Sotsiologik hamda biografik metodlarning xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	50.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sotsiologik hamda biografik metodlarning xususiyatlari

Купить

Sotsiologik hamda biografik metodlarning xususiyatlari
Reja:
1. Sotsiologik metod.
2. Tahlil va talqin tushunchalari, ularning tushunish jarayonidagi nisbati haqida.
3. Badiiy asarni tushunish jarayonidagi oby е ktiv va suby е ktiv jihatlar haqida.
4. Kont е kstual va imman е nt tahlil. Tahlil m е todlari.
5. Badiiy asar tahlili

Agarda nazariya sotsial voqelikni tushuntirsa va uning taraqqiyotini bashorat
qilsa , metodologiya bilishning umumiy strategiyasini ishlab chiqsa, metod esa
bilimlarga erishish va voqelikni tubdan o‘zgartirish uchun o‘ziga xos bo‘lgan
asbob-uskuna bo‘lib xizmat qiladi. Bolgariyalik sotsiolog Nikola Stefanov
tanlaganidek, fan tarixida bir an'ana borki, u orqali har qanday yangi paydo bo’lgan
fan avvalambor metod nuqtai nazardan baholanadi. Bu tasodif emas, chunki
faninng amaliyligi metod orqali namoyon bo‘ladi va metod fanning yutuqlaridan
amaliy foydalanishlik uchun hurmat qiladi. Metod bu ma'lum bir bilim vositalarni
(fikrlashlik, predmetlik, belgichilik) konsepsial qo’lash bo‘lib, uning asosiy
vazifasi yangi bilimlarga erishishni ta'minlashdir. Boshqacha so’zlar bilan
aytganda metod bu bilishda kerakli natijalarga erishish vositasi yoki voqelikni
tubdan o’zgartirish vositasidir. Har bir metod o‘zida bilib olingan qonuniyatlar,
xususiyatlar va aloqalarni mujassamlashtirgan bo‘lib, ular uning ob'ektiv tomonini
tashqil qiladilar. Ular asosida shakllangan usul, vosita va qoidalar sub'ektiv tomon
deb ataladi.
Tomonlarni ob'ektivlik va sub'ektivlika ajratish metodning mohiyati va
strukturasini tushunish uchun juda muhimdir. Ob'ektiv tomon shunday nazariy
asoslarni o‘zida ifoda etadiki, ular fan tomonidan hozirda ishlab chiqilgan.
Ob'ektiv tomon bu nafaqat usul va qoidalardir, balkim yana tadqiqotning
ma'lumoti darajasi , dunyoqarashi bo‘lib, ular individual-shaxsiy alohidalik bilan
ham bog‘liqdirlar. Bu ikki tomon bir-birlari bilan o‘zapo dialektik
munosabatdadirlar.
Ob'ektiv tomon bilimlar sistemasida o’rnashgan bo‘lib metodda to’liq
realizatsiya qilinmaydi, chunki u metodga nisbat salmoqliyroqdir. Shu bilan
birgalikda ushbu sistema asosida bunyod bo‘lgan metod o‘zining rivojlanishida
albatta uning chegarasidan chiqib ketadi va uni o’zgarishiga olib keladi.
Sotsiologiyada ob'ektivlik va sub'ektivlik o‘zaro harakatlari misli
ko’rilmagan murakkab xarakterga ega bo‘ladi, chunki metod sub'ektni 2 ta
aspektda: ham biluvchilikda, ham bilinishda ko’rib chiqaddi. Bunda bilish
jamiyatni tahlil qilish darajasidan, soha xususiyatlaridan (iqtisodii, siyosiy,

ma'naviy), ichki tashqi voqealardan, kuzatilayotgan va kuzatilmayotgan jarayonlar
bog‘liqdir.
Sotsiologik metodni shakllanishidagi boshqa bir murakkablik fanning o‘z-
o‘zini belgilash jarayonlari, uning nazariya va metodologiyalarini endi oyoqqa
turishligi bilan bog‘liqdir.
Nazariy va metodologik plyuralizm sharoitlarida turli xil sotsiologik
metodlar shakllanadilar. Sotsiologik metod mohiyati uning boshqa fanlar metodiga
nisbatan xususiyatlari masalasi ko’pgina sotsiologlar fikrini band etdi va sotsial
voqelikning umumnazariy tasavvurlarini sotsiologiyaning ob'ekti sifati deb talqin
qilishlik bilan hal qilinishga harakat qilinayapti.
Metod strukturasida ob'ektivlik va sub'ektivlik tomonlaridan tashqari yana
tadqiqotning ob'ekti va predmeti vositalari ham mavjuddirlar. Ob'ekt haqidagi
masalani qilishlik metodni qo‘llash darajasi va ko‘lamini belgilaydi.
Sotsiologiyada fanning to’liq yahlit ob'ektini qamrab oladigan metod ishlab
chiqilgan emas, vaxolanki shunday metodni yaratish harakatlari boshlanib ketgan.
O‘z vaqtida pozitiv, psixoanalitik, naturalistik , empirik va boshqa yo’lishlar
sotsiologiyada umumiylikka da'vogarlik qildilar, lekin vaqt o’tishi bilan ularni
statuslari sotsiologiya tadqiqotlarini ma'lum bir sohasi deb e'tirof etildi.
Metodning ob'ekti ham jamiyat ham uning alohida sohalari, shuningdek
ma'lum bir voqea va jarayonlar namoyon bo‘lishlari mumkin.
Metodning predmeti bo‘lib ob'ekt mohiyati haqidagi bilimlarga erishish
uchun ma'lum bir bilish vositalari va harakatlari tartiblashtirilgan va asoslangan
qo‘llanishga hizmat qiladi. Bilish vositalari tushunchasiga tadqiqot vositalari
(blanka, anketa, apparatura, texnik vositalar) belgilar sistemasi, tafakkurning
mantiqiy shakllari va tushunchalar kiradi.
Sotsiologik metod strukturasida shuningdek qo‘llashning mazmuni va
maqsadi natijalarini ajratib ko‘rsatish lozim. Aynan metodning mazmuni tufayli
sotsial voqealikni tashkil qilish chog‘ida boshqa fanlarga nisbatan sotsiologik
yondashishning xususiyatlari keng ko‘lamliroq; namoyon bo‘ladi. Metodning

mazmuni sotsiologiyaning nazariy bilimlari tushunchalari va kategoriyalari
yordamida belgilanadi.
Mazmun metodining ob'ekt va predmeti, uning maqsadi protseduralarning
izchilligi va mantiqiy empirik ma'lumotlarni interpretatsiya qilish vositalarini
belgilaydi.
U yoki bu metodning effektivligi (sermahsulligi) sotsiologiyaning nazariy
metodologik asosiga bog‘liqdir. Xorijiy nazariyotchilarning tadqiqotlarida shunday
qarashlar mavjudki, unga muvofiq metod shakllangan uslubiyatlarning to’plami
bo‘lib, bu tadqiqotchining nazariyasi bilan bog‘langan. Ma'lum bir ma'no va
sharoitlarda sotsiologik metodning usullari va protseduralari nisbatan nazariya va
metodologiyadan holi bo‘lishi mumkin, lekin ularni qo‘llash, natijalarini qayta
ishlash tadqiqotchining konsepsiyasi, metodning nazariy modeliga bog‘liqdir.
Neopozitivizmning eng muhim hizmatlaridan biri—bu
eksperiment, kuzatish , hujjatlarni o’rganish va so’rov metodlarini ishlab chiqish
bo’ldi. Sotsiologik tadqiqotlarning amaliyoti empirik metodlarni bilish
imkoniyatlarini yuzaga chiqardi. Shu bilan birgalikda makro va mikro
sotsiologiyalar shakllana boshladilar, ya'ni jamiyat hayotining tahlil qiluvchi
bilimlarning turli darajalari vujudga keldi. Ushbu darajalarni munosabatlarini
muvofiqlashtirish, turli xil; empirik tadqiqotlar natijalarini umumsotsiologik
bilimlarga bog‘lash muammolari kelib chiqdi. Bu hamma muamolarni struktur
funksionalizm hal qilishga harakat qiladi.
Yangi umumiy yondashish yaratish uchun sistema-funksional maktablar
sotsiologiyaning barcha yutuqlarini qaytadan qilib tahlil qilib chiqadilar, chunki
harakatning umumiy analitik nazariy sistemasini yaratish sotsial voqelikni barcha
turli-tumanligini qamrab olishlikni taqazo etadi.
Shuningdek ayni vaqtda, sistemalik va struktur yondashishlar vujudga
keladi.
T. Parsons, R. Merton va stuktur-funksional yondashishning boshqa vakillari
sotsial harakatning sub'ektiv aspektlarnni metodning komponenti (elementi)
sifatida talqin qiladilar. Ammo umuman olganda sistemali, struktur; funksional

yondashuvlar sotsial o‘zaro harakatning ob'ektiv va mustaxkam shakllariga
yo’naltirilgan. Shuning uchun o‘zining; akademik sotsiologiya degan mavqeiga
qaramasdan struktur funksionalizm umumiy, yalpi metodga da'vogarlik qila
olmaydi.
Yalpi umumiy yondashishlarni sotsiologiyadagi boshqa yunalnshlar ham
ishlab chiqishga harakat qilganlar. Bu maqsada ular filosofiyaga , K. Marksning
dialektik materializmiga Gusserlning fenomenologiyasi K. Yaspers va M.
Haydeperlarning ekzistensializmiga murojaat etadilar. Shu bilan bir qatorda O.
Kont, E. Dyukrgeym, M. Veber va boshqa sotsiologlarning ilmiy meroslarini
qaytadan tahlil qilish jarayonlari ham sezilarli darajada kuchayadi.
Sotsiologiyadagi dialektik metod turli oqim vakilari Xorkxaymer Fromm,
Markuze, Gurvich va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgandir. Ular sotsial
jarayonlarning, empirik bilishning xususiyatlarini aks ettira oladigan dialektikaning
yangi kategoriyalarini ishlab chiqishga harakat qildilar. Sotsiologiya dialektik
metodi ratsionaya va irratsional, ongli va ongsiz, real va nominal, individual va
ijtimoiy kabi tushunchalardan foydalangan holda sotsial jarayonlarni muhim
tomonlarini tadqiq qiladi.
Sotsiologik metodining yana bir alohida hususiyati shundaki uni ob'ektivlik
va subektivlik o‘zaro harakati maxsus bir xarakterga ega bo‘ladi. Sotsiologik
metodni diqqat markazida inson va uning ham tabiiy, ham ijtimoiy olam bilan
o‘zaro harakatining turli shakllari yotadi. Metodlarni ob'ektivlik va sub'ektivlikka
bo‘lish metodologlarni shunday yondashishlarni izlashga majbur qiladiki, ular
sotsial jarayonlarni ham ob'ektiv va sub'ektiv tomonlarni qamrab olishlari kerak
bo‘ladi.
Shunday yondashishlar deb ramziy yondashishlarni va keyingi paytlarda intensiv
ishlab chiqilayotgan strukturalistik metodni e'tirof etish mumkin.
Struktura tushunchasiga nafaqat guruhlar , muassasalar, munosabatlar,
ma'naviy omillar, mentalitet, tilning ma'nolik va tushunishlik aspektlari ham
kiradilar. Strukturalistik metod yana insonlarning sotsial xulq- atvorini milliy-
madaniy xususiyatlarini ham tahlil qiladi.

Sotsiologik metodni yana bir xususiyati uning ko‘p darajaligi sotsial
voqelikni qamrab olishdagi turli-tumanlik, voqealar tadqiqotida umumiyligini
ta'kidlash mumkin. Fanda metodlarni nazariy va empirik jihatlarga ajratish
mavjuddir. Nazariy metodlarga bilishning mantiqiy-ma'naviy tushunchaliri, tahliliy
deduktiv va induktiv va boshqa shakllariga asoslangan metodlar taalluqlidir. Yana
ular safiga ratsional, birlashtirish, tarixiy-genetik taqqoslash va boshqa metodlarni
qo‘yish mumkin.
Empirik metodlarga esa voqelikni o‘rganilayotgan sohasi bilan bevosita
xissiy chin muloqatda bo‘lgan metodlar taalluqlidir.
Nazariy metodlar odatda sotsial voqelikni, uning tamoyillarini yaxshi
qamrab olishga intiladi , umumiylik xususiyatlarini tadqiq qiladi. Empirik metodlar
mikrojarayonlarni guruhlar, individlar, konkret institutlar faoliyat darajasida
o‘rganadi.
Sotsiologik metodlarni turlash ham muhim ahamiyatga egadir. Bu turlarning
asosi bo‘lib metodning muhim komponenti—mazmun xizmat qiladi. Bu asos
bo‘yicha fundamental, maxsus empirik metodlarni ajratib ko‘rsatish mumkin.
Agarda tushuchalar o‘zlarida sotsial voqelikni mohiyatini yaxlit
mujassamlashtirsalar unda bunday metodlar sotsiologiyada fundamental metod
roliga da'vogarlik qiladilar.
Keyingi o‘n yillikda umumsotsiologik fundamental metod roliga
fenomenologiya va realistik yondashuvlar da'vogarlik qilyaptilar. Ayniqsa realistik
yondashuvlar tarafdorlari keyingi yillarda ko‘payib bormoqdalar. Realistik
yondoshuvning mohiyati quyidagicha. Sotsiologiya fanining ob'ekti bo’lib rang-
barang omillar xizmat qiladilar, ularni esa bir-birlaridan farqlash zarurdir. Masalan
insonning harakatlari, intilishlari, rejalari va boshqa omillardir. Buning uchun esa
reallik, haqiqiylik va empiriklikni ajratib olish kerak.
Maxsus metodlar deb ijtimoiy hayotni o’rganishda va uni tubdan
o’zgartirishda qo’llanilayotgan metodlar aytilali. Amaliy sotsiologiya va tarmoq
yo‘nalishlarning shakllanish jarayonlarida maxsus sotsiologik metodlar yaratiladi.
Ular ijtimoiy: aniq, bir sohasiga yo’naltirilgan bo‘lib, ma'lum bir muammolar

tadqiq qiladilar. Turli xil nazariy-metodologik yo’nalishlar doirasida insonning
hulq-atvori guruh, ma'lum bir instituti hokimiyat , boshqaruv, oila, sotsial
munosobatlar: konflikt birdamlik va boshqalar va boshqalarni tadqiq qiladigan
metodlar ishlab chiqilyapti.
Amaliy tadqiqotlar metodining markaziy muammosi nazariy va empirik bilimlarni
konkret, hammabop qismlarga aylantirish va ularni sotsial mexanizmda qo’llash
muammosini Sotsiologiya fanining muhim bir metodi bo‘lib empir metodlar
namoyon bo‘ladilar. Empirik sotsiologik metod bu sotsial faktorlarni belgilash
dastlabki sotsiolog ma'lumotlarni olishdir. Metodika esa metodlar to’plami bo’lib
undan ushbu tadqiqotlarda foydalaniladi. Texnika ee tadqiqotlarda empirik
metodlardan unumli foydalanish usulidir. Empirik metodlarni sotsiologik
ma'lumotlar yig’ish metodi, qayta ishlash va tahlil qilish metodlariga ajratish
mumkin. Ularning birinchisiga so’rov, kuzatish xujjatlarni o‘rganish, eksperiment
taalluqli bo‘lib, ularning har biri o‘zining ob’ektiga ega va jarayonlarning ma'lum
tomonini o‘rganishga qaratilgan, so’rov metodining diqqat markazida insonlarning
qarashlari, motivlari, ya'ni sub'ektivlign namoyon bo‘lsa, kuzatuv ko‘proq, insonlar
xulq- atvorini, xujjatlarni o‘rganish metodi esa voqealarning guvohlanganligini
qayd qilinganligi bilan qiziqadi. Va nihoyat eksperimental metod jarayonni yaxlit
tahlil voqealarning chuqur aloqadorligini yuzaga chiqaradi.
Empirik metodlar empirik voqelikni bevosita o‘rgansa ham ammo lekin
metod mazmuni uning tadqiqotdagi o‘rni, shuningdek natijalar tadqiqotchinnng
nazariy pozitsiyasi, tadqiqot konsepsiyasi bilan belgilanadi.
Empirik metodlarda formal va mazmunli tomonlarni ajratib ko‘rsatish
mumkin. Formal tomon ma'lum bir standartlashtirilgan usullarni: savollar tuzishni,
yozma yoki og’zaki anketa o‘tkazishni, olingan ma'lumotlarni qayta ishlash
to’plamini ifoda etadi. Lekin metodning mazmunli tomoni tadqiqotchining nazariy
dunyoqarash va boshqa qarashlari bilan bogiqdir. Masalan, neopozitivizm individ
xulq-atvorini sotsiologiya fanining predmeti deb hisoblab uni o‘rganish negizida
sotsial o‘zaro harakat nazariyasini yaratishga harakat qiladi. Shuning uchun bu
yo’nalish asosiy metod sifatida kuzatish metodini e'tirof etadi. Fenomenologik

sotsiologiya esa sotsiologiyaning predmeti sifatida mental jarayonlarini tan olib ,
neopozitivizm ishlab chiqqan empirik metodlarni tanqid qiladi. Eng mos keladigan
empirik metod deb, bu yo’nalish kuzatishlarida ishtirok etish, laboratoriyadagi
sharoitda eksperiment va tasmaga (plyonka) yozib olingan nutqiy o’zaro harakat
tahlilini hisoblaydi. Shunday qilib nazariy baxslar o‘z ifodalarini empirik
metodlarda namoyon qiladilar. Empirik metodlar doimiy ravishda rivojlanyaltilar,
yangi nazariyalar negizida yangi empirik metodlar vujudga kelmoqdalar.
Empirik tadqiqotlar o‘tkazish natijasida so‘rov, kuzatuv, eksperiment va
xujjatlarni o‘rganish metodlarini qo‘llash tufayli turli jarayonlarning xislatlari,
strukturasi va munosabatlari haqida empirik ma'lumotlar to‘planadi. Bu
ma'lumotlarni taxlil qilish uchun matematik va statistik metodlar majmuasi
ishlatiladi. Bunda hal qiluvchi rol gruppalash, regressiv, korrelyatsion, faktorli
tahlillar, shkala metodi va boshqalarga taalluqlidir.
Matematik metodlar sotsiologiya faniga shiddat bilan kirib kelmoqda. Lekin
ularning qo‘llanishi bilan bog’liq bo‘lgan ayrim muammolar ham paydo
bo‘lmoqda. M.Kendal sotsial ob'ektning matematik tasavvurini 2 xil ko‘rinishdagi
qiyinchiliklarini ajratib ko‘rsatadi. Birinchi to‘plamlik muammosidir, ya'ni
voqealarda ko‘plab komponentlar (qismlar) ishtirok etadi va ularning qaysi birlari
shu voqeaga taalluqlidir va qaysi bir boshqasi bu voqea bilan vaqtinchalik bog’liq.
Ikkinchisi birlashtirish muammosi bo‘lib, unda sotsial sistemaning qaysi bir
elementini asosi deb hisoblashimiz kerak. Buni yechimini topish juda mushkuldir.
Lekin shunga qaramay matematik vositalarni sotsiologiyadagi o‘rni va
miqdori salmoqlidir , hozirgi sotsiologiyada butun bir yo’nalish matematik
metodlarini qo‘llash masalasini ishlab chiqayapti. Matematik metodlarni qo‘llash
natijasida sotsiologiyada quyidagi masalalar hal etiladi: tanlash (viborka) hisobi,
olingan ma'lumotlar taxlili, modellashtirish va o‘lchov. Ushbu masalalar
sotsiologiyadagi matematik metodlarni qo‘llashning dolzarb muammolari deb tan
olinadi.
Shunday qilib sotsiologik metod haqidagi fikrlarga yakun yasab xulosa
chiqarish mumkinki, bu soha muammolari sotsiologiyada muhim o‘rin tutadi.

Ularning takomillashib, rivojlanib borishi ijtimoiy hayotning turli tomonlarini ham
yaxlit, ham alohida ilmiy tahlil qilishlik ma'lum bir muammolarni yechishga
amaliy tavsiyalar berish mumkin.
Adabiyotshunoslikda tahlil va talqin tushunchalari juda k е ng qo`llanilib, ular
badiiy asarni tushunish jarayonining bir-biriga bog`liq jihatlaridir. Badiiy asarni
tushunish, uning mazmun mohiyatini anglash jarayonida tahlil va talqin amallari
har vaqt hozirdir. Tahlil atamasi odatda ilmda "analiz" d е b yuritiladigan istilohning
sinonimi sifatida tushuniladi. Analiz esa, ma'lumki, butunni anglash uchun uni
qismlarga ajratishni, qismning butun tarkibidagi mohiyatini, uning boshqa qismlar
bilan aloqasi va butunlikning yuzaga chiqishidagi o`rnini o`rganishni ko`zda tutadi.
Ayrimlar badiiy asarni tirik organizmga qiyos etishadi-da, "uni qismlarga ajratish
jonsiz tanaga aylantirishdan boshqa narsa emas" d е gan qarashga tayanib, tahlilga
qarshi chiqadilar. Biroq bu xil qarash asossizdir. Z е ro, adabiyotshunoslikdagi tahlil
ham — o`qish, faqat bunda badiiy asarni tadqiqotchi sifatida o`qish tushuniladi. Bu
xil o`qish jarayonida tadqiqotchi badiiy asarni qismlarga ajratarkan, uning badiiyat
hodisasi sifatidagi mavjudligini, undagi o`quvchi ongi va ruhiyatiga ta'sir
qilayotgan, uning u yoki bu tarzda tushunilishiga asos bo`layotgan omillarni
o`rganadi.
Talqin atamasini biz "int е rpr е tatsiya" istilohining sinonimi sifatida
tushunamiz. Talqin badiiy asarni sharhlash, uning mazmun mohiyatini, undagi
badiiy kons е psiyani idrok etish d е makdir. K е ng ma'noda "talqin" so`zi o`zga
tomonidan aytilgan gap yoxud yozilgan asar (ilmiy, falsafiy, diniy, badiiy va h.)
mazmunini anglash, uni ma'lum yaxlitlikda tushunish va tushuntirish
(adabiyotshunosning maqsadi tushunishning o`zigina emas, tushuntirish hamdir)
ma'nolarini anglatadi. Shu ma'noda qaralsa, mumtoz adabiyotshunosligimizda,
umuman, o`tmish ilmida "talqin" so`zining ma'nosi qisman "sharh", "tafsir"
atamalari bilan ham b е rilgan. Yana ham aniqroq aytsak, talqin badiiy asardagi
"obrazlar tili"ni "mantiq tili"ga o`girmoq, obrazlar vositasida ifodalangan
mazmunni tushunish va tushuntirmoqdir.

Yuqorida aytdikki, badiiy asarni tushunish jarayonida tahlil va talqin amallari har
vaqt hozir, ular tushunish jarayonining ikki qirrasidir. Aytaylik, "o`quvchi badiiy
asarni tushundi" d е gani, mohiyatan, "o`quvchi asarni o`zicha talqin qildi"
d е ganidir. Ayni paytda, uning asarni tushunishida tahlil unsurlari ham mavjud,
z е ro, oddiy o`quvchi ham tushunish jarayonida asar qismlarini (mas., alohida
epizodlarni, p е rsonajlarni, ularning turli holatlardagi xatti-harakati, gap-so`zlarini
va h.), ularning o`zaro mazmuniy aloqalarini tasavvur qiladi. Ilgari ham
aytganimizd е k, konkr е t badiiy asar turli o`quvchilar tomonidan turlicha
tushunilishi mumkin. Biroq shunisi ham aniqki, o`quvchilar ongidagi minglab
talqinlarni umumlashtiradigan mushtarak nuqtalar ham mavjud. D е mak, konkr е t
asar talqinlari n е chog`li turfa bo`lmasin, ularning ch е garalarini b е lgilab b е ruvchi
muayyan asos, d е ylik, yadro (javhar) mavjudki, barcha talqinlar shu yadro atrofida
hosil bo`ladi. Bu yadro esa — badiiy asarning o`zi, badiiyat hodisasini o`zida
moddiylashtirgan badiiy matndir. Ayon bo`ldiki, badiiy asarni tushunish jarayoni
oby е ktiv va suby е ktiv ibtidolardan tarkib topar ekan: agar bu o`rinda talqin
qilayotgan shaxsni suby е ktiv ibtido d е b olsak, badiiy matn oby е ktiv ibtidodir.
Bundan shunday xulosa k е lib chiqadiki, agar talqin qiluvchi shaxs badiiy
matnni y е tarli darajada bilmasa, asar qismlarini, ularning o`zaro aloqalarini y е tarli
tasavvur qilolmasa, uning talqini suby е ktivlik kasb etadi. Boshqa tomondan, badiiy
adabiyotning obrazlar orqali fikrlashi, obrazning esa assotsiativ tafakkur mahsuli
ekanligini e'tiborga olsak, talqinning suby е ktsiz mavjud emasligi ayon haqiqatdir.
Chunki ijodkorning assotsiativ fikrlashi mahsuli o`laroq yaratilgan va asarda aksini
topgan obrazning mazmun qirralari faqat suby е kt ongidagina (ya'ni, uning ham
assotsiativ fikrlashi asosida) qayta tiklanishi mumkin bo`ladi. Aytilganlar
tushunish jarayonida tahlil va talqin har vaqt hozirligining yorqin dalilidir. Oddiy
o`quvchidan farq qilaroq, adabiyotshunos badiiy asarni talqin qilarkan, tahlilga
tayanadi, uning talqini tahlil asosida yuzaga k е lgani uchun ham ilmiy sanaladi. Shu
ma'noda tahlil badiiy asarni tadqiqotchi sifatida o`qish va uqish d е makdir.
Yuqoridagilardan ma'lum bo`ladiki, badiiy asar tahlilining maqsadi - asarni
tushunish (asarni baholash ikkilamchi maqsad). Xo`sh, "asarni tushunish" d е ganda

nima nazarda tutiladi? Bu masalada ham adabiyotshunoslikda turlichalik mavjud:
ayrimlar asarga muallif tomonidan yuklangan mazmunni tushunishni nazarda
tutsalar, boshqalari asarda tasvirlangan narsalardan (oby е ktiv ibtidodan) k е lib
chiqadigan mazmunni tushunishni nazarda tutadilar. Bu qarashlarning birinchisiga
ko`ra tushunish jarayonida tahlil y е takchilik qilsa, ikkinchisida talqinning mavq е i
ustunroq ekanligi tayin; birinchisi badiiy asarni uning ichki va tashqi aloqalarini
birlikda olib o`rganishni (kont е kstul tahlil) taqozo etsa, ikkinchisi badiiy asarga
alohida mavjudlik sifatida qarab, uning ichki aloqalarini o`rganish (imman е nt
tahlil) bilan ch е klanadi. Biroq mazkur qarashlarning ikkisini ham mutlaqlashtirib
bo`lmaydi, bu o`rinda "oraliq" mavq е ning egallangani, har ikki yo`sindagi
tahlilning ham mavjudligini, ularning bir-biridan ko`zlagan maqsadi va ahamiyati
jihatidan farqli ekanligini tan olingani to`g`riroq bo`ladi.
Tushunish jarayonining nazariy muammolarini o`rganuvchi soha —
g е rm е n е vtikaning asosiy qoidasi shuki: qismni butun, butunni qism orqali
tushunish darkor. Bu qoida yuqoridagi tahlil yo`sinlarining ikkisiga ham bird е k
aloqador. Faqat bu o`rinda imman е nt tahlil "kont е kst" tushunchasini asar doirasi
bilan ch е klab olsa, kont е kstual tahlilda "kont е kst" tushunchasining ko`lami
k е ngayib boradi (konkr е t asar "yozuvchi biografiyasi", "muallif yashagan davr
shart-sharoitlari", "muallifning ijodiy m е rosi", "asar yaratilgan davr adabiyoti",
"milliy adabiy an'analar" kabi kont е kstlar doirasiga kiradi). Kont е kstual tahlil
asarga muallif tomonidan yuklangan mazmunni tushunishga yo`l ochsa, imman е nt
tahlil asarda tasvirlangan narsalarga (va, albatta, undagi muallif obraziga) tayangan
holda o`quvchiga o`z mazmunini shakllantirish imkonini b е radi. Mutaxassisdan
farqli o`laroq, oddiy o`quvchilarning asarni tushunishida imman е nt tahlil unsurlari
y е takchilik qiladi (shu bois ham o`quvchilar ongida konkr е t asarning turfa
talqinlari mavjud). Z е ro, aksariyat o`quvchilar uchun konkr е t asarning qay
maqsadda, qanday omillar ta'sirida yozilgani ahamiyatsiz - ular asarning o`zinigina
taniydilar, uning o`zidangina zavq oladilar. Aksincha, adabiyotshunos uchun
bularning bari muhim, chunki asarni tarixiylik tamoyiliga tayanib, biografik yoxud
sotsiologik m е todlar (kont е kstual tahlil) asosida t е kshirib chiqarilgan xulosalar

adabiy-nazariy tafakkur rivojida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ular, tabiiyki,
badiiy adabiyot rivoji hamda badiiy did tarbiyasiga ham bilvosita ta'sir qiladilar, bu
xil xulosalar bilan badiiy didga b е vosita ta'sir qilishga urinishning esa adabiyotga
ziyon k е ltirishi ehtimoli ko`proq. Buni qanday tushunmoq k е rak? Gap shundaki,
o`zining ijtimoiy hayoti davomida badiiy asar turli talqinlarga duch k е ladi, z е ro,
har bir konkr е t davr uning mazmun qatlamlaridan birini aktuallashtiradi. Ikkinchi
tomondan, kitobxonlardagi ijodiy o`qish imkoniyatlari turlicha, shunday ekan,
kitobxonlar ichida chinakam badiiy asarning hali h е ch kim e'tibor qilmagan
mazmun qirralarini ochishga, uning hali h е ch kim ilg`amagan voq е lik bilan
aloqalarini ko`rishga qobillari har vaqt bo`ladi. Agar biografik yoki boshqa xil
m е todlarga tayanib amalga oshirilgan talqinni yagona, eng to`g`risi d е b bilib, shu
talqinni barcha o`quvchilarga singdirmoqchi bo`lsak, bu bilan ijodiy o`qish
imkoniyatlarini ch е klagan, badiiy didga jiddiy zarar y е tkazgan bo`lib chiqamiz.
Masalan, aksariyat kishilarda sho`ro davrida yozilgan asarlarning o`sha davrda
amalga oshirilgan talqinlari o`rinlashib qolgan. Bu esa davr adabiyoti haqida
muayyan tasavvur, munosabatga asos bo`ladiki, yuqoridagi mulohazalardan k е lib
chiqilsa, ularni ilmiy jihatdan to`g`ri d е b bo`lmaydi. D е mak, talqinlar yangilanishi
zarur. Z е ro, adabiyotshunosning vazifasi ham mavjud talqinlarni bilish emas, balki
ularga tayangan (ularga ba'zan qo`shilib, ba'zan inkor etib) holda asarni bugungi
kun nuqtayi nazaridan talqin qilish va baholashdir. Xulosa qilib aytsak, badiiy
asarni alohida butunlik sifatida ham, kont е kst doirasida ham tushunish (tahlil va
talqin qilish) mumkin, faqat har ikkisining ham o`z o`rni, vazifasi va maqsadi
tayinli ekanligini unutmaslik darkor.
Badiiy asarni kont е kstual tahlil qilishda unga turli jihatlardan yondashish
mumkinki, shu asosda bir qator tahlil m е todlari haqida gapirish mumkin bo`ladi.
Sotsiologik tahlil m е todi tadqiqotchini badiiy asar voq е ligi bilan r е al voq е lik
munosabatlari, uning tarixan haqqoniylik darajasi, hayot haqiqati bilan badiiy
haqiqat munosabati kabi masalalarni o`rganishga yo`naltiradi. Bu xil yondashuv
asarning g`oyaviy-mafkuraviy tomonlarini tahlil qilarkan, qahramonlarning
xarakt е r xususiyatlari, asardagi konfliktlar tabiati, obrazlar tizimi va h. badiiy

unsurlarning ijtimoiy ildizlarini ochib b е radi. Hayot haqiqatining badiiy haqiqatga
aylanish jarayoni, xarakt е r va prototip, tarixiy shaxs obrazi va r е al tarixiy shaxs
munosabati kabi ijod jarayoni bilan bog`liq muammolarni o`rganishda ham
sotsiologik yondashuv asos vazifasini o`taydi. Sotsiologik m е tod
adabiyotshunoslikda muhim ahamiyatga molikligi shubhasiz, biroq uni
boshqalardan ustun qo`yishlik, unga ayricha e'tibor b е rishlik adabiyot uchun zararli
oqibatlarga olib k е lishi mumkinki, bunga yorqin misollarni sho`ro
adabiyotshunosligidan istalgancha topishimiz mumkin bo`ladi. Masalan, sho`ro
adabiyotshunosligidagi vulgar sotsiologizm ko`rinishlari ayni shu m е todning
mavq е ini mutlaqlashtirilishining natijasi edi. Badiiy asar tahlilida shu m е todgagina
tayangan va shuning asosidagina baholagan tanqidiy maqolalar k е yincha ularning
mualliflarini qatag`on qilish uchun dastakka aylandigina emas, o`quvchi ommani
o`sha ijodkorlarni "xalq dushmani", asarlarini "zararli" d е b tushunishga tayyorladi.
Tarixiy-madaniy tahlil m е todi badiiy asarni milliy madaniy an'analar,
shuningd е k, davr adabiy-madaniy kont е kstida o`rganishga qaratilgandir. Ma'lumki,
badiiy asar madaniy-adabiy an'analar zaminida dunyoga k е ladi, uning qator badiiy
xususiyatlari shu kont е kstdagina yorqin namoyon bo`ladi, anglashiladi. Masalan,
Cho`lponning qator sh е 'rlari borki, ularning mazmun mohiyati mumtoz
adabiyotimiz, xususan, tasavvuf sh е 'riyati kont е kstidagina o`zining ramziy
ma'nolarini ochishi, tushunilishi mumkin bo`ladi. Yoki "O`tgan kunlar"dagi bir
qator xususiyatlar (Otab е kning oshiqligi sahnalari, suj е t motivlari, maktublar va h.)
folklor va mumtoz dostonchilik an'analari zaminida y е tishgani shundoq ko`zga
tashlanadi. Mazkur yondashuv badiiy asarga umummilliy madaniyatning vakili
sifatida qarashi diqqatga molikki, bu xil yondashuv adabiy jarayondagi yangi
hodisalarning tub omillarini anglash imkonini b е radi.
Qiyosiy m е tod badiiy asarni boshqa asar(lar) bilan qiyosan tahlil qilishni
ko`zda tutadi. Konkr е t asarni o`tmishda yoki u bilan bir paytda, boshqa milliy
adabiyotda yoki o`zi mansub adabiyotda yaratilgan asarga qiyoslab tadqiq etish
mumkin. Qiyoslash oby е kti tadqiqot maqsadidan k е lib chiqqan holda b е lgilanadi.
D е ylik, asarni o`tmishda yaratilgan asar bilan qiyoslash undagi an'ana va yangilik

nisbati, ayrim badiiy unsurlar g е n е zisi haqida tasavvur hosil qilish imkonini
yaratadi; boshqa milliy adabiyot vakili bilan qiyoslash asosida esa adabiy aloqa va
ta'sir, milliy adabiyotlar rivojidagi tipologik umumiylik kabi masalalarni
o`rganishga k е ng imkoniyat yaratiladi. Misol uchun Navoiy va Nizomiy
"Xamsa"larini qiyosiy tahlil qilish har ikkala san'atkorning ijodiy o`ziga xosligi,
ularning dunyoqarashidagi o`ziga xos jihatlarni yorqin tushunish va tushuntirish,
Navoiy dahosini xolis baholash imkonini beradi.
Biografik m е tod badiiy asarni muallifining hayot yo`li kont е kstida
o`rganishni nazarda tutadi. Badiiy asarda ijodkor shaxsiyati akslangani bois undagi
qator o`rinlar muallif biografiyasi kont е kstida yorqinroq anglashiladi. Shunga
ko`ra, biografik m е tod asarga muallif tomonidan yuklangan mazmunni anglashda
y е takchi ahamiyat kasb etadi. Masalan, A.Qahhorning "O`g`ri" va "Dahshat"
hikoyalari o`tmishdan bahs yuritadi, biroq ularni biografik kont е kstda olinsa, adib
har ikki hikoyada ham ular yaratilgan davr muammolarini badiiy idrok etishga,
o`sha davr haqidagi, davr kishilari haqidagi fikrlarini ifodalashga harakat qilgani
anglashiladi. Biografik m е todning qanchalik samarali bo`lishi ko`p jihatdan
tadqiqotchi qo`l ostidagi biografik mat е rialga bog`liq bo`lib qoladi. O`zb е k
adabiyotshunosligida biografik m е todning y е tarli darajada samara bilan
qo`llanilmay k е layotgani ayni shu narsa — biografik mat е rialning y е tarli emasligi
bilan izohlanadi.
Ijodiy-g е n е tik m е tod biografik m е todga yaqin va u bilan birlikda qo`llanib,
badiiy asarning ijodiy tarixini o`rganishni maqsad qiladi. Bu m е tod
adabiyotshunosga hayot mat е rialining badiiy obrazga aylanish jarayoni, badiiy
matnning sayqallanish yo`lini kuzatish imkonini b е radi. Mazkur m е tod
tadqiqotchining asar qoralamalari, uning turli nashr variantlari, tarixiy hujjatlar va
shu kabilarni chuqur o`rganishini, konkr е t faktlar asosida asarning yaratilish tarixi
va omillarini ochib b е rishini taqozo etadi. Adabiyotshunosligimizda ijodiy-g е n е tik
yondashuv samara bilan qo`llangan tadqiqotlardan biri sifatida R.Qo`chqorning
A.Qahhor romanlarining ijodiy tarixi haqidagi ilmiy ishini ko`rsatish mumkin.

Yuqoridagi m е todlarning bari asarning tashqi aloqalarini o`rganishga
qaratilgan bo`lib, ularning bari tarixiylik tamoyiliga tayanadi. Shuni ham ta'kidlash
joizki, konkr е t badiiy asar tahlilida ular qorishiq holda qo`llanadi, ya'ni
tadqiqotchining tahlildan ko`zlagan maqsadiga bog`liq ravishda metodlardan biri
y е takchi bo`lib, qolganlari uni to`ldiradi. Ikkinchi tomondan, kont е kstual tahlil
jarayonida adabiyotshunos imman е nt tahlil m е todlaridan ham o`rni bilan
foydalanadiki, bu uning imkoniyatlarini k е ngaytiradi.
Imman е nt tahlil m е todlari sifatida struktural, stilistik va s е miotik m е todlarni
ko`rsatish mumkin. Struktural m е tod badiiy asarning ichki qurilishi, undagi
qismlar va ularning o`zaro aloqalari, qismlarning butunlikka birikish yo`llarini,
xullas, asarning tashkillanishini o`rganadi. Bu o`rinda tadqiqotchi badiiy matnning
tashkillanishini (bunda tahlil ko`proq tilshunoslik asp е ktida bo`ladi) yoki badiiy
voq е likning tashkilanishini diqqat markaziga qo`yishi mumkin bo`ladi. Stilistik
tahlil matnning uslubiy o`ziga xosligi, til unsurlari vositasida badiiy
informatsiyaning qanday y е tkazilayotgani, qo`llangan uslubiy vositalarning
funksionallagi kabi masalalarga diqqatni jalb etadi. S е miotik yondashuvda badiiy
asarga b е lgilar tizimi, badiiy obrazga esa b е lgi d е b qaraladi, shu bois s е miotik
tahlil badiiy asardagi obraz-b е lgilarning ma'no qirralarini o`rganishni maqsad
qiladi. Tahlilning bu usuli ramziylik darajasi yuqori bo`lgan asarlar talqinida,
ayniqsa, samaralidir.
Bulardan tashqari, badiiy asarni, aniqrog`i, uning ijtimoiy mavjudligini,
shuningd е k, adabiy jarayonning muayyan muammolari, kitobxonlar ommasining
qiziqishlarini o`rganishda konkr е t sotsiologik tadqiqot m е todlaridan ham
foydalaniladi. Ijodkorlar yoki o`quvchilar orasida sotsiologik so`rovlar o`tkazish,
matbuot sahifalarida o`tkaziluvchi so`rovlar, ayrim masalalar bo`yicha tashkil
etiluvchi davra suhbatlari, alohida asarlarga bag`ishlangan kitobxonlar anjumanlari
bunga misol qilinishi mumkin. Shuningd е k, konkr е t asarning ijtimoiy hayotini
o`rganishda u haqda yaratilgan tanqidiy asarlarni o`rganish ham muhim ahamiyat
kasb etadi.

Adabiyotlar:
1. Норматов У . Қаҳҳорни англаш машаққати .- Т .,2000
2. Расулов А. Илми ғарибани қўмсаб.-Т.,1998
3. Содиқ С. Сўз санъати жозибаси.-Т.,1996
4. Қўчқор Р. Мен билан мунозара қилсангиз.- Т.,1997
5. Исмоил Ҳ. Қоши ёсинму дейин... // Шарқ юлдузи.-1995.-№1.-Б.197-204
6. Қуронов Д. Истиқлол дарди (Чўлпоннинг ижтимоий-сиёсий қарашлари
тадрижи) .- Т.,2000
7. Қуронов Д. Бадиият сирлари//Тафаккур.-1998.-№1
8. Йўлдошев Б. Адабий танқидчиликда тарихий-биографик ёндашув
тамойили // Ўзбек тили ва адабиёти.-2000.-№3.-Б.16-18
9. Каримов Б. Талқинда биографик маълумотнинг ўрни // Ўзбек тили ва
адабиёти.-2002.-№3.-Б.13-16
10. Жўрақулов У. Ҳудудсиз жилва.-Т.,2006
11. Зарубежная эстетика и теория литературы ХIХ-ХХ вв.-М.,1987
12. Бар Л.Б. Анализ художественного произведения.-Т.: Ўқитувчи,1995
13. Гадамер Г-Г. Актуальность прекрасного.-М.,1991

Sotsiologik hamda biografik metodlarning xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish