli
ozuqaviy ekinlarning fiziologik va biokimyoviy xususiyatlarini o‘rganish, ularni
yetishtirishning mintaqavaiy agrotexnologiyasini ishlab chiqish va amaliyotga
joriy qilish hozirgi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida Respublikamiz iqtisodini taraqqiy
ettirishning eng muhim omillaridan biri, bu chorva mollari sonini ko‘paytirish,
mahsuldorligini oshirish bo‘lib, bu borada katta ishlar qilinmoqda. Bu ayniqsa,
sut, go‘sht yetishtirishga ixtisoslashgan shirkat va fermer xo‘jaliklarining tashkil
etilishida namoyon bo‘lmoqda. Bunday xo‘jaliklar yerdan oqilona foydalanish
maqsadida chorva mollari uchun serhosil yem-xashak o‘simliklarini ekish va
ko‘paytirish lozimdir [2].
Tadqiqotning obyekti va predmeti: Tadqiqotning ob’ekti sifatida
noan’anaviy ozuqabop o‘simlik bo‘lgan Sorghum almum Parodi xizmat qilgan.
Tadqiqotning predmeti istiqbolli noan’anaviy o‘simlik bo‘lgan Sorghum
almum Parodining o‘sishi, rivojlanishi, hosildorligi, fotosintetik hamda
yetishtirish xususiyatlari hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi – Sorghum almum Parodining o‘sish va
rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish hamda yetishtirishning mintaqaviy
xususiyatlarini ilmiy asoslashdan iborat.
Ta dqiqot vazifalari :
- Sorghum almum Parodining o‘sish jadalligi ni aniqlash.
- Sorghum almum Parodining morfobiologi k ko‘rsatkichlar ini aniqlash .
3](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_3.png?v=1)
![I. ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. O‘zbekiston yaylovlarining y em-xashak o‘simliklari va ularning
holati
Respublikamizda ozuqabop o‘simliklar turlarini ko‘paytirish ko‘p
yillardan beri juda sekin rivojlandi. Chunki, ilmiy izlanishlarning deyarli
barchasi donli, moyli, texnik va boshqa tur o‘simliklarni o‘rganishga qaratildi.
Hozirgi paytda y em - xashak sifatida 20 dan ortiq o‘simlik turi ishlatiladi.
Bularga makkajo‘xori, javdar, ko‘plab dukkaklilar va boshqa o‘simliklar misol
bo‘lib, asosan, yashil massa uchun yetishtiriladi.Lekin ularning yem-xashaklik
sifatini yanada oshirish xususida deyarli seleksiya ishlari olib borilmagan.Shu
boisdan introduksioner va seleksioner olimlarning oldidagi asosiy
muammolardan biri, mahalliy florada mavjud ozuqobop o‘simliklarning yem-
xashaklik sifatini oshirish choralarini ko‘rish yoki chekka floradan
mamalakatimiz iqlim sharoitlariga mos keladigan ozuqobop o‘simliklarni
keltirib introduksiya qilishdir [15;52].
Tabiiy floraning boy bo‘lishiga qaramasdan hozirgacha ko‘pgina
tumanlar dehqonchiligida mahalliy sharoitga moslashgan serhosil yem-xashak
o‘simliklari yetishmaydi. Ayniqsa, respublikamizning shimoliy hududlarida
sovuqqa chidamli bo‘lgan vegetatsiya davri qisqa o‘simliklar deyarli yo‘q.
Foydalaniladigan o‘simlik navlari esa urug‘ bermaydi. Lekin, asosiy muammo
yem-xashak o‘simliklari sonining turli tumanligini oshirishda emas, balki
sifatli ozuqabop o‘simlikni topib ularni respublikamiz hududiga introduksiya
qilishdadir. Bu esa chorva mollarini yetarli darajada ozuqa bilan ta’minlashda va
balansli ratsion tuzishda muhim ahamiyatga ega [ 8; 41; 4 6 ].
Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi davlatlari hududining tabiiy o‘tloqzorlari
va yaylovlarida 11 mingdan ortiq o‘simlik turi tarqalgan va bu butun flora
tarkibining deyarli yarmini tashkil qiladi. Floradagi o‘simliklarning jami 5
mingdan ortiqroq turi o‘rganilgan bo‘lib, ulardan 58 % ini chorva mollari yaxshi
5](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_5.png?v=1)
![iste’mol qiladi hamda 3 % i ozuqabop ekin sifatida ekiladi. Bulardan 400 dan
ortiq turi ustida tajribalar o‘tkazib madaniylashtirish choralarini ko‘rish kerak
[21] .
Yaylovlarda oz u qabop o‘simliklar intiroduksiyasi , asosan , 40- yillarning
oxirida keng rivojlandi. Ayniqsa, keyingi 25-30 yil ichida turli ekologik
sharoitda 300 dan ortiq o‘simlik turlari o‘rganib chiqildi. O‘tkazilgan tajribalar
natijasida 12 oilaga mansub 100 ta tur o‘simlik muhim deb topilib, ishlab
chiqarish va xo‘jaliklarda foydalanish uchun 50 dan otiq ozuqabop o‘simlik turi
taklif qilindi [ 13;18; 23].
A. Rabbi movning [52] aytishicha, hududimizda yem-xashak
o‘simliklarga bo‘lgan tanqislik, asosan, erta bahorda, mart oyining boshlarida
yoki kech kuzda noyabr oyining oxirgi kunlariga to‘g‘ri keladi, chunki bu
paytda dalada vegetatsiyalanayotgan o‘simliklar bo‘lmaydi. Shuning uchun
ham yovvoyi floradan yaxshi iste’mol qilinadigan, bahorda erta o‘suvchi va
kuzgi sovuqqa chidamli o‘simliklarni topishga to‘g‘ri keladi.
M.M.Mahmudov va boshqalarning [45] fikricha, Respublikamizning
tabiiy flora boyliklaridan foydalangan holda, har bir hududga tegishli tabiiy
iqlim sharoitida silos, ko‘k massa yoki pichan tayyorlashda foydalaniladigan
maxsus ozuqabop o‘simliklarning har xil turlarini yetishtirishni keng yo‘lga
qo‘yish mumkin.
Respublikamiz umumiy maydonining 46,5% dan ortiq qismini, ya’ni
21,1 mln gektarini tabiiy yaylovlar egallaydi [93]. Ushbu tabiiy yaylovlar
viloyatlar kesimida tarqalishi bo‘yicha turlicha ulushga ega. Tabiiy yaylovlar
eng ko‘p tarqalgan hududlarga Navoiy, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va
Buxoro viloyati kiradi va ular respublikadagi umumiy yaylov maydonlarining
74% ini tashkil qiladi [56; 102].
O‘zbekiston tabiiy yaylovlari o‘simliklar qoplamida 50 oila va 302
turkumga mansub 1500 turdan ortiqo‘simlik turlarining tarqalganligi aniqlangan.
Mazkur turlarning 550 turi chorva mollari uchun ozuqabop turlar sarasiga
kiradi.Tarixan, ushbu hudud o‘simliklar qoplami nafaqat yovvoyi o‘txo‘r
6](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_6.png?v=1)
![hayvonlarning asosiy ozuqa manbai sifatida, balki ushbu hududda yaylov
chorvachiligining tabiiy yem-xashak zahirasi sifatida ham muhim ahamiyat kasb
etib kelgan [93; 105].
O‘zbekiston hududining tuproq-iqlim sharoitlaridan kelib chiqib o‘ziga
xos yaylov xillari shakllangan. O‘zbekiston davlat yer loyihalash instituti
yaylovlarni quyidagi guruhlarga bo‘lishni tavsiya qilgan [86].
1. Tog‘va baland tog‘ yaylovlari.
2. Adir yaylovlari.
3. Cho‘l yaylovlari.
4. To‘qay (sohil) yaylovlari.
Bu tabiiy yaylovlar bir-biridan tuproq-iqlim sharoiti, gidrologik
xususiyatlari, relyefi, o‘simliklar qoplami va uning vegetatsiya davri va yaylov
davrining davomiyligi bilan farqlanadi.
Tog‘ mintaqasi yaylovlari dengiz sathidan 1000 m dan 2400 m gacha
baland tog' yaylovlari esa 4000 m balandliklarni o'z ichiga oladi. Tog'
mintaqalarining iqlim sharoiti pastdan yuqoriga borgan sari o'zgarib borish
xususiyatiga ega. Tog' mintaqalarida har 100 m balandlikka ko'tarilgan sari
havoning o'rtacha harororati 0,5°C ga pasayib, yog'inlar miqdori va havoning
nisbiy namligi oshib boradi. Eng sovuq yanvar oyidagi havo harorati -5°C -
20°C, eng issiq bo'ladigan iyul oyida esa +15°C +20°C gacha o'zgarib,
yuqori bo‘lgan davrning davomiyligi 140-180 kun [93].
Zarafshon tog‘ tizmasiga Chaqilkalon, Zirabuloq, Ziyovuddin
kiradi,ularning dengiz sathidan balandligi 800-1200 m. Hisor tog‘ tizmasi
janubiy-g‘arb tomondan Hazrati sulton, Yakka bog‘, G‘uzor, Boysun,
Ko‘hintog‘, Bobatog‘, Surxontog‘ tizmalaridan tashkil topgan. Bu tog‘larning
dengiz sathidan balanligi 2000 -3700 m [86].
Yuqorida ko‘rsatilgan tog‘ va baland tog‘ mintaqalarining o‘simliklar
qoplami chorvachilik uchun asosiy ozuqa manbai bo‘lib, tabiiy yaylovlar
sifatida foydalaniladi. Ushbu hududda yaylov o‘simliklar qoplamining asosiy
turlar tarkibi oqso‘xta( Dactylis), ajriqbosh( Phleum), dalachoyi ( Hypericum) ,
7](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_7.png?v=1)
![sebara( Trifolium), sigirquyruq( Verbascum), rang ( Carex pachystylis Gay ) ,
qo‘ng‘irbosh ( Poa) a stragal ( Astragalus ), kovul ( Capparis) , shuvoq
( Artemisia) kabi turkum turlaridan tashkil topgan [82; 86; 102].
Adir mintaqasi yaylovlari dengiz sathidan 1200-1600 m balandlikdagi
hudularda tarqalgan va o‘z navbatida paski va yuqori mintaqalarga bo‘linadi.
Adir mintaqasining tabiati cho‘l iqlimiga nisbatan biroz salqinligi, oz bo'lsa ham
sernamligi bilan farqlanadi. O‘zbekistonning Toshkent, Farg‘ona vodiysi,
Samarqand, Jizzax, Surxondaryo, Qashqadaryo va Navoiy viloyatlarining tog‘
etaklari adir hududlari hisoblanadi. Adir y aylovlarining iqlimi kontinental,
quruq va issiq bo'lib, qishi ancha yumshoq, eng sovuq yanvar oyidagi
o‘rtacha havo harorati +2°C dan -5°C gacha, eng issiq bo'ladigan iyul oyida
esa o‘rtacha +6°C dan +0°C gacha o'zgarib turadi. Havo harorati +0°C dan
yuqori bo'lgan davrning davomiyligi 170-245 kun, foydali harorat yig'indisi
esa 3400-5400°C tashkil etadi [93].
O‘zbekiston da umumiy yaylov maydon lar ing asosiy qismini cho‘l
yaylov lar i tashkil qiladi . Cho‘l mintaqasida joylashgan yaylov hududlarining
iqlimi anchagina issiqligi, yog‘ingarchilik miqdorining kamligi, havo
haroratining yoz oylarida yuqori ekanligi va qish oylarida keskin tushib ketishi,
jazirama (garmsel), ba'zan tinimsiz shamollarning mo‘lligi, havo nisbiy
namligining pastligi bilan o'ziga xosdir [86; 103].
Cho‘l mintaqasining tuproq tiplari xam turli tuman va iqlim sharoiti o‘ta
o‘zgaruvchan. O'z navbatida, cho‘1 mintaqasi qumli, gipsli, sho‘rxok kabi
ekologik tiplarga ajratiladi. O‘zbekistonning eng yirik ekologik cho‘l tiplaridan
biri qumli cho‘llar hisoblanadi va ushbu hududni eng yirik cho‘l hisoblangan
Qizilqumcho‘li egallaydi. U geografikjihatdan Amudaryo va Sirdaryo
oralig‘ining o‘rta qismida dengiz sathidan 144-700m balandlikgacha bo‘lgan
maydonlardagi ulkan cho‘l regionidir [89].
Qizilqum qumli cho‘lining iqlimi o‘ta qurg‘oqchil va keskin kontinental
bo‘lib, o‘rtacha ko‘p yillik yog‘ingarchilik miqdori yiliga 100 -130mm.
Yog‘ingarchilikning aksariyat qismi qish - bahor mavsumlariga to‘g'ri
8](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_8.png?v=1)
![kelib, yillar davomida 38 mm dan 243mm gacha o‘zgarib turadi. Mintaqaning
turli nuqtalarida yillik yog‘ingarchilik miqdori ham bir xil emas. O‘rtacha ko‘p
yillik havo harorati 14,7 °C. Eng sovuq davr - yanvar oyiga to‘g‘ri keladi.
lzg‘irin sovuq shamollar tez-tez takrorlanadi qishi kam qorli va qor qoplami
uzoq turmaydi. Shimoliy qismida anchagacha cho‘zilishi mumkin. Eng yuqori
issiq harorat (47,2°C - 48,°C) iyulga to‘g'ri keladi [86; 93; 102; 103].
Qumli cho‘lning tuproq tiplari va sharoiti xilma-xil bo'lib, qumning
odatda, qumli cho‘lda cho‘l tuproqlari va har xil darajada zichlashib o'simlik
qoplami bilan mustahkamlangan qumli maydonlar ustuvorlik qiladi. Qumli
cho‘lga xos belgi-releflning notekisligidir [98].
Qizilqum yaylovlarining 60% dan ko'prog‘i buta-barra o‘tli yaylov
tipini tashkil etadi [93]. Ular asosan qumli va qumloq massivlarda tarqalgan
bo‘lib, o‘simlik xillari, foydalanish xususiyatlari va ozuqa hosildorligi jihatidan
nisbatan serhosil va talaygina qulay imkoniyatlarga ega.
Qumli cho‘lga xos yaylov maydonining notekisligi, har xil balandlikdagi
butalarning serobligi, ob-havoning bo'ronli paytlarida ularning chorva mollari
uchun boshpana vazifasini o‘tab olishi, ozuqa zahiralari ularnining xilma-xil
turlaridan tashkil topganligi sababli qumli cho‘llar xo‘jalik yuritish borasida
o‘ziga xos afzalligi bilan ajralib turadi.Qumli cho‘llaring salbiy jihatlari
jumlasiga ulardan tartibsiz foydalanganda jadalroq inqirozga uchrash hollari
kuzatiladi [3;16;93].
Gipsli cho‘l hududlarining o'simliklar qoplami anchagina siyrak bo‘lib,
o‘simliklaring tarkibi, zichligi jihatidan qumli cho‘llardan ancha past. Ulardagi
ozuqabop turlarning miqdori 30 dan ortiq bo‘lsa, qumli cho‘llar sharoitida
ularing soni qariyib 2 barovar yuqori [80].
Gipsli cho‘lning eng ko‘p tarqalgan yaylov tiplari buta-barra o'tli va
yarim buta-barra o‘tli yaylovlar hisoblanadi. Gipsli cho‘llarda mazkur muhitda
o'sishga moslashabilgan o'simliklar gipsofitlar o‘sadi.
Tipik gipsofit turlar jumlasiga buyurg‘un ( Anabasis salsa (CAM)
Benth ) , toshbuyurg‘un ( Nanophyton erinaceum) , quyrovuq ( Salsola orientalis) ,
9](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_9.png?v=1)
![tatir ( Salsola gemascens Pall .) , singren ( Astragalus villosissimus Bge .) , partek
( Convolvulus hamadae Petr .) va boshqalar kiradi. Gipsli cho‘l yaylovlariga xos
yana bir holat shundaki, ko‘pchilik maydonlarda yoz mavsumi davomida
vitaminlarga boy ko'katlarning kamchilligi, ozuqabop o'simliklar
vegetatsiyasining pasayishi yoki tugashi hisoblanadi. Gipsli cho‘l
yaylovlarining yillik ozuqa zahirasi gektariga o‘rtacha 0,5-2,0 sentner atrofida
o‘zgarib turishi qayd qilingan [69].
To‘qay yaylovlari asosan cho‘l mintaqasi tarkibida bo'lib, daryo sohil
terrasalarida, daryo irmoqlari qo'shilgan pastliklarda va daryo o'zanlarida
tarqalgan. Shuning uchun to'qay yaylovlarining relyefva iqlim sharoitlarida
cho‘l mintaqasining sharoitlariga yaqin bo'ladi. Lekin tuproq gidrologik
sharoitlari va o'simlik qoplamlari bo'yicha cho‘l mintaqasi yaylovlaridan ancha
farq qiladi .
To'qay yaylovlarida gidromorf tuproqlar tarqalgan bo‘lib, sizot
suvlarining joylashish chuqurligi 0,5-3,0 m chuqurlikda bo'lganligi uchun
doimo kapillyar namlik ta’sirida bo'lgan o'tloq, botqoq, botqoq-o'tloq va
sho'rxoklardan iborat [86; 89].
To‘qay yaylovlari o‘simliklar qoplami cho‘l mintaqasi yaylovlaridan
turlar tarkibining boyligi jihatdan ajralib turadi . T o‘qay yaylovlarida
daraxt, butalar , ko‘p yillik va bir yilliko‘tlar keng tarqalgan. Daraxt turlaridan
Elaeagnus orientalis L., E. angustifolia L., Salix Welhelmsiana Bieb., Populus
pruinosa Schrenk., butalardan Tamarix hispida Willd., T.ramosissima Ledeb.,
Halimodendron halodendron Vass., Clematis orientalis L. burmuncha keng
tarqalgan. K o‘p yillik o‘tlardanshirinmiya ( Goebalia rashycarpa Schrenk b ge ),
a jriq ( Cynodon dactylon L . ), sho‘rajriq ( Aeluropus litoralis Gouan ) Parl),
konussimon zo‘rcha ( Silene conoides L.), ilono‘t (Clematis orientalis L),
yontoq( Alhagi ), qo‘g‘a( Typha angustifolia L.) kabi turlar kiradi [89; 103] .
Bir yillik o‘t o‘simliklardan ( Trigonella orthoceras Kar.et Kir.),
( Erigeron canadensis L.), ( Kochia scoparia (L) Sckrad.) ( Myosotis refracta
Boiss.), ( Medicago lupulina L.), (Hordeum leporinum L.) kabi turlarni misol
10](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_10.png?v=1)
![qilib keltirish mumkin.
So‘nggi yillarda yaylov o‘simliklar qoplami kompleks xarakterga ega
bo‘lgan turli ijtimoiy-iqtisodiy, ekologik va boshqaruv omillari ta‘siri ostida
ularning tabiiy holati keskin o‘zgarib bormoqda. Yaylovlarda turli ko‘rinishdagi
inson foliyatining ortib va xilma-xillashib borishi oqibatida inqiroz ko‘lami katta
maydonlarni egallamoqda. Bunday omillarga quyidagilar kiradi: Yaylovlarda
me’yoridan ortiqcha chorva mollariningdoimiy ravishdaboqilishi, daraxt va
butalarningkesilishi, turli konlarning ochilishi, yangi yerlani ilmiy asossiz
o'zlashtirish va boshqalar. Ayniqsa, yaylovlardan uzluksiz va pala-partish
foydalanish, buta va yarim buta o‘simliklarini o‘tin va boshqa xo‘jalik
ehtiyojlari uchun chopib olish yaylovlar inqirozi va cho‘llanish jarayonini
yuzaga keltiruvchi eng jiddiy xavfdir. Yaylovlardan yil bo‘yi foydalanish
natijasida o‘simliklarning normal o‘sib rivojlanishi va urug‘ hosil qilishi,
tuproqqa urug‘larning to‘kilishi kabi muhim tabiiy jarayonlar yo‘qqa chiqyapti.
Oqibat shuki, ilgari 100 xildan ortiq o‘simlik o‘sadigan qumli cho‘llarda hozir
25-35 turdagi o‘t-o‘lan mavjud, ya’ni biologik xilma-xillik deyarli 3-4
marotabaga kamaygan [86; 90].
Bu esa o‘z navbatida yaylov hosildorligining pasayishi va ozuqa
to‘yimliligining yomonlashuviga olib keladi. Adir yaylovlarida aslida 200
turdan ortiq o‘simliklar o‘sishi uchun qulay sharoit bor. Ammo bugungi kunda
o‘simliklar xilma-xilligi adirlarda 45-50 turdan oshmaydi [ 22 ].
Ta’kidlash zarurki, cho‘l sharoitida, ayniqsa, tabiiy holda uchraydiganbuta
va yarim butalarning ahamiyati juda katta. Ma‘lumotlarga ko‘ra, butalar,
xususan saksovul shamol tezligini 2 marta kamaytiradi va natijada tuproq
namligining bug‘lanib ketishini oldini oladi, qorning yerda uzoq saqlanishiga,
namlikning tuproqqa chuqurroq singishiga sabab bo‘ladi, ya’ni o‘z atrofida
o‘ziga xos mikroiqlim hosil qiladi. Boshqa o‘simliklarning yaxshi rivojlanishiga
sharoit yaratadi [45; 52] .
2017 yilning 1 yanvar holatiga O‘zbekistondagi yaylovlar 21,1 million
gektarni tashkil qilmoqda. Respublikamiz yaylov fondini Orol dengizining
11](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_11.png?v=1)
![qurigan qismi hisobiga yana 3-4 million gektarga kengaytirishimiz mumkin,
chunki bunday yerlardan faqatgina yaylov sifatida foydalanish imkoniyati bor
[63].
Samarqand viloyati misolida tahlil qilinadigan bo‘lsa, ushbu viloyatda 797
ming 979 gektar yaylov bor. Ularning asosiy qismi Qo‘shrabod (150 ming 461
gektar) va Qo‘shrabot (356 ming 951 gektar) tumanlarida joylashgan. 5 ta
mas’uliyati cheklangan jamiyat tasarrufiga 236 ming 843 gektar yaylovlar
berilgan[52]. Bu maydonlarda 100 ming bosh qo‘y-echki boqilyapti.
Shuningdek, 26 ming gektar yaylov 83 ta fermer xo‘jaligiga ajratilgan.
Muxtasar qilib aytganda, cho‘l yaylovlarining hosildorligini oshirmay
turib, ularda boqilayotgan chorva hayvonlari bosh sonini ko‘paytirishning iloji
yo‘q. Vaholanki, mamlakatimiz aholisining ortib borishi oziq-ovqat
mahsulotlarini ishlab chiqarishni ko‘paytirishni taqozo qiladi. Shu bois yaylov
chorvachiligini rivojlantirishga e’tiborni kuchaytirish, uning asosiy ozuqa bazasi
bo‘lgan yaylovlar hosildorligini fitomelioratsiyalash orqali bir necha bor
oshirish dolzarb vazifadir [63; 93].
Inqiroz darajasi tobora ortib borayotgan bir sharoitda r espublika
yaylovlarining hozirgi holatini aniqlash va shu asosda ulardan oqilona
foydalanish yo‘llarini ishlab chiqish eng dolzarb va murakkab masalalardan biri
sanaladi. Bugungi kunda mamlakatimizdagi keng yaylov maydonlarining
hozirgi holatini aniqlashda an’anaviy marshrutli geobotanik usullardan
foydalanish esa ko‘p mablag‘, uzoq vaqt va katta mehnat talab qilishi barchaga
ma’lum. Oxirgi yillarda tez sur’atda rivojlanib borayotgan va katta imkoniyat
hamda afzalliklarga ega bo‘lgan Geografik Axborot Tizimlari va Masofaviy
zondlash (aero va kosmofotosuratlar) kabi integrallashgan usullar yaylov
o‘simliklar qoplamining hozirgi holatini tez, qulay va kamxarajat yo‘llar bilan
baholash, o‘simliklar xaritalarini tuzish, inqirozga uchragan, yaylovlarni ajratish
kabi ishlarda keng imkoniyatlar yaratmoqda [63].
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar ham turli mintaqlardagi yaylov o‘simliklar
qoplamining xususiyatlarini o‘rganishda, xaritalarini tuzishda va ularning tabiiy
12](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_12.png?v=1)
![hamda antropogen omillar ta’sirida o‘zgarishlarini o‘rganishda aero va
kosmofotosuratlardan foydalanganlar [15]
1.2. Sorghum almum Parodining bioekologik, fiziologik va biokimyoviy
xususiyatlari
Ma’lumki, ozuqabop o‘simliklar o‘rtasida bug‘doydoshlar oilasining
vakillari alohida o‘rin tutadi. O‘rta Osiyoning turli mintaqalarida bir qator
tropik bug‘doydoshlarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligi olimlar
tomonidan introduksiya jarayonida o‘rganilgan [6; 8; 10; 39].
Ana shunday noan’anaviy introduksion y em - xashak o‘simliklar dan biri
Sorghum almum Parodi yoki qora jo‘xori hisoblanadi. Sorghum almum Parodi –
g‘umay va sudan o‘tining tabiiy gibridi bo‘lib, birinchi marta 1943-yilda
Argentina botanigi Lorenso Parodi tomonidan tavsiflandi va madaniylashtirildi.
Keyinchalik Sorghum almum Parodi Afrika, O‘rta yer dengiz mamlakatlari
hamda Amerikaning tropik va subtropik mintaqalariga tarqaldi.
Sorghum almum Parodining urug‘i asrimizning 60-yillarida Argentinadan
O‘rta Osiyo va Tojikistonga olib kelingan va madaniy o‘tloqlarda yem-xashak
sifatida yetishtirilgan. O‘zbekistonga keltirilgan bunday subtropik
boshoqlilarning turlari, asosan, ilmiy tekshirishlar va ozuqabop o‘simlik
yaratish uchun manba bo‘lib xizmat qilgan [7; 9; 48].
Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, jo‘xorining bu yangi turi mustaqil davlatlar
hamdo‘stligi dalatlari orasiada birinchi bo‘lib, 1957-yil Turkmanistonga
introduksiya qilingan va ko‘p yillar Kopitdag‘ etaklarida yetishtirilgan. 1964-
yildan boshlab Sorghum almum Parodi Tojikiston FA ga qarashli Botanika
instituti to‘la o‘rgangan [ 13 ; 31; 54
].
Lekin bu o‘simlikka bo‘lgan qiziqish, asosan, asrimizning 80-yillarida
boshlandi.Ya’ni, yuqori hosildorlika ega bu o‘simlik 1980-1984- yillarda B.P.
Radjibxandari [53] tomonidan Turkmaniston va O‘zbekistonning qurg‘oqchil
mintaqalari sharoitida o‘rganilib, o‘simlikning biologik va xo‘jalik xususiyatlari
ustida tadqiqotlar olib borildi [48].
13](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_13.png?v=1)
![Sorghum almum Parodi yuqori mahsuldor potensialga ega,
qurg‘okchilikka va sho‘rlikka chidamli o‘simliklar qatorida, hozirgi paytda
Ukrainaning cho‘l va o‘rmon cho‘lli mintaqalarida yangi introdutsent sifatida
yetishtirilmoqda [26; 57; 61].
O‘zbekiston sharoitida ham Sorghum almum Parodi noan’anaviy yem-
xashak o‘simligi sifatida o‘tganilmoqda. Ya’ni, Janubiy Orolbo‘yi mintaqasida
bu o‘simlikning fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari to‘g‘risida
A.K.Safarov, K.S. Safarov, B.A.Toshmuxamedovlar [56] tomonidan ilmiy
izlanishlar olib borilmoqda.
O‘zbekiston viloyatlarining o‘ziga xos iqlim sharoitlari ya’ni, havoning
kunlik va yillik harorati orasidagi farqning kattaligi, havo namligining past va
quyoshning kuchli qizdirishi tufayli introdutsentlar maxsus e’tiborni talab etadi
[17;58].
Keyingi yillarda Respublikamizda Sorghum almum Parodi kabi
noan’anaviy yem-xashak o‘simliklarining bir nechtasi introduksiya jarayonida
har tomonlama o‘rganilmoqda. Ulardan olinadigan yashil massa va silosning
ozuqaviylik tomonlari aniqlanib, chorva mollarining mahsuldorligiga ta’siri
tekshirib ko‘rilmoqda. Introduksion o‘simliklarning ayrimlarining ontogenez
davridagi morfogenez ko‘rsatkichlari tekshirib chiqilmoqda. Bularning barchasi
xo‘jalikda yem-xashak ekinlarining ishlatilish samaradorligini oldindan
aytishda, kerakli agronomik usullarni belgilab olishga, hamda ularni amalga
oshirish muddatini belgilab olishga yordam beradi. Ayrim hollarda o‘simlik
hayotidagi generativ fazaning kechish ko‘rsatkichlari aniqlanadi, ekiladigan
urug‘likning organik tinim davri sabablari o‘rganib chiqiladi [44; 67; 88].
Sorghum almum Parodi (Kolumb o`ti)ning – vatani Argentina bo‘lib,
bug‘doydoshlar ( Poaceae ) oilasining jo‘xori ( Sorghum) turkumiga mansub ko‘p
yillik yem-xashak o‘simligi. Sorghum almum Parodi jo‘xorining Sudan o‘ti ( S.
sudanense ) turining g‘umay ( S.halepense ) ishtirokida chatishtirilishi natijasida
paydo b o‘ lgan tabiiy gibrid hisoblanadi. Uni 1943-yilda Argentina botanigi L.
Parodi fanga kiritgan [4; 24; 28].
14](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_14.png?v=1)
![Ota-onasi ajdodidan Sorghum almum Parodi quyidagi yaxshi sifatlarini
meros qilib olgan. Ya’ni, g‘umayga o‘xshash sifatlariga ko‘p yillikligi,
ildizining yuqori darajada kraxmalga boyligi, sovuqqa va qurg‘oqchilikga
chidamliligi kiradi. Shuningdek u Sudan o‘tidan yuqori va sifatli yashil massali
hosildorlik, yaxshi o‘zlashtiriladigan ozuqaviylik kabi xususiyatlarni meros qilib
olgan [ 23; 40 ].
O‘rta Osiyo sharoitida ko‘p yillik jo‘xori-g‘umay gibridlarining asosiy
kamchiligi sovuqqa chidamsizligidir, chunki ularning chuqur joylashmagan
ildizlari qishki sovuqdan zararlanadi [76; 90; 101].
Jo‘xori turkumiga o‘ttizdan ortiq bir yillik va ko‘p yillik turlar kiradi va
ular, asosan, tropik, subtropik va yer sharining o‘rtacha kengliklarida
yetishtiriladi. Jo‘xorilarning tashqi ko‘rinishi ro‘vaklash davrigacha
makkajo‘xoriga o‘xshab ketadi [14; 25; 49; 78].
Jo‘xoriga o‘xshash o‘simliklar yuqori darajadagi ozuqaviy va texnik
qiymatga ega. Ular foydalanilishiga qarab bir necha guruhlarga bo‘linadi: donlik
(S.Vulgare pers), qandli (S.saccharatum (L) Boerl); texnik (S. Technikum) va
yem-xashak [ 43; 49 ].
Yem-xashak guruhining bir yillik turiga sudan o‘ti ( S.Sudanese (Piper)
Hitche ), ko‘p yillik turiga esa g‘umay ( S.Halipense (L) Pens ) o‘simliklari
mansub bo‘lib, ularning tarkibiga Sorghum almum Parodi(S.Almum Parodi)
ham kiradi [11; 21].
Sorghum avlodi vakillari ko‘pchiligi, asosan, yem -xashak o‘simligi
sifatida katta ahamiyatga ega. Ularning ko‘pgina turlari yovvoyi holda tarqalgan
va 10 turga yaqini madaniylashtirilgan. Jo‘xori avlodi vakillari baland bo‘yli
o‘simliklar bo‘lib, poyalari tik o‘sadi. Ko‘pgina vakillarida asosiy poya yaxshi
rivojlangan va yon novdalarining quyi qismidagi kurtaklarida to‘planish hududi
shakllangan. Ko‘p yillik o‘simliklarda esa baquvvat ildizpoyalari va poya
bo‘ylab yon novdalar rivojlangan. Novdalar poya uzunligi bo‘yicha rivojlanadi.
Ba’zi vakillarida, masalan Sudan o‘tida asosiy poya yaxshi rivojlanmagan.
Generativ novdalari ko‘p mi q dorda bo‘lib to‘pgul bilan yakunlanadi.
15](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_15.png?v=1)
![To‘pgulidagi gulli boshoqchalar mayda novdalarda ikkitadan joylashgan – ikki
jinsli [ 5; 27; 32 ].
Jo‘xori avlodining ko‘pgina turlari kserofit sharoitlarda, quruq va
yarimquruq tropik va subtropik hududlarda tarqalgan. Shuning uchun ko‘pgina
turlari qurg‘oqchilikka va tuproqning sho‘rlanishiga chidamli bo‘ladi [34; 14;
36].
Jo‘xorilar – qisqa kun o‘simliklari hisoblanadi, ammo har xil turlarida
yorug‘ kunning uzunligiga munosabati har xil bo‘ladi. Jo‘xori turkumi
vakilarining urug‘ mahsuldorligi yuqori temperatura bilan quyosh radiatsiya
orasida korrelyativ aloqaga bog‘liq bo‘ladi. Jo‘xorilar uchun optimal foto davr
sutkada 10-11 soatni tashkil etadi. Bunda vegetativ va reproduktiv
bosqichlarning davomiyligi bir xil bo‘ladi. Foto davrning pasayishi yoki
ko‘payishi rivojlanishni sekinlanishiga olib keladi [ 33; 38; 84 ].
Jo‘xorilar uchun geterozis h odisasi yaxshi rivojlangan. Gibridlar ota-ona
o‘simliklaridan poyalarini uzunligi, y er ostki va y er ustki massasi va
urug‘larining h osildorligi bilan farq qiladi.
Ko‘pgina olimlarning fikricha, jo‘xori turkumi o‘simliklarida sianogen
glyukozidining sinteziga, asosan, ikkita omil ta’sir etadi, ya’ni birinchisi
tuproqlarda azotning yuqori miqdorda bo‘lishi yoki bu elementni o‘g‘itlar bilan
yuqori me’yorda kiritilishi bo‘lsa, ikkinchisi tuproqlarda fosforning
yetishmasligidir. A.V. Bogdanning ma’lumotlariga ko‘ra, o‘simliklarda
glyukozidlarni sintezini kaliy ham tezlashtiradi [70].
Sorghum almum Parodining ko‘p xususiyatlari turkum vakillarining
xususiyatlariga o‘xshash bo‘lishi olimlar tomonidan o‘rganilgan [35; 73; 85].
Sorghum almum Parodini yuqori mahsuldor potensialga ega,
qurg‘oqchilikga va sho‘rlikka chidamli o‘simlik bo‘lganligi uchun bugungi
kunda jo‘xori turkumining boshqa turlari bilan kompleks introduksion seleksion
ishlar olib borilmoqda. Sorghum almum Parodidan dunyo chorvachiligida ,
asosan , y em-xashak va alternativ maqsadlarda foydalaniladi [ 58; 72 ] .
16](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_16.png?v=1)
![Sorghum almum Parodi – ko‘p yillik kalta ildizli baland o‘sadigan tropik
va subtropik mamlakatlarda keng tarqalgan yem-xashak o‘simligidir. U
balandligi 2-4,5 metrga yetadigan 40 tagacha tuplanadigan o‘tloqzorlarni hosil
qiladi. Turning poyalari tuksiz 1 sm diametrda, parenxima bilan to‘ldirilgan va
ko‘p sondagi barglar bilan qoplan adi [ 12 ; 25 ; 22 ].
Barglari esa katta tuksiz, uzunligi 50-70 sm, eni 2-4 sm. To‘pguli – kam
osilib turadigan ro‘vak to‘pgul (ko‘pincha shakli piramidasimon), 50-60 sm
uzunlikda. Sorghum almum Parodining tashqi belgilari bo‘yicha sudan o‘tiga
o‘xshaydi. Turning somatik hujayralarida 2n= 40 xromosoma mavjud [28;74;
96 ] .
Ukrainanining o‘rmon cho‘lli mintaqalari sharoitida Sorghum almum
Parodining bo‘yi 230-300 sm ga yetib, 3-5 ta mahsuldor poya shakllanadi.
Barglari uzuncho q - lansetsimon, uzunligi 60-80 sm, eni 3-6 sm bo‘ladi.
O‘simliklarda t o‘ plangan poyalarning soni 18-26 gacha. Barglari poyalarini
yarimigacha qoplab oladi. To‘pgulining uzunligi 40-45 sm, urug‘lari jigarrang-
qora. 1000 donning og‘irligi – 8,5-9 grammga y etadi [ 61 ].
Sorghum almum Parodining yirik y er ostki qism i shakllanadi. Uning qalin
va ingichka (to 20-25 sm) tuproqning pastki qatlamlariga chuqur yo‘nalgan
popuk ildiz sistemasi mavjud. Ildizlari suvli, oq yoki qizg‘ish bog‘lamlar orqali
kalta (1,5-2 sm) tugun oraliqlariga bo‘lingan, oxirida o‘tkirlashgan tugun
oraliqlari bilan tugaydi, tuproq sathiga nisbatan yuzaroqda joylashgan. Sorghum
almum Parodining ildizlari unumdor namli tuproqlarda yaxshi shoxlanadi,
bog‘lamlarda mayda popuk ildizchalarni va yon kurtaklarni hosil qiladi, ular
qulay sharoitda o‘sadi va yangi novdalarni hosil qiladi. Ildizlarning asosiy qismi
tuproqning ustki 0-20 sm yoki 40 sm gacha qatlamida joylashadi. Ildiz sistemasi
ko‘pgina yon shoxlangan ildizlardan tuziladi va qalin mayda ildizchalar bilan
qoplangan, tuproqqa pastga qarab to 2 m va undan chuqurroq kirib boradi [6;
10; 57].
Odatda, tuplanish boshlanganidan keyin ikki-uch hafta o‘tgach, uzun
vegetativ novdalar paydo bo‘ladi va naychalash davrining belgilari kuzatila
17](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_17.png?v=1)
![boshlaydi. Bir oydan keyin esa to‘pgullar paydo bo‘lib, gullash boshlanadi.
Vegetatsiya davrining umumiy muddati o‘simlik unib chiqqanidan to gullash
boshlanilishiga qadar 70-75 kunni tashkil etadi. Gullash dastlab to‘pgulning
yuqori qismidan boshlanadi va keyinchalik gullash pastga qadar davom etib,
to‘pgulning barchasi gullaydi.O‘simlikning bitta to‘pguli 1-2 hafta mobaynida
gullasa, bir tup o‘simlik esa muhit omillariga bog‘liq ravishda 3-4 hafta
davomida gullaydi. Urug‘larning hosil bo‘lishi ham o‘simliklarning gullash
dariga o‘xshash bo‘lishi kuzatiladi, ya’ni urug‘larning yetilishi ro‘vakning
yuqori qismidan boshlanib, pasga qadar davom etadi. Gullash davriga kelib
o‘simliklarning bo‘yi 2-3 m ga y etadi [ 48 ; 75 ].
Agar o‘simlikning yer ustki qismi o‘rib olinsa, takror o‘sgan
o‘simliklarda o‘sish boshlanishdan to gullashigacha bo‘lgan davr 50-60
kungacha qisqaradi [ 22 ].
Sorghum almum Parodini jadal o‘sish xususiyatiga ega bo‘lib,
o‘rilganidan keyin 2-3 kundan o‘tgach o‘sishning qaytadan boshlanishi
kuzatiladi. O‘simliklarning vegetatsiyasi uchun qulay sharoitda bo‘lsa,
novdalarning qayta o‘sishi tezlashadi va sutkada 4-5 sm tashkil etadi. Ushbu tur
o‘simliklarining vegetatsiya davomida rivojlanishi va fazalarining o‘tishi boshqa
navlarning rivojlanishidan keskin farq qiladi [ 79 ].
Sorghum almum Parodini o‘simligining ko‘pgina navlarida yer ostki
qismida ozuqobop ildiz tizimi shakillangan bo‘lib, ba’zi navlarda (masalan
S.almum crooble) ildizlarning yuqori hosil berishi kuzatiladi. Lekin, Sorghum
almum Parodi navlarining eng yaxshi ildiz hosili ham g‘umaydan qolishadi [ 57 ].
Sorghum almum Parodi subtropik mintaqalardan kelib chiqqan o‘simlik
bo‘lganligi sababli, fiziologik jarayonlarning kechishi hamda o‘sishi va
rivojlanishining me’yorda borishi uchun ma’lum sharoitlarni talab qiladi.
Turning rivojlanishiga ta’sir etadigan mu h itning eng muhim omillaridan biri
harorat va yog‘ingarchilik miqdoridir. Hatto, o‘simliklar vegetatsiyaning turli
davrlarida ekologik sharoitlarga bu tur xar xil munosabat ko‘rsatadi [ 66; 85; 97 ].
18](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_18.png?v=1)
![Sorghum almum Parodi O‘rta Osiyo sharoitida havo harorati 30-35 0
C
bo‘lganda faol rivojlanadi va urug‘lari yozning o‘rtasigacha pishib yetiladi.
Fenologik fazalar o‘tishi ham ikkinchi o‘rim o‘simliklarida birinchisiga
nisbatan tezroq kechishi kuzatiladi [6; 23].
Sorghum almum Parodi qurg‘oqchilik k a chidamli o‘simliklardan
hisoblanadi. Parberyning [ 95 ] ma’lumotlariga ko‘ra , namlik y etishmagan har
qanday sharoitda o‘sa oladi. O‘rta Osiyo sharoitida bu tur sudan o‘tiga nisbatan
qurg‘oqchilikka chidamliroq bo‘lishi aniqlangan.
Sorghum almum Parodi qurg‘oqchilikka chidamli o‘simlik bo‘lsada,
namlik yetarli sharoitida jo‘xorining boshqa turlariga nisbatan yaxshi o‘sib
rivojlanadi [92].
Sorghum almum Parodi – yorug‘sevar qisqa kun o‘simligi
hisoblanadi.Lekin yorug‘lik kam bo‘lgan soya sharoitda ham o‘sa oladi, bunda
faqat o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi sust bo‘lib, hosildorlik pasayib
ketadi. Y o rug‘lik y etarli bo‘lgan sharoitda barcha fiziologik jarayonlar, ayniqsa
fotosintez jarayonining faollanishi kuzatiladi. Jo‘xori turkumining bashqa turlari
kabi Sorghum almum Parodi ham fotosintezning C 3 yo‘li xosdir. S h uning uchun
ham y etarli yorug‘lik ta’sirida o‘simliklarning y er ustki qismi massasining
ortishi jadal bo‘lib, yashil massa hosildorligi yuqori bo‘ladi [ 39 ] .
Ukraina sharoitida Sorghum almum Parodining me’yorda o‘sib
rivojlanishi uchun quyidagi o‘g‘itlardan bilan foydalanadilar: gektariga 20
tonna organik o‘g‘itlar,80 kg azotli, 45 kg fosforli va 45 kaliyli o‘g‘itlar
kiritilganida yaxshi natja berishi aniqlangan [57; 61].
V.V.Nikitin, S.R.Mustafaev [48] fikricha, Amudaryo o‘rta oqimi jongol
tuproqlari sharoitida Sorghum almum Parodi yaxshi vegetatsiya qiladi va u
ekilgan yili 2-3 marta, vegetatsiyaning ikkinchi yilida esa 4 martagacha qayta
o‘riladigan sifatli yem-xashak massasini hosil qiladi. Sorghum almum Parodi
Turkmanistonning qator mintaqalarida qand jo‘xori va makkajo‘xori (VIR-42)
bilan solishtirilib o‘rganildi va u xo‘jaliklarda foydalanish uchun istiqbolli ekin
ekanligi aniqlandi.
19](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_19.png?v=1)
![B. P. Radjbxandari, I.S. Belyuchenkolarning aytishicha, Sorghum almum
Parodiboshqa o‘simliklarga nisbatan tuproq sho‘rlanishiga ham chidamlidir,
ammo haddan tashqari sho‘r va qoloq tuproqli sharoitda fiziologik
jarayonlarning borishiga yomon ta’sir qiladi. Natijada o‘simlikning o‘sishi va
rivojlanishi jarayonlari ham yomonlashib, hosildorlik pasayib ketadi [ 54 ] .
B. A.Ivanovning [31] ma’lumotlariga ko‘ra ch orva mollari Sorghum
almum Parodining yashil massasini gullash davri tugaguncha bo‘lgan muddatda
yaxshi ist’emol qiladi, keyinchalik (generativ) poyalari tez dag‘allashadi va uni
ist’emol kilinishi keskin pasayadi. Eng qimmatbaho yashil massa to‘pgul hosil
bo‘lgan paytga to‘g‘ri keladi. Chunki bu paytda o‘simliklarda foydali organik
moddalarning miqdori ortadi. Shu bilan birga o‘simliklarning barglar bilan
qoplanishi ham 80-90% ni tashkil etishi kuzatiladi. Meva tugish paytiga
kelganda esa bu ko‘rsatkich 40-45 % ga pasayib ketadi.
Agar o‘simliklar vegetatsiyalanishi uchun sharoit qulay bo‘lsa, Sorghum
almum Parodini har 7-10 hafta mobaynida gullash boshlanishida, urug‘lar hosil
bo‘lib ulgurmasdan oldin o‘rish mumkin. Sorghum almum Parodining yuqori
biologik xususiyati biri o‘rilgandan keyin qayta o‘sish qobiliyati bo‘lib, uni bir
yilda uch martagacha takror o‘rib olish mumkin [101].
Parbery [95] Palmir (Kolumbiya) tadqiqot markazida Sorghum almum
Parodining biokimyoviy tarkibini dengiz sahidan 1006 m balandlikda o‘rtacha
harorat 24 0
C teng bo‘lgan va yog‘ingarchilikning miqdori yillik 1000 mm ni
tashkil qilgan sharoitida o‘sgan o‘simliklarda batafsil o‘rgangan.Ulaning
fikricha, Sorghum almum Parodining yashil massa tarkibida protein mikdori
12-15%, kletchaka 25-35 %, moy 3-5 % AEM – 50-55%, yelimligi 8-10, kul
miqdori 8-12% tashkil etadi.
Sorghum almum Parodi ning 100 kg yashil massasida 30 ozuqa birligiga
mavjud bo‘ladi. 1 ozuqa birligi teng yashil massa 113 gramm protein bilan
ta’minlanadi.
Sorghum almum Parodi Tojikistonning sug‘oriladigan tuproqlari
sharoitida yaxshi hosil beradi va undan sifatli yem-xashak tayyorlanadi.
20](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_20.png?v=1)
![Sorghum almum Parodi ning ro‘vaklash fazasida barglarning tarkibida xom
protein -15,8%, kletchatka -29,9%, kul -12,9% ni tashkil etadi.
I.A. Karimov va I.S. Belyuchenko larning [40] aytishicha, Tojikistonda
Sorghum almum Parodining hosil qilingan yaylovlardan o‘rib olingan yashil
massa tarkibida protein – 16,6%, yog‘lar – 2,2%, kletchatka – 29-31% tashkil
qiladi.
Ozuqaviyli k q immati jihatidan bu tur sudan o‘ti bilan bir qatorda turadi.
Lekin sudan o‘ti bilan Sorghum almum Parodi rivojlanishining bir xil
davrlarida, yashil massasi tarkibidagi sinil kislota ning miqdor i Sorghum
almum Parodi da nisbatan kam bo‘lishi aniqlangan .
A.V. Bogdan kabi olimlarning ma’lumotlariga ko‘ra, jo‘xorilarning
barcha turlari orasida Sorghum almum Parodi ning yashil massasida kam
mi q dorda sinil kislota to‘planadi [70] .
Kolumbiyada o‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, Sorghum almum
Parodi o‘simliklarida sianogen glyukozidi miqdorining ortishi tuproqqa kaliyli
o‘g‘itlarning kiritilishi bilan bog‘liqdir. O‘simliklar tarkibida sianogen
glyukozidining yuqori konsentratsiyada bo‘lish davomiyligi (vegetatsiyasining
to‘rtinchi haftasigacha) tuproqqa fosfor solmasdan azot va kaliy o‘g‘itlarining
kiritilishi natijasida uzoq muddat saqlanadi. Forforning kiritilishi glyukozid
miqdorini keskin pasaytiradi. Boshqa o‘g‘itlar ishlatilmasdan faqat fosfor
kiritilgan tajribalarda glyukozidning miqdori o‘simliklarning yoshiga qarab
pasayib borishi kuzatiladi [91].
V.V.Nikitin, S.Mustafayevlarning [48] yozishicha Sorghum almum Parodi
o‘simliklaridan yem-xashak sifatida foydalanilganida asosiy e’tibor o‘rish
muddatlarini tanlashga yoki mol boqish vaqtini belgilab olishga qaratiladi.
Chunki, o‘simlik yashil massasi tarkibidagi oziq moddalar chorva mollari uchun
yetarli bo‘lib, glyukozid miqdorining kamligi muhimdir.Bunda yashil massa
tarkibida sianidli glyukozidning miqdori 100 gramm quruq modda tarkibida 0
mg dan to 25 mg gacha bo‘lsa o‘simlikniy em-xashak sifatida ist’emol qilinishi
umuman xafvli bo‘lmaydi. Hatto 25-50 mg ham hayvonlarga kuchli ta’sir
21](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_21.png?v=1)
![etmaydi. Lekin glyukozid miqdorining 50-75 mg bo‘lishi xafvli hisoblanadi,
undan ortig‘i esa mol boqish uchun juda ham xafvlidir.
Sorghum almum Parodining o‘rilgan pichanida 3-4 soatdan keyin zaharli
moddalar shakarlar ta’sirida parchalanadi (shakarlar sinil kislota bilan birikib
zararsiz birikmalarni hosil qiladi).Yosh o‘simliklar o‘sgan sari tarkibidagi
shakarlar va boshqa organik birikmalarning miqdori ko‘payib, zaharlani
moddalar miqdori kamayib boradi [100 ] .
Sorghum almum Parodi ning o‘rilgan yashil massadan asosan siloslash va
pichan tay yo rlashda ishlatiladi. Sorghum almum Parodining yashil massasidan
yuqori hosildorlik olinadi. Namlik yetarli bo‘lgan tropik va subtropik
mintaqalarda har 6-8 haftada gektaridan 50-55 tonna yashil massa olish
mumkin. Hosildorlik bir yilida gektariga 200 tonna va undan ko‘proqni tashkil
etadi. Sorghum almum Parodi ko‘p tarqalgan bunday mintaqalarda urug‘larning
mahsuldorligi ham yuqori bo‘lishi kuzatiladi. Bir o‘rimda urug‘ hosildorligi 15
s/ga va undan ko‘proni tashkil etadi [ 6; 2 5 ]. Sorghum almum Parodi ro‘vagining
umumiy ko‘rinishi 1.1-rasmda ko‘rsatilgan.
Tojikistonda o‘stirilgan tropik ko‘p yillik bug‘doydoshlar issiq harorat
ta’sirida yaxshi o‘sib rivojlanadi va yer ustki qismidan yuqori hosil shakllanadi.
1964-1967-yillarda o‘tkazilgan tekshirishlar shuni ko‘rsatdiki, Sorghum almum
Parodi o‘simliklarining ekilgan yildagi bir yillik yashil massa hosildorligi
boshqa bir yillik jo‘xorilardan qolishmaydi. Aksincha, Sorghum almum Parodi
ko‘p marotaba o‘rilishi va yer uski qismida yuqori hosili yashil massa to‘plashi
bilan boshqa turlardan farq qiladi. Bu o‘simlikning bir yillik yashil massa
hosildorligi gektariga 1800-2000 sentnerni tashkil etadi [ 39 ].
22](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_22.png?v=1)
![1.1-rasm. Sorghum almum Parodi ro‘vagining umumiy ko‘rinishi.
V.V.Nikitin, S. Mustafa y evlarning [ 4 8] ma’lumotiga ko‘ra , Sorghum
almum Parodi beda va bermud o‘ti bilan ekilgan yili yashil massa h osilining
20% i beda va bermud o‘tiga va 50% h osildorlik Sorghum almum Parodi ga
to‘g‘ri keladi. Sorghum almum Parodining ikkinchi o‘rim yashil massa
hosilining miqdori birinchi va uchinchi o‘rim hosiliga nisbatan ko‘p bo‘lishi
hamda ular orasidagi farq gektaridan 180-190 tonnagacha oshishi kuzatiladi.
23](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_23.png?v=1)
![Sorghum almum Parodi o‘simliklaridan sug‘oriladigan y erlarda gektaridan
2100 s, yaylov y erdan esa 600-800 sentnergacha yashil massa hosili olish
mumkin [ 13 ].
I. S Belyuchenko, I. A. Karimov [24] larning aytishicha, O‘rta Osiyoda
o‘sadigan ko‘p yillik tropik bug‘doydoshlar yuqori urug‘ maxsuldorligiga ega
bo‘lib bir yilda ikki marotaba urug‘ hosilini olish mumkin. Turkmanistonda
vegetatsiyaning birinchi yilida Sorghum almum Parodining urug‘ ma h suldorligi
12 s/ga, ikkinchi yilda esa 15 s/ga ni tashkil etadi.
Sorghum almum Parodining O‘zbekiston sharoitida urug‘ hosildorligi
birinchi o‘rimda 9,7 s/ga ni tashkil qilsa, vegetatsiyaning ikkinchi o‘rida 15,5
s/ga ni tashkil etadi [48].
O‘rta Osiyo sharoitida Sorghum almum Parodining urug‘ hosildorligini
birinchi yili sharoitiga qarab 12-15 s/ga gacha , ikki yilda esa 20-22 s/ga gacha
oshirish mumkin. Tojikistondagi Y a van tumanining sug‘oriladigan y erlarida
Sorghum almum Parodining urug‘ h osildorligi 20 s/ga ni tashkil etdi [ 25; 5 4 ].
Umuman olganda Sorghum almum Parodi muhitning noqulay omillari
ta’siriga chidamli bo‘lgan, yuqori yashil massa va urug‘ hosili beradigan
ozuqabop o‘simlik hisoblanadi. Shu boisdan Sorghum almum Parodi kabi
noan’anaviy ozuqabop yem-xashak o‘simliklarining bioekologik,
morfofiziologik va biokimyoviy xususityatlarini introduksiya sharoitlarida har
tomonlama mukammal o‘rganish davr talabidir.
24](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_24.png?v=1)
![2. TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI
2.1. Tabiiy - iqlim sharoitlari
Quyosh radia t siyasi barcha tabiiy jarayonlarning negizi hisoblanadi.
Quyosh yiliga o‘rta hisobda 2389 soat nur sochib turadi [50; 51]. Samarqand
viloyatining tabiiy iqlim sharoiti, ayniqsa, Qo‘shrabod tumani iqlim sharoiti
issiq bo‘lib, bu o‘simlikni o‘sishi va rivojlanishi uchun yorug‘lik va issiqlik
yetarli,sababi bu usimlik issiqsevar o‘simlikdir. Qo‘shrabod tumani iqlimi va
namligi o‘rtacha bo‘lib, quyosh radiatsiyasining kuchliligi, sutkalik va
mavsumiy o‘zgarib turishi, kam bulutligi, uzoq davom etadigan jazirama issiq
va quruq yer mavsumi hamda bir muncha sovuq qish bilan tavsiflanadi. Tabiiy
sharoiti tekisliklarning pastligi, okean va dengizlardan uzoqligi bilan ajralib
turadi. Relyefning bunday murakkab va notekisligi sababli har bir hudud o‘ziga
xos tabiiy sharoitga ega.
Tadqiqotlar olib borilgan “Nekboy Elshod” fermer xo‘jaligi Nurota tog‘
tizmasining janubiy qismida joylashgan. Nurota tizmasi Qizilqumning qoldiq
tog‘lar bilan birgalikda O‘rta Osiyo tog‘larining g‘arbiy hududlari bilan
chegaralangan va sharqda Nurota, Turkiston tizmasining Jizzax yaqinidagi
Sangzor daryosi bilan chegaralangan, shimoliy-sharqda Sirdaryo cho‘llari bilan
shimoliy-g‘arbda esa Qizilqum cho‘li bilan tutashgan.
Nurota tog‘larinig davomiyligi, 200 km ga yaqindir u Sangzor
daryosining Temurlang darvozasi atrofidan boshlanib janubiy – sharqdan
shimoliy –g‘arbga cho‘zilgan.
Nurota tog‘lari, ikki tarmoqqa bo‘lingan, shimoliy yo‘nalishida Qo‘ytosh
va Nurota tog‘lari; Janubdan esa uncha katta bo‘lmagan tizmalardan
Xo‘bduntog‘, Qorachatog‘, Oqtog‘, Qoratog‘ va Baxiltog‘lar iborat tizmalardan
iborat [103].
Nurota tizmasining shimoliy yonbag‘rlari tuzulishiga ko‘ra o‘zaro keskin
farq qiladi. Shimoliy yonbag‘r ancha tik, qoyatoshli, relefi ancha o‘zgaruvchan,
janubiy yon bag‘ri esa ancha yotiq, qoyatoshlar kamroq, adirga asta –sekin
tutashadi [103].
25](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_25.png?v=1)
![Yog‘ingarchilik miqdori oylar bo‘yicha ham keskin farq qiladi. Tog‘ oldi
tekisliklarining pastliklarida yog‘ingarchilik tog‘li mintaqalarga qaraganda
ancha kam yog‘adi. Samarqand viloyatida o‘rta yillik yomg‘ir miqdori 345 mm
atrofida bo‘ladi [50]. Qishloq xo‘jalik ekinlarining vegetatsiyasi davrida
yog‘ingarchilikning eng kam bo‘lishi, asosan, iyul-avgust oylariga to‘g‘ri keladi.
Vegetasiya davri davomiyligi 230-240 kunga cho‘ziladi. Umumiy yog‘in
miqdorining 30-50% bahorga, 25-40% qishga, 10-412% qishga, 1-10% yozga
to‘g‘ri keladi.
Madaniy o‘simliklarning yetishtirish texnologiyalarini ishlab chiqishda
havo harorati katta ahamiyatga ega. Samarqand viloyati sharoitida samarali
harorat yig‘indisi 3800-4200 0
C ga to‘g‘ri keladi. Eng issiq iyul va sovuq yanvar
oylari hisoblanadi. Bu davrda yozda havo harorati +42, +43 0
C gacha ko‘tarilishi,
qishda esa -22-23 0
C gacha pasayishi mumkin.
Tuproq va iqlim sharoiti dehqonchilikning eng muhim omillaridan biridir
va hosildorlikni belgilovchi asosiy shart-sharoitlardan biri hisoblanadi. Iqlim
sharoiti agrotexnik sharoitlarning barcha qirralarini ochib beruvchi omillardan
hisoblanadi [51].
Tadqiqot ishlari o‘tkaziladigan maydon Samarqand viloyati Qo‘shrabod
tumani Jobutoy qishlog‘ida ekildi va tajriba o‘tkazildi. Bu hududda apreldan to
oktyabrning boshlarigacha kuzatiladigan iqlim sharoitlari Sorghum almum
Parodining o‘sish va rivojlanishi uchun eng qulay palla hisoblanadi. Ammo bu
muddatlarda har bir oyning iqlim sharoiti bir-biridan forq qiladi. Asosiy ekin
sifatida Sorghum almum Parodi o‘simligini aprelning birinchi o‘n kunligida
ekish, urug‘larning unish va o‘sishi uchun eng qulay muddat hisoblanadi.
Aprel oyi Sorghum almum Parodining o‘sishi va rivojlanishi, ayniqsa
tuproqlarining shakllanishi uchun qulay iqlim sharoitidir. Yoz oylari iyun-iyulda
yog‘ingarchilik deyarli bo‘lmasligi, havo haroratining yuqori bo‘lishi va
ekinlarni sug‘orish uchun suv manbalarining va havo nisbiy namligining kam
bo‘lishi, o‘z navbatida, tuproq qurg‘oqchiligini keltirib chiqaradi. Umuman,
Sorghum almum Parodi o‘simligi qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lsada, bu
26](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_26.png?v=1)
![muddatlardagi iqlim sharoiti o‘simlikning interaktiv organlarini hosil bo‘lishiga
ta’sir etishi mumkin. Bu davrda ayrim kunldari maksimal harorat darajasi
+42+43 0
Cgacha yetadi. Shunday bo‘lsada, Sorghum almum Parodi o‘simligi
takroriy yoki ang‘iz ekini sifatida ham ekish mumkin.
Ko‘p yillik ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, avgust oyida, havo harorati
yuqori va yog‘ingarchilik juda kam yoki umuman bo‘lmaydi. Quruq kunlari
sodir bo‘ladigan maksimal harorat iyulga nisbatan kamroq bo‘ladi. Bu vaqtda
sug‘orish orqali tuproqning namligi ChDNS nisbati 70% dan kam bo‘lmagan
holda saqlab urishga yaxshi natija beradi [50; 51].
/
2.1 -rasm. Tajriba dalasining umumiy ko‘rinishi.
Ko‘p yillik ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, asosan, sentyabr oyida
o‘simliklarning vegetatsiya jarayoni davom etadi. Bu davrda maksimal harorat
25-30 0
C dan oshmaydi, minimal harorat 10-12 0
C dan pastga tushmaydi. Bu esa
27](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_27.png?v=1)
![ang‘izda ekilgan Sorghum almum Parodining o‘sishi, rivojlanishi va hosil
elementlarining shakllanishi uchun qulay.
Oktyabr oyining ikkinchi yarmidan boshlab havo harorati keskin pasaya
boshlaydi. Ikkinchi o‘n kunlikning boshlarigacha ang‘izda ekilgan Sorghum
almum Parodining ikki marta yashil massa va don olish mumkin. Gullash
davrida o‘rib olingan Sorghum almum Parodidan esa silos tayyorlanadi.
2.2. Dala tajribalari maydonining tuproqlari
Samarqand viloyati tuproqlari xilma-xil bo‘lib, eng katta maydonlar
(sharqiy qismi) da och tusli bo‘z tuproqlar keng tarqalgan. Markaziy qismlarda
tipik bo‘z tuproqlar, daryo atroflarida esa o‘tloq, o‘tloqi-botqoq, bo‘z-o‘tloqi
tuproqlar mavjud. Bu tuproqlarning aksariyati eskidan sug‘oriladigan,
dehqonchilik qilib kelinayotgan tuproqlardir [19]. Qo‘shrabod tumani tuproqlari
esa namligi o‘rtacha va bazi joylarda namlik ancha pastroq, lekin issiqsevar
o‘simliklar yaxshi o‘sadi.
Aniqlashicha Nurota tog‘lari hududi va atrofida 4 xil tuproqlar rivojlangan
va shakllangan [103].
1. Avtomorf cho‘l kulrang va cho‘l qumli tuproqlar.
2. Gidromorf cho‘l sho;rlangan tuproqlar
3. Aftomorf ochiq bo‘ztuproq hamda tipik va tog‘ bo‘z tuproqlar.
4. O‘rta tog‘ to‘q qo‘ng‘ir tuproqlar.
Cho‘l balandlik pog‘onasi Nurota tog‘laridan shimoliy va g‘arbiy
hududlarni egallaydi. G‘arbiy qismida kulrang-qo‘ng‘ir, shimoliy taraflarida esa
qumli va turlangan tuproqlar uchraydi. Cho‘lda sho‘rxoklar va g‘ovak qora
sho‘rlar mavjud.
Nurotatog‘ etaklarining g‘arbiy qismida “gipsli cho‘l” tuproqlari rivojlangan va
shuvoq farmatsiyasi bilan band, ba’zan ilmiy adabiyotlarda bu maydonlar yuqori
cho‘l nomi bilan ataladi [87].
Adir balandlik pog‘onasi Nurota tog‘i shimoliy qismi etaklari va tog‘oldi
maydonlarini hamda Nurota vodiysining dengiz yuzasidan 500-1500 metr
balandlikdagi joylar egallaydi. Tuproq hosil qiluvchi jinslar lyosslangan
28](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_28.png?v=1)
![dag‘alskeletili yotqiziqlar hisoblanadi. Mexanik tarkibiga ko‘ra soz tuproqlar
maydachangsimon va og‘ir loy tuproqlarga boradi [19].
Tog‘ bo‘ztuproqlar tarkibida 3-4% gumus bo‘lib, tipik bo‘ztuproqlardan
balandroqda (1500 metrgacha) bo‘lib, ular bug‘doyiqli –efemeroid farmatsiyalar
rivojlanadi. Lyos qatlami qalin emas, suvayirg‘ichlarda ona jinslar ochilib qoladi
[9].
Tog‘balandlik pog‘onasi dengiz yuzidan 1500-2169 metrgacha
balandliklarni egallaydi. Tuprog‘i to‘q kulrang tuproqdan iborat, ba’zan qo‘ng‘ir
tuproqlar ham uchraydi. O‘simlik qoplami bug‘doyiq har xil o‘tli va qipchoqli
farmatsiyalardan tashkil topgan, tuproq tarkibida (0-10sm. chuqurlikda) 4-7%
gumus bo‘ladi[19].
Nurota tog‘larining tuprog‘i ko‘pchilik hollarda shag‘altoshlarga boy
bo‘lganligi uchun tuproq garizontlari aniq ajralib turmaydi va barcha
chuqurliklarda shag‘al toshlar ko‘proq uchraydi [87].
Umuman , Samarqand viloyatining Qo‘shrabod tumani tuproq-iqlim
sharoiti Sorghum almum Parodini yetishtirish uchun qulay bo‘lib,
sug‘oriladigan mintaqada bir yilda uch marta, lalmi sharoitida esa bir o‘rib
sifatli yashil massa va don hosili olish mumkin.
2.3. Tadqiqot obyekti
Tadqiqotlarimizda obyekt sifatida Sorghum almum Parodi ( Kolumb o`ti )
navi tanlab olindi. Kolumb o`ti yoki Sorghum almum Parodi - bug‘doydoshlar
( Poaceae ) oilasining jo‘xori ( Sorghum) turkumiga mansub ko‘p yillik yem-
xashak o‘simligi. Sorghum almum Parodi jo‘xorining Sudan o‘ti ( S. sudanense )
turining g‘umay ( S.halepense ) ishtirokida chatishtirilishi natijasida paydo
bulgan tabiiy gibrid hisoblanadi. Uni 1943-yilda Argentina botanigi L. Parodi
fanga kiritgan. Kolumb o`ti yoki Sorghum almum Parodi o‘simliklarining
umumiy ko‘rinishi 2.2-rasmda ko‘rsatilgan.
29](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_29.png?v=1)
![2.2-rasm . Sorghum almum Parodi o‘simliklarining umumiy ko‘rinishi .
2.4. Tadqiqot uslublari
Dala tajribalari Samarqand viloyati Qo‘shrabod tumani Jobutoy qishlog‘i
hududidagi “Nekboy Elshod” fermer xo‘jaligi yaylov maydonlarida o‘tkazildi.
Laboratoriya tahlillari botanika va o‘simliklar fiziologiyasi kafedrasining
laboratoriyasida amalga oshirildi. Tajriba maydonini tanlash va tajriba o‘tkazish,
tuproq va o‘simliklarning namunalarini olish va tahlil qilish, fenologik
kuzatishlar O‘zPITI [30] metodlari va Samarqand qishloq xo‘jaligi instituti
olimlarining tavsiyalari asosida amalga oshirildi.
30](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_30.png?v=1)
![Tajriba maydonlarida bajarilgan barcha agrotexnik tadbirlar, tuproq
unumdorligini oshirishga qaratilgan jarayonlar: yerlarni shudgorlash, tekislash,
chel olish, yerlarni ekishga tayyorlash, ekish, begona o‘tlarga qarshi kurash,
kasallik va zarakunandalarga qarshi choralar qo‘llash kabi agrotexnik jarayonlar
shu mintaqada keng qo‘llanilayotgan uslublar asosida, o‘rganilayotgan
o‘simliklarning biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirildi.
Tajriba o't k azilgan yer maydoni kuzda shudgor qilindi. Erta bahorda
tuproq yetilishi bilan baronalash o'tkazildi. Saralab terilgan urug'lar 2021-2022
yillarda 10-apreldan 31-aprelga qadar har besh kun muddatda tekis yerga ekildi.
Shuningdek tajribalarimiz har bir ekish muddatida ikkita variant asosida olib
borildi, ular quydagilar: sochma ekish va qatorlab ekish. Sochma ekish
variantida urug‘lar sochma usulda, qatorlab ekish variantida esa urug‘lar qator
oralari 50 sm qilib tekis yerga ekildi.
Bu ko‘rsatkichlar Sorghum almum Parodida 7-8 ta chin barg paydo
bo'lishi fazasidan boshlab o‘simliklarning pishish fazalari oralig'ida har 10
kunda o'tkazildi.
O‘simliklardagi quruq moddalar miqdori - quritish shkafida doimiy
og‘irlikkacha quritish orqali [ 60 ] , fotosintezning sof mahsuldorligi
A.A.Nichiporovich [ 47 ] uslubi asosida aniqlandi.
O‘simliklarning ontogenezda bioekologik xususiyatlarini va mavsumiy
rivojlanish maromoni o‘rganish I.N. Beydeman [20] va I.G.Serebriyakov [59]
uslublarida bajarildi.
Tajribalar natijasida olingan ma'lumotlar B.A.Dospexov [ 29 ] usuli asosida
matematik tahlil qilindi.
31](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_31.png?v=1)
![3. TADQIQOT NATIJALARI
3.1. Sorghum almum Parodining o‘sish jadalligi
O‘simliklarning o‘sish jarayoni ular hayotining faollik darajasini
ko‘rsatuvchi eng muhim jarayonlardan biri hisoblanadi. Chunki bu jarayon
o‘simlik tanasida barcha fiziologik va biologiyaviy reaksiyalar natijasida sodir
bo‘lib, yaqindan yangi hujayralarning organlarning hosil bo‘lish va ularning
umumiy quruq massasining ortib borishi bilan tavsiyalanadi. Donli ekinlar
jumladan, Sorghum almum Parodi o‘simliklari ham o‘suv davrida bir necha
genologik davrlarni o‘tish aniqlashgan. Har bir davr tuzilishi ko‘rinishi va sifat
jaroyonidan bir biridan farq qiladi. Don ekinlarida quydagi genologik davrlar
mavjud: maysalanish, to‘planish, nayo‘rash, boshlanish (rivojlanish), gullash va
pishish. Har bir yangi davrga 10% o‘simlik o‘tganda navbatdagi davrning
boshlanish qayd qilinadi, agar 75% o‘simlik o‘tganligi aniqlansa, demak bu
davrga o‘simlik to‘la o‘tgan deb hisoblanadi. Rivojlanish davrlarining
almashinuvi o‘simliklarda yangi organlarning paydo bo‘lishi bilan ifodalanadi
[71].
Sorghum almum Parodi o‘simliklari lalmi sharoitida o‘sishib
rivojlanishi uchun suv va unda y erigan oziq moddalarni bahorgi yomg‘irlar
hisobiga hosil bo‘lgan namlik orqali asta sekin o‘zlashtiradi. Bundan tashqari
shudring orqali ham ertalab va kechqurun suv bilan t o‘ yinadi. Suv hayotiy
jarayonlar uchun zarur omil hisoblanib, barcha fiziologik va biokimyoviy
jarayonlarda qatnashadi. O‘simlik urug‘lari muayyan namlik bo‘lganidagina
unadi, uning o‘sishi va rivojlanishi ham etarli namlik bo‘lganida amalga oshadi.
Suv fotosintez va nafas olish, mineral oziqlanish, o‘simlik tanasining turgor
holati, moddalar transporti kabi jarayonlarda bevosita ishtirok etadi. Suv
o‘simlik tanasining haroratini mo‘tadillashtiradi. O‘simlik organizmida sodir
bo‘ladigan barcha hayotiy jarayonlarning jadalligi ularning suv bilan
ta’minlanganlik darajasiga bog‘liq bo‘ladi.
32](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_32.png?v=1)
![ko‘p sondagi barglar bilan qoplan adi. Sorghum almum Parodi individual
rivojlanish davrlarida bir qator organogenez bosqichlarini o‘taydi va ularning
har qaysisi yangi organlarning hosil bo‘lishi hamda organlarning tuzilishidagi
o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. F.M. Kuperman va Ye.I.Rjanovalarning [42]
tavsiyasiga ko‘ra, jo‘xori turkumi vakillarining o‘suv davri quyidagi rivojlanish
fazalariga: urug‘larning bo‘rtishi, unib chiqish yoki maysalash, tuplanish,
naychalash, ro‘vaklash, gullash va yetilish (sut pishiqlik,mum pishiqlik,to‘la
pishiqlik) davrlarga bo‘lib o‘rganiladi. Shu sababdan Sorghum almum
Parodining ontogenez bosqichlarini ham yuqoridagi tartibda o‘rgandik.
Sorghum almum Parodi o‘simliklarida tuplanish va tuplanish energiyasi
urug‘ning yirikligiga, oziqlanish maydoniga, tuproq namligiga, ekish muddatiga,
tuproqning ishlash sifati va unumdorligiga, yorug‘likka, haroratga hamda
o‘g‘itlashga bog‘liq bo‘ladi. Tuplanish davrida poya rivojlanib boshlaydi.
Naychalashning boshlanishida esa bosh poya bo‘g‘in oralig‘i cho‘zilib boradi va
poyaning birinchi bo‘g‘ini sezila boshlaydi. Sorghum almum Parodida
o‘simliklar unib chiqqanidan keyin 46-47 kun o‘tgach naychalash boshlandi.
O‘simliklar naychalash fazasiga to‘liq o‘tganida asosiy poyaning bo‘yi o‘rtacha
117-118 sm ni, barglar soni 8-9 tani tashkil etdi. Naychalash davrida dastlab
pastki bo‘g‘in oralig‘i uzayib boshladi. Keyin ikkinchi bo‘g‘in oralig‘i o‘sib
boshladi va birinchi bo‘g‘indan uzunroq bo‘ldi. Navbatdagi uchinchi bo‘g‘in
ikkinchisidan uzunroq bo‘lishi kuzatildi. Shu tartibda naychalash davrining
oxirigacha o‘simliklarda 4-5 ta bo‘g‘in hosil bo‘ldi.
Yuqori barg qinidan ro‘vakning uchdan bir qismi ko‘rinishi bilan
ro‘vaklash fazasi boshlanadi. Naychalashdan ro‘vaklash fazasigacha poyalar,
barglar jadal o‘sadi, ro‘vak shakllanadi. Shuning uchun o‘simliklarning bu
davrda oziq moddalariga va suvga bo‘lgan talabi ortadi . Sorghum almum
Parodida ham jo‘xori turkumining boshqa vakllari kabi chetdan changlanish
u s tunlik qiladi. Sorghum almum Parodining to‘pguli uzunligi 35-45 smga
yetadigan ro‘vak to‘pgul bo‘lib, har bir shoxning oxiridagi boshoqchalarda
gullar ikkitadan yoki uchtadan joylashadi. Gullash akronetal tartibda.
38](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_38.png?v=1)
![Qishloq xo‘jalik ekinlarining o‘sish va rivojlanish jarayonida
fotosintezning sof mahsuldorlik darajasi muhim ahamiyatga ega. CHunki,
fotosintezning sof mahsuldorligi o‘simliklarning biologik hosil darajasini
belgilaydigan eng muhim ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi.
Fotosintez jarayonida hosil bo‘lgan va to‘plangan organik moddaning
umumiy miqdori bir qancha omillarga bog‘liq, u muayyan ekologik muhit,
navlarning biologik xususiyatlari, qo‘llanilgan agrotexnologik tadbirlarning
natijasiga bog‘liq holda o‘zgaradi [43; 62; 71] . Shu boisdan Samarqand
viloyatining Qo‘shrabod tumani lalmi sharoitida Sorghum almum Parodi
o‘simliklarida fotosintez jarayonining sof mahsuldorligi turli vegetatsiya
davrlarida aniqlandi. Olingan natijalar 3-rasmda keltirilgan.
Sorghum almum Parodi o‘simliklarida fotosintezning sof mahsuldorligi
uning biologik xususiyatlariga bog‘liq holda vegetatsiyasining turli davrlarida
turlicha ekanligi aniqlandi. Vegetatsiyaning dastlaki tuplanish davridan to
gullash davrigacha barcha variant o‘simliklarida fotosintezning sof
mahsuldorligi ortib bordi. Vegetatsiyaning so‘ngida ya’ni,sut pishiqlik davridan
to‘la pishiqlik davriga borgan sari fotosintezning sof mahsuldorligining ham
kamayib borishi kuzatildi. Lalmi sharoitlarida Sorghum almum Parodining
fotosintez sof mahsuldorlik ko‘rsatkichlari 24-aprel kuni ekilgan o‘simliklarda
boshqa muddatlarda ekilgan o‘simliklarga nisbatan yuqori, 31-aprel kuni ekilgan
o‘simliklarning fotosintez sof mahsuldorligi esa boshqa muddatlarda ekilgan
o‘simliklarga nisbatan eng past ko‘rsatkichga ega ekanligi aniqlandi.
Shuningdek, 10-apreldan 31-aprelgacha bo‘lgan muddatlarda ekilgan
o‘simliklarning barchasida fotosintezning sof mahsuldorlik ko‘rsatkichlari
sochma ekilgan variant o‘simliklariga nisbatan qatorlab ekilgan variant
o‘simliklarida yuqori bo‘lishi aniqlandi.
O‘simliklarning dastlaki tuplanish davrida o‘tkazilgan tadqiqotlar
natijasida 10-aprel kuni ekilgan o‘simliklarning fotosintez sof mahsuldorligi
sochma ekilgan variantimizda 5,04 g/m 2
.sutkani, qatorlab ekilgan variantimizda
5,10 g/m 2
.sutkani tashkil etdi. 17-aprel kuni ekilgan o‘simliklarning fotosintez
43](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_43.png?v=1)
![o‘simliklarda kuzatilib, bu ko‘rsatkich sochma ekilgan variant o‘simliklarida 10,26
g/m 2
.sutkani, qatorlab ekilgan variant o‘simliklarida esa 11,20 g/m 2
.sutkani tashkil
etishi aniqlandi.
Tajribalarimiz natijasida lalmi sharoitida Sorghum almum Parodi
o‘simliklarining o‘sishi va hosildorligi turli fiziologik jarayonlarning, ayniqsa
fotosintezning muhit sharoitlariga moslashishiga bog‘liq bo‘lishi aniqlandi.
C h unki, fotosintez o‘simlik organizmidagi asosiy jarayonlardan biri bo‘lib, uning
dinamik holati ichki va tashqi omillarning uzviy ta’siri bilan belgilanadi . Muhit
sharoitlarining har qanday o‘zgarishi birinchi navbatda fotosintez jarayonlarining
jadalligi va yo‘nalishiga ta’sir qiladi. Bu esa o‘z navbatida o‘simlikning o‘sishi,
rivojlanishi va fotosintez sof mahsuldorligining o‘zgarishlariga olib keladi.
3.4 Sorghum almum Parodining urug‘ va yashil massa hosildorligi
Sorghum almum Parodi va boshqa jo‘xori avlodining ko‘pgina turlari
kserofit sharoitlarda, quruq va yarimquruq tropik va subtropik hududlarda
tarqalgan. S h uning uchun ko‘pgina turlari qurg‘oqchilikga va tuproqning
sho‘rlanishiga chidamli bo‘ladi. Jo‘xorilar – qisqa kun o‘simliklari hisoblanadi,
ammo har xil turlarida yorug‘ kunning uzunligiga munosabati har xil bo‘ladi.
Jo‘xori turkumi vakilarining urug‘ mahsuldorligi yuqori temperatura bilan quyosh
radiatsiya orasida korrelyativ aloqaga bog‘liq bo‘ladi. Jo‘xorilar uchun optimal
foto davr sutkada 10-11 soatni tashkil etadi. Bunda vegetativ va reproduktiv
bosqichlarning davomiyligi bir xil bo‘ladi. Foto davrning pasayishi yoki ko‘payishi
rivojlanishni sekinlanishiga olib keladi [22].
Lalmi sharoitida yetishtirlgan Sorghum almum Parodi ning yashil massa
hosildorligi 2021-2022-yillarda aniqlandi. Tadqiqot olib borilgan yillarda
Sorghum almum Parodining yashil massa hosildorligi ekish muddatlari va ekish
usullari bo‘yicha bir-biridan farq qilishi kuzatildi. Ya’ni 10-apreldan 31-aprelgacha
bo‘lgan muddatlarda ekilgan o‘simliklarning barchasida yashil massa hosildorligi
sochma ekilgan variant o‘simliklariga nisbatan qatorlab ekilgan variant
o‘simliklarida yuqori bo‘lishi aniqlandi. Shuningdek, Sorghum almum Parodi
48](https://docx.uz/documents/ec129b59-f75e-4f3d-9e33-f97d1a94df7d/page_48.png?v=1)
Sorghum almum parodining lalmi sharoitida o‘sish va rivojlanish xususiyatlari