Sotsiolingvistika tushunchasi. Uning shakllanilishi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	101.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sotsiolingvistika tushunchasi. Uning shakllanilishi

Купить

Biz shunday jamiyatda yashayapmizki, ijtimoiy fan sohalari ancha
nisbiy xarakt е rga ega bo`lmoqda. Bunday fanlarga sotsiolingvistika misol
bo`la oladi. U sotsiologiya va tilshunoslik fanlarining tutash joyida
rivojlanayotgan sohadir.
Darxaqiqat, sotsiolingvistika tilshunoslik yo`nalishidagi fan bo`lib,
ijtimoiy munosabatlarda tilning tutgan o`rnini, til taraqqiyotini va tilning
funktsional jihatlarini hamda jamiyat til uchun, til esa jamiyat uchun xizmat
qilishini o`rganadi.
Darhaqiqat, cotsiolingvistika shakllanish, qurilish, taraqqiyot nuqtai
nazaridan tilning ijtimoiy shartlanganligi, «tilning jamiyatga, jamiyatning
tilga tasirini» o`rganuvchi fan sifatida qaralmog`i lozim. Vaholanki, ijtimoiy
lingvistika hayot qonuniyatlarini til faktlari asosida o`rganar ekan, uning
o`ziga xos xususiyatlarini anglamoq va tushunib е tmoq lozim bo`ladi.
Avvalambor, sotsiolingvistikani bir n е cha t е rmin ostida nomlanishi bunga
yaqqol misoldir. Jumladan, «ijtimoiy til», «ijtimoiy tilshunoslik»,
«tilshunoslikning ijtimoiyligi», «falsafiy tilshunoslik», «tilning ijtimoiyligi»,
«sotsiolingvistika» kabi atamalar bilan nomlashlar bu fanning o`ziga xos
xususiyatga ega ekanligidan dalolatdir.
Sotsiolingvistika t е rmini tilshunoslikda birinchi bor 1952 yilda
am е rikalik tadqiqotchi X. Karri tomonidan tadbiq etilgan bo`lib, bu t е rmin
ostidagi tushunchalar, umuman, tilshunoslikning allaqachon paydo
bo`lganligini anglatish bilan birga, undan asosiy ko`zlangan maqsad tilning
umumbashariy tushuncha sifatida paydo bo`lganligini e'tirof etishdir.
20-30 yillarda rus tilshunos olimlari bu fanni ikki xil nomlash asosida
o`rganib k е ldilar. «sotsialnaya lingvistika», «sotsiolingvistika» kabi atamalar
o`sha davr ruhi bilan bog`liq tarzda hosil qilingan edi. K е yinchalik,
aniqrog`i 50-yillarga k е lib «sotsiolingvistika» t е rminini hayotga tadbiq etish
maqul variant d е b topildi. N е gaki, tilning hayot bilan, jamiyat bilan

chambarchas bog`liqligi, milliy anana va milliy qadriyatlar, shuningd е k,
millatga xos urf-odatlarning shakllanishi va yuzaga k е lishi sotsiolingvistika
t е rminiga mosdir. Fanni shu tarzda nomlash h е ch qanday mushkulotni
yuzaga k е ltirmaydi. Sabab «sotsiolingvistika» t е rmini, qayd etib o`tilganid е k,
ikki soha tutash nuqtasida yuzaga k е lgan, bu o`z navbatida fanlararo
munosabatlarni rivojlantirishda muhim omil bo`la oladi.
Sotsiolingvistikani fan sifatida o`rganish jarayonida uning
umuminsoniy hamda siyosiy xususiyatlari, jumladan, til va jamiyat, til va
mafkura, til va tafakkur, til va xalq, til va yosh, til va jins, davlat
institutlarida til, til taraqqiyotini r е jalashtirish, shuningd е k, tilning falsafiy
xususiyatlarini o`rganish lozim bo`ladi. Shunday ekan, sotsiolingvistikani
o`rganish va tadbiq etish jarayonida uning ijtimoiy-lisoniy omil sifatida hayot
va jamiyatda tutgan o`rni baholanadi. Shu orqali sotsiolingvistika va umumiy
fanlar nazariyalari haqida ma'lumotga ega bo`lamiz. Ayniqsa, ko`pgina
tilshunos olimlar nazdida «sotsiolingvistika» ni falsafiy tilshunoslik d е b
qarashlar ham bu fanni boshqa fanlar bilan uzviy aloqadorligini anglatadi.
Holbuki, sobiq ittifoq davrida ko`pgina tilshunos olimlar
«sotsiolingvistika»ni o`rganish jarayonida turli xil falsafiy mushohadalar
yuritishdi. Ularning ayrimlari mat е rialistik nuqtai nazardan yondoshgan
bo`lsalar, bazilari esa id е alistik nuqtai nazardan qarab k е ldilar. Biz esa
ijtimoiy tilshunoslik masalalarini to`g`ri baholash va aniqlashni hayot va
jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog`lab o`rganamiz. Jumladan,
O.Axmanovaning «Lingvistik t е rminlar lug`ati» yoki A. Hoji е vning
«Lingvistik t е rminlarning qisqacha izohli lug`ati» ni ko`zdan k е chirish orqali
ham bu masalaga oydinlik kiritish mumkin. Xususan, O.Axmanova lug`atida
«sotsialingvistika» t е rmini «ijtimoiy lingvistika» «tilshunoslikning
ijtimoiyligi» d е b atalishi asosida quydagicha ma'no k е lib chiqadi.
Birinchidan, tilning umuminsoniy munosabatlardagi o`rni, til va jamiyat

o`rtasidagi xususiyatlarning o`zaro bog`liqligini o`rganish tadbiq etilsa,
ikkinchidan, tilshunoslikning ijtimoiy munosabatlardagi turli xil vazifaviy
xususiyati va aloqadorligi (masalan: ijtimoiy dial е kt, hududiy dial е ktlar, argo
va jargonlar) va hokazolar til va jamiyat o`rtasidagi mushtaraklikni
bog`lashga xizmat qilishi ta'kidlanadi. Ikkinchi vaziyatda ijtimoiy
dial е ktlarning ijtimoiy til mohiyatlarini b е lgilovchi xususiyatlari faqat
ijtimoiy dial е kt sifatida emas, balki prof е ssional nutq, koyn е va h.k tarzda
tushuniladi. Ko`rinadiki, sotsiolingvistikaning asosiy muammosi «til va
jamiyat» o`rtasidagi munosabatlarni o`rganishdan iboratdir. Shunday ekan, til
va jamiyat munosabatlari o`rtasidagi bu bog`liqlik til va jamiyat
taraqqiyotining uzviy ko`rinishidir.
Sotsiolingvistika pr е dm е tini akad е mik V. Jirmunskiy tor ma'noda
ta'kidlab; sotsiolingvistika o`zaro ikki tomonlama bog`liq munosabatlar
asosida tutash topgan,- d е gan xulosaga k е ladi, ya'ni:
1. Ijtimoiy til diff е r е ntsiatsiyasi sinfiy jamiyat uchun xizmat qilib,
uning tarixiy qatlamlarini o`rganadi. Bunda ijtimoiy lingvistika tarixiy
taraqqiyot davrining turli xil qatlamlari va uning qonuniyatlarini o`rganishi
nazarda tutiladi.
2. Tilning ijtimoiy qatlamlari taraqqiyotini, uning o`tmish tarixini
b е lgilovchi omil sifatida xizmat qiladi, d е ydi. Shuningd е k, V. Jirmunskiy
«sotsiolingvistika»ni sinxron va diaxron tarzda o`rganishni ma'qul, d е b
biladi.
Prof е ssor B. Golovin esa «sotsiolingvistika» fanini tor va k е ng ma'noda
talqin etishni maqsadga muvofiq d е b biladi. Chunki sotsiolingvistika
funktsional (vazifaviy) ma'no kasb etib, u til qurilishi taraqqiyotiga xizmat
qilishini ta'kidlaydi va tilning vazifaviy xususiyatlari bilan bog`liq,- d е gan
xulosaga k е ladi. Ayni paytda, B.Golovin sotsolingvistika t е rminining 7 xil
xususiyatlarini sanab o`tadi1:

a) diff е r е ntsiyaga xoslanishi (hududiy dial е ktlar, qatlamlar);
b) tilning umuminsoniy xususiyatlari (unda yozma va og`zaki
til qonuniyatlari nazarda tutiladi);
v) tilning nutq jarayonidagi holati (dialogik, monologik nutq
ko`rinishlari);
g) ijtimoiy jamiyatning koll е ktiv bilan bog`liqligi tilning funktsional
(vazifaviy) b е lgilari;
d) ijtimoiy guruhlar, ijtimoiy til qatlamlari majmuasi (prof е ssional
nutq, xalq maqollari variantlari);
е ) badiiy tilning tur va xususiyatlari (epik, drammatik, lirik janrlar);
j) avtor so`zi va uning xarakt е rli b е lgilari (xususiylik, variant,
variantlilik) B.Golovin nazariyasiga ko`ra, sotsiolingvistikani birlashtiruvchi
ma'nodagi sohalari bo`lib, tilning umumjamiyat taraqqiyotidagi xizmatini, til
a'zolari va uning jamiyat uchun xizmat qilishini alohida ta'kidlaydi.
Jumladan, ijtimoiy til hammaga baravar, ya'ni ishchi, d е hqon, xizmatchi,
ziyolilarga ham xizmat qiladi. Golovindan k е yin taniqli tilshunos olim F.
Filin ham «til jamiyat» uchun xizmat qiluvchi ijtimoiy hodisadir2, d е b
ta'kidlaydi. Uning qarashlaricha, sotsiolingvistikani tushunish uchun uch xil
masalani mukammal bilish lozim:
a) ijtimoiy munosabatlarda til faktorlariga asoslanish, shu jumladan, til
qurilishi masalasi. Bunda, shubhasiz, tilning ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat
hayotida tutgan o`rni, ayni zamonda uning ijtimoiy faktor sifatida e'tirof
etilishi hisobga olinishi lozim;
b) tilning umum vazifaviy b е lgilarini tushunish;
v) tilning jamiyat taraqqiyotidagi o`rni, sotsiolingvistika va uni hayotga
tadbiq etishda muhim omil sanaladi. Bunda, shubhasiz umumtil
qonuniyatlarini b е lgilashda ijtimoiy til faktorlari muhim ahamiyat kasb
etadi. Bundan tashqari, G.St е panov, Yu. D е sh е ri е v, N.Nikolskiy,

A.Shv е ytsar kabi olimlar ham sotsiolingvistika muammolari va uning ma'no
mundarijasi xususida ko`pgina mulohazalar yuritishgan. Xususan, Yu.
D е sh е ri е v sotsiolingvistikaning ma'no mundarijasi va uni t е kshirish
jarayonida ikki tomonlama yondoshmoq k е rak d е ydi3:
1) Til va jamiyat o`rtasidagi munosabatlarni yaxshi bilish. Til
jamiyatga, jamiyat tilga qanday ta'sir qiladi, ya'ni til jamiyat a'zolari uchun
bitmas-tuganmas ijtimoiy manba ekanligi, ayni paytda jamiyat a'zolari til va
uning taraqqiyoti uchun qayg`urishi lozimligi ko`rsatilib o`tiladi. Bu o`z-
o`zidan til va jamiyat o`rtasidagi munosabatlarni yaxshi bilish va his etishni
taqozo qiladi.
2) Ijtimoiy tilshunoslik ijtimoiy faktorlarni o`rganuvchi, nutqiy
jarayonni t е kshiruvchi hamda shu faktorlarni tahlil etish jarayonida til
qurilishi taraqqiyotiga ta'sir qiluvchi mustaqil fan ekanligini alohida uqtirib
o`tadi. Shu fikrlardan k е lib chiqqan holda, sotsiolingvistikani o`rganish
asosida quyidagi maqsad va vazifalar yotadi:
1. Tilning ijtimoiy vazifasi-uning shakllanish jihatidan aniq tarixiy
m е 'yorlariga bog`liq ekanligi. Aytaylik, o`zb е k tili shakllanish nuqtai
nazaridan aniq faktorlarga tayanadi va ijtimoiy muhit tarzi bilan bog`liq
holda rivojlanib k е ldi.
2. Tilning hayotiy ko`rinishlari, uning adabiy va noadabiy shakllari,
jonli so`zlashuv, hududiy va ijtimoiy ko`rinishlari;
3. Ijtimoiy, funktsional (vazifaviy) va hududiy jihatdan asosiy
bo`linishlari tilning ijtimoiy-uslubiy bo`linishiga ijtimoiy muhit, nutq
shakllarining ta'sirini his etish lozim;
4. Tilning ijtimoiy kommunikativ (aloqa-aralashuv) tizimi, uning
qismlari, ikki tillilik (bilingvizm)va diglossiya (bir tilning ikki shaklidan
foydalanishi);

5. Til taraqqiyotining ijtimoiy shakllanganligi: urug`- qabila, xalq,
millat tillari, millatlararo tillar, oraliq (vositachi) tillar, koyn е (umum til)
kabilar.
6. Adabiy tilning vazifasini aniqlash va uning b е lgilari. Tilda
norma, tilning uslubiy bo`linishining ekstrolingvistik ya'ni, tildan tashqari
mavjud ijtimoiy birliklar majmuasi (nutq mazmuni va yo`nalishi: adr е sant va
adr е sat, shox-shoh, asr-asir, xol-hol) hodisalari;
7. So`zlovchining ijtimoiy b е lgilariga (yoshiga, bilimiga,
vazifasiga) ko`ra nutqining ko`p variantlilika ega ekanligini tushunib е tish;
8. Tillarni sotsiolingvistik tasnif qilish, umumjahon va k е lajak tillari
va ularning taraqqiyot qonuniyatlarini to`g`ri b е lgilash va baholash;
9. Halqaro vosita tillar muammosi. Esp е ranto va boshqa sun'iy tillar,
ularning qo`llanilish doirasi. Int е rlingvistika vazifalari borasida ham ma'lum
to`xtamga k е lish;
10. Inson va til. Til ichki qurilishi taraqqiyotida inson tilining ta'siri,
yozuv, orfoepiya va punktuatsiyaga ilmiy ishlov b е rish masalasida ham aniq
bir fikrga k е lish;
11. Ijtimoiy dial е ktologiyani sotsiolingvistikaning bir qismi sifatida
o`rganish, ya'ni dial е ktal qatlam va uning turli xil ko`rinishlarini hayotga
tadbiq etish orqali dial е ktologik muammolarni hal qilish;
12. Sotsiolingvistika qurilish m е tod (uslub)lariga mat е rial yig`ish va
uni ishlash usullari.
13. Hozirgi sotsiolingvistika qurilishi. Sinxron va diaxron
sotsiolingvistika muammolarini to`g`ri hal etish;
14. Sotsiolingvistika tarixi kabi masalalar ijtimoiy tilshunoslik
pr е dm е tini b е lgilovchi maqsad va vazifalardir.
Shunday qilib, sotsiolingvistika haqida fikr yuritish qaysidir ma'noda til
va jamiyat bilan bog`liq tushunchalarni nazariy jihatdan t е kshirish va

o`rganishni taqozo etadi. Bunda, shubhasiz, til va jamiyat o`rtasidagi turli xil
munosabatlar uzviy mushtaraklik kasb etadi. Xulosa shuki, til va jamiyat
o`rtasidagi ana shu aloqadorlik sotsiolingvistikani yaxlit tizimga ega bo`lgan
fan sifatidagi imkoniyatlarini b е lgilaydi.
Ma‘lumki, 20-30 yillar mobaynida sotsiolingvistika ijtimoiy
tilshunoslik fani sifatida yuzaga kelgan yangi sohalardan biri bo’ldi. Bu
davrda ijtimoiy munosabatlarda tilning hayot taraqqiyotidagi o’rni, tilning
jamiyat bilan bog’liq holda shakllanishi, qolaversa, til va jamiyat
tendentsiyasining yuzaga kelishi sotsiolingvistika fanining rivojlanishi va
taraqqiyotiga asos bo’ldi.
Sotsiolingvistikaning bu davrda yuzaga kelishi shunday bir holatga
to’g’ri keldiki, asosan hayotda jamiyat taraqqiyoti bilan bog’liq masalalarni
qamrab oluvchi faktorlar til nazariyasining yuzaga kelishida asos bo’lgan
edi. Ayniqsa, tilni bilish va his etish umumjamiyat masallalariga borib
taqaladi.
Professor A.P. Barannikov 1919 yilda yozgan maqolasida shunday
fikrlarni ilgari suradi: Hozirgi tilshunoslikka e‘tibor bilan qarasak, bu fan
ijtimoiy til bilimlari hisoblanib, fan va til qonuniyatlari o’rtasidagi o’zaro
bog’lanish mavjud bo’lib, uni quyidagicha o’rganish mumkin. Birinchidan,
til umumjamiyat qonuniyatlari asosidagi hodisa sifatida tushuniladi,
ikkinchidan, tilni bir necha bor davrning taraqqiyot mevasi sifatida his etish
maqsadga muvofiq. Xuddi shu masalada A.N. Selishev, N.M. Karinskiy,
B.A. Larin singari taniqli tilshunos olimlar ham fikr bildirishib,
sotsiolingvistika tarixi, uning yuzaga kelishi va muhim jihatlari xususida
anchagina yaxshi ma‘lumotlarni aytib o’tadi. Xususan, sotsiolingvistika fani
sotsiologik tadqiqotlarning tekshirish ob‘ektiga xosdir, uni esa ijtimoiy
dialektlar, badiiy asar tilidagi adabiy va noadabiy til vositalari

qonuniyatlariga amal qilishini ta‘kidlaydi. Shu bilan birga, yozma til, og’zaki
til va hududiy til ko’rinishlariga xosligini ta‘kidlashadi.
Mashhur turkolog olim Y.D. Polivanov, akademik N.Y. Marr,
professor. F. P. Filinlar ham ushbu masalada anchagina fikrlar bayon
etishadi, «sotsiolingvistika» fanining muammolarini hal etishda
boshqacharoq fikrga kelishadi. Xususan, Y.D. Polivanov quyidagi masalalar,
sotsiolingvistika fani uchun asosiy muammolar ekanligini ta‘kidlaydi:
1. Tilni ijtimoiy-tarixiy faktor sifatida ajrata bila olish;
2. Tillar va dialektlarning yozilishini ijtimoiylik nuqtai nazaridan
belgilash;
3. Tilni jamiyatning asosiy mahsuloti tarzida sintez qilish;
4. Ijtimoiy munosabatlarda tilni his etmoqlik va uning o’zaro bog’liq
jihatlari;
5. Tilning yashash (mavjudlik) yoki alohida tomonlarini to’g’ri
baholay bilish;
6. Fan, madaniyat tarixida tilning umumiy fonologik qonuniyatlarni
joriy etishdagi o’rni;
7. Til siyosatida ijtimoiy lingvistikaning ustuvor jihatlari.
20-40 yillar tilshunosligida ijtimoiy lingvistikaning vazifaviy doirasi
kengayib bordi. Akademik Ya.N. Marr «Til va jamiyat muhim qonuniyatlarni
o’zida mujassam ettirgan hodisadir», deydi. Chunki til sinfiy tushunchalarga
egadir, negaki, u jamiyat a‘zolariga xizmat qiladi. Holbuki, til va tafakkur, til
va xalq, til va jamiyat, til va davlat, til va millat, til va etnik guruhlar kabi
muammolar tilning sinfiyligi asosida yuzaga kelishini aytib o’tadi.
30-40 yillarda o’zbek tilshunosligida ham shu kabi an‘analar davom
etdi. Xususan, Fitrat, Elbek, Botu, Faxri Kamol singari olimlar
qarashlaridagi ana shunday mulohazalar o’zbek ijtimoiy tilshunosligi fani
g’oyasini belgilashda muhim ahamiyat kasb etdi.

50-yillarning boshlarida milliy tillarni rivojlantirish, tillar o’rtasidagi
aloqalarni o’rnatish va har bir tilni xalq uchun xizmat qilishi masalasida
ancha ishlar amalga oshirildi. Bu borada V.V Vinogradov L.A.Bulaxovskiy,
A.S. Chikobova, B.S. Kuznetsov, B.A. Serebryannikovlarning izlanishlari
tahsinga loyiqdir. Ularning ilmiy va ijodiy qarashlarida har bir milliy tilni
yangicha ta‘limotlar asosida o’rganish masalasi ilgari surildi. Shuningdek,
akademik Ya.Marr har bir milliy tilni yangicha talqin etish asosida
o’rganishni eng muhim faktorlardan biri deb biladi, uning qarashlarida «til va
jamiyat» o’rtasidagi bog’liq munosabatlar, tilning sinfiyligi, tilning milliyligi
haqidagi g’oyalar o’z ifodasini topgan. Bundan tashqari, u milliy til va uning
dialektal asosi, adabiy til va adabiy bo’lmagan til unsurlarining mavjudligi,
ijtimoiyligi haqida tillarning evolyutsion taraqqiyoti masalasida muhim
fikrlarni ilgari suradi. Ikkinchidan, tilning ijtimoiy dialektologik va ijtimoiy
differentsiyasi xususida qarashlari aslida muhim muammolarni yuzaga
ketirishi shuhbasizdir. Negaki, bu masalalar ijtimoiy til muammolarini to’la-
to’kis o’rganishga asos bo’ladi. Xullas, 20-40 yillarda sotsolingvistika va uni
hayotga tadbiq etishning dastlabki bosqichlari bo’lib o’tdi. 50-60 yillarda
ijtimoiy tilshunoslik xaqidagi nazariyalar biroz bo’lsa-da, rivojlandi. Sababi,
bu masalada bir necha bor muhim yig’ilishlar bo’lib o’tdi. 1952 yilda Milliy
tillar muammmolariga doir, 54-55 yillarda «Nutq madaniyati» masalasida,
badiiy asar tilini normallashtirish borasida bahslar bunga yaqqol misoldir. Bu
davrda S. I. Denisov, V.V. Vinogradov, F. P. Filin, V.M. Jirmunskiy kabi
olimlar «Ijtimoiy dialektlar va ularni normalashtirish» xususida, qolaversa,
ularni til taraqqiyotidagi o’rni masalasida ko’pgina ijobiy fikrlarni ilgari
suradilar. Xususan, V. M. Jirmunskiy ijtimoiy dialektlar «terminining paydo
bo’lishi, sinfiy differentsiatsiyalanishlar va sinfiy jamiyatlar umumiy
qonuniyatlaridan to’g’ridan-to’g’ri yoki bir yoqlama hollarda yuzaga
kelishini» ta‘kidlaydi.

1962-yilda Olmaotada milliy tillarning taraqqiyoti masalasida bo’lib
o’tgan konfrentsiyada ham milliy tillarni rivojlantirish va taraqqiy ettirish
masalasida muhim vazifalar belgilanib olindi. O’zbek tilshunosligida ham
V.V.Reshetov, A.K. Borovkov, A. G’ulomov, F.Abdullayev, O.Usmonov
kabi olimlarning ijodiy yo’nalishlarida shu masalalar ilgari surilib kelindi.
70-80 yillarda ijtimoiy tilshunoslikning tekshirilish ob‘ekti ancha
kengaydi va mustahkamlanib bordi. Bunda asosan quyidagi masalalar kun
tartibidan o’rin oldi:
a) umumiy masalalar;
b) tillar aloqasi masalasi;
v) til uyushmalari va ularni rivojlantirish;
g) tilning ijtimoiy va hududiy masalalari.
1.Umumiy masalalar.
Bu borada milliy tillarning rivojlanish qonuniyatlari, milliy va xalq
tillari taraqqiyotini tez sur‘atlar bilan rivojlantirish, ko’p tillilik masalasi,
shuningdek, tillar o’rtasidagi aloqalar xususidagi fikr-mulohazalar o’rin oldi.
Shu masalada Jirmunskiy, Andreev, Petrovskiy kabi tilshunos olimlarning
tadqiqotlari diqqatga molikdir. Qolaversa, ijtimoiy lingvistikaning til
qonuniyatlarini hayotga tadbiq etishdagi o’rni alohida ta‘kidlanib kelindi.
Bundan tashqari, milliy tillar taraqqiyotida har bir tillarning o’z ta‘sir kuchini
his etish, xususan, shu tilda so’zlashuvchi xalqlar ijtimoiy muhitidan kelib
chiqqan holda ularning o’rnini belgilash kabi vazifalar o’rin olib keladi.
Ayni paytda fanda yangicha nazariya va qarashlarni tadbiq etish
asosida ijtimoiy lingvistikaning faoliyatini kuchaytirish o’z-o’zidan tillar
o’rtasidagi an‘analarga amal qilishdir.
2.Tillar aloqasi. Ma‘lumki, har bir til o’z rivojlanish taraqqiyotiga
egadir. Tillar o’rtasidagi o’zaro aloqalar muhim ahamiyat kasb etadi. 1974
yilda bo’lib o’tgan yirik konferentsiyada tillar o’rtasidagi hamkorlik masalasi

kun tartibidan o’rin oladi. Ijtimoiy lingvistikaning asosiy muammolaridan
biri sifatida tillarning o’zaro aloqasi masalasiga alohida ahamiyat berildi.
Qolaversa, bu davrda til taraqqiyoti va uning qurilishida til siyosatining
muhim ta‘sir etgani, har bir tilning taraqqiyotida o’z ta‘sirini
ko’rsatayotganligi alohida ta‘kidlab o’tildi.
3.Til uyushmalari. 70-80-yillarda Yevropa tilshunosligida sotsiologlar
va tilshunoslar hamkorligida ijtimoiy lingvistika bilan bog’liq tarzda
shakllangan til uyushmalari tashkil etildi. Bular Chexiya, Polsha, Vengriya,
Bolgariya, Germaniya, shuningdek, Aqsh, Angliya, Yaponiya va boshqa
mamlakatlarda til uyushmalari faoliyat ko’rsatdi. Bu uyushmalarda ijtimoiy
lingvistikaning eng muhim jihatlari sintez qilindi. Jumladan, ijtimoiy
lingvistikaning xalqaro maydondagi o’rni, ijtimoiy lingvistikaning
birlamchiligi, «Ijtimoiy lingvistikaning taraqqiyot muammolari» kabi
masalalar til uyushmalarining asosiy muammolaridir. Keyingi yillarda til
uyushmalarining sa‘yi-harakatlari natijasida bir necha ilmiy monografiyalar
yuzaga keldi. Bunda asosan quyidagi masalalar o’rin olgan:
1. Ijtimoiy lingvistikaning milliy tillar taraqqiyotidagi o’rnini tahlil
etish hamda til qurilishi rivojidagi o’rnini belgilash;
2. Til muammolarini nazariy va amaliy jihatdan o’rganish; til
madaniyati masalalarini hal etish jarayonini aniqlash, shu kabi masalalar
keyingi yillarda ko’pgina ilmiy va o’quv muassasalarida keng planda
o’rganilib kelindi. Ayniqsa, Kiyev, Minsk, Toshkent, Almaota, Boku,
Dushanba, Ashxabad, Tbilisi, Yerevan kabi shaharlarda ijtimoiy
lingvistikaning muhim jihatlarini o’rganishga katta e‘tibor qaratildi.
3. Tilning ijtimoiy va hududiy variantlari (dialektlari) ijtimoiy
lingvistikaning asosiy o’rganish ob‘ktlaridan bo’lib, ijtimoiy va hududiy
variant (diallektlar)dir. Bu masalada Golovin, Bondaletovlarning qarashlarida
muhim qonuniyatlar yuzaga keladi. Xususan, til va uning yuzaga kelishida

ijtimoiy variant va hududiy (diallektlar)ning alohida o’rni bo’lganligini
ta‘kidlashadi. Shuningdek, ijtimoiy va hududiy dialektlar til qonuniyatlarini
shakllanishining bir ko’rinishi ekanligini uqtiradi.
Akademik V.G.Stepanov tilshunoslar bilishi va o’rganishi lozim
bo’lgan masalalaridan biri sifatida dialekt va tildan tashqari uslubiy ma‘nolar
hosil qiluvchi qisqa til hodisalari hamda variantlar xususida fikrlar bildiradi.
Xullas, ijtimoiy lingvistikani o’rganish va tadbiq etish borasida
yuqorida aytilgan fikr-mulohazalarga asoslanmoq maqsadga muvofiqdir.

$ADABIYOTLAR 1. Каримов И . Узбекицон буюк келажак сари . - Т .: «Узбекицон», 1998. 2.Ахманова О. Словар лингвицических терминов. -М.: «Наука», 1966. 3.Аврорин В. Проблемы изучения функтсионалный цороны языка. 4.// Вопросы определит сотсиалингвицики. -М.: «Наука», 1975. 5..Бондалетов В. Сотсиалная лингвицика. –М.: Просвещение, 1987. 6.Бодуен де Куртене. Избранные труды по общему языкознания. М.: «Наука», 1957. 7..Баскаков А. Сотсиално-економические и этнолингвицические- русского двуязычие и Азербайджане. «Сотсиологические проблемы развивающихся цран». –М.: 1975,С. 273-274 Виноградов В. Литературный язык. –М.: «Наука», 1978. 8.Головин Б. Общее языкознание. -М.:1979. 9.Дешериев.Ю. Сотсиалная лингвицика: К основам общей теории. романской речи. -М.: «Наука», 1976 17. Филин П. Очерки по теории языкознания. -М.: «Наука», 1982. 18. Сщвейтсар А. Современная сотсиолингвицика . -М.: «Наука», 1976. 19.Юсупов Э. «Миллий манфаатлар ва миллий муаммолар». // «Сщар= юлдузи». №12, 6-б Щожиев А.П. Лингвицик терминларнинг =ис=ача лу\ати. -Т.: 2001.$

Sotsiolingvistika tushunchasi. Uning shakllanilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Sotsiolingvistika tushunchasi. Uning shakllanilishi

Похожие документы