Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 35.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sotsial institutlar- Jamiyat yaxlit tizimi sifatida Jamiyatning sotsial strukturalari ijtimoiy o‘zgarishlar

Купить
Sotsial institutlar- Jamiyat yaxlit tizim i sifatida Jamiyatning sotsial strukturalari ijtimoiy o`zgarishlar Reja: 1. Sotsial munosabatlar. 2. Sotsial munosabatlarning turlari. 3. Begonalashuv va uning asosiy turlari. 4. Begonalashuv va tanazzull. 5. Milliy mafkura - ijtimoiy munosabatlarning muhim tarkibiy qismi 1. Sotsiologiya fani tizimida sotsial munosabatlar juda muhim o’rin kasb etadi. CHunki u orqali jamiyat a`zolari bir-birlari bilan ma`lum bir muomala va ijtimoiy hamkorlikka intiladilar. Sotsiologiyadagi bu maxsus soha o’zining o’ta dolzarbligi va muhimligi bilan boshqa muammo va masalalardan ajralib tursada, u hali mutaxassislar tomonidan to’liq ilmiy va sistemali ravishda o’rganilmagan hamda ilmiy adabiyotlarda etarli darajada yoritilmagan. Bu salbiy yo’lning asosiy sabablaridan birinchisi, avvalo sobiq Ittifoq falsafiy – sotsiologik adabiyotlarida bu masalaning bir yoqlama talqin qilinganligi bo’lsa, ikkinchisi esa ilg’or g’arb ijtimoiy adabiyotlarining, bu sohasi bo’yicha to’liq tadqiqot ma`lumotlarining bizda yo’qligidir. Sotsial munosabatlar tushunchasining o’zi hali sotsiologiya fanida aniq va bir ilimiy ta`rifi hozircha o’z ifodasini topgani yo’q. Avvalambor, shuni ta`kidlash zarurki, sotsial munosabatlar ko’pincha ijtimoiy munosabatlar tushunchasi bilan tenglashtiriladi yoki sotsial munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning bir xususiy ko’rinishi deb talqin qilinadi. Mavjud adabiyotlarni chuqurroq tahlil qilinadigan bo’lsa, shunday xulosaga kelish mumkinki, yuqorida ko’rsatilgan fikrlarda qimmatli asoslar borligini bilsa bo’ladi. Sotsial munosabatlar tushunchasi ko’pgina adabiyotlarda 2 xil darajada: keng va tor ma`noda talqin qilingan. Keng ma`noda tushunish – sotsial munosabatlarni butun bir ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan tenglashtirishdir va ular orasidagi farqlarga ko’p e`tibor bermaslik bilan bog’liqdir. Tor ma`noda sotsial munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning bir muhim elementi va turi deb interpretatsiya qilinadi. Sotsial munosabatlar keng ma`noda quyidagicha ta`rif bilan belgilangan. Sotsial munosabatlar bu tabiat hodisalaridan o’laroq bo’lib, unda ijtimoiy munosabatlarning butun bir tizimi mujassamlashgandir. O.Kont o’zining pozitivistik ta`limotida sotsial munosabatlar muammolarini xuddi biologik hodisalar metodi bilan o’rganish printsiplarini keng targ’ib qiladi. Pozitivistik-naturalistik yo’nalishning ashaddiy raqibi bo’lgan fenomenologik sotsiologiya sotsial hayot va sotsial munosabatlarni bunday usulda talqin qilganligi uchun O. Kont va uning izdoshlarini keskin tanqid qiladi. Naturalizmning va jiddiy kamchilik va hatoliklarini bartaraf etish uchun fenomenologik sotsiologiya inson ongining faolligi bu muammolar echimining asosiy omilidir deb isbotlashga intiladi. Bu yo’nalish vakillarining fikricha faqatgina inson va uning tafakkuri tufayli sotsial voqelikni hamda sotsial munosabatlarni konstruktsiyalash (yaratish) mumkin bo’ladi. CHunki sotsial reallik va sotsial munosabatlar insonning interpretatsion faoliyati orqaligina vujudga keladi. Fenomenologik sotsiologiyaning taniqli vakillaridan biri D. Silverman yuqoridagi g’oyalarni asoslash uchun pozitivistik sotsiologiya nazariyasini tanqid qiladi. Albatta, bu ijtimoiy fikrlar vujudga kelgandan beri ancha vaqtlar o’tdi, yangi jug’rofiy-siyosiy maqomlar paydo bo’ldi. eng muhimi esa totalitar tuzum barham topib, yangi davlatlar vujudga keldi, yangi jamiyatda bir partiyaviylik hukmronligi emirildi va mustaqil suveren davlatlar barpo bo’ldilar. endi esa jamiyatdagi jarayonlarni, jumladan sotsial munosabatlar muammolarini keng plyuralistik printsip orqali tadqiq qilish davri keldi. Bu tamoyil orqali, sotsial munosabatlarning muammo va vazifalarini turlicha tahlil qilish imkoniyati tug’ildi. Ushbu ijobiy imkoniyatlarning hosili sifatida respublikamizda sotsial munosabat muammolari jahon ilmiy tafakkurining har-xil yo’nalish natijalari asosida tadqiq qilinayotganligini ajratib ko’rsatish mumkin. Xulosa qilib aytganda, sotsial munosabatlar muammosini yangi, yuqori ilmiy darajada tadqiq qilish imkoniyatlari vujudga keldi. endi bu muammoni konkret sotsiologik tadqiqot bilan o’rganish joizdir. CHunki sotsiologiya nafaqat bu muammonigina emas, balki butun ijtimoiy hayot jarayonlarni keng qamrovda kompleks harakterda va amaliy natijalar asosida chuqur tadqiqot qiladi. 2 . Sotsial birdamlik tushunchasi sotsial munosabatlar tizimida muhim o’rin tutadi. CHunki birdamlik - bu ko’pgina ma`naviy omillarning majmuasidan tashkil topgan sotsiologik kategoriya bo’lib, u ijtimoiy hayotda faoliyat ko’satayotgan insonlarning ijtimoiy taraqqiyot masalalarini hal qilishlaridagi hamkorligining ko’rinishidir. Avvalom bor shuni ta`kidlab o’tishimiz joizki, sotsiologiya faniga bu termin sotsial jipslashuvni bildiradigan tushuncha sifatida birinchi bo’lib O.Kont tomonidan kiritilgan edi. Bu muammoga ko’gina mutafakkilar o’zlarining keng etiborlarini qaratganlar. Ayniqsa e.Dyurkgeym, G.Spenserlar bu muammoni chuqur tahlil qilganlar, lekin ular o’z tadqiqotlarini turli xil yo’nalishlarda olib borganlar. e.Dyurkgeymning fikricha, sotsial birdamlik, bu axloqiy printsip va oliy universal qadriyat bo’lib, u jamiyatning har bir a`zosi tomonidan tan olinadi. E.Dyurkgeymning ta`kidlashicha,industralizatsiya tufayli jamiyatning ko’rinishi ham o’zgardi va bu kishilarda uning imkoniyatlariga nisbatan ishonchsizlikni paydo qildi. e.Dyurkgeymning fikricha, jamiyat hayoti uchun eng muhimi bu –sotsial birdamlikdir. O’zining klassik asar bo’lmish – “O’z joniga qasd qilish”da shuni aniqladiki, bu salbiy hodisaning asosiy sababi bo’lib sotsial birdamlik tuyg’ularini kamayishi xizmat qiladi. Katolitsizmdan farqli o’laroq, protestant mazhabida individualizmga aktsent qaratish anomiyani rivojlanishiga jiddiy turtki berdi. SHuning uchun bu mashabda o’z joniga qasd qilish ko’payib ketdi. O’zining boshqa bir asari – “Ijtimoiy mehnatning taqsimoti”da u shunday holatni ta`kidlaydi: industrial’gacha bo’lgan jamiyatda sotsial birdamlik jamiyatning mexanik xissiyotlari, ayniqsa diniy mansublik va uning tuyg’ulari asosida ta`minlangan. Bunday jamiyatda kishilar universal bo’lishi, barcha kerakli nasalarni o’zlari yaratishgan:oziq-ovqat etishrish, mehnat qo’llari va kiyim-kechak ishlab chiqarish kabilarni. SHuning uchun ular jamoaviylikka mansub bo’lishgan va o’z tuyg’ulari bilan o’zaro bahamlashishgan. Sanoatlashgan jamiyatda u ijtimoiylashuvning muqarrarligini xis qiladi. endi kishilar tor sohalarga ixtisoslasha boradilar. Bu ixtisosliklar dinga ham ta`sir ko’rsata boshlaydi. Sanoatlashish asosida rivojlangan jamiyatlarda din endi kichik jihatlarda namoyon bo’la boshlaydi va kichik bo’laklarga:uy, oila, ish kabilarga ajralib ketadi. E.Dyurkgeym fikricha, industrial jamiyatdagi sotsial birdamlikka ikkita omil salbiy ta`sir ko’rsatadi:mexanik birdamlik va xizmat joyida o’rtoqlik ruxini topish harakatlari. Industrialgacha bo’lgan jamiyatda esa sotsial birdamlik mexanik xissiyotlar asosida, diniy mansublik negizida ta`minlanar edi. 1 O.Kont va G.Spenserlarning tadqiqotlarida sotsial birdamlikning asosini iqtisodiy mafaatlar tashkil qilish markaziy o’rinni egallaydi. G.Spenser o’zining birdamlik ta`limotida majburiy va ko’ngilli birdamlikni ajratib ko’rsatadi. Uning fikricha, kishilik jamiyati o’z rivojlanish yo’lida ikkita harbiy va sanoat davrlariga bo’linadi. Butun hayot bu erda intizomga asoslangan. Sanoat turidagi jamiyat esa osoyishta ijtimoiy hamkorlikning erkin shakllarini ifoda etadi. Muammoning xuddi ikkita jihatga ajratib tahlil qilinishni D.Dyurkgeymning ham ilmiy faoliyatida ko’rish mumkin. U o’z ta`limotini mexanik va organik birdamlikka ajratadi. Rivojlanmagan va eski jamiyatlarda hukumronlik qiladigan birdamlikni Dyurkgeym mexanik birdamlik deb ataydi. Mexanik birdamlik - bu «jamoa turidagi» birdamlik bo’lib, u bu jamoadagi individlarning o’xshashliklari bilan belgilanadi va ular tomonidan ijtimoiy vazifalar bir xil turda bajariladi. Jamiyatda ijtimoiy mehnatning taqsimlashishi tufayli individlar maxsus vazifalarini bajaradilar va bu hislatlar sababli jamiyat jonli organizmni eslatadi. SHu jamiyatda vujudga kelgan yangi turdagi birdamlikni Dyurkgeym organik birdamlik deb ataydi. Mehnatning taqsimlanishi individlarda o’zlariga xos qobiliyatlarning rivojlanishiga omil bo’ladi. endi har bir individlarning o’zi esa bir-birlariga bog’liq bo’ladilar va ular sotsial munosabatlarning yagona tizimi orqali birdamlik tuyg’ulariga erishadilar. Ko’pgina g’arb olimlari ijtimoiy mulkka asoslangan kooperatsiyaning ser mahsulligini inkor etib keladilar. Ularning fikricha, butun jamiyat bilan ishlab chiqarish vositalarini guruhlar mulki qilib berish kerak. Agar ishlab chiqarish vositalari ijtmoiy mulk xususiyatiga ega bo’lsa, «ma`muriyat» xalqdan ajralib qoladi va shu sabab tufayli byurokrat boshqaruvchilar tashkiloti vujudga kelishi mumkin. O’z-o’zidan tabiiyki, bu jarayonlar natijasida ishchilar o’z mehnatlaridan mafaatdorlikni his qilmaydilar. 1 Introduction to Sociology. Р.41 Mazkur taxminlarning aksariyati o’z isbotlarini topdilar. Ayniqsa, yarim mustamlakachilik davrida, bizning diyorda soxta birdamlik asosidagi kooperatsiyalashtirish ko’plab salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Mehnatning ijtimoiy taqsimoti va kooperatsiya niqobi ostida bizning xudud xom-ashyo etishtiradigan respublikaga aylandi. Jamiyatimizda tub ma`nodagi birlashma jarayoni faoliyat ko’rsatmadi. Iqtisodiy va taqsimot munosabatlari. Jamiyat ijtimoiy tarkibida har bir shaxs qaysi ij timoiy guruhga va undagi hududiy, tarmoq (soha) va ijti moiy mavqe yo’nalishiga mansubligi bilan harakterlanadi. Bulardan tashqari yana, shaxs jinsi, yosh jihati, ommaviy ahvoli, ijtimoiy kelib chiqishi, milliy mansubligi, ma`lumoti, ilmiy darajasi kabi parametrlar bilan ham o’rganiladi. Hozirgi bozor munosabatlariga o’tish davrining iqtisodiy qiyinchiliklari ijtimoiy guruh va ayrim shaxslar qanchalik moddiy imkoniyatga egaligi, jamg’arma mablag’i miqdori kabi tomonlarni o’rganishni ham talab etadi. Hozirda ijtimoiy munosabatlarda jamiyatimiz uchun mutlaqo yangi bo’lgan asoslar yaratilmoqda. Xususiy mulkchilikka asoslangan ko’p ukladli, dunyo sari ochiq yuz tutgan iqtisodiyot paydo bo’layotir. SHuning uchun ham yangi iqtiso diy va taqsimot munosabatlari sotsiologiyasini ishlab chiqish sotsiologiya fanining asosiy vazifalaridan biri bo’lib qolmoqda. Hozirda mehnatning mazmunini chuqur va har jihatdan o’zgartirmay turib, jamiyatimiz ijtimoiy tarkibida sifat o’zgarishiga erishib bo’lmaydi. Buning uchun, eng avvalo, mehnatga yangicha munosabatni tarkib toptirish, yangi texnolo giyani yaratish, fanni yanada taraqqiy ettirish, munosibmalakali kadrlar tayyorlash, maorifni tubdan yangilash kabi kechiktirib bo’lmaydigan vazifalar amalga oshirilmog’i lozim. Iqtisodiyot sotsiologiyasi ishlab chiqarish va mehnat jarayonini, taqsimot munosabatlari, moddiy ta`minot, aholining moddiy turmush darajasi va shu kabi jamiyatning iq tisodiy rivojlanish sohasidagi qonuniyatlarni o’rganadi. Jamiyatning ijtimoiy rivojlanishi, eng avvalo, uning iqtisodiy asoslari bilan bog’liq bo’ladi. Ijtimoiy rivojlanish darajasi qanchalik yuqori bo’lsa, ijtimoiy hayotdagi boshqa sohalarning rivojlanish darajasi ham shunga mos ravishda taraqqiy qilib boradi. Masalan, AQSH, YAponiya, Janubiy Koreya, Evrupo mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanganligi va aholining turmush darajasi madaniyati, xizmat ko’rsatish sohalarining taraqqiyotini belgilab beradi. Iqtisodiy munosabatlarni o’rganishda asosiy e`tibor: mehnatning ijtimoiy muammolari, mehnat faoliyati va taqsimot munosabatlariga qaratiladi. Jamiyat a`zolari tomonidan yaratilgan moddiy boyliklar ular o’rtasida qanday tarzda va qay miqdorda taqsimlanishidagi farq ijtimoiy guruhlar o’rtasidagi farqni keltirib chiqaradi. Xususiy mulkning qonuniy deb e`lon qilinishi bilan jamiyatimiz ijtimoiy tarkibidagi tekischilik asta-sekin o’z o’rnini ijtimoiy mavqei jihatidan va etishtirilayotgan moddiy ne`matlarning taqsimoti jihatidan farq qiluvchi ijtimoiy guruh va tabaqalarga bo’linishi ortib bormoqda. Ijtimoiy – sinfiy munosabatlar. Jamiyatning ijtimoiy tarkibida ijtimoiy-sinfiy munosabatlar ham alohida o’rin egallaydi. Sobiq totalitar tuzum sotsiologiyasida sinfiy munosabatlar, sinfiy kurash masalalariga juda keng o’rin berilib, bu munosabatlar ijtimoiy tarkibdagi boshqa barcha elementlar, munosabatlar ichida eng muhim va belgilovchi hisoblangan. Buning sababi, unda jamiyatning iqtisodiy tarkibi boshqa ijtimoiy guruhlardagiga nisbatan to’laroq va aniqroq aks etadi, - deb ko’rsatilgan. Haqiqatdan ham, davlat sotsializmi davrida mavjud ishchilar va dehqonlar sinfi jamiyatning eng kam ta`minlangan, quyi darajadagi sinflarni tashkil qildi. Intelligentsiya ijtimoiy qatlami esa moddiy ta`minlanganlik jihatidan ulardan unchalik farq qilmagan. O’tgan davrda, asosan, ikki sinf — ishchilar va dehqonlar sinfi va intelligentsiya qat-lami mavjud deb ko’rsatilib, jamiyat ijtimoiy tarkibidagi boshqa guruhlar (masalan, yuqori tabaqa chinovniklari, mafiya guruhlari va shu kabilar)ning ahamiyati mutlaqo tilga olinmas edi. Ishchilar sinfi ko’p qirrali ijtimoiy birlik hisoblanadi. Uning ichki tarkibi demografik (jinsi va yoshi bilan), professional — tayyorgarligi bilan (mehnatning mazmuni va harakteri bilan) hududiy (ijtimoiy-hududiy bir lik bilan), etnik (milliy farqi) va madaniy-ma`lumoti bilan farq qiluvchi tarkibiy tuzilishga ega. Hozirda O’zbekiston davlati miqyosida milliy ishchilar sinfining tarkib topishi uchun shart-sharoit yaratilmoqda. Jahon talablariga javob bera oladigan mahsulotlar ishlab chiqarish uchun moddiy zamin tayyorlanmoqda.CHet el firmalari bilan qo’shma korxonalar yaratilmoqda. endilikda, yuqori texnologiyaga asoslangan sanoat ishlab chiqarishining malakali ishchi - injenerlar guruhi shakllana boshladi. Ishchilar sinfi rivojlanish istiqbollariga erishish uchun ularni miqdoriy jihatdan ko’paytirish bilangina erishib bo’lmaydi. Avvalo mehnatning intellektual mazmunini boyitish, zamonaviy avtomat-texnologiya bilan jihozlangan iqtisodiy shart-sharoitlarni barpo qilish zarur. Amalga oshirilishi kerak bo’lgan bunday tadbirlar bevosita qishloq xo’jaligi dehqonlari hamda intelligentsiya qatlami uchun ham taalluqlidir. Iqtisodiyotni intensiv ravishda rivojlantirish ijtimoiy-tarkibiy aloqalarga ta`siri kuchli ta`sir etadi. SHuningdek,ijtimoiy tarkibdagi iqtisodiy va taqsimot munosabatlarining ijobiy rivojlanishi mamlakat tabiiy resurslari, hududiy o’ziga xos xususiyatlar, siyosiy barqarorlik, millatlar o’rtasidagi munosabatlarga ko’p jihatdan bog’liq bo’ladi. Jamiyat ijtimoiy tarkibida ziyolilar qatlami ham salmoqli o’rin tutadi. Intelligentsiya aqliy mehnat mutaxassislari bo’lib, ijtimoiy-professional guruhlardan tarkib topmoqda. Jamiyat ijtimoiy tarkibida intelligentsiya aqliy mehnatning jismoniy mehnatdan ajralib chiqishi oqibatida shakllandi. Hozirda, fan, ilmiy texnika taraqqiyotining jadal borishi bilan intelligentsiyaning professional malakasi yanada murakkablashmoqda. Uning tarkibiga il miy, ishlab chiqarish-texnik, madaniyat, ma`rifat, tibbiyot-harbiy va boshqaruv apparati xodimlari kirib keldi. Ziyolilar tarkibini yana shahar va qishloq, ijtimoiy bandlik sohalari bo’yicha (ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohasida) mehnatning ijodiy harakteri darajasi bilan, malaka va boshqa jihatlari bilan farqlash mumkin. Sobiq sovet davrida ziyolilar son jihatidan ortdi-yu, ammo uning sifat darajasi ancha past bo’lib qolaverdi. CHunki ziyolilar qatlami, avvalam bor, mehnat harakteri bilan belgilanadi, O’tgan davrda oliy ma`lumot olgan qanchadan-qancha kishilar hozirda ishchi bo’lib, yoki tijorat va boshqa sohalarda ishlamoqdalar. Ular ziyolilar tarkibiga kirmaydi. Sotsiologiyada milliy munosabatlar iqtisodiy, siyosiy va ma`naviy- mafkuraviy munosabatlardagi o’zaro uzviy aloqadorlik nazarda tutilgan holda konkret etnik muhit doirasida, ijtimoiy jamoalardagi, oiladagi, hududiy tartibdagi munosabatlar doirasida olib qarab o’rganiladi. SHuningdek, millatlararo munosabatlarning jamiyat ijtimoiy hayotiga ta`siri va ularning ijtimoiy oqibatlari tadqiq etilmoqda. Sobiq Ittifoq davrida muayyan iqtisodiy-siyosiy va ideologik rejim asosida ushlab turilgan, boshqarilgan milliy muno sabatlar endilikda asta-sekin tiklanmoqda. SHu jihatdan, O’zbekistonning ko’p millatli davlat bo’lganligini e`tiborda tutgan holda, unda istiqomat qilayotgan millatlar va xalqlarning ijtimoiy turmushi, o’zaro aloqasi va shu kabi munosabatlarni sotsiologik tadqiq qilish muhim ahamiyatga ega. Sotsiologiya doirasida ham ijtimoiy-etnik munosabat lar ilmiy tahlilga muhtoj bo’ladi. Ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy, psixologik jihatlarini tadqiq qilish muhimdir. SHuning uchun ham bu masalalar sotsiologiya, etnopsi xologiya va boshqa ijtimoiy, gumanitar fan sohalarida keng o’rganilishi shart. Ijtimoiy – demografik munosabatlar. Sotsiologiyada jamiyat ijtimoiy tarkibiy tuzilishining ijtimoiy-demografik munosabatlari ham muhim o’rin tu tadi. Bu munosabatlar, asosan, aholining jinsiy tuzilishi, yoshi, oilaviy va genetik jihatlarini o’z ichiga oladi. Har qanday davlat ijtimoiy siyosatining tarkibiga demografik siyosat ham kiradi. Demografik munosabatlarga mamlakat aholisining barcha qatlamlari mansub. Ijtimoiy-demografik tarkibga statistik jihatdan o’rganiladigan aholi o’rtasida tug’ilish, o’lim, nikoh, oila viy qo’ydi-chiqdilar, shahar va qishloq aholisining migratsiyasi, hududiy migratsiya kabilar kiradi. Aholi oilaviy tarkibining soni, moddiy turmush darajasi, daromadi, oilaviy munosabatlarni va shu kabi masalalarni o’z ichiga oladi. Oilani oziq-ovqat va iste`mol mollari bilan ta`minlash muammolari davlat ijtimoiy siyosatining asosiy maqsadini ifoda etadi. Oila tarkibi sotsiologiyaning maxsus sohasi – mikrosotsiolagiyada ham chuqur tadqiq qilish maqsadga muvofiqdir. Unda uning iqtisodiy, psixologik jihatlarini e`tiborda tutish zarur. Nikoh munosabatlari, yolg’iz yashovchilarni, oilaviy buzilish sabablarini o’rganish jamiyat ijtimoiy tarkibi hayotini ijobiy rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Oddiy bir misol: diniy munosabatlarda ilgari nikoh muqaddas sanalar edi. Sobiq sovet tuzumi davrida dinning ijtimoiy hayotdagi mavqeiga putur etkazilishi va dahriylikning kuchayishi oqibatida nikoh munosabatlari muqaddas deb qaralmay qo’yildi. Nikoh shunchaki, rasmiy ro’yxatga olishdan iborat bo’lib qoldi. Natijada oila muqaddasligi yo’qolib, qo’ydi-chiqdilar ko’paydi. Bu esa jamiyatning nafaqkat iqtisodiyotiga, balki ma`naviy-axloqiy, psixologik munosabatlarning barqarorligiga salbiy ta`sir ko’rsata boshladi. Noaxloqiy tendentsiyalarning kuchayishiga olib keldi. yoshavlod tarbiyasiga zarar etkazildi. Jamiyatda tirik etimlar soni ko’paydi. Davlat etimxonalarining soni ortdi. Moddiy va boshqa jihatdan etarlicha ta`minlanganligiga qaramay ularda tarbiya topgan bolalar oilada, o’z ota-onalari bag’rida voyaga etgan bolalardan farq qila boshladi. Sotsiologiyada aholining genetik tarkibini o’rganish borgan sari moddiy ahamiyatga ega bo’lmoqda. Unga aholining tabiiy va migratsiya harakati kiradi. O’zbek millati boshqa millatlarga nisbatan o’z tug’ilib o’sgan joyiga ko’proq bog’langan bo’ladi. Ayniqsa, Farg’ona vodiysi aholisida bunday xususiyat kuchli. SHuning uchun ham vodiyda aholi zichligi boshqa hududlarga nisbatan ortiq. O’zbekistonda genetik tarkibni o’rganishga hozircha etarli e`tibor berilmagan. Uning ijtimoiy-demografik munosabatlardagi ahamiyati katta. Ijtimoiy-demografik munosabatlarni aniqlashda mam lakat miqyosida o’tkaziladigan aholini ro’yxatga olish mu him o’rin topadi. Aholining ro’yxatga olinishi ayniqsa hozirda, bozor munosabatlariga o’tish davrida yuzaga kelayotgan ko’plab ijtimoiy-iqtisodiy, maishiy turmush sohalaridagi muammolarni hal etishda juda katta rol’ o’ynaydi. Ayniqsa, uning shahar muammolarini hal etishdagi ahamiyati katta. Xulosa qilib aytganda, jamiyat ijtimoiy tarkibini sotsiologiya fani doirasida o’rganish, uning rivojlanish istiqbollarini, o’ziga xos xususiyatlarini, mavjud ijtimoiymuammolarini tadqiq etishda va zarur ilmiy-amaliy tadbirlar ishlab chiqishda muhim ahamiyagta egadir. 3. Hozirgi jamiyat hayotida quyidagi begonalashuv turlarini ajratib ko’rsatish mumkin. 1. Iqtisodiy. 2. Siyosiy. 3. Madaniy. 4. Ijtimoiy. 5. Ruhiy. Bu begonalashuv turlari o’zlarining ma`lum bir shakllariga egadirlar. Masalan, iqtisodiy begonalashuv uchta shaklga ega: 1. Faoliyatda begonalashuv. 2. Faoliyat boshqaruvidan begonalashish. 3. Faoliyat natijalaridan begonalishish. Siyosiy begonalashish siyosiy hokimiyatdan begonalashishdan; madaniy begonalashish muloqatdan, insonlarning bir-biridan; psixologik begoralashuv o’z- o’zidan begonalashishdan iborat bo’ladi. YUqorida keltirilgan begonalashuv turlarida iqtisodiy shakli muhim ma`no kasb etadi. Aynan shu jarayon G’arbiy Evropada aholining keskin tarzda tabaqalashuviga sabab bo’ldi. Mazkur holatni nemis mutafakkirlari turli jihatlarda tadqiq qilishga urindilar. Xususan, K.Marks fikricha, inson baxti-soadati uning tabiatini yuksak cho’qqisi hisoblanadi. Anglangan mashg’ulot bilan shug’ullanish barobarinda kishilar o’zlari ishlab chiqargan maxsulotdan manfaat ko’rishlari kerak. Sanoat inqilobi bilan birgalikda evyutsion tarzda rivojlangan kapitalistik jamiyatda ishchilar mehnat natijalariga, emas faqat o’z ish kuchlariga ega bo’lishadi. Burjuaziya ishchilardan ularni ish haqi evaziga ishlashi maqsadida foydalanadi. Natijada ishchilar o’z mehnat natijalari – ishlab chiqarilgan maxsulotga egalik qilishdan begonalashishadi. Marks fikricha, qachonki kishilarga o’z mehnatining hosili tegishli bo’lsagina, ana o’shanda ular inson tabiatining ideali va maqsadiga ega bo’lishadi. SHuningdek, K.Marks kapitalizmda kishilarni katta baxtsizlikka olib boruvchi yo’lni ko’rdi. Kapitalizmda ishlab chiqarish natijalarini begonalashishdan tashqari, yanaodalarni bir-biridan begonalashishi ham kuzatiladi. CHunki kapitalizm ishga joylashish uchun cheklangan resurslarga erishish maqsadida kishilarni bir-birlari bilan raqobat qilishga moyillashtiradi. Kapitalizmda ishga joylashish imkoniyatlari cheklanganligi tufayli kapitalistlar ish haqini past darajada ushlab turishlariga xizmat qiladi. SHuning uchun kishilar bir-birlari bilan raqobat qilishga majbur bo’ladilar. YUqoridaga holatlar bartarafni qilish maqsadida bu mutafakkir mulkni hammaga taalluqli qilish kerak, degan fikrni ilgari suradi. Mulk hammaga tegishli bo’lsa, unda begonashuvlar ham yo’qoladi. SHu erda ikki izohni ilgari surish lozim: birinchidan, sobiq SSSR va Xitoyda urnatilgan tuzumlar K.Marks tomonidan taklif qilinganilari emasdi. Balki, ikki qatlam – hukmron elita va boshqalarning maxsulidr. Kapitalizm o’zining barcha zararli tomonlari bilan birgalikda, ishlab chiqarish vositalari aynan shu tuzumda rivojlanadi va ulardan keyingi tuzimda foydalanish mumkin bo’ladi. Demak, kapitalizmni ayovsiz tanqid qilish bilan barabarinda, K.Marks uni ishlab chiqarish vositalarini rivojlantirish uchun foydaligini ham tan olgan. 2 YUqoridagi horijiy adabiyot materiallari bilant tanishib chiqib, quyidagi o’z tanqidiy fikrlarimizni ilgari surishimiz mumkin bo’ladi deb hisoblaymiz: Marksizm ta`limoti bo’yicha xususiy mulk ijtimoiylashtirilgach ishlab chiqarish vositalariga endi bevosita ishlab chiqaruvchilar umumiy egalik qilishlari kerak edi. Lekin ijtimoiy amaliyotda esa buning aksi bo’lib chiqdi. Siyosiy hokimiyatni bosib olgan proletariat ishlab chiqarish vositalarini davlat mulkiga aylantirdi. Sotsialistik revolyutsiya mantiqiga ko’ra, bu tadbirlar begonalashuv jarayoni ildiziga bolta urushi kerak edi. Lekin 70 yillik tarix davomida bizga uqtirib kelingan ijtimoiy mulk davlat mulki edi. Bu mulk esa xususiy mulkning eng jirkanch, adolatsiz turi bo’lib chiqdi. CHunki davlat mulki o’zining real egasiga ega emas. U bir mavhum tushuncha edi. Mehnat kishisi esa yana mulkdan 2 Introduction to Sociology. Р.41 begonalashdi. Davlat mulki esa davlat apparatining xususiy mulkiga aylanib, bu nomenklaturani «yangi» sinfga aylantirdi. Bu salbiy jarayonlar natijasida ishlab chiqarish o’zining haqiqiy egasini topa olmadi. Boshqa bir nemichs olimi Maks Veber o’z vatandoshi va millatdoshi – K.Marks g’oyalari bilan yaqindan tanishib, uning fikrlarini qabul qila olmadi. Jumladan, unga qarshi o’zining ratsionalistik g’oyalarini ilgari surdi. Horijiy adabiyotlarida quyidagicha ma`lumot berilgan: Maks Veber jamiyatdagi ratsionallash va sanoat inqilobidan tiashvishlanib yashadi. CHunki bu ikki o’zgarishlar inson tabiatiga jiddiy ta`sir ko’rsatadi. Veber shuni yaxshi tushunib etdiki, o’zi yashagan davr– 19 asrning sanoat inqilobi davrida jamiyat hayoti madaniyat tufayli ratsionallashib boradi va bu jarayon jamiyatni harakatlantiruvchi kuch bo’lib namoyon bo’ladi. 3 4. Begonalashuv jarayoni va tanazzul bir-birlariga bog’liq hodisalardir. Agar jamiyatda ishlab chiqarish sur`atlari keskin pasaysa, xo’jalik aloqalari uzilsa, pulning qadri tushib ketib, narxlar tez sur`atlarda oshib ketsa, boshqaruv tuzilmalari izdan chiqsa va siyosiy tangliklar vujudga kelsa, biz jamiyatning hamma sohalari tanazzulga uchragan deb fikr yuritishimiz mumkin. Bu chuqur tanazzul insonlarning kuchli begonalashuv olamiga salbiy ta`sir qilishi, ba`zi tartiblar kirgizishi aniq. O’z navbatida begonalashuv jarayoni qanchalik kengaysa tanazzul ham shunchalik, chuqurlashib boraveradi. Masalan, ishlab chiqarish jarayonida mehnatning taqsimlanishi ro’y beradi. Bu esa taraqqiyot uchun qo’yilgan ulkan qadamdir. Lekin shu bilan birga ijtimoiy mulkchilikka asoslangan ijtimoiy munosabatlarning shunday bir turi - ishlab chiqarish munosabatlari shakllanadiki, uning asosida bevosita ishlab chiqaruvchi ishlab chiqarish vositalaridan uzoqlashib, asta-sekinlik bilan o’z mehnati natijasida begonalashib boradi. endi bu ishlab chiqaruvchi shaxs uchun mehnat unumining ham qizig’i yo’q. Siyosiy jabhada ham siyosiy hokimiyatdan jamiyatning ko’pgina a`zolari begonalashtirildilar. YA`ni, siyosiy hokimiyat xalq hokimiyati umumxalq, 3 Introduction to Sociology. Р.40 hokimiyati deb e`lon qilingan bo’lsada, aslida u ma`lum bir guruhning - elitaning xususiy mulkiga aylandi. Buning asosida esa butun bir xalq davlat siyosiy hokimiyatidan begonalashdi va bu begonalashgan omma bilan nomenklatura orasida ulkan jarlik paydo bo’ldi. O’z navbatida bu jarayonlar siyosiy tanazzulga olib keldi va bu tanazzul tufayli tashqi dushman enga olmagan totalitar davlat o’z- o’zidan parchalanib ketdi. Madaniy sohadagi begonalashuv ham anchagina chuqur salbiy oqibatlarga olib keladigan ma`naviy tanazzulni keltirib chiqardi. Jamiyatda sog’lom muhitni yaratishda ma`naviyat va madaniyatning o’rni o’zgacha. CHunki, ular individlarning barkamol bo’lib shakllanishlariga katta ta`sir ko’rsatadilar. Agar jamiyat a`zolari o’z ma`naviyatlari boy madaniy meroslaridan uzoqlashib ketib, undan begonalashsalar, ular endi o’zlarining kelib chiqishlaridan tortib, to o’z millatlarining ham milliy urf-odatlari, an`analarini ham inkor qila boshlaydilar. Agarda yaqin o’tmishimizga, uning tirixiga murojaat etsak ushbu satrlarimizning yaqqol isbotini ko’ramiz. Masalan, boy madaniy merosimizdan begonalashuvimiz bizlarni atoqli adib marhum CHingiz Aytmatovning ta`biricha, manqurtlarga aylantiray dedi, ya`ni biz o’z xalqimiz tarixi, milliy ozodlik harakatlari va ularning sarkardalari, dinimiz va o’zligimizdan uzoqlashib qoldik. Davlatimiz mustaqilligiga erishib, madaniy begonalashuvni bartaraf etishni boshladik. Sotsialogiyadagi muhim begonalashuv hisoblangan sotsial begonalashish insonlarni muloqotdan, bir-birlaridan uzoqlashishlari natijasida yuzaga keladi. Inson o’z mohiyatiga ko’ra, ijtimoiy xususiyatga egadir. O’zaro faoliyat tufayli paydo bo’lgan ehtiyojlar asosida doim insonlar bir-birlari bilan munosabatlarda muloqotlarda bo’ladilar. Muloqotning ijtimoiy ma`nosi shundaki, u madaniyat shakllari va ijtimoiy tajribalarni uzatish vositasi bo’lib ximat qiladi. Lekin iqtisodiy tanazzul ko’pgina insonlarni qiyin iqtisodiy ahvolga solib qo’yadi. Natijada jamiyat a`zolarining aksariyati bozor iqtisodi munosabalariga ko’nikishlari qiyin kechadi. Oqibatda inflyatsiyadagi ehtiyojlar tizimining cheklanishi va normallashtirish insonlarda agressivlik kayfiyati, johillashish fuqarolarda an`ana va urf-odatlar, ma`naviy qadryatlarni yo’qotishga olib keladi. SHu kabi salbiy omillar insonlarning bir-birlaridan begonalashuvlarini kuchaytiradi va hamma o’z holicha degan norasmiy qonun paydo bo’ladi. Ruhiy begonalashuv - bu insonning o’z mohiyatidan uzoqlashishdir. Ushbu muammoni nemis mutaffakiri erix Fromm juda yaxshi ishlab chiqqan. Uning fikricha, inson mohiyati doim o’ziga dushmanlik kayfiyatida bo’lgan sotsial tuzilma ta`siri ostidagi inson o’z-o’zidan begonalashuvining har bir darajasiga ma`lum bir sotsial harakter - dunyoparaslik, ekspluatatorlik, retseptiv (andozalik, qolip), bozorga oidlik xosdir. Zamonaviy jamiyatni e.Fromm inson mohiyatini «mashinalashtirish», «komp’yuterlashtirish» va «robotlashtirish» jarayonlari yordamida begonalashuv uning darajasining bir mahsuli deb ta`riflaydi. Bozorga yo’naltirilgan sotsial harakat paydo bo’lib, unda iste`molga intilish, ikkilanishlar hissiyoti, yakkalanib qolishlik va boshqa salbiy holat, hissiyotlar markaziy ahamiyat kasb etadi. Xuddi shu erda psixologik va sotsial begonalashish bir-birlari bilan juda uyg’unlashib ketishlarini ko’rish mumkin. Insonlar bir-birlaridan munosabatda, muloqotda begonalashsalar, o’z-o’zlaridan begonalashish ham yuz beradi, chunki insonlarning bir-birlaridan begonalashuvlari oqibatida, ular yakkalanish, zerikish va hayotga qiziqishlari so’nishi vujudga kelishi mumkin. Buning natijasida inson o’z kelajagiga, orzu-niyatlariga ishonchi yo’qolib, u o’zini begona deb hisoblaydi va bu jarayon ko’pincha salbiy oqibatlarga olib keladi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, jamiyat hayotidagi turli xil begonalashuv jarayonlari tezroq ilmiylik va uyg’unlik asosida bartaraf qilinsagina jamiyat sog’lom sharoitda taraqqiy etadi va salbiy ijtimoiy hodisalarning o’z vaqtida oldi olinadi. Masalan, mehnatdan begonalashishlikni bartaraf etish uchun birinchi galda insonlarning o’z mehnatlari natijalaridan manfaatdor bo’lishlari va uning oqibatida esa ularning mehnatga bo’lgan munosabatlarini tubdan o’zgartirib, qiziqish va kuch-g’ayratlari bilan ishlashlarini tashkil etish darkor. Ishlab chiqarishni boshqarishdan begonalashish muammosini bartaraf etish ham juda muhim ma`no kasb etadi. Buning uchun ishlab chiqarish munosabatlarini chuqur demokratiyalshtirish, korxona, tashkilot va muassasalardagi mavjud boshqaruv tizimlarini demokratik yo’llar bilan takomillashtirish va ishchi, xizmatchilarga xo’jalik egasining aniq vazifasi, huquqi va mas`uliyatliliklarini bilishlari kerak. Madaniyatdan begonalashuvni bartaraf etish uchun madaniy merosga munosabatni takomillashtirib borish, jamiyatning har bir a`zosi ma`naviy qadriyatlardan yaxshi xabardor bo’lish va madaniy qurilishga etarli mablag’ ajratilishini ta`minlash zarur. Ijtimoiy begonalashuvni bartaraf qilish uchun insonlarning bir-birlari bilan munosabatlari, muammolarni haqiqiy birdamlik va hamkorlik asosida qurish kerakki, shunda har bir inson o’zini boshqalar uchun ham kerak ekanligini chin yurakdan sezsin. Ruhiy begonalashuvni bartaraf etish choralari sotsial begonalashuvni bartaraf etishning uzviy davomidir. Inson o’zini kimgadir kerakligini ruhan his qila olsagina u hach qachon tushkunlikka tushmaydi. YAkkalanish, iztirobga tushish xavfidan xolos bo’ladi, oqibatda uning o’z-o’zidan, o’z mohiyatidan begonalashuviga hach qanday sabab qolmaydi. Biz qurayotgan bugungi yangi jamiyat o’z oldiga bu begonalashuv jarayonlarini tezroq bartaraf etib, haqiqiy rivojlanishga, erkinlikka, ozodlikka erishish uchun hozirgi qiyinchiliklarni sobitqadamlik bilan engib bormoqda. 4. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar jamiyat hayotining barcha sohalarini chuqur qamrab olib, davlatimizni rivojlangan mamlakatlar safidan tezroq o’z munosib o’rnini egallashiga hizmat qilmoqda. Albatta, ushbu ijtimoiy jarayonning bir tekisda kechishi muayyan qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Mazkur qiyinchiliklar ijtimoiy munosabatlarning alohida turi bo’lgan milliy mafkurani yaratish harakatlarida ko’proq namoyon bo’layotgani biz jamiyatshunoslarni ko’proq tashvishga solmoqda. CHunki, milliy mafkura mustaqil davlatning asosiy ma`naviy poydevorlaridan hisoblanadi. U siz hech bir davlat barqaror rivojlanish xususiyatiga ega bo’la olmaydi. Milliy mafkuramiz esa biror bir siyosiy partiya, yoxud ijtimoiy harakatlarning emas, balki umumxalq manfaatlarini ifodalashi juda muhimdir. Ushbu mafkuraning mazmun va mohiyati millatimizning o’ziga xos bo’lgan tafakkur tarziga mos kelishi uni real hayotdan ajralmasligini ta`minlaydi. «Odamlarning ming yillar davomida shakllangan dunyoqarashi va mentalitetiga asoslangan, ayni vaqtda shu xalq, shu millatning kelajagini ko’zlagan va uning dunyodagi o’rnini aniq-ravshan belgilab berishga xizmat qiladigan, kechagi va ertangi kun o’rtasida o’ziga xos ko’prik bo’lishga qodir g’oyani men jamiyat mafkurasi deb bilaman» 4 . Respublika Prezidenti tomonidan ilgari surilayotgan fikrlardan ma`lumki, milliy mafkurani shakllanishiga millatning o’ziga xos xususiyatlari: milliy urf- odatlar, qadriyatlar, an`analar va udumlar negizida shakllanadigan hamda rivojlanadigan tafakkur tarzi bevosita asos bo’ladi. SHu jihatdan qaraganda, milliy Qoya va tafakkur o’zaro uzviy bog’liq tushunchalardir. SHuning uchun ularni bir- birlaridan sira ajratib olishimiz mumkin emas. SHu nuqtai nazardan, qaysi bir jamiyatda ushbu masalaga to’g’ri munosabatda bo’lib, uning negizida milliy mafkura shakllansa, o’sha jamiyatdan taraqqiyot, erkinlik va ozodlik qaror topadi. O’rta asrlarda yashab o’tgan avlod-ajdodlarimiz hayot yo’llarni tahlil qilib ko’rsak, shunga amin bo’lamizki, al Forobiy, al Beruniy, Ibn Sino, Amir Timur, Ulug’bek, Navoiy, Bobur va boshqa ko’plab yuksak tafakkur egalari bo’lgan bobokalonlarimiz yashagan ijtimoiy-madaniy muhitda shakllangan tafakkur tarzi va milliy Qoyalar naqadar teran va ilmiy asosga qurilganligini ko’ramiz. Demak, ajdodlarimiz yashagan o’sha davrlarda ushbu masalalarga katta e`tibor qaratilgan. SHuning oqibati o’laroq, Turon eli yuksak rivojlangan ilm-fan va madaniyat o’chog’i bo’lgan. Lekin baxtga qarshi, Evropadagi mashhur Renesans davridan ancha ilgari yaratilgan bu taraqqiyot yo’lini biz asta-sekinlik bilan unuta boshladik. Milliy g’oya, milliy mafkuraning asoslaridan bo’lgan ma`naviy boyliklarimizga qanchalik e`tiborimizni kamroq qaratsak, taraqqiyot yo’lidan shunchalik chetga chiqib keta berdik va milliy g’oya o’rnini «mahalliychilik» g’oyasi egalladi. Buning natijasida esa markazlashgan ulkan davlatimiz parchalanib, millatimiz tarqoq va qoloqlik 4 Каримов И.А. Жамиятимиз мафкураси халқни-халқ, миллатни-миллат қилишга хизмат қилсин. // Тафаккур. 1998. N 2, 6-бет. darajasiga tushib qoldi. YAgona milliy g’oyamizni mahalliychilik g’oyasiga aylantirishimiz, buning natijasida esa tarqoqlilik va kuchsizlik darajasiga tushishimiz sababli avval chorizm mustamlakasiga, keyinchalik esa sobiq sovet imperiyasining arzon hom ashyo etishtirib boradigan «viloyati»ga aylandik. Mana endi biz 130 yildan ortiq davom etgan mustamlachilikdan qutulib, yana markazlashgan va mustaqil davlatchiligimizga erishdik. SHu o’rinda aytishimiz joizki, bizdan oldin o’tgan avlodlarimiz yo’l qo’ygan xato va kamchiliklarni aslo qaytarmasligimiz zarur. Buning uchun esa o’sib kelayotgan yosh avlodni milliy istiqlol mafkurasi ruhida tarbiyalash kerak. Jamiyat hayotini sotsiologik tahlil qilish shuni ko’rsatayaptiki, vatandoshlarimiz ushbu milliy mafkura mohiyatini borgan sari chuqurroq tushunib borayotganlarini qayd qilish mumkin. Sotsiologiya va boshqa ijtmoiy-gumanitar fanlar doimiy ravishda o’zlarining ham nazariy, ham amaliy tadqiqotlari bilan milliy istiqlol mafkurasi g’oyalarini hayotga tadbiq etishning samaraliusullarini chuqurroq tadqiq etishga mavjud barcha imkoniyatlarini amalga oshirishlari kerak. Adabiyotlar ro’yxati 1. Richard T.Shatfer. Sosiology in modules.New York. 2013 2. Margaret Andersen., Hovard F. Taylor. Sosiology.New York. 2013 3. Diana Kendall, Sociology in Our Times: The Essentials, Tenth Edition. Cengage Learning 2016. USA. 4. Joan FerranteSociology: A Global Perspective, Ninth Edition . Cengage Learning 201 5 . USA. 5. Frolov S.S. Obshaya sotsiologiya. // Uchebni k. Moskva.: «Prospekt». 2012 6. Toshenko J.T. Sotsiologiya . // Uchebni k. Moskva.: «YUNITI». 2012

Sotsial institutlar- Jamiyat yaxlit tizimi sifatida Jamiyatning sotsial strukturalari ijtimoiy o‘zgarishlar

Купить