Sotsiologiya strukturasi . Sotsiologiya fanlar tizimida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sotsiologiya strukturasi . Sotsiologiya fanlar tizimida

Купить

Sotsiologiya strukturasi . Sotsiologiya fanlar tizimida
Reja:
1. Struktura tushunchasi va uning ahamiyati
2. Fundamentalsotsiologiya
3.Sotsiologiya ning aniq fanlar bilan munosabati
4.Sotsiologiya va boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlar

1. Struktura bu fandagi asosiy elementlar ularning joylashishi, munosabati va
tartibidir. Struktura bevosita fanning rivojlanish darajasi va uning elementlariga
bog’liqdir. Fanning rivojlanib borishi davrida uning elementlari bir tizimga
to’planib, bu sistema orqali esa bilimlarni tashkil qilish vositaligi ta`minlanadi.
Buning natijasida esa nazariy, metodologik, metodik va boshqa elementlar
o’rganilayotgan voqelikni (reallikni) yaxlit ko’rinishda aks ettiradilar. Fan bir tizim
sifatida, qachonki umumiy asoslar, kategoriya va tushunchalarni ishlab
chiqgandagina bilishning har xil darajalari va shakllari orasida mantiqiy bog’lanish
bo’lsagina yuzaga kelishi mumkin. Bu holatda fanning turli xil rivojlanish
yo’nalishlari bilimning shakllangan tizimi bilan muvofiqlashadi. Agarda
sotsiologiya haqida gapiradigan bo’lsak, u hali etuk birlashgan ilmiy tizim sifatida
shakllangani yo’q. Hali yosh va rivojlanayotgan fan sifatida sotsiologiya har xil
ilmiy tizimlarning to’plami sifatida ko’zga tashlanayapti.
Sotsiologiyaning strukturasini har xil tahlil qilish mumkin. Ayniqsa bu
strukturani aniqlash nazariy sotsiologiya, empirik tadqiqotni ajratib olishlik bilan
ko’pincha yuzaga keladi.
Lekin bu sotsiologiyaning komponentlarini ajratib olish umumiyroq
ma`noga ega, natijada esa fanning murakkab va har xil ko’rinishga ega bo’lgan
strukturasining mazmuni kashf etilmaydi. SHuning uchun to’laroq va har
tomonlama xususiyatga ega bo’lish bilangina sotsiologiyaning strukturasini
ko’rsatib berish lozim . Sotsiologiya strukturasida fundamental va amaliy
yo’nalishlarni, nazariy va empirik tadqiqotlarni, maxsus va tarmoq sohalarni
ajratib ko’rsatish darkor. Ular bir-birlari bilan juda murakkab o’zaro dialektik
aloqadordirlar. Ayrim xollarda bir-birlariga qo’shilib ketadilar, boshqa holatlarda
esa bir-birlarini inkor qiladilar. Tadqiqotimiz ilmiy, teran bo’lishligi uchun
sotsiologiya strukturasini bu elementlarini alohida tahlil qilib chiqishga harakat
qilamiz. Lekin, hozircha sotsiologiya quyidagi elementlardan iborat bo’lgan o’z
struturasiga ega:
1. Fundamental sotsiologiya
2. Amaliy sotsiologiya

3. Naariy sotsiologiya
4. Empirik sotsiologiya
5. Sotsiologiyadagi maxsus va tarmoq yo’nalishlari
2. Fundamental sotsiologiya boshqa elementlardan hal qilayotgan
muammolarning ko’lami, ahamiyati va mazmuni bilan ajralib turadi. U shunday
muammolarni tahlil qiladiki, ular kecha bor, bugun mavjud va ertaga albatta
bo’lishi muqarrardir.
Amaliy sotsiologik tadqiqotlar faqatgina sotsial buyurtma mavjud
bo’lganidagina o’tkaziladi. Agarda nazariy sotsiologiyani rivojlanish markazi hali
ham g’arbiy Evropa hisoblansa, amaliy tadqiqotlar AQSHda keng rivojlangan.
Malakali o’tkazilgan amaliy tadqiqot unga sarflangan mablag’ni bir necha bor
oqlashi mumkin, biroq past saviyada olib borilgani esa jiddiy ma`naviy va moddiy
zarar keltirishi aniqdir. 1
Nazariy sotsiologiyaning asosiy maqsad va vazifasi- bu o’rganilayotgan
ob`ekt yoki muammoning nazariy tahlili bilan shug’ullanishdir. Bunda u o’z
xulosalarini tekshirib chiqish uchun amaliyotga murojat qiladi. SHuning uchun bu
ikki jarayonni birini biridan ajratish va o’zaro qarama-qarshi qo’yishga intilish
noto’g’ri yondoshuvdir. CHunki, bu ikki hodisa bir-birini o’zaro to’diradi.
Sotsiologiya fanining qisqa muddatli rivojlanish tarixida bir necha nazariy
yo’nalishlar ishlab chiqildi. SHulardan taniqlilari quyidagilardir:
1. Pozitivizm
2. Psixologizm
3. Neopozitivizm
4. Fenomenologiya
5. Struktur-funktsionalizm
Ularning har biri o’z davrida umumqamrovli universial sotsiologik nazariya
bo’lishga intildi. Lekin ilm-fanni rivoji bir nazariyani boshqasi bilan almashib
borishini taqazo etdi.
1
Sociology in modules Richard T. SchaeferD E P A U L U N I V E R S I T Y page7

Tabiiy fanlar ham sotsiologiyaning alohida fan maqomiga erishishida katta
rol o’ynashdi. Ma`lumki, XIX asrning birinchi choragidan boshlab tabiiy fanlar
olimlari ulkan kashfiyotlar qila boshladilar. Jumladan, olimlar kimyoviy
elementlarning tuzilishi, fizikaviy qonunlar, tirik organizmlarning rivojlanish
qonunlarini kashf etishdi. Mazkur kashfiyotlarning barchasi tabiiy fanlarning
muhim «asbob-uskanasi» hisoblanmish empirik metodlar: kuzatuv va
eksperimentga asoslangan edi. Ushbu jarayonni kuzatib borayotgan Kont endi
tabiiy fanlarning mazkur metodlarni o’zlashtirgan holda, yangi ijtimoiy fan-
sotsiologiya ham pozitiv fan sifatida jamiyat hayotini konkret o’rganishi kerak deb
hisoblaydi.
O’z fanlaridagi ulkan o’zgarishlardan ruhlangan tabiiy fanlar olimlari endi
jamiyat rivojining asosiy qonunlarini kashf etishga kirishib ketdilar. Aynan shu
harakatlar tufayli sotsiologiyada «Bir omil pozitivistik-nuturalistik maktablar»
shakllandilar. Bularning ichida taniqlilari quyidagilar:
1. Geografik maktab.
1. Sotsial darvinizm.
2. Irqiy-antropologik maktab.
3. Mexanitsizm.
4. Bioorganik maktab.
YUqoridagi maktablar uchun umumiy holat-bu jamiyat hayoti rivojining
bosh tabiiy omilini kashf etish bo’lsa, xususiysi-ularning har biri ma`lum bir tabiiy
omilni alohida ajratib ko’rsatishga intildi.
Albatta, jamiyat va tabiat bir-biri bilan chambarchas bog’liqlikdadir, lekin
ularni aynanlashtirish ilmiylikdan birmuncha yiroqdir. SHuning uchun ularning har
birini muammosiga o’ziga hoslik bilan yondoshish talab qilinadi.
Bugungi kunda hech bir fanni aniq fan bo’lmish matematika bilan o’zaro
aloqassiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Jumladan, sotsiologiya fani ham ushbu fan
bilan chambarchas aloqadadir va o’zining taraqqiyotini u bilan hamkorliksiz
ta`minlay olmaydi. Zamonaviy sotsiologiya nazariyasiga bir qator matematik
tushunchalar asosli tarzda kirib keldilarki, ularning ahamiyati haqida ko’p

mulohaza qilish mumkin. Masalan, struktura, element, qism, funktsiya va ayniqsa
o’lchov tushunchalari sotsiologiya fanining muhim tadqiqot elementlariga aylanib
o’lgurishdi. 2
Empirik sotsiologik tadqiqotlarni o’tkazish va olingan natijalarni tahlil
qilishda o’lchov protsedurasi katta ahamiyat kasb etadi. Uning yordamida tanlov
jarayoni amalga oshiriladi. Natijalar esa matematik dasturlar yordamida qayta
ishlanib, tahlil etiladi. Lekin, sotsial jarayonlar tabiat hodisalariga nisbatan olganda
o’zgaruvchanlikka ko’roq moyildir. SHuning uchun bu ijtimoiy jarayonlarni
matematik modellashtirish qanchalik muhim bo’lgani bilan, har doim ham kutilgan
natijani bermasligi mumkin.
Statistika ham aniq fan sifatida sotsiologiyaga jamiyatdagi ustuvor sotsial
muammolarni ajratib olib, tahlil qilishga ko’mak beradi. Statistik metodlar bizga
o’rganilayotgan ob`ektning asosiy va asosiy bo’lmagan tomonlarni aniqlashga ham
yordam berishi kerak. Statistik qonuniyatlarni o’rgana borib, biz individuallik,
yagonalik va sifatiy xoslikdan uzoqlashamiz. Bu hol esa tadqiqotlar natijalariga o’z
ta`sirini o’tkazmay qolmaydi. SHu bilan birgalikda statistik ma`lumotlarsiz
sotsiolog o’z tadqiqotini sira ham boshlay olmaydi.
Masalan, talabalar hayotini o’rganish uchun jamiyatda qancha talaba borligi
statistik ma`lumotlardan olinib, uning asosida saralash jarayoni o’tkaziladi va
olingan natijalar barcha talabalarga nisbatan qo’llaniladi. SHuningdek, iqtisodiy,
siyosiy, ma`naviy hayot muammolarini o’rganishda statistik materialla0r sotsiolog
uchun suv va havodek zarur bo’ladi. Lekin, eng muhim bu stitistik ma`lumotlar
holis va ob`ektiv bo’lishi shart. Aks holda biz olib borayotgan tadqiqot sohta
ma`lumotlarga asoslanib qolish extimoli mavjud va bu esa o’z navbatida
tadqiqotimiz natijalarini ahamiyatsiz tarzda, g’ayri ilmiy mazmunda borishiga
sababchi bo’lishi mumkin. Agarda statistik ma`lumotlar haqqoniylik kasb etib,
sotsiolog uchun muhim tayanch manbaa rolini o’ynasa, o’z navbatida statistika
mutaxassisi sotsiologik tadqiqotlarni o’zi uchun muhim ma`lumot sifatida qabul
2
Sociology . The Essential chapter 7

qilishi mumkin. CHunki bu ma`lumotlarning o’zi ham statistik material bo’lib
ulguradi.
Sotsiologiyani boshqa Sotsiologiya va ijtimoiy ish bilan aloqasi juda
murakkabdir. CHunki ularning tadqiqot ob`ekti umumiydir, ya`ni jamiyat. Lekin
ularning har biri jamiyat hayotining alohida bir bo’lagini tadqiq qiladi. Masalan,
iqtisod jamiyatning iqtisodiy sohasini, huquqshunoslik jamiyat hayotini
muvofiqlashtirib turadigan huquqiy qonunlar va me`yorlarni ishlab chiqish va
hayotga tadbiq etish, siyosatshunoslik esa jamiyatda kechayotgan siyosiy
jarayonlarni, dinshunos din va jamiyat munosabatlarini, etika, estetika fanlari
jamiyatdagi ma`naviy muhitni tahlil qiladilar. Sotsiologiya esa ulardan farqi
o’laroq jamiyatni kompleks tarzda tadqiq qiladi. 3
Jumladan, mehnat munosabatlarini iqtisod, psixologiya, huquq va boshqa
fanlar tomonidan o’rganilishi o’ziga xoslikni talab qiladi. Iqtisod mehnat
munosabatlari tizimi, ishlab chiqarish shakllari, ayrbosh, taqsimot va mehnat
unumdorligini ta`minlaydigan omillarni tadqiq qilish masalalarini muhim
hisoblasa, huquq esa mehnat asoslari, mehnat shartnomalari, ularni tuzish,
hodimlarni ishga shartnoma asosda qabul qilish yoki ishdan bo’shatish, mexnat
intizomini buzilishiga qarshi turadigan huquqiy asoslarni ishlab chiqishni, psixolog
esa mehnat jamoasidagi psixologik klimat, simpatiya va antipatiya, jamoadagi
ziddiyatlarning ruhiy asosini bosh mavzu deb e`tirof qiladi. Sotsiologiyani esa bu
jarayonlar naqadar sotsial ahamiyatga ega ekanligi ko’proq qiziqtiradi.
Sotsiologiyaning boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan o’zaro aloqosini
kengroq tahlil etar ekanmiz, psixologiyadagi sotsial psixologiya yo’nalishi
sotsiologiyaga ancha yaqin turishiga amin bo’lamiz. CHunki, XIX asrning
oxirlarida sotsiologiyaning asosiy metodologiyasi bo’lib kelgan pozitivizm
nazariyasi chuqur inqirozga uchrab, uning nufuzi tobora pasayib boradi. Bunga
sabab pozitivizm ijtimoiy tarqqiyot masalalarini tadqiq etishda asosiy e`tiborni
tabiiy omillarga qaratib kelgani va insonning sub`ektiv olamiga unchalik ahamiyat
bermaganidir.
3
Sociology in modules Richard T. SchaeferD E P A U L U N I V E R S I T Y page 8

XX asrning boshlarida eksperimental tadqiqotlarga ega bo’lgan yangi
yo’nalish vujudga keladi va u sotsial psixologiya deb nomlana boshlaydi. endilikda
kishilarning psixologiyasi: ruhiy kechinmalari va emotsional olami ham ijtimoiy
taraqqiyotga faol ta`sir ko’rsatishi isbotlanib boradi. Bugungi kunda ham mehnat
jamoasida, mahallada, qarindosh-urug’lar orasida va albatta oilada psixologik
sog’lom muhitning mavjudligi ijtimoiy birdamlik va hamkorlikni keskin
kuchaytiradi va bu ijobiy holat albatta jamiyat taraqqiyotiga sezilarli darajada ta`sir
ko’rsatadi.
Sotsiologiyaning etika, estetika singari falsafiy fanlar va adabiyot, musiqa
kabi sohalar bilan aloqasi barqarordir. CHunki jamiyat hayotida ma`naviy muhit
qanchalik go’zal va ma`noli bo’lsa, sotsiologni jiddiy o’ylantirib keladigan deviant
hulq-atvor muammosi: alokogolizm, giyohvandlik, fohishabozlik, jinoyatchilik,
korruptsiya, suitsid kabi salbiy ijtimoiy illatlarning sodir bo’lishi keskin kamayadi.
Demak, jamiyatda kechayotgan ijtimoiy jarayonlar: iqtisodiy, siyosiy,
ma`naviy, diniy, axloqiy va hakazolar sotsial ahamiyat kasb etsa, ularning barchasi
sotsiologiya bilan bevosita bog’liq bo’ladi. Sotsiologiya esa ushbu sohalardagi
dolzarb muammolarni o’zining empirik-tajribaviy usullari yordamida aniq va
amaliy xususiyatda o’rganadi va ushbu muammolar echimiga mufvofiq keladigan
taklif hamda tavsiyalar ishlab chiqishga kirishadi.
SHu bilan birgalikda boshqa Sotsiologiya va ijtimoiy ish ham keyingi
vaqtlar sotsiologiyaning mazkur «asbob-uskanasi» dan faol foydalanmoqdalar.
Xulosa qilib aytganda, sotsiologiya fani ijtimoiy hayot muammolarini tizimli
tarzda tadqiq qiladi va bunda albatta boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlarning ilmiy-
tadqiqot natijalaridan faol foydalanadi. Aynan shu jarayon sotsiologiyadagi tarmoq
yo’nalishlarning shakllanishiga asos bo’lib xizmat qildi.
Bugungi kunda zamonaviy sotsiologiya tarkibida bir necha o’nlab bunday
yo’nalishlar mavjud. Ularning orasida hozirda eng rivojlanganlari deb
quyidagilarni e`tirof etish mumkin:
1. Iqtisodiy sotsiologiya
2. Mehnat sotsiologiyasi

3. Siyosiy sotsiologiya
4. Madaniyat sotsiologiyasi
5. Sanoat sotsiologiyasi
6. Din sotsiologiyasi
7. Oila sotsiologiyasi
8. Jamoatchilik fikri
9. Fan sotsiologiyasi
10. Ta`lim sotsiologiyasi
11. Boshqaruv sotsiologiyasi
12. Etnosotsiologiya
Albatta, bu ro’yxatni yana ham kengaytirib borish mumkin. CHunki,
sotsiologiya faning boshqa fanlar bilan integratsiya jarayoni hozirda borgan sari
chuqurlashib bormoqda va bu hol mazur fanning rivojiga ijobiy ta`sir o’tkazishi
shubhasizdir.

Adabiyotlar ro’yxati
1. Richard T.Shatfer. Sosiology in modules.New York. 2013
2. Margaret Andersen., Hovard F. Taylor. Sosiology.New York. 2013
3. Diana Kendall, Sociology in Our Times: The Essentials, Tenth Edition. Cengage
Learning 2016. USA.
4. Joan FerranteSociology: A Global Perspective, Ninth Edition . Cengage Learning
201 5 . USA.
5. Frolov S.S. Obshaya sotsiologiya. // Uchebnik.Moskva.: «Prospekt».2012
6. Toshenko J.T. Sotsiologiya. // Uchebnik.Moskva.: «YUNITI». 2012
Mustaqil ta`lim mavzulari
1. Platon ning ijtimoiy-siyosiy qarashlari
2. Aristotelningantikdunyofalsafiyfikrtaraqqiyotidatutgano’rni .
3. SHarq mutafakkirlarining ijtimoiy jarayonlar va ijtimoiy jamoalarga bergan bahosi.
4. Sotsiologiyani mustaqil fan sifatida Evropada vujudga kelishi.
5. Zamonaviy sotsiologiyaning predmeti va ob`ekti

Sotsiologiya strukturasi . Sotsiologiya fanlar tizimida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish