Sotsiologiya va funksionalizm maktabi uning namayondalari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sotsiologiya va funksionalizm maktabi uning namayondalari

Купить

SOTSIOLOGI YA VA FUN KSI ON A LI ZM
MA KTA BI UN IN G N A MAYON DA LA RI

Jamiyat hayotini tushuntirishga urinishlar antik davrda
(Platon, Aristotel va b.) paydo bo ddi, tarix falsafasida davom etdi. O rtaosiyolik ʻ ʻ
mutafakkirlar ( Forobiy, Ibn Sino, Beruniy ) asarlarida ham jamiyat, uning
yashashi va rivojlanishi haqida muhim fikrlar bildirilgan. Sotsiologik
tasavvur va
qarashlar 19-a. ning 1-yarmida O. Kont, G.
Spenser kabi olimlar ijodi natijasida
fan darajasiga ko tarildi va qariyb 200-y. dan buyen rivojlanib kelmoqda. Turli
ʻ
davrlarda Sotsiologiyaning moxiyati turlicha
talqin etildi. Avvaliga u jamiyat
haqidagi umumiy fan sifatida tushunilgan. Ayni vaqtda uning aniq ilmiy
uslublarini nazarda tutgan holda ijtimoiy
fizika deb ham izohlangan (L. Ketle).
Dastlab Yevropada taraqqiy etgan S. G arbiy
Yevropa mamlakatlarida keng ʻ
ijtimoiy muammolarni
dalil va asosli ravishda qo ya boshladi (M. Veber, E. ʻ
Dyurkheym, G. Zimmel (1858—1918), V.
Pareto (1848—1923),
P.
Sorokin (1889—1968). Shu ma noda u mohiyatan makrosotsiologiya edi. ʼ
Sotsiologiyaning Amerikadagi rivoji esa, odatda, «kichik» ijtimoiy hodisalarni
o rganuvchi mikrosotsiologiya tarzida yangi qirralarini
namoyon etdi [J. Dyui ʻ
(1859—1952), Ya. Moreno (1892—1974), J. Xomans (1910), E. Meyo
(18801949) va b. ]. Keyinchalik Sotsiologiyaning bu makro va mikro ko rinishlari
ʻ
T. Parsons (1902 — 79), R.
Merton (1910)ning nazariy ishlarida va P. Lazersfeld
(1901 — 76)ning empirik tadqiqotlar uslubiyatvda yagona tizimga keltirildi. Biroq
Sotsiologiyaning predmeti va ijtimoiy amaliyot uchun ahamiyati xususidagi
bahslar haligacha davom etib kelyapti, yangi Sotsiologiya yaratishga urinishlar
to xtamayapti.
ʻ

SOTSIOLOG IYA
MAKTABI
NAMAYONDALARI

Yevropa mamlakatlari etnografiya fanida
diffuzionizm maktabi bilan bir vaqtda sotsiologiya
maktabi shakllangan va bu maktab ilmiy jihatdan
qaraganda diffuzionizmga nisbatan birmuncha
sermahsul bo‘lgan. Agar evolyusionizm asoschilari
etnografiyaning asosini insonda, diffuzionistlar esa
madaniyatda deb bilgan bo‘lsalar, sotsiologiya maktabi
vakillari jamiyatda deb hisoblaganlar. Ushbu Yo‘nalish
vakillarining bunday xulosaga kelishlarining boisi ular
orasida «jamiyatni oddiy individlarga kiritib bo‘lmaydi»,
- degan qarash ustuvor edi. Sotsiologiya maktabi
vakillarining ta’kidlashlaricha, jamiyat odamlar
orasidagi o‘zaro ongli aloqalari natijasida tashkil
topgan.

* Etnografiya fanida
sotsiologiya fanining vatani
Fransiya bo‘lgan bo‘lsa,
ushbu Yo‘nalishning eng
mashhur namoyandalaridan
biri Emil Dyurkgeymdir . U
XIX asrning oxirgi o‘n
yilligida etnografiyada yangi
Yo‘nalish-sotsiologiya
maktabiga asos soldi.E. Dyurkgeym
(1858-1917yy).

L.Levi-Bryul
(1857-1939yy).
* Etnografiyadagi fransuz
sotsiologiya maktabi vakillari
orasida Lyusen Levi-Bryul
g‘oyalari alohida diqqatga
sazovor bo‘lgan g‘oyalardan biri
hisoblanadi. U o‘z qarashlarini
«Ibtidoiy tafakkur» (1930) nomli
asarida batafsil izohlashga
harakat qilgan. U Dyurkgeymdan
farqli tarzda «ibtidoiy
xalqlarning mantiqqacha bo‘lgan
tafakkuri» nomli nazariyani
yaratgan.

Maks Weber
(1864 yil 21 aprel - 1920 yil 14 iyun) * 1892-1894 yillarda u privat-dotsent, keyin
Berlindagi favqulodda professori, 1894-1896
yillarda Frayburgda xalq xo'jaligi professori, 1896
yildan Xeydelbergda ,1919 yildan Myunxen
universitetida. Germaniya sotsiologik jamiyatining
asoschilaridan biri (1909). 1918 yildan - Vena milliy
iqtisodiyot professori. 1919 yil - Versal
muzokaralarida Germaniya delegatsiyasining
maslahatchisi.
* V e ber ijtimoiy bilimlarning umumiy sotsiologiya,
ijtimoiy bilish metodologiyasi, siyosiy sotsiologiya,
huquq sotsiologiyasi, din sotsiologiyasi, iqtisodiy
sotsiologiya va kapitalizm nazariyasi kabi
sohalariga muhim hissa qo'shdi. Weber o'zining
tushunchasini "tushunish sotsiologiyasi" deb atadi.

G. Zimmel
(1858—1918)
* Simmel "Ijtimoiy tabaqalanish" asarida relativizmga
asoslangan o'zaro ta'sirni "agar ... keyin ..." turidagi
alternativalar (shakllar) to'plami sifatida tasvirlaydi.
"Hamma narsa hamma narsa bilan qandaydir o'zaro ta'sirda,
dunyoning har bir nuqtasi va boshqa nuqtasi o'rtasida
oldinga va orqaga o'tadigan kuchlar va munosabatlar
mavjud ...". Qismlarning (empirik atomlarning) dinamik
o'zaro ta'siri jamiyatga artikulyatsiya va birlik beradigan
asosdir. Shu ma'noda jamiyat alohida atomlarning o'zaro
ta'sirining mahsulidir.
* Simmel fikricha, ijtimoiy borliq chegaralari unda namoyon
bo'ladi turli shakllar shaxsiy shovqinlar. U nafaqat ularning
sub'ektiv holatlari yoki harakatlari, balki o'zaro ta'sirda
ishtirok etuvchi individual shaxslardan ma'lum bir
mustaqillikka ega bo'lgan ob'ektiv shakllanishlarni ham o'z
ichiga oladi. Shuning uchun u sotsiologiyaning asosiy
vazifasini odamlarning hozirgi hayot shakllarini tavsiflashda,
shuningdek, guruh a'zosi bo'lgan shaxslarning va
guruhlarning o'zaro munosabatlari asosidagi qoidalarni
topishda ko'radi.

PARETO (Pareto) Vilfredo
(1848 - 1923 ) * PARETO (Pareto) Vilfredo (1848.15.7, Parij -
1923.20.8, Semi-ni, Jeneva yaqinida) — italyan
iqtisodchisi va sotsiologi, iqtisodiy nazariyadagi mat.
maktabi vakili, marjinalizmning "Lozanna maktabi"
an analarining davomchisi. 1893— 1906-yillarda ʼ
Lozanna untida iqtisodis professor P. siyosiy iqtisod
kishilarnim ehtiyojlari bilan ularni qondirishnsh
cheklangan vositalari o rtasidagi m vozanatni
ʻ
belgilaydigan mexanizm! i o rganishi kerak, buning
ʻ
uchun matematik va statistik tahlil usullart.i qo llash
ʻ
zarur, deb qaraydi. Daromadlarning taqsimlanishi,
farovonlikning iqtisodiy nazariyasi to g risidagi "Pareto
ʻ ʻ
qonuni"ni ta riflab bergan. Marksizmga va inqilobiy
ʼ
harakatlarga dushmanlik ko zi bilan qaragan.
ʻ
Naflikning an anaviy miqdoriy o lchash usullaridan voz
ʼ ʻ
kechib, "ijtimoiy maksimal naflilik" ("Pareto
optimumi") tushunchasini kiritdi. U funksional
yondoshuv asosida ayir-boshlashning birdan-bir sababi
naflilik (ehtiyoj) degan qoidadan voz kechib, iqtisodiy
tizimni butunligicha izohlashga o tdi, talab va taklifga
ʻ
iqtisodiyotni muvozanatlovchi unsurlar sifatida qaradi.
* Asosiy asarlari 2 jildli " Siyosiy iqtisod kursi " (1896—
99), " Siyosiy iqtisod darsligi " (1906), " Umumiy
sotsiologiya bo yicha traktat
ʻ " (1916) va bosh .

* P itirim Aleksandrovich Sorokin (1889-yil, Turya,
Perm gubernyasi — 2-oktabr 1968-yil, Uinchester,
Massachusetts shtati , AQSh) — kelib chiqishi rus bo lgan ʻ
amerikalik sotsiolog. O ng eserlar yetakchisi. 1920-yildan
ʻ
Petrograd universiteti profesori. Aksilinqilobiy faoliyati uchun
sho rolar hukumati uni mamlakatdan chiqarib yuborgan (1922).
ʻ
1923-yildan AQShda. 1930-yillarda Harvard universiteti
professori. Shu yerda sotsiologiya fakultetini tashkil etib, uni
boshqargan. Sorokin AQSH sotsiologiyasida hukmron bo lgan
ʻ
empirik yo nalishni tanqid qilgan va "
ʻ integral " sotsiologiya
to g risidagi ta limotni rivojlantirgan. Ijtimoiy borliqni individdan
ʻ ʻ ʼ
yuqori turuvchi ijtimoiy madaniy mavjudlik deb bilgan. Tarixiy
jarayonni madaniyat asosiy tiplarining siklik almashinuvi deb
tushuntirgan, bu madaniyatlar negizida til, axloq, san at, fan, din
ʼ
birgalikda mavjud bo ladi. Hozirgi madaniyat umumiy inqirozni
ʻ
boshdan kechirmoqda deb hisoblagan Sorokin bu inqirozni
materializm va fanning rivojlanishi bilan bog laydi hamda diniy
ʻ
"idealistik" madaniyatni kasaltiribgina inqirozdan chiqish mumkin,
deb izohlaydi. G arb sotsiologiyasida Sorokinning ijtimoiy mobillik
ʻ
va ijtimoiy stratifikatsiyani o rganish sohasida qilgan empirik
ʻ
tadqiqotlari ham yuqori baholanadi.

FUNKSIONALIZ M
MAKTABI
NAMAYONDALARI

Etnografiyada sotsiologiya maktabi
g‘oyalari taraqqiYotining mantiqiy
davomi tarzida funksionalizm
shakllangan. Agar diffuzionizmning
vatani Germaniya, sotsiologiya
maktabining vatani Fransiya bo‘lsa,
funksionalizm Angliyada paydo
bo‘lgan va XX asrning 20-yillariga kelib
etnografiyadagi etakchi oqimlardan
biriga aylangan. Funk sionalizm

R. Turnvald (R. Thurnwald,
1869-1954yy)
* asosiy kitobi- “Kishilik jamoasining
ijtimoiy asosi” (“Die menschliche
Geselschaft in ihren soziologische
Grunlagen”) bo‘lib, 1931 yilda nashr
etilgan.
* Ilk marotoba funksionalistik nazariya
nemis etnologi Rixard Turnvald
tomonidan yaratilgan. Biroq,
Germaniyada funksionalizm keng
ommalashmagan va Germaniyaga
qo‘shni bo‘lgan Angliyada mashhur ilmiy
maktab tarzida shakllangan hamda
ijtimoiy va madaniy antropologiya
taraqqiYotida o‘ziga xos o‘ringa ega
bo‘lgan.

Di e m e n sc h l i c h e Gese l sc h a f t i n i h re n sozi ol ogi sc h e
Gr u n l a ge n
( K i sh i l i k j a m oa si n i n g i j t i m oi y a sosi )

B.Malinovskiy
(1884-1942yy).
* asosiy asari “Madaniyatning ilmiy
nazariyasi” (“A Scientific Theory of
Culture”) deb nomlanib, u 1944 yilda
chop etilgan.
* Bronislav Malinovskiy etnografiyadagi
mashhur klassik olimlardan biri. U
Krakova shahrida tug‘ilgan va tahsil
olgan. YAngi Gvineya va Malaneziyada
dala etnografik tadqiqotlarini olib
borgan.1927-1938 yillar mobaynida
London iqtisodiYot maktabida ishlagan,
1938 yil AQshga immigrant bo‘lib ketgan
va umrining oxiri (1942 yil) gacha Yel
universitetida ishlagan.

Madaniyatning ilmiy nazariyasi
(B.Malinovskiy) * Malinovskiy madaniyat nazariyasiga oid o‘z
qarashlarini 1944 yilda ingliz tilida nashr etilgan
« Madaniyatning ilmiy nazariyasi» nomli
kitobida baYon qilgan. Uning fikricha, madaniyat
faqatgina insonlarga xos biologik xususiyat bo‘lsa-
da, insonlar ham tirik jonzotlar hisoblanadi. shu
bois u o‘zining biologik ehtiYojini qondirish
maqsadida oziq-ovqat, Yonilg‘i kabi kundalik
ehtiYoj buyumlarini qidirib topadi, uy-joylar
quradi va kiyim-kechaklarni tikib kiyadi. Demak, u
mazkur amallari orqali o‘z atrofida ishlab chiqarish
munosabatlarini shakllantiradi va bu fanda
madaniyat deb yuritiladi. Turli madaniyatlar
orasidagi o‘zaro farq insonlarning turfa xildagi
oddiy ehtiYojlarini qondirish usullari bilan izohlash
mumkin. shu bois ham madaniyat moddiy va
ma’naviy madaniyatga bo‘linadi.

A.Radkliff-Braun
(1881-1955yy)
* asosiy tadqiqoti - “Primitiv jamoaning tuzilishi va
funksiyasi” (“Structure and Function in Primitive Society”)
— 1952 yilda nashr etilgan.
* Alfred Radkliff Braun Kembridj universitetida o‘qigan.
Universitetdagi o‘qishni tugatgandan so‘ng Avstraliyadagi
Andaman orollaridagi aborigenlar orasida va Afrikada dala
tadqiqotlari olib borgan. Kapshtadta, Sidney
universitetlarida ishlagan. Ilmiy faoliyatining oxirgi 20
yilida Oksfordda tadqiqotlar olib borgan. 30-yillar oxiridan
boshlab Buyuk Britaniya Qirolligi etnografiyasi instituti
prezidenti bo‘lgan. Etnografiyadagi funksionalizm
oqimining yana bir yirik namoyandalaridan biri Alfred
Radkliff Braun Riversning shogirdi bo‘lib, fanda ingliz
struktrializmi Yoki strukturaviy funksionalizm d egan yangi
Yo‘nalishni olib kirgan. Bu Yo‘nalishning o‘ziga xosligi
shundaki, mazkur nazariyada jamiyat haYotini, odamlar
ongi va munosabatlari hamda madaniyatini funksional va
strukturaviy tahliliga oid qarashlari umumlashtiradi.

* Radkliff Braun o‘zining asosiy qarashlarini 1950 yilda
chop etilgan «Etnografiya va sotsial antropologiya
metodi» va 1952 yilda e’lon qilingan «Madaniyatning
tarixiy va funksional talqini» hamda «Primitiv
jamoaning tuzilishi va funksiyasi» nomli kitoblarida
ifoda etgan.
* Radkliff Braun qarashlariga ko‘ra, insonni o‘rganuvchi
asosiy fan antropologiya bo‘lib, uch asosiy
Yo‘nalishga-odam biologiyasi, qadimiy arxeologiya va
etnografiyaga bo‘linadi. Etnografiya esa o‘z navbatida
etnografiya va sotsial antropologiyaga bo‘linadi va
ularning har bir o‘ziga xos maxsus uslublariga egadir.

1. Ashirov A.A., Atadjanov Sh. Etnologiya. – Т oshkent. - TDPU.
2008.
2. Jabborov I. O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – T.
2007.
3. Jabborov I. Jahon etnologiyasi asoslari. – T., 2005. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Axborot manbalari
1. www. history. ru
2. www.natura.com
3. www.arxeology.ru
4. www.tvirpx.com

ETIBORINGIZ
UCHUN
RAHMAT!

Sotsiologiya va funksionalizm maktabi uning namayondalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish