Sotsial va shaxslararo munosabatlar. shaxsning “men” obrazi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	338.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sotsial va shaxslararo munosabatlar. shaxsning “men” obrazi

Купить

MAVZU SOTSIAL VA SHAXSLARARO MUNOSABATLAR. SHAXSNING
“MEN” OBRAZI
REJA:
1.Ijtimoiy ta’sirlarning shaxs tomonidan anglanishi
2.«Men» — obrazi va o’zini-o’zi baholash.

Ijtimoiy normalar , sanksiyalar, rollar ijtimoiy mexanizmlar sifatida shaxs
xulq-atvorini ma’lum ma’noda boshqarib, muvofiqlashtirib turishga yordam
beradi. Lekin insonning komilligi, uning axloq - ijtimoiy normalar doirasidagi
maqbul harakati uning o’ziga ham bog’liqdir. Odamning o’z-o’zini anglashi,
bilishi va o’z ustida ishlashi avvalo uning diqqati, ongi bevosita o’ziga, o’z ichki
imkoniyatlari, qobiliyatlari, hissiy kechinmalariga qaratilishini taqozo etadi. Ya’ni,
ijtimoiy xulq-shaxs tomonidan uni o’rab turgan odamlar, ularning xulq-atvorlariga
e’tibor berishdan tashqari, o’zining shaxsiy harakatlari va ularning oqibatlarini
muntazam tarzda tahlil qilib borish orqali, rollarni muvofiqlashtirishni ham taqozo
etadi.
Shaxsning o’zi, o’z xulq-atvori xususiyatlari, jamiyatdagi mavqeini tasavvur
qilishidan hosil bo’lgan obraz — «Men» — obrazi deb atalib, uning qanchalik
adekvatligi va reallikka yaqinligi shaxs barkamolligining mezonlaridan
hisoblanadi.
«Men» — obrazining ijtimoiy psixologik ahamiyati shundaki, u shaxs
tarbiyasining va tarbiyalanganligining muhim omillaridan hisoblanadi. Shu nuqtai
nazardan olib qaralganda, tarbiya shaxsning o’zi va o’z sifatlari to’g’risidagi
tasavvurlarining shakllanishi jarayonidir, deb ta’rif berish mumkin. Demak, har bir
inson o’zini, o’zligini qanchalik aniq va to’g’ri bilsa, tasavvur qilolsa, uning
jamiyat normalariga zid harakat qilish ehtimoli ham shunchalik kam bo’ladi, ya’ni
u tarbiyalangan bo’ladi.
O’z-o’zini anglash, o’zidagi mavjud sifatlarni baholash jarayoni ko’pincha
konkret shaxs tomonidan og’ir kechadi, ya’ni, inson tabiati shundayki, u o’zidagi
o’sha jamiyat normalariga to’g’ri kelmaydigan, no’maqul sifatlarni anglamaslikka,
ularni «yashirishga» harakat qiladi, hattoki, bunday tasavvur va bilimlar ongsizlik
sohasiga siqib chiqariladi (avstriyalik olim Z. Freyd nazariyasiga ko’ra). Bu
ataylab qilinadigan ish bo’lmay, u har bir shaxsdagi o’z shaxsiyatini o’ziga xos
himoya qilish mexanizmidir. Bunday himoya mexanizmi shaxsni ko’pincha turli
xil yomon asoratlardan, hissiy kechinmalardan asraydi. Lekin shuni alohida
ta’kidlash lozimki, «Men» — obrazining ijobiy yoki salbiyligida yana o’sha
shaxsni o’rab turgan tashqi muhit, o’zgalar va ularning munosabati katta rol
o’ynaydi.
Odam o’zgalarga qarab, go’yoki oynada o’zini ko’rganday tasavvur qiladi.
Bu jarayon psixologiyada refleksiya deb ataladi. Uning mohiyati — aynan o’ziga
o’xshash odamlar obrazi orqali o’zi to’g’risidagi obrazni shakllantirish,
jonlantirishdir. Refleksiya «Men» — obrazi egasining ongiga taalluqli jarayondir.
Masalan, ko’chada bir tanishingizni uchratib
qoldingiz. Siz tinmay unga o’z yutuqlaringiz va
mashg’ulotlaringiz haqida gapirmoqdasiz. Lekin gap bilan
bo’lib, uning qayergadir shoshayotganligiga e’tibor
bermadingiz. Shu narsani siz uning betoqatlik bilan sizni
tinglayotganligidan, hayoli boshqa yerda turganligidan bilib
qolasiz va shu orqali ayni shu paytda «mahmadona,
laqmaroq» bo’lib qolganingizni sezasiz. Keyingi safar shu
o’rtog’ingiz bilan uchrashganda, oldingi xatoga yo’l qo’ymaslik uchun «O’rtoq,

shoshmayapsanmi?» deb so’rab ham qo’yasiz. Ana shu ilgarigi refleksiyaning
natijasidir. Ya’ni, suhbatdosh o’rniga turib, o’zingizga tashlangan nazar («men
unga qanday ko’rinyapman?») — refleksiyadir.
Shaxsning o’zi haqidagi obrazi va o’z-o’zini anglashi yosh va jinsiy o’ziga
xoslikka ega. Masalan, o’ziga nisbatan o’ta qiziquvchanlik, kim ekanligini bilish
va anglashga intilish ayniqsa, o’smirlik davrida rivojlanadi. Bu davrda paydo
bo’ladigan «kattalik» hissi qizlarda ham, o’smir yigitchalarda ham nafaqat o’ziga,
balki o’zgalar bilan bo’ladigan munosabatlarini ham belgilaydi. Qizlardagi «Men»
— obrazining yaxshi va ijobiy bo’lishi ko’proq bu obrazning ayollik sifatlarini
o’zida mujassam eta olishi, ayollik hislatlarining o’zida ayni paytda mavjudligiga
bog’liq bo’lsa, yigitlardagi obraz ko’proq jismonan barkamollik mezonlari bilan
nechog’lik uyg’un ekanligiga bog’liq bo’ladi. Shuning uchun ham o’smirlikda
o’g’il bolalardagi bo’yning pastligi, muskullarning zaifligi va shu asosda qurilgan
«Men» — obrazi qator salbiy taassurotlarni keltirib chiqaradi.
Qizlarda esa tashqi tarafdan go’zallikka, kelishganlik, odob va ayollarga xos
qator boshqa sifatlarning bor – yo’qligiga bog’liq holda «Men» obrazi mazmunan
idrok qilinadi. Qizlarda ham ortiqcha vazn yoki terisida paydo bo’lgan ayrim
toshmalar yoki shunga o’xshash fiziologik nuqsonlar kuchli salbiy emosiyalarga
sabab bo’lsa-da, baribir, chiroyli kiyimlar, taqinchoqlar yoki sochlarning o’ziga
xos turmagi bu nuqsonlarni bosib ketadigan omillar sifatida qaraladi.
2.«Men» – obrazi va o’zini-o’zi baholash.
«Men» – obrazi asosida ham bir shaxsda o’z-o’ziga nisbatan baholar tizimi
shakllanadiki, bu tizim ham obrazga mos tarzda har xil bo’lishi mumkin. O’z-
o’ziga nisbatan baho turli sifatlar va shaxsning orttirilgan tajribasi, shu tajriba
asosida yotgan yutuqlariga bog’liq holda turlicha bo’lishi mumkin. Ya’ni, ayni
biror ish, yutuq yuzasidan ortib ketsa, boshqasi ta’sirida — aksincha, pastlab
ketishi mumkin. Bu baho aslida shaxsga boshqalarning real munosabatlariga
bog’liq bo’lsa-da, aslida u shaxs ongi tizimidagi mezonlarga, ya’ni, uning o’zi
subyektiv tarzda shu munosabatlarni qanchalik QADRLASHIGA bog’liq tarzda
shakllanadi. Masalan, maktabda bir fan o’qituvchisining bolaga nisbatan ijobiy
munosabati, doimiy maqtovlari uning o’z-o’ziga bahosini oshirsa, boshqa bir
o’qituvchining salbiy munosabati ham bu bahoni pastlatmasligi mumkin. Ya’ni, bu
baho ko’proq shaxsning o’ziga bog’liq bo’lib, u subyektiv xarakterga egadir.
O’z-o’ziga baho nafaqat haqiqatga yaqin (adekvat), to’g’ri bo’lishi, balki u
o’ta past yoki yuqori ham bo’lishi mumkin.
O’z-o’ziga bahoning past bo’lishi ko’pincha atrofdagilarning shaxsga
nisbatan qo’yayotgan talablarining o’ta ortiqligi, ularni uddalay olmaslik, turli xil
e’tirozlarning doimiy tarzda bildirilishi, ishda, o’qishda va muomala jarayonidagi
muvaffaqiyatsizliklar oqibatida hosil bo’lishi mumkin. Bunday o’smir yoki katta
odam ham, doimo tushkunlik holatiga tushib qolishi, atrofdagilardan chetroqda
yurishga harakat qilishi, o’zining kuchi va qobiliyatlariga ishonchsizlik kayfiyatida
bo’lishi bilan ajralib turadi va bora-bora shaxsda qator salbiy sifatlar va hatti-
xarakatlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Hattoki, bunday holat suisidal
harakatlar, ya’ni o’z joniga qasd qilish, real borlig’idan «qochishga» intilish
psixologiyasini ham keltirib chiqarishi mumkin.

O’zi-o’ziga baho o’ta yuqori ham shaxs xulq-atvoriga yaxshi ta’sir
ko’rsatmaydi. Chunki, u ham shaxs yutuqlari yoki undagi sifatlarning boshqalar
tomonidan sun’iy tarzda bo’rttirilishi, noo’rin maqtovlar, turli qiyinchiliklarni
chetlab o’tishga intilish tufayli shakllanadi. Ana shunday sharoitda paydo
bo’ladigan psixologik holat «noadekvatlilik effekti» deb atalib, uning oqibatida
shaxs hattoki, mag’lubiyatga uchraganda yoki o’zida nochorlik, uquvsizliklarni
sezganda ham buning sababini o’zgalarda deb biladi va shunga o’zini ishontiradi
ham (masalan, «xalaqit berdi-da», «falonchi bo’lmaganida» kabi bahonalar
ko’payadi). Ya’ni, nimaiki bo’lmasin, aybdor o’zi emas, atrofdagilar, sharoit,
taqdir aybdor. Bundaylar haqida bora-bora odamlar «oyog’i yerdan uzilgan»,
«manmansiragan», «dimog’dor» kabi sifatlar bilan gapira boshlaydilar. Demak,
o’z-o’ziga baho realistik, adekvat, to’g’ri bo’lishi kerak.
Realistik baho shaxsni o’rab turganlar — ota-ona, yaqin qarindoshlar,
pedagog va murabbiylar, qo’ni-qo’shni va yaqinlarning o’rinli va asosli baholari,
real samimiy munosabatlari mahsuli bo’lib, shaxs ushbu munosabatlarni ilk
yoshligidanoq holis qabul qilishga, o’z vaqtida kerak bo’lsa to’g’rilashga
o’rgatilgan bo’ladi. Bunda shaxs uchun etalon, ibratli hisoblangan insonlar guruhi
— referent guruhning roli katta bo’ladi. Chunki biz kundalik hayotda hammaning
fikri va bahosiga quloq solavermaymiz, biz uchun shunday insonlar mavjudki,
ularning hattoki, oddiygina tanbehlari, maslahatlari, hattoki, maqtab turib bergan
tanbehlari ham katta ahamiyatga ega. Bunday referent guruh real mavjud bo’lishi
(masalan, ota-ona, o’qituvchi, ustoz, yaqin do’stlar), yoki noreal, hayoliy (kitob
qahramonlari, sevimli aktyorlar, ideal) bo’lishi mumkin. Shuning uchun yoshlar
tarbiyasida yoki real jamoadagi odamlarga maqsadga muvofiq ta’sir yoki tazyiq
ko’rsatish kerak bo’lsa, ularning etalon, referent guruhini aniqlash katta tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo’ladi.
Shunday qilib, o’z-o’ziga baho sof ijtimoiy xodisa bo’lib, uning mazmuni va
mohiyati shaxsni o’rab turgan jamiyat normalariga, shu jamiyatda qabul qilingan
va e’zozlanadigan qadriyatlarga bog’liq bo’ladi. Keng ma’nodagi yirik ijtimoiy
jamoalar etalon rolini o’ynashi oqibatida shakllanadigan o’z-o’ziga baho — o’z-
o’zini baholashning yuksak darajasi hisoblanadi. Masalan, mustaqillik sharoitida
mamlakatimiz yoshlari ongiga milliy qadriyatlarimiz, vatanparvarlik, adolat va
mustaqillik mafkurasiga sadoqat hislarining tarbiyalanishi, tabiiy, har bir yosh
avlodda o’zligini anglash, o’zi mansub bo’lgan xalq va millat ma’naviyatini
qadrlash hislarini tarbiyalamoqda. Bu esa, o’sha yuksak o’z-o’zini anglashning
poydevori va muhim shakllantiruvchi mexanizmidir.
Demak, o’z-o’zini baholash — o’z-o’zini tarbiyalashning muhim mezonidir.
O’z-o’zini tarbiyalash omillari va mexanizmlariga esa, quyidagilar kiradi:
 o’z-o’zi bilan muloqot (o’zini konkret tarbiya obyekti sifatida idrok etish va
o’zi bilan muloqotni tashkil etish sifatida);
 o’z-o’zini ishontirish (o’z imkoniyatlari, kuchi va irodasiga ishonish orqali,
ijobiy xulq normalariga bo’ysundirish);
 o’z-o’ziga buyruq berish (tig’iz va ekstremal holatlarda o’zini qo’lga olish
va maqbul yo’lga o’zini chorlay olish sifati);

 o’z-o’ziga ta’sir yoki autosuggestiya ( ijtimoiy normalardan kelib chiqqan
holda o’zida ma’qul ustanovkalarni sha k llantirish);
 ichki intizom — o’z-o’zini boshqarishning muhim mezoni, har doim har
yerda o’zining barcha harakatlarini muntazam ravishda korreksiya qilish va
boshqarish uchun zarur sifat.
Yuqoridagi o’z-o’zini boshqarish mexanizmlari orasida psixologik nuqtai
nazardan o’z-o’zi bilan amalga oshiriladigan ichki dialog alohida o’rin tutadi. O’z-
o’zi bilan dialog — oddiy til bilan aytganda, o’zi bilan o’zi gaplashishdir. Aslida
bu qobiliyat bizning boshqalar bilan amalga oshiradigan tashqi dialoglarimiz
asosida rivojlanadi, lekin aynan ichki dialog muhim regulyativ rol o’ynaydi.
Ye.Klimov bunday dialogning uch bosqichini ko’rsatib o’tadi. Jadvalda shaxs
ichki dialogining bosqichlari va har bir bosqichga xos bo’lgan belgilar keltirilgan. Ichki dialog -
ning sh aql lan -
ganlik darajasi
Bosqichlari Ichki dialogning darajaviy belgilari (autokommunikasiya)
Oliy 6-bosqich Shaxsiy mazmundagi dialog (o’zidagi shaxsiy sifatlarni
muhokama qilish, shaxsiy mulohaza)
daraja 5-bosqich Xodisa va narsalarga bog’liq bo’lgan sifatlar xususidagi
ichki dialog
O’rta 4-bosqich Shaxsiy sifatlar muhokamasiga qaratilgan savollar —
o’ziga talablar
daraja 3-bosqich Boshqalarning baholari ta’siridagi ichki mulohazalar,
shaxsiy ahamiyat kasb etgan o’zgalar fikrlari asosida ichki
dialog
Quyi 2-bosqich Shaxsiy sifatlarga aloqador bo’lmagan o’zgalar fikrlari
asosidagi dialog (xodisa va narsalarga aloqador fikrlar)
daraja 1-bosqich Kimdir nima haqidadir gapirishi mumkin bo’lgan xolatlar
yuzasidan tasavvurlar, lekin aniq fikr yoki munosabat yo’q.
Autokommunikasiyaga xojat yo’q.

Demak, shaxsning qanday sifatlarga ega ekanligi, undagi baholarning
obyektivligiga bog’liq tarzda o’z-o’zi bilan muloqotga kirishib, jadvaldagiga
muvofiq shaxs o’zini nazorat qila oladi. Shuning uchun ham hayotda shunday
kishilar uchraydiki, katta majlisda ishi tanqidga uchrasa ham, o’ziga holis baho
berib, kerakli to’g’ri xulosalar chiqara oladi, shunday odamlar ham borki,
arzimagan xatolik uchun o’z «ich-etini yeb tashlaydi». Bu o’sha ichki dialogning
har kimda har xil ekanligidan darak beruvchi faktlardir.
IJTIMOIY ROL
Shaxsning jamiyatdagi xatti-harakatlarini nazorat qilib turishga yordam
beruvchi yana bir mexanizm ijtimoiy roldir.
Ijtimoiy rol jamoatchilik munosabatlari tizimida u yoki bu individ egallovchi
ma’lum holatning fiksatsiyasidir. Ijtimoiy rol о ’zida jamoatchilik munosabatini
aks ettiruvchi shaxsning ijtimoiy faoliyati va xulq-atvorining muhim ko‘rinishidir.

Ilk marotaba ijtimoiy rol tushunchasi
amerikalik sotsiologlar R. Linton va D.
Mid tomonidan ilmiy atama sifatida
taklif etilgan. Har bir individ bir emas,
bir nechta ijtimoiy rollarni bajaradi.
Ijtimoiy rol uni bajaruvchi shaxsning
har bir harakati va faoliyatini mayda-
chuydasigacha belgilab bermaydi, balki
bu shaxs o‘z rolini qanchalik qabul
qilganligiga qarab o‘z rolini bekam-u ko‘st bajarishi yoki aksincha bo‘lishi
mumkin.
Ijtimoiy rolning asosiy tavsiflari amerikalik sotsiolog T.Parsons tomonidan
ajratib ko‘rsatilgan. Bular masshtab, qabul qilish usuli, emotsionallik,
shakllantirish, motivatsiya.
Rolning masshtabi – shaxslararo munosabatlar oralig‘iga bog‘liq. Masalan,
er va xotin roli ular munosabatlarining kengligi yoki torligiga bog‘liq.
Rolni qabul qilish – shaxs uchun ushbu rolning qanchalik muhimligiga
bog‘liq. Kampir, chol, erkak, ayol kabi rollar shaxsning yoshi va jinsi bilan bog‘liq
ravishda egallanadi va uni egallashda hech qanday murakkablik kuzatilmaydi.
Ba’zi rollar esa hayot davomida egallanadi va hatto maxsus choralar orqali
egallanadi, bular shaxsning kasbiy faoliyati bilan bog‘liq rollar hisoblanadi.
Ijtimoiy rollar emotsionallik darajasiga ko‘ra ham farqlanadi. Har bir rol
uning subyekti namoyon qiluvchi emotsionallikni o‘zida aks ettirish imkoniyatiga
ega. Ya’ni, ijtimoiy normalar, urf-odatlar, moda ma’lum vaziyatlarda inson
emotsional holatini namoyon qilishiga ta’sir qiladi.
Ijtimoiy rolni shakllantirish ayni rolni bajaruvchining shaxslararo
munosabatdagi o‘ziga xosligi bilan aniqlanadi. Ba’zi rollar faqat xulq-atvorning
qat’iy reglamenti bilan rasmiy munosabat o‘rnatishni talab etsa; ba’zilari – faqat
norasmiy; boshqasi esa o‘zida rasmiy va norasmiy munosabatlarni
uyg‘unlashtirishi mumkin.
Masalan, birga ishlaydigan hamkasblar rasmiy munosabatlardan so‘ng yaqin
munosabatlarda ham bo‘lishlari mumkin.
Rollar motivatsiyasi esa shaxsning ehtiyoj va motivlariga bog‘liqdir. Turli
xil rol o‘ziga xos motivatsiya bilan shartlashgandir. Ota-onalik roli bolasiga
g‘amxo‘rlik qilishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, rahbar shu tashkilotning yutug‘i uchun
qayg‘uradi.

Ijtimoiy rollarning turi shaxsning qaysi munosabat va faoliyat turiga taalluqli
ekanligiga ko‘ra ajratiladi. Jamoatchilik munosabatlariga ko‘ra ijtimoiy va
shaxslararo ijtimoiy rollar mavjud.
Ijtimoiy rollar ijtimoiy maqom, kasb yoki faoliyat turiga bog‘liq. Bu shaxsi
noaniq bo‘lgan standartlashtirilgan rollar uni kim bajarayotganligidan qat’iy nazar
shu rolning huquq va majburiyatlari asosiga quriladi. Ijtimoiy demografik rollar:
er, xotin, o‘g‘il, qiz va h.k. kirsa, shaxslararo rollarga emotsional darajada
boshqariluvchi shaxslararo munosabatlar bilan bog'liq bo‘lgan lider, arazlagan
shaxs, xafa yoki xursand shaxs kabi rollar kiradi.
Namoyon qilinishiga qarab faol va yashirin rollarga ajratiladi. Faol rol aniq
bir vaziyat yoki vaqtda bajariladi, yashirin rol esa dolzarb vaqtda namoyon
bo‘lmaydi, lekin ushbu jarayonda u mavjud bo’ladi.
Bundan tashqari taqdirga bitilgan (ayol, yosh bola, o‘zbek) va hayot
davomida o‘zlashtirilgan (ona, rahbar, o‘qituvchi) rollarga
bo’linadi.
Ijtimoiy rollar borasida ish olib borgan
psixologlar Dj.Mid va T.Shibutanining
fikriga ko‘ra, ijtimoiy rollar shaxsning
aniq bir vaziyatda optimal harakat qilishini
ta’minlovchi uzoq vaqt davomida
shakllanib kelgan xulq-atvor usullaridir.
Har bir rol o‘zining huquq va majburiyatlar to‘plamiga egadir. Majburiyat
— o‘z rolidan kelib chiqib unga yoqadimi yoki yo‘qmi qat’iy nazar shaxs bajarishi
lozim bo‘lgan xulq-atvor va xatti-harakatlar ketma-ketligi.
O‘z roliga mos bo‘lgan majburiyatini bajarar ekan, har bir shaxs
boshqalardan talab qilishi mumkin bo‘lgan huquqlarga ham ega. Majburiyatlar
hamisha burchlar bilan birgalikda kechadi. Ularning uyg‘unligi ijtimoiy rolning
me’yorida bajarilishini ta’minlaydi, aksincha holat esa ijtimoiy rolning yaxshi
o‘zlashtiril-maganligidan dalolat beradi.
2. Ijtimoiy rolning shaxs shakllanishiga ta’siri
Ijtimoiy rolning shaxs shakllanishiga ta’siri juda katta. Shaxs o‘zi
bajaradigan rollar tufayli boshqalar bilan munosabatga kirishadi. Shaxsning
bajaradigan rollari qanchalik ko‘p bo’lsa, uning hayotga va jamiyatga moslashuvi
osonroq kechadi. Yangi rolni zimmasiga olish ham shaxsdan katta mas’uliyatni
talab etishi bilan birga shaxs ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
psixoterapiyada shaxs xulqini korreksiya qilishga yordam beruvchi o’zida
psixodrammani qamrab olgan imagoterapiya deb nomlanuvchi usul qo‘llaniladi.
Bu usul D. Moreno tomonidan tavsiya etilgan
bo’lib, unga ko‘ra patsientga yangi – o‘zi istagan, lekin
imkoni bo‘lmagan rolni bajarish imkoni beriladi. Bu
orqali Moreno nevrozlarni davolagan. Har bir rolni
o'ziga xos bajarilishida shaxsning xarakteri,
temperamenti va shaxsiy xususiyatlari ham katta rol
o‘ynaydi.

D.A.Leontevning ta’kidlashicha, shaxs ijtimoiy rollarni
o‘zlashtirish jarayonida ikki aspekt mavjud: texnik va fikriy.
Talaba o‘zining talabalik rolini qabul qilar ekan, uning qanday
bajarilishiga e’tibor qaratadi, lekin ba’zi talabalar bu rolni o‘ziga
qabul qilmaydilar va natijada majburiyatlarini to‘liq anglab
yetmagan holda bu rolni bajaradilar. Shaxs butun umr yoshi,
oilaviy va kasbiy maqomi, shaxslararo munosabatlariga bog‘liq
holda yangi rollarni o‘zlashtirib boradi. O‘zlashtirish ba’zida
oson, ba’zan esa qiyin kechishi mumkin.
Rollardagi nizolar. Ma’lum bir rolni egallab turgan shaxsdan uning
atrofidagi ma’lum bir guruh kutayotgan kutuvlarni amalga oshirilishi jarayonida
sodir bo‘ladigan to‘qnashuv. Ya’ni shaxs bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq
rolni bajarishga majbur bo'lganda sodir bo‘ladigan holat. Rollar nazariyasida ikki
xil to‘qnashuv yoki nizo turi ajratiladi: rollararo va rollar ichida kuzatiladigan
nizolar.
Rollararo to‘qnashuvga shaxsga bir vaqtning o‘zida bir nechta rol bajarish
to‘g‘ri kelganda sodir bo‘ladi, chunki bunday vaziyatda u yoki bu rollarning
talablarini bajarish uchun ruhan tayyor bo’lmaydi (17 yoshli qiz kelinlik rolini
eplashga zo‘rg‘a ulgurayotganida ona bo‘lishi natijasida bu rollarni birvarakayiga
bajarishga ruhan javob bera olmaydi) yoki javob berish uchun vaqt va jismoniy
imkoniyatlari yetmaydi.
Rollararo nizolarni tushuntirishda amerikalik psixolog U.G. Guda o‘zining
«Rollardagi nizolar nazariyasi» asarini chop ettirgan. Bu nazariyasida u rollar
to‘qnashuvi nizolar natijasida yuzaga keladigan zo‘riqishlar haqida fikr bildirib,
shu zo‘riqishlarni bartaraf etish usullarini tavsiflaydi. Muallifning fikriga ko‘ra,
zo‘riqishlardan qutulish uchun shaxs bajarishi lozim bo‘lgan rollardan o‘zini
birmuncha ozod qilishi kerak.
Buning uchun qaysi rol uning uchun eng muhim ekanligini ajratib olishi,
ma’lum bir rolining bajarilmasligiga nisbatan qollaniladigan ijobiy yoki salbiy
sanksiyalarga e’tibor berishi, biror rolni bajarmasligiga atrofdagilarning
reaksiyasini hisobga olishi kerak.
Rollar ichida kuzatiladigan nizolarni tahlil qilish bir rolning egasiga
nisbatan turli xil guruhlarda turlicha talablar qo‘yilishi natijasida kelib chiqadi. Bu
borada M. Komarovskaya tomonidan Amerikadagi kollejlardan birida talabalar
bilan o‘tkazilgan tadqiqot klassik xarakterga ega. Tadqiqot natijalarining
ko‘rsatishicha, talaba qizlarga nisbatan ularning ota-onalarining kutuvlar bilan shu
kollejdagi talaba yigitlarning kutuvlari orasida farq kuzatilgan. Rollar bilan bog‘liq
nizolar tez-tez sodir bo‘lib turuvchi hodisadir. Bu esa shaxslararo
munosabatlarning murakkabligi bilan bog‘liq.
Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, rollardagi nizolar shaxslararo o‘zaro ta’sir
jarayoniga ham ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun ijtimoiy psixologlar rollardagi
nizolarni hal etish bilan bog‘liq konsepsiyalar ishlab chiqishga harakat
qilishmoqda. Ulardan biri U.Gudaning rollardagi zo'riqishlar nazariyasi bo‘lsa,

aynan shunday yo‘nalishni N. Gross, U. Meysonlarning ham ishlarida ko‘rish
mumkin.
Ular bu boradagi omillarni uch guruhga ajratishadi. Birinchisi, rol ijrochisiga
nisbatan subyektiv munosabatlar bilan bog‘liq omillar. Ikkinchi guruhga rolning
ijro etilganligi yoki etilmaganligiga qarab sanksiyalarning qo'llanilishi bilan
bog‘liq omillar. Uchinchi guruhga rol ijrochisining oriyentatsiyasi (yo’nalishi)ni
kiritishadi. Bu omillardan qay birini tanlash orqali rollardagi nizoni bartaraf etish
rol ijrochisining o ’
ziga bog’liq.
TEST
1. Kim ikki turli irsiyat haqida tabiiy va ijtimoiy irsiyat haqida yozib, ijtimoiy irsiyat
odamlardagi taqlid qilish qobiliyati bilan bog’liq, deb yozadi?
A) E. Ross
B) V.Vundt
C) G.Lebon
D) M.Latsarus
2. Qaysi nazariyaning tarafdorlari shaxsning shakllanishida irsiy va biologik nasliy
omillar yetakchi rol o’ynaydi deb hisoblaydi?
A) Sotsiologik
B) Biologik
C) Biogenetic
D) B va C javoblar
3. O’zbekistonda birinchi ijtimoiy psixologik tadqiqot kim tomonidan o’tkazilgan?
A) M. Otajonov
B) G. Shoumarov
C) I.Yoqubov
D) N.Sog’inov
4. Metodologik muammolarga qiziqish ijtimoiy psixologiyaning kuchsizligi emas,
balki uning yetilish davriga kirganligining belgisidir, deb kim yozadi?
A) G.Andreeva
B) M.Latsarus
C) M.Otajonov
D) V. Vundt
5. Kim metodologiyani tadqiqot jarayonida ishlatiladigan barcha tadqiqot
usluublari va texnik jarayonlar deya tushunadi?
A) Yevropalik psixologlar
B) Osiyolik psixologlar
C) Rus psixologlari
D) Amerikalik psixologlar

6. B.G.Anan’ev, E.S.Kuz’min, V.S. Merlin V.N.Myasishev, L.I.Umanskiylar
tomonidan takomillashtirilgan eksperiment?
A) Laboratoriya eksperimenti
B) Tabiiy eksperiment
C) Apparatura
D) Ijtimoiy psixologik eksperiment
7. “Rorshaxning siyoh dog’lari” testi qaysi metodga misol bo’ladi?
A) Anketa metodi
B) Hujjatlarni o’rganish metodi
C) Proyektiv metod
D) Kuzatish metodi
8. Ijtimoiy psixologiya taraqqiyotining eksperimental davri qachondan boshlandi?
A) 1945
B) 1946
C) 1947
D) 1948
9. AQSHda qachon “Ijtimoiy muammolarni psixologik tadqiq etish jamiyati”
tashkil topdi?
A) 1930-yil
B) 1931-yil
C) 1932-yil
D) 1934-yil
10. D.Dyui, D.Endjell, G.Kerr qaysi qarash tarafdorlari bo’lgan?
A) Funksionalizm
B) Plyuralizm
C) Kognitivizm
D) Psixoanaliz

Sotsial va shaxslararo munosabatlar. shaxsning “men” obrazi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish