Sotsium tushunchasi. Sotsium va bola shaxsi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sotsium tushunchasi. Sotsium va bola shaxsi

Купить

Mavzu: Sotsium tushunchasi. Sotsium va bola shaxsi
REJA:
1. Bolaning ilk ijtimoiylashuv davri.
2.Bolaning ijtimoiylashuvida oila, ta'lim- tarbiya muassasalari, madaniyat din va
mahallaning o‘rni.
3. SHaxs taraqqiyotinining yoshga bog’liq xususiyatlari.

Bolaning rivojlanishi haqida umumiy tushuncha
Insonning rivojlanishi juda murakkab va qarama-qarshiliklardan iborat
jarayondir. Bola o`z rivojlanishi jarayonida turli xil faoliyat (o`yin, o`qish, sport
turlariga qamda muloqatga kirishadi. Bu esa ularning ijtimoiy tajribalarining
oshishiga yordam beradi. Bolaning dunyoga kelishidan tortib uning butun umri
jarayonida yuqoridagi faktorlar (faoliyat va muloqat) bir-birini to`ldirib bola
shaxsining rivojlanishini ta'minlaydi. Bola rivojlanishining harakatlantiruvchi
kuchi-bu qarama qarshilikdir. U tashqi va ichki ta'sirlar orqali amalga oshiriladi.
Tashqi ta'sirlarga insonni shakllantirishga qaratilgan maxsus faoliyat kirsa, ichki
ta'sirlarga biologik va irsiy faktorlar kiradi.
Shaxs deganda ruhiy jihatdan taraqqiy etgan, o`z xususiyatlari va sifatlari
bilan boshqalardan farq qiluvchi muayyan jamiyatning a'zosi tushuniladi.
Odamning ijtimoiy mavjudod sifatida shaxs nomini olishi uchun unga ijtimoiy-
iqtisodiy hayot va tarbiya kerak.
Shuning uchun pedagogika fani bolaning shaxs sifatida rivojlanishi va unga
ta'sir etuvchi omillarni ham o`rganadi.
Inson hayoti davomida o`zgarib, shakllanib, rivojlanib boradi. Bolalik,
o`smirlik va o`spirinlik davrida rivojlanish nihoyatda kuchli bo`ladi. Rivojlanish
deb bola vaznining oshishi , suyak va muskul tizimining, tanosil a'zolarining, nerv-
funktsional faoliyatining kamol topishi, aql zakovatining shakllanishiga aytiladi.
Shaxs rivojlanishi va kamolga yetishi murakkab va ziddiyatli jarayon bqlib,
bunda nasl-irsiyat (biologik omil), ijtimoiy muhit ham, maqsadga muvofiq amalga
oshiriladigan ta'lim-tarbiya va nihoyat o`zining mustaqil faoliyati ham muhim
ahamiyatga ega.
Biologik faktorlar . Biologik faktorlar deganda asosan, irsiyat nazarda
tutiladi. Irsiyat deganda esa gen orqali ota-onalardan farzandlariga o`ziga xos
xususiyatlarining o`tishi nazarda tutiladi. Irsiyat orqali bola organizmiga, nerv
sistemasiga, hissiy organlariga ega bo`ladi. Bu insonni boshqa insonlardan ajratib
turadigan tashqi faktorlardir. Irsiyat haqida gapirganda irsiy kasalliklar haqida
unutmaslik lozim. Irsiy kasalliklarni tibbiy genetika o`rganadi. Lekin ushbu

kasalliklar bolaning ijtimoiylashuvi jarayoniga ta'siri ijtimoiy tuqilishiga tashqi
faktorlar ham ta'sir o`tkazadi. Masalan, havoning yoki suvning ifloslanishi sog`lom
bolaning dunyoga kelishiga salbiy ta'sir ko`rsatadi. Bunday shaxslar uchun jamiyat
bilan “muloqatga” kirishishga yordam beruvchi maxsus metodikalar mavjud.
Irsiyat deganda, bolaga ota-ona va umuman yaqin ajdodlardan, ya'ni
nasldan-naslga o`tadigan biologik xususiyat va o`xshashliklar tushuniladi. Turli
davrlardagi preformizm, bixeviorizm, progmatizm, biogenetiklar oqimlari
shaxsning shakllanishida biologic omilning roliga ortiqcha baho berishgan,
rivojlanishni naslga bo g` lashgan. Irsiyat mavjud va biologik omillarni inkor etib
bo`lmaydi. Lekin irsiyatni mutlaqo o`zgarmas deb tushunmaslik kerak.
Rivojlanishga naslning ta'siri deganda ota-onaga, ajdodlarga o`xshashlikni
ifodalovchi biologik takrorlanishni tushunmoq kerak. M-n, tananing tuzilishi,
sochning, ko`zning, terining rangi kabilar. Nerv faoliyati ko`rinishlari (xolerik,
sangvinik, flegmatik, melonxolik) kabi fiziologik xususiyatlar ham tug`ma o`tishi
mumkin. Insonga xos xususiyatlar ham tu g` ma o`tishi mumkin,lekin inson bolasi
tayyor qobiliyat bilan emas, balki layoqat bilan tu g` iladi. Layoqat o`z holicha
rivojlana olmaydi, uning uy g` onishi uchun qulay muhit kerak. Muhit deganda
kishiga ta'sir etadigan tashqi voqealarning yi g` indisini tushunamiz. Bunga tabiiy
mu h it (geografik), ijtimoiy muhit, oila muhiti (mikromuhit) va boshqalar kiradi va
ularning rivojlanishiga alohida ta'sir qiladi. Boladagi irsiy belgilarning o`sishi,
kamol topishi insonlar muhiti, yashash sharoiti va tarbiyaga bog`liq buladi. «Inson
bolasi, agar ijtimoiy-insoniy muhitga emas, aytaylik hayvonlar muhitiga tushib
qolsa, unda irsiy belgilarning biologik ko`rinishlari saqlanar, lekin insoniy fikr,
faoliyat, hatti-harakat bo`lmaydi. (Hindistondan topilgan Kamola, Amola hayoti
bunga misol bo`la oladi)»
Ijtimoiy faktorlar . Individning shaxs sifatida shakllanishiga bitta irsiyatning
o`zi kamlik etadi. Ijtimoiy faktor orqali individning ijtimoiy sub'ektga aylanishi
insonning ijtimoiylashuvi, uning jamiyat bilan integratsiyaga kirishishi orqali
amalga oshiriladi. Shaxsning ijtimoiylashuviga xizmat qiluvchi makro-(katta),
mezo-(o`rta) va mikro (kichik) faktorlar mavjud.

Mezofaktorlarga milliy sifatlarning shakllanishi, xududiy sharoitlarning
ta'siri aholi tipi singarilar kiradi.
Mikrofaktorlarga oila, ta'lim muassasalari, tengqurlari guruqlari kiradi.
Makrofaktorlarga esa insonning ijtimoiylashuviga ta'sir etuvchi
umumbashariy jarayonlar(ekologik, demografik, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy,
mamlakat va jamiyat hodisalari)kiradi.
Jamiyatning bolalar ongiga ta'sir o`tkazishi asosan ta'lim-tarbiya orqali
amalga oshiriladi. U oilada, maktabgacha muassasada va maktabda ta'lim -tarbiya
oladi. Inson kamolotida ta'lim - tarbiya yetakchi o`rin tutadi. Bola o`qish,
yozishni, maxsus bilim, malaka, ko`nikmalarini egallaydi, ularda ilmiy
dunyoqarash shakllanadi.
Ijtimoiy muhitning bola rivojlanishiga ta'siri.
Sotsiologiya fanida ijtimoiy status tushunchasi mavjud. Inson jamiyatda turli
xil pozitsiyalarda bo`lishi mumkin. Ma'lum haq-huquqlar va majburiyatlar bilan
tavsiflanuvchi insonning jamiyatdagi shunday pozitsiyasini egallashi ijtimoiy
status deb ataladi. Bunday ijtimoiy statuslar tug`ma va egallangan bo`lishi
mumkin.
Tug`ma ijtimoiy statuslarga jinsi, millati, tug`ilgan joyi, familiyasi va
boshqa faktorlar kiradi. Lekin shunday statuslar bo`lishi mumkinki, ular insonning
o`z kuchi va xarakterlari bilan egallanadi. Masalan, ijtimoiy pedagog statusi
insonning maxsus o`quv yurtlaridagi kasbiy tayyorgarligi, shu yo`nalishi bo`yicha
olgan diplomi asosida egallanadi. Ya'ni bu egallangan status qisoblanadi.
Lekin qayotda shunday vaziyatlar bo`lishi ham mumkinki, inson o`zining
xoxish irodasiga qarshi ma'lum hatti-harakatda bo`lishi mumkin. Bu uning
jamiyatda tutgan statusi asosida yoki boshqa insonlar undan ma'lum xarakatlarni
namoyon etishi mumkin. Bu xolat insonning jamiyatdagi roli deb ataladi.
Lekin ijtimoiylashuv hamda rivojlanish jarayonida bola pozitiv va negativ
ijtimoiy rollarni ham o`zlashtirishi mumkin.
Pozitiv ijtimoiy rolga oila a'zolari, jamoa, mutaxassislar, iste'molchilar

kirishi mumkin.Negativ ijtimoiy rolga esa daydilar, tilamchi-gadoylar,
narkomanlar singari kategoriyadagi insonlar kiradi. Individ yuqoridagi kabi
ijtimoiy rollarni o`zlashtirish mexanizmi natijasida ijtimoiy munosabatlarga
kirishib o`sha ijtimoiy muqitga moslashib boradi. Individning o`sha ijtimoiy
sharoitlarga moslashib borish jarayoni ijtimoiy adaptatsiya deb ataladi. Bunda
muloqat, faoliyat va anglash jaryoni amalga oshiriladi. Ijtimoiy adaptatsiyalanish
jarayonida bolada “hammaga o`xshash”ehtiyoj vujudga keladi. Shu bilan bir
qatorda unda “o`zini ko`rsatish”, “o`zini namoyon etish” ehtiyoji tug`iladi va u
o`zini ko`rsatish usullari va vositalarini qidira boshlaydi hamda bu jarayon
individualizatsiyalanish deb ataladi.
Demak, bolaning rivojlanishi ikki yo`nalish asosida amalga oshiriladi:
ijtimoiylashuv va indivilualizatsiyalanish .
Agar sotsium tomonidan qabul qilingan xulq-atvor me'yorlarini qabul qilishi
bilan bir qatorda o`z navbatida bola o`zining ham individual xususiyatlarini
sotsiumga qo`shib borishi mumkin va bu jarayon bolaning jamiyatga
integratsiyalanishi deb ataladi.
Bu jarayonlar spontan, stixiyali va tartibsiz holda amalga oshirilishi va
aksincha boshqarilib, ma'lum maqsadga yo`naltirilib ham borilishi mumkin. Bu
jarayon esa tarbiyalash deb ataladi. Bolaning ongli, faol va mustaqil faoliyati esa
o`z-o`zini tarbiyalash jarayoni deb ataladi. Jamiyatdagi barcha mutaxassislarning
va tarbiyachilarning harakatlari bolaning ijtimoiy adaptatsiyalanishiga qaratilgan.
Bolaning ijtimoiy muhitga moslashuviga to`sqinlik qiluvchi ijtimoiy-
ma'naviy fazilatlarning yo`qligi hamda ularning shakllanmay qolishi ijtimoiy
dezadaptsiya deb ataladi. Bunday holatlarda ularning oldini olish hamda ma'lum
chora-tadbirlar ishlab chiqish kerak bo`ladi. Demak, bolaning jamiyatda ijtimoiy
adaptatsiyalanishiga, uning ijtimoiy statusini qayta tiklashga, yo`qotilgan ijtimoiy
munosabatlarni qayta tiklashga qaratilgan faoliyat turini ijtimoiy reabilitatsiya
qilish deb ataladi.
SHaxs indivudal taraqiyotining muxim omillaridan yana biri uning yoshiga
bog’liq bo’lgan xususiyatlaridir.CHunki taraqqiyotining xar bir yosh bosqichi

o’zining rivojlanish omillariga , qonuniyatlariga, yangiliklariga, o’zgarishlariga ega
bo’lib, ular shaxsning xaraktari, temperamenti, iqdidori, bilish jarayonlariga
bevosita ta’sirini o’tkazadi.
YOsh taraqqiyoti davrlarining xam sifat, xam miqdor o’zgarishlariga ega
bo’lgan ko’rsatgichlari borki, amaliy psixologiya xar bir yosh xususiyatlarni ana
shu ikkala ko’rsatgich nuqtai nazaridan o’rganishi va shaxs xulqini boshqarish va
tasir ko’rsatishda ularga tayanmog’i lozim.Umuman Psixologiyada isbot qilingan
faktlardan biri shuki, turli davrlardagi inson taraqqiyoti o’ta murakkab jarayon
bo’lib, xar bir davrning o’z qonuniyatlari mavjud. Xar bir bosqichda shaxsning
biror bir xususiyatlari o’zining yetuklik vazifasiga erishadi.
Masalan,olamni sensor jixatdan bilishning yetuklik vazifasi 18- 25
yoshlarda,intelektual,ijodiy yetuklik-35 yoshlarda, shaxsning etukligi 50- 60
yoshlarga kelib eng yuqori nuqtasiga erishadi. SHunga o’xshash xususiyatlar
insonning butun umri davomida muttasil kamolga etib, rivojlanib borishini
ta’minlaydi. SHunisi xarakterliki,xar bir yoshda biror funksiyalarning rivojlanishi
boshqa bir funksiyalarning susayishi xisobiga ro’y beradi.
2 .O’smirlik va o’spirinlik davrlarida sh axs ijtimoiylashuvining o’ziga xosligi.
O’smirlik va o’spirinlik davrlari yetakchi faoliyat o’quv faoliyati bo’lib unda bola
bilim olish bilan bog’liq, malaka va ko’nikmalarni ortirishdan tashqari, shaxs
sifatida xam muxim o’zgarishlarga yuz tutadi.
O’smirlik davri eng murakkab va shu bilan birga muxim taraqqiyot
bosqichidirki o’smirlik 11-14 yoshni, katta o’smirlik 14-15 yoshlarni o’z ichiga
oladi. Bu davrning eng muxim xislatlari shundan iboratki, u bolalikdan o’spirinlik,
kattalikka, yoshlikdan yetuklikka o’tish davridir. O’smirlik- organizm
taraqqiyotidagi shiddat va notekistlik bilan xarakterlanib, bu davrda tananing
intensif tarzda rivojlanishi va suyaklarning qotishi ro’y beradi. YUrak va qon
tomirlar faoliyatida xam notekistlik bo’lib, bu xam bola felining o’zgaruvchan,
dinamik va ba’zan nomoquliklar va noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Bular albatta
asab tizimiga xam o’z ta’sirini ko’rsatib bola tezda achiqlanadigan yoki
to’rmizlanish yuz berganda depressiya xolatidan chiqa olmaydigan tushkinlikda

qolishi ham mumkin. O’smir jismoniy taraqqiyotini belgilovchi asosiy omil jinsiy
balog’at b o’lib, u nafaqat psixik, balki ichki organlar faoliyatini xam belgilaydi. SHu
bilan bog’liq xolda ongni jinsiy mayinlar shu bilan bog’liq noxush xis kechinmalar
, fikrlar paydo bo’ladiki bola ularning asl sababini tushinib yeta olmaydi.Psixik
taraqqiyotning o’ziga xosligi shundaki u muttasil rivojlanib boradi lekin bu
rivojlanish ko’plab qarama- qarshiliklarni o’z ichiga oladi.Bu taraqqiyot o’quv
jarayonida kechgani uchun xam to’g’ri tashkil etilgan o’quv faoliyati bola
psixikaning muvozanati va uning turli fikr o’ylardan chalinishiga zamin
yaratadi.Ayniqsa - diqqat, xotira, tafakkur jarayonlari rivojlanadi. Ayni shu davrda
o’smir mustaqil ravishda fikrlashga intila boradi. CHunki bu davrda u ko’proq o’z
fikr-o’ylari dunyosida mushoxada qilish, olam va uning sirlarini bilishga, nazariy
bilimlarni ko’paytirishga intiladi.
O’smirlik va o’spirinlik davrlari nafaqat professional tanlov va kasb egallash
uchun maqbul davr bo’lmay,bu davr yoshlarning o’zligini anglash uchun maqbul
davr bo’lmay, bu davr yoshlarning o’zligini anglash, o’z qadr-qimmatini bilish va
boshqalarga nisbatan munosabatda bo’lish tajribasini egallash davri xamdir. O’smir
xam o’spirin xam qancha ichki ruxiy iztirob, qarama-qarshilik, ma’suliyat onlarini
boshidan kechirmasin, uning emosional olami, atrof-muxitda ro’y berayotgan
xodisalarini ongida aks ettirishi katta o’rin tutadi. Aynan o’smirlik payti bola
qalbida kim bilandir sirlashish, kimnidir o’ziga eng yaqin kishi sifatida tan
olish,uni ruxiyatida kechayotgan barcha o’zgarishlardan vofiq etish istagi va
extiyojini uyg’otadi.
Birinchi marta do’stlik, muhabbat, sevgi tushunchalari xam aynan shu davrda
paydo bo’ladi . SHuning uchun xam yetuklik va keksalik davridagi kishilar xam
o’smirlik va o’spirinlik yillarini eng beg’ubor jozibali va yoqimli sifatida
xotiralaydilar.
Attraksiya -bu bir insonning boshqa bir insonga ijobiy munosabati asosida
yoqishi va yoqtirishi, o’zaro moyillikni tushintiruvchi emosional
hisdir. Do’stli- o’smirlik va o’spirinlik yoshda paydo bo’ladigan barcha
muammolarni yechish va u bilan o’rtoqlashish uchun bolaga do’stkerak.

Do’stlikni ham ko’zlagan maqsadlari bo’ladi: u amaliy, ish faoliyat bilan
bog’liq, sof emosional, ratsional, ahloqiy bo’lishi mumkin.
Do’stlikni asosiy sharti- o’zaro bir-birini tushinish.
Sevgi -bu shunday tuyg’uki, u bir shasxning ikkinchi bir shaxs ustidan muloqot
ustunligi yoki afzalligini inkor etadi.Bunday xissiyot esa sevgi bo’lmaydi. SHuning
uchun xam o’spirinlik yoshidagi yigit va qizlar guruhda muloqotda bo’lishni
xoxlaydilar. Bu talab sevishganlar uchun h am qonun hisoblanadi. Olimlar sevgini
yoshlarda namoyon bo’lishi va uning psixologik o’rganishgan buning dastlabki
qismi -o’zaro yoqtirib qolish-simpatiya bo’lib, bunda asosan sevgi ob’ektining
tashqi jozibasi rol o’ynaydi.Mavzu yuzasidan tayanch so’zlan Juz’iy va umumiy
davrlar, o’smirlik davri, egosentrizm, o’spirinlikdavri, attraksiya, simpatiya.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7. Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

Sotsium tushunchasi. Sotsium va bola shaxsi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish