Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 89.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sotsologik tadqiqotlarda sifat metodlarini qo‘llashning ilmiy, amaliy ahamiyati

Купить
MAVZU: SOTSOLOGIK TADQIQOTLARDA SIFAT METODLARINI QO’LLASHNING ILMIY, AMALIY AHAMIYATI MUNDARIJA: KIRISH Asosiy qism I BOB SOSIOLOGIK TAHLILNING SIFAT METODLARI 1.1. Sosiologik tahlilda sifat metodlarining o’rni 1.2. Intervyu metodi 1.3. Fokus-guruh metodi II BOB METODLARNING TAHLILI 2.1. Ekspert so’rovi metodi III XULOSA IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 KIRISH Mavzuga kirish Sosiologik tahlil yoki empirik tadqiqot deganda ko’pchilik tasavvurida faqat anketa so’rovi asosida o’tkazildigan tadqiqot gavdalanadi. Albatta, bunday tasavvur bugungi kungacha boy tajriba asosida shakllangan sosiologik tadqiqotlar metodologiyasining o’ziga xosligi va boshqa fan tadqiqotlaridan prinsipial ajratib turuvchi jihati sababli yuzaga kelgan. Biroq akademik va amaliy sosiologiyaning boy tajribasi nafaqat miqdoriy, balki sifat metodlariga ham taalluqlidir. Mavzuning dolzarbligi. Haqiqatdan ham, empirik sosiologiyaning eng yuqori cho’qqiga chiqqan davrdagi yutuqlari kvantifikasiyaga asoslangan miqdoriy tadqiqotlar bilan bog’liq. Ayrim akademik sosiologlarning ma’lum qilishicha, o’tgan asrning 60-yillariga qadar yetakchi sosiologik jurnallarda nashr qilingan sosiologik tadqiqotlarning 90 % gacha bo’lgan qismi aynan miqdoriy metodlarga asoslangan tahlillardan iborat bo’lgan. Keyinchalik, sosiologik tadqiqotlarning salohiyatini oshirish maqsadida akademik sosiologlar sifat metodlarini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratishni boshlagan. Sosiologik tadqiqotda sifat metodlarini qo’llash qanchalik muhim? degan savol tug’ilishi tabiiy. Chunki miqdoriy metod, masalan, anketa so’rovi davomida ham muammo tashuvchisi, ijtimoiy faktning inqiroz holati yoki boshqa muhim masalalar bo’yicha yetarlicha ma’lumotlar olish mumkin. Bu kontekstda, tadqiqotchining sifat metodlariga murojaati tadqiqotning turi va maqsadiga bog’liq bo’ladi. Agar tadqiqot faqat tavsifiy xarakterga ega bo’lib faqat ijtimoiy muammoning holatiga tashxis qo’yish bo’lsa, bunda miqdoriy tadqiqotning o’zi yetarli bo’lishi mumkin. Biroq tadqiqot tahliliy xarakterga ega bo’lsa, uning doirasida nafaqat muammoga tashxis qo’yish, balki sabab va oqibat o’rtasidagi uzviy bog’liqlikni 2 aniqlash hamda muammoning nafaqat “eshigini ochib ko’rish”, balki “eshigidan kirib shaxsan kuzatish” zaruriyati yuzaga kelganda, al-batta, sifat metodlarini qo’llash kerak bo’ladi. Kurs ishining predmeti. Shu sababli, mazkur ma’ruzada sosiologik tadqiqotlarda qo’llaniladigan sifat metodlari to’g’risida atroflicha to’xtalib o’tiladi. 3 I BOB SOSIOLOGIK TAHLILNING SIFAT METODLARI 1.1. Sosiologik tahlilda sifat metodlarining o’rni Bugungi kunda jahon sosiologik adabiyotida “tadqiqotning sifat metodlari” tushunchasi o’zining alohida o’rniga ega. Miqdoriy va sifat metodlarining ahamiyatidan kelib chiqib, adabiyotlarda ularning sinonimlari sifatida “qattiq” va “yumshoq” metodlar deb ham ataladi. Miqdoriy metod ko’proq qat’iy formallashgan, ya’ni aniq standartlar asosida o’tkazilganligi uchun “qattiq”, sifat metodlari esa, o’z o’rnida, unchalik maxsus standartlarga suyanmasligi hamda tadqiqot instrumentidan ko’ra ko’proq tadqiqotchining san’atiga asoslanishi tufayli “yumshoq” degan taxallusga ega bo’lgan. Sifat metodlarining mohiyati shundaki, bunda tadqiqotchi gipotetik hukmlarning qat’iy chizmasini ishlab chiqmaydi hamda ma’lumotlarning statistik reprezentativligini ta’minlash ma-salasi ham bosh maqsadga ko’tarilmaydi. Buning o’rniga, u ijtimoiy muammolarni chuqurroq va nostandart tahlil qilishga harakat qiladi. Demak, sosiologiyaning sifat metodlari tadqiqotchiga muayyan ijtimoiy hodisaning mohiyatini tushunishga yordam bersa, miqdoriy metodlar ushbu muammolarning qanchalik ommaviy xarakterga ega ekanligini hamda jamiyat uchun qanchalik muhimligini tushunishga imkoniyat yaratadi. Bugungi kunda amaliy sosiologiyada tadqiqot metodlarini tasniflashga oid yondashuvlar unifikasiyalashib bo’lgani yo’q. Bunga obyektiv sabab bor. Chunki sosiologiya – jamiyat haqidagi fan. Jamiyat tuzilishi, uning har bir mikrososiumidagi tuzilish, hodisa, jarayon va muammolar doimo dinamikada bo’ladi. Dinamikadagi har bir faza ma’lum bir ijtimoiy o’zgarishdan darak beradi va o’z-o’zidan ma’lumki, uni tadqiq etish metodlari va standartlarining ham o’zgarishi shartligini keltirib chiqaradi. Muammo o’zgardimi, demak, uni o’rganish metodini ham unga mos ravishda o’zgartirish kerak 4 bo’ladi. Shu sababli, bugungi kunda ayrim sosiologik adabiyotlarda qaysidir metodlar miqdoriy metod deb keltirilsa, boshqa bir adabiyotlarda ular sifat metodi tarzida ta’kidlanmoqda. Ushbu bahslardan faqat “anketa so’rovi” istisno etiladi. Aynan ana shu istisno prinsipidan kelib chiqib, boshqa metodlarni ham miqdoriy yoki sifat metodi deb belgilash mumkin. Nima sababdan anketa so’roviga miqdoriy metod sifatida qaraladi? Chunki u aniq va qat’iy standart asosida amalga oshiriladi. Bu borada standart sosiologik anketa sanaladi va ma’lumot faqat anketa savollari asosida to’planadi. Anketa so’rovida tadqiqotchi aniq bir shaxs fikrlari yoki muayyan voqyeaning aniq bir jihatini anketadan chetga chiqqan holda chuqurlashtirilgan holda o’rganmaydi. Shu sababli ham anketa so’rovi miqdoriy metod sanaladi. Ushbu kontekstdan kelib chiqib aytish mumkinki, har qanday metod sosiolog-tahlilchi tomonidan oldindan ishlab chiqilgan standart asosida qo’llanilsa, demak, u miqdoriy metod sanaladi. Bu borada, ma’ruzada quyida sifat metodi tarzida ko’rib chiqiladigan intervyu va kuzatuv metodlari agar oldindan ishlab chiqilgan qat’iy standart (shablon) asosida amalga oshirilsa va bunda tadqiqotchi ushbu standartdan chiqmasa, unda to’planadigan empirik ma’lumotlar ko’proq statistik operasiyalar yordamida tahlil qilinadi va o’z-o’zidan ma’lumki, metodlarning maqomi ham miqdoriy bo’ladi. Agar uning aksi bo’lsa va tadqiqotchi nostandart tahlilga asoslansa hamda tadqiqot predmetining barcha yoki ma’lum bir jihatlarini chuqurlashtirilgan holda o’rgansa unda tadqiqot ham sifat metodi bo’yicha amalga oshirilgan bo’ladi. Demak, turli sosiologik adabiyotlarda keltirilgan yondashuvlarni tahlil qilgan holda 1 bugungi kunda empirik tadqiqotlarda qo’llanilishi ommalashgan quyidagi asosiy sifat 1 1. Добриенков В.И., Кравченко А.И. Методы социологического исследования. М.: “Инфра-М”, 2004. С. 767. 5 metodlarini ta’kidlash mumkin: intervyu, fokus-guruh, ekspert so’rovi, kuzatuv, “keys-stadi” metodlari. Ushbu sifat metodlari sosiologik tadqiqotlarda quyidagi funksiyalarni bajaradi: 1. Diagnostik funksiya. Aksariyat hollarda, ma’lum ijtimoiy muammo, hodisa yoki jamoatchilik fikriga tashxis miqdoriy metodlar asosida qo’yiladi. Biroq tadqiqot o’z maqsadi va vazifalaridan kelib chiqib, faqat sifat metodlarini qo’llagan holda ham o’tkazilishi mumkin. Bunday holda sifat metodlari o’rganilayotgan ijtimoiy hodisaga bevosita sosiologik diagnoz qo’yadi. 2. To’ldirish funksiyasi.Bu borada sifat metodlari tadqiqotda miqdor metodlari bo’shliqlarini to’ldirib keladi. Anketa yoki boshqa standartli metod asosida jamoatchilik fikri olinganda ikki xil sabab bilan empirik ma’lumotlar tanqisligi yuzaga kelishi mumkin. Birinchidan, anketa savollari respondentlarning malakasizligi, vijdonsizligi yoki tushunmaganligi bois umuman javob bermaslik yoki o’z fikrini noto’liq, mavhum bayon qilishi bo’lsa, ikkinchidan, o’z saviyasiga ko’ra sosiologik anketalarda joylashtirib bo’lmaydigan savollar yuzaga kelganda. Bunday holatda qo’shimcha tarzda sifat metodlariga murojaat qilinadi va intervyu, kuzatuv yoki boshqa sifat metodlari yordamida qo’shimcha empirik ma’lumot to’planib, anketadagi bo’shliq to’ldiriladi. 3. Talqin qilish funksiyasi. Sosiologiyada talqin qilish deganda miqdoriy tadqiqot orqali olingan empirik ma’lumotlarni malakali sharhlash, izohlash, ijtimoiy hodisa qonuniyatlarini aniqlash tushuniladi. Miqdoriy metodikada odatda jamoatchilik fikrining miqdoriy baholari aniqlanadi. Biroq ayrim vaqtlarda tadqiqotda ushbu fikrni shu ahvolda qo’llash tushunmovchilik yoki bir yoqlamalikni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, to’plangan har qanday ma’lumot agar tadqiqotchida ikkilanish va 6 kasbiy qoniqmaslik uyg’otsa, unda u statistik empirik ma’lumotga nisbatan “qanday qilib?”, “balki boshqa sabab bordir?”, “nega aynan shu savolda bunday natija yuzaga keldi?”, “nega javoblar o’rtasida o’zaro bog’liqlik yoki umumiylik mavjud emas?”, “bu yerda bir omil yashirinib yotganga o’xshaydi!?”, “balki tadqiqot barchani qamrab olmagandir?”kabi savollar bilan murojaat qilishi kerak. Aynan shunday savollarga sifat metodlari, ya’ni alohida nostandart intervyu, fokus-guruh, biror individ, shaxs, sosium yoki jarayon ustidan kuzatuv olib borish orqali javob va izoh topilsa, unda u sosiologik tahlil uchun talqin qilish funksiyasini bajargan bo’ladi. Chunki sifat metodlarini qo’llash orqali tahlil amalga oshirilayotganda sosiolog-tahlilchi bir talay noaniqliklarga duch keladi. Sosiolog olim D.Silverman, “sifatli strategiya”dan foydalanishda tadqiqotning boshlang’ich nuqtasi noaniq bo’lishini aytib, bunday holatga “tushunarsiz fenomen bilan to’qnashuv” deb izoh beradi. Bunday to’qnashuv tadqiqotchiga o’rganish uchun “yeng shimargan” obyektini yanada chuqurroq kashf etishga turtki bo’ladi. 4. Prognostik funksiya. Odatda, miqdoriy tahlil vaziyatning umumiy manzarasini ochib beradi, og’riqli nuqtalarni ko’rsatib, aniqroq muammo tashuvchisini aniqlashga yordam beradi. Biroq uning “missiyasi” shu bosqichda tugullanadi. Endi aniqlangan muammoning keyingi rivojlanish ssenaariylarini belgilash va prognoz qo’yish uchun masalaga neytral tomondan turib malakali baho berish talab etiladi. Sifat metodlari (ekspert so’rovi, fokus-guruh) tadqiqotchiga o’rganilayotgan muammo yuzasidan prognoz ishlab chiqishga ko’maklashadi. Miqdoriy tahlil, agar faqat jamoatchilik fikrining rivojlanganlik holatini ko’rsatib bersa, sifat metodlari miqdoriy tahlil natijalarini rasmiy, tahliliy ma’lumotlar hamda ilmiy-amaliy tajriba bilan qiyoslagan holda prognozlar ishlab chiqish uchun sharoit yaratib beradi. Prognostik 7 funksiya prognoz bilan birgalikda, prognozda ko’rsatilayotgan ijtimoiy voqyelikning rivojidan kelib chiqib, ma’lum ijtimoiy muammolarni neytrallashtirish, minimallashtirish yoki bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishni ham nazarda tutadi. Umuman olganda, ushbu funksiya tahliliy sosiologik tadqiqotning sifati va manzilligini oshirishda xizmat qiladi. 1.2. Intervyu metodi Intervyu – so’rov metodining bir turi sanaladi. Intervyu– intervyu o’tkazuvchi (intervyuyer) tomonidan intervyuda ishtirok etayotgan shaxs (respondent)dan muayyan savollarga javob olishga yo’naltirilgan verbal-kommunikativ metod sanaladi. Sodda qilib aytganda, intervyuyer bilan respondentning muloqoti tushuniladi. Intervyu – bu, albatta, maqsadli suhbatdir. Ammo oddiy suh-batni «intervyu» deb hisoblash noto’g’ri. Chunki u stixiyali tarzda, o’zidan-o’zi bo’lib o’tadi. Dasturxon atrofida yoki ko’chada bo’lib o’tgan suhbat ikki yoki undan ortiq kishilar o’rtasidagi fikr almashinuvi bo’lsa-da, bu ham intervyu hisoblanmaydi. Intervyu – bu, albatta, maqsadga yo’naltirilgansuhbatdir. Va shunchaki suhbat emas, balki muhim ma’lumotlarni, yangi axborotlarni izlab topish, aniqlashdir. Boshqacha aytganda, og’zaki so’rov vositasida ma’lumotlarni olishning ijtimoiy-psixologik usuli. Shu tarzda, ilmiy intervyu, shu jumladan, sosiologik in-tervyu – bu shaxs bilan jonli suhbat asnosida (yuzma-yuz suhbatda) ma’lumot olish usuli sanaladi. Unga ko’ra, maxsus tayyorgarlikdan o’tgan mutaxassis (intervyu oluvchi) muayyan maqsadga va muayyan kommunikativ taktika (izchillik, savollarni berish shakli va h.k.)ga amal qilgan holda savollar beradi. Sosiologni jamiyatning shifokori deb atashadi, shu sababli intervyu sosiologiya o’z maqsadi va vazifalariga ko’ra, shifokor bilan bemor o’rtasidagi vazifalarga yaqin turadi. Tegishli ravishda, sosiologiyada ma’lumotlarning 8 asosiy sifati ularning aniqligi va to’liqligi bilan izohlanadi. Sosiologik tadqiqotlarda intervyuning ikkita asosiy turi ajratiladi: 1. Standartlashtirilgan intervyuda savollar izchilligi va puxta tuzilganligi, ehtimoliy javoblar variantlarini o’z ichiga oluvchi batafsil ishlab chiqilgan dastur bo’yicha suhbat qurish asosida amalga oshiriladi. Bunda intervyu uchun maxsus savolnoma tuziladi va intervyu ushbu savolnomani qo’llagan holda mantiqiy ketma-ketlikda o’tkaziladi. 2. Standartlashtirilmagan (nostandart) intervyu umumiy dastur bo’yicha, lekin muayyan savollari aniqlashtirilmagan, ya’ni maxsus savolnomasiz o’tkazilib, intervyu oluvchi xatti-harakatlari mantiqiy tartibga solinmagan uzoq davom etuvchi suhbat. Intervyu metodini qo’llashning afzalliklari quyidagilardan iborat: – respondent bilan “face to face” formatida intervyu o’tkazish, ya’ni yuzma-yuz muloqot qilish orqali fuqarolarni tinglash, savollarga javob olish, ayrim hodisa yoki voqyealarni qaytadan so’rash hamda aniqlashtirib olish imkoniyatining mavjudligi; – intervyu davomida respondentni kuzatish, respondentning o’zini tutishi, kutilmagan yoki chalg’ituvchi savollarga javob berishi, tashqi ko’rinishidagi ekspressiv reaksiyalar, nutqidagi o’zgarishlarni kuzatib borish sharoitining yaratilishi; –intervyuda anketa so’roviga o’xshab savollarning miqdori yoki muqobil variantlari nisbatan ko’p va murakkab bo’lmaydi. Aksincha, savollar aniq va lo’nda tarzda respondentning tushunib yetishiga mos ravishda beriladi. Ta’riflanayotgan usulning, shubhasiz, afzalliklari bilan birga qator kamchiliklariham mavjud. Intervyu olish usulining asosiy kamchiligi – uning kam darajada 9 tezkorligi, ko’p vaqt sarflanishi, ko’p sonli intervyu oluvchilarni yollash zaruriyati, undan qisqa muddatli so’rovlarda foydalanib bo’lmasligi bilan bog’liq. Bu boshlovchi tadqiqotchilar uchun oson ish emas, zero maxsus tayyorgarlikni va treningni talab qiladi. Ayni paytda intervyu olishning har xil shakllari tadqiqotchida bilim va ko’nikmalarning har xil ahamiyatga ega to’plamlari bo’lishini taqozo etadi. Respondentlarning toqatsizligi. Respondentlar savollarning katta hajmiga, shu jumladan, demografik tavsiflar bo’yicha savollarga qiynalib javob beradi. Intervyu oluvchi yoki ish sur’atini tezlashtirib, javob beruvchini intervyuni davom ettirishga ko’ndirishi kerak, yoxud savollarning aniqligiga putur yetkazishga majbur bo’ladi. Respondentning so’rov oldidagi qo’rquvi. Bunda unga savol berayotgan odam hokimiyat vakili bo’lishi mumkinligi va bunda rad javobining berilishi hokimiyat tomonidan chora ko’rilishiga olib kelishi mumkinligi bilan bog’liq fikrlar respondentlarda qo’rquv hissini uyg’otishi mumkin. Shu sababli respondent o’z qarashlarini, afzalliklarini yashirishga urinadi, «hali bilmayman», «javob berishga qiynalaman» qabilidagi betaraf javoblarni beradi. Yoki hokimiyat nuqtai nazaridan «ma’qul» javobni tanlaydi. Respondentlarning emosional xulqi. Tajriba shuni ko’rsatadi-ki, respondent intervyu oluvchi bilan emosional jihatdan bog’liq bo’lishi kerak emas. Ammo aslida emosional betaraflikni saqlash juda mushkul. Bu ham milliy xarakter xususiyatlariga bog’liq. Ayrim holatlarda savol respondent tomonidan keng ko’lamdagi muammolar haqida o’z fikr-mulohazalarini bildirishga taklif sifatida tushuniladi. Odamlar o’z javoblarini imkon qadar batafsil tushuntirish bilan birga o’z hayoti haqida o’ziga xos hisobot bera boshlaydi. Ana shunday tushuntirishlar asnosida berilgan savolga 10 javob aniq bo’lmasa, intervyu oluvchi tegishli izohlarsiz javob variantini qabul qilishi mumkin. Semantik qiyinchiliklar. Xalqaro standart talabiga ko’ra, so’rovnomada foydalaniladigan so’zlar respondentga tushunarli, o’qishga qulay bo’lishi va bir ma’noli bo’lishi kerak. Shu sababli savolni so’z bilan ifodalashda maxsus atamalar yoki jargon so’zlardan foydalanmaslik kerak. Sosiologik tadqiqotlarda qo’llaniladigan intervyu – bu ilmiy-tadqiqot faoliyatining tarkibiy qismidir. Shu tufayli uni ma’lum bir mantiq asosida amalga oshirish lozim. Muayyan darajada intervyuyerlik tajribasiga ega bo’lgan tadqiqotchilar “ustasiga farqi yo’q” naqli asosida intervyuni rejasiz amalga oshirishi mumkin. Biroq bunday hollarda intervyu yakunida nazarda tutilgan barcha holatlar bo’yicha axborot to’play olish yoki tadqiqotning barcha vazifalarini samarali ijro etish kafolati kam bo’ladi. Shuning uchun intervyuni ilmiy-tadqiqot faoliyati bo’lagi sifatida rejalashtirish kerak. Qolaversa, shuni esdan chiqarmaslik lozimki, intervyu bevosita shaxs bilan yuzma-yuz muloqot qilish orqali tadqiqot funksiyalarini amalga oshirishni nazarda tutuvchi so’rov metodi 2 . Shu sababli, garchand uni o’tkazish algoritmini unifikasiyalashtirib bo’lmasada, tadqiqotchilar uchun uni quyidagi bosqichlarda o’tkazish mumkinligini tavsiya qilamiz. Sosiologik tadqiqotlarda intervyu metodini 5 bosqichda o’tkazish mumkin. 1-bosqich. Intervyuga tayyorgarlik ko’rish Ushbu bosqichda quyidagi ishlar amalga oshiriladi: – tadqiqot dasturi tuziladi, tadqiqot maqsad va vazifalari belgilab olinadi; 2 2. Семенова В.В. Качественные методы: введение в гуманистическую социологию: Учеб. пособие для студентов вузов / Ин-т социологии РАН. М.: Добросвет, 1998. 11 – respondentlar tanlab olinadi; – intervyu savolnomasi ishlab chiqiladi; – intervyu o’tkazish joyi belgilanadi; – respondent bilan intervyu vaqti va joyi kelishib olinadi; – intervyu davomida respondentdan olinayotgan ma’lumotlar-ni qayd qilish shaklini oldindan belgilab oladi. Agar intervyu jarayonini diktofonga yozib olmoqchi bo’lsa, texnik soz bo’lgan diktofonni tayyorlaydi. 2-bosqich. Psixologik aloqa o’rnatish Ushbu bosqichda respondent bilan salomlashiladi, uning hol-ahvolini so’rashorqali iliq munosabat shakllantiriladi. Shuning-dek, intervyuyer o’zini tanishtiradi, intervyuning maqsadi umumiy mazmunda tushuntirib beriladi. Respondentga vaqt ajratib suhbatda ishtirok etayotganligi uchun oldindan minnatdorchilik ma’lum qilinadi. Psixologik aloqa o’rnatish bosqichida respondent o’zini erkin tutishi uchun unga buyruq ohangida gapirmaslik kerak. Agar suhbatda ko’proq respondent o’zini ustuvor pozisiyada his qilsa, shunda tortinmasdan va qo’rqmasdan barcha axborotlarni taqdim etadi. Shuning uchun suhbat davomida “men siz bilan intervyu o’tkazaman” degan gaplarga o’xshagan rasmiyatchilikdan qochish kerak. 3-bosqich. Intervyu o’tkazish Ushbu bosqichda umumiy suhbat bevosita intervyu savolnomasiga yo’naltiriladi. Bunda savolnoma bo’yicha mantiqiy ketma-ketlikda intervyu amalga oshiriladi. Intervyuyerlarning psixologik bilimdonligi intervyu da-vomida savol berish ko’nikmalarini shakllantirishni ham talab etadi. Har bir savol vaziyatdan kelib chiqib mantiqan shakllan-tirilishi lozim. Ayniqsa, savodxonlik darajasi rivojlanmagan respondentlar bilan ishlashda intervyuyer quyidagi qoidalardan kelib chiqib savol berishi maqsadga muvofiq: 12 – muloqotda kam qo’llaniladigan, oddiy aholining tushunishi qiyin bo’lgan so’zlar va maxsus atamalardan foydalanmaslik; – savollar qisqa bo’lishi lozim; – zarur hollarda savolni izohlash mumkin, lekin shakl jihatdan qisqaligicha qolish kerak; – savollar mavhum va luqma shaklida bo’lmasligi lozim, balki aniq va ravon bo’lishi kerak; – savollar shunday shakllantirilishi kerakki, respondentlar shablon variant bo’yicha javob bermasligi kerak; – savollar respondentlarni ruhiy tashvishga solib qo’yadigan va shaxsiy qadr-qimmatini kamsituvchi xarakterga ega bo’lmasligi lozim; – savollar ong va psixikaga manipulyativ ta’sir ko’rsatmasligi kerak, aksincha, respondentlar uchun erkin va har tomonlama fikrlab javob beradigan iqlim yaratilishi lozim. 4-bosqich. Suhbatni yakunlash Intervyuyer tadqiqot doirasida rejalashtirilgan barcha vazifalarni amalga oshirib bo’lgach va intervyu savolnomasi bo’yicha axborotlar to’plab bo’lingach, suhbatga yakun yasaladi. Suhbat yakunida intervyuyer, albatta, respondentga suhbatda ishtirok etganligi uchun minnatdorchilik ma’lum qiladi. Vaziyat talab etganda respondent intervyuda ko’rib chiqilgan masala bo’yicha yangi axborotga ega bo’lsa yoki suhbat davomida eslay olmagan biror voqyea to’g’risidagi ma’lumotlarni eslab qolsa, xabar berishi uchun intervyuyer o’z telefon raqami yoki ish manzilini aytishi mumkin. Respondent xushmuomalalik bilan kuzatib qo’yiladi. 5-bosqich. Intervyu natijalarini rasmiylashtirish Ushbu bosqichda intervyu natijalari axborot-tahliliy hujjat shaklida rasmiylashtiriladi. Agar intervyu natijalari diktofonga yozib olingan bo’lsa, unda tadqiqotchi sokin vaziyatda diktofonda 13 yozib olingan axborotlarni eshitib qoralama variant tayyorlaydi. Agar ish daftariga axborotlarni turli shartli belgilar va kodlar qo’llagan holda yozib olgan bo’lsa, diqqatini jamlagan holda ularni dekodlashtirib chiqadi. Undan so’ng intervyu natijalari bo’yicha miqdor va sifat tahlili metodlaridan foydalangan holda axborot-tahliliy hujjat tayyorlanadi. Shuningdek, intervyu natijalarini axborotni baholash mezonlari bo’yicha baholash hamda uning asosida prognoz, tavsiya va chora-tadbirlar ham ishlab chiqish mumkin. Respondentlar bilan o’tkazilayotgan intervyuning samaradorligi intervyuyerning psixologik tayyorgarligiga bevosita bog’liqdir. Chunki intervyu rasmiy suhbat yoki so’roq emas, u o’zaro manfaatdorlik asosida shakllantiriladigan psixologik aloqa hisoblanadi. Intervyuyer respondentga nafaqat savol berish va javob olish, balki unga ma’naviy ozuqa berish hamda psixologik rag’batlantirishni ham bilishi kerak. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, boshqa mamlakatlar hududida ma’lum muddatda ishlab kelayotgan O’zbekiston fuqarolari etnik yaqinlik hissiyotiga muhtoj bo’ladi. Shuning uchun, intervyu davomida intervyuyer respondentda shaxsiy qadr-qimmat va o’z-o’zini hurmat qilish sifatlarini uyg’ota oladigan psixologik holat yarata olsa, berilayotgan savollarga obyektiv va xolisona javob olishi mumkin. Intervyuyer sifatida yetarli darajada layoqatli bo’lmagan shaxsning jalb qilishi intervyu natijalarining sifatsiz bo’lishiga olib keladi. Xususan, ayrim xorijiy adabiyotlarda psixologik tayyorgarlikka ega bo’lmagan intervyuyerlar quyidagicha tasniflanadi: “missioner” intervyuyerlar – respondentdan ma’lumot olish o’rniga, faqat biror-bir g’oya yoki fikrni yetkazishga harakat qiladi; “aql o’rgatuvchi” intervyuyerlar – ko’p gapirishni yaxshi ko’radi, nutqini nazorat qila olmaganligi tufayli asosiy vaqtini faqat 14 axloq-odob masalalariga bag’ishlab o’tkazib yuborib, samarali natijaga erisha olmaydi; jiddiy bo’lmagan intervyuyerlar – yengiltak, ko’p kuladigan, muloqot davomida respondentlarning ijtimoiy-demografik xususiyatlariga zid bo’lgan qiliqlarni sodir etadigan shaxslar toifasi; “buyruqchi” intervyuyerlar – savollarni buyruq ohangida beradi, javob berishni qat’iy talab etadi va agar respondentning fikri o’zining fikri bilan bir xil chiqmasa, unga baqirib ruhiy tazyiq o’tkazishni boshlaydi; “xavotirli” intervyuyerlar – tashqi ko’rinishi va ekspressiv belgilaridan tashvishli holatda ekanligi bilinib turadi, intervyuni shoshilib amalga oshiradi va doimo xavotirli holatda turadi; sentimental intervyuyerlar – hissiyotga tez beriladigan, tez ta’sirlanadigan va hayajonlanadigan, juda bo’sh va boshqaruv funksiyasini osongina boshqa shaxsga berib qo’yishi mumkin bo’lgan shaxslar toifasi; “qotib qolgan” intervyuyerlar – o’z ustida ishlamaydi, intervyuni rejalashtirish va o’tkazishda ijodiy yondashmaydi, eski shablon va variantlarga qarab ish tutadi. Shuningdek, bunday tipdagi intervyuyerlar respondentning javobiga tez qoniqish his qiladi va uni aniqlashtirish, to’ldirish istagisiz keyingi savolga o’tib ketaveradi. 1.3. Fokus-guruh metodi Fokus-guruh intervyu metodining guruhiy shaklda o’tkaziladigan turi, ya’ni guruhiy intervyu sanaladi. Uning oddiy intervyudan farqi shundaki, individual intervyuda har qanday shaxs respondent bo’lishi mumkin. Fokus-guruhda esa faqat ma’lum soha vakillari, ekspertlar, mutaxassislar respondent sifatida ishtirok etadi. 15 Xorij amaliyotiga muvofiq, fokus guruhni shakllantirishda uning a’zolari 8-10 nafargacha, rus manbalarida esa 10-12 nafargacha bo’lganda bu guruh optimal hisoblanadi. G.Edmunde o’zining fokus guruhlar bo’yicha qo’llanmasida guruhiy bahslarda ko’p sonli shaxslar ishtirokini samarasiz, bunday sharoitda guruhni boshqarishning murakkabligi haqida ta’kidlaydi. Boshqa G’arb manbalarida fokus guruh tarkibi 8-12 kishiga yetishi, guruhdagi yig’ilish davomiyligi o’rtacha 2 soat davom etishi va oldindan tuzilgan bir necha mavzuni qamrab olgan reja asosida o’tkazilishi haqida qayd etiladi. Shunday qilib fokus guruh tarkibi 6-12 kishigacha o’zgarib turadi. Fokus guruhning asosiy mezonlari qatoriga ishtirokchilar soni, ularning ijtimoiy xususiyatlari, guruhlar soni, ikki omil: guruhiy intervyu va tadqiqotni o’tkazish bo’yicha metodik talablar kiradi. Fokus guruhning qisqartirilgan shakli (4-6 kishi) faqatgina ekstremal vaziyatlarda asqotadi. Jumladan, qachonki cho’zilib ketganda hamda guruh a’zolarida uning tarkibidan chiqishga bo’lgan sabablar vujudga kelganda yoki katta hajmdagi savollarning muhokamasi jarayonida tartibsizlik kelib chiqishi mumkin. Katta bo’lmagan fokus guruhdan foydalanishdan maqsad: – katta guruhda ishtirokchilarga o’z fikrlarini bayon etishlari uchun kam vaqt beriladi. Bunday sharoitda bahs cho’zilib ketadi va bu kerakli natija bermaydi; – ishtirokchilar vaqtini chegaralash orqali moderator katta guruhda direktiva asosida faoliyat olib boradi; – katta guruhlarda ko’pchilik o’zini bemalol his eta olmaydi. Bunday sharoitda ularning o’z pozisiyalarini asoslash imkoniyati pasayadi. Agar fokus guruh maqsadi katta hajmdagi yangi g’oyalarni yig’ishga qaratilgan bo’lsa, bunda katta guruh imkoniyatidan foydalanish 16 maqsadga muvofiq. Agarda bizga har bir respondentning maksimal darajada chuqur va yoyiq fikri kerak bo’lsa, kichik guruhlarni shakllantirish maqsadga muvofiq. Shunday qilib, guruh katta bo’lmasligi kerak aks holda uni boshqarish qiyin bo’lib qoladi hamda kichik bo’lmasligi lozim. Guruhning tarkibi quyidagi talablarga ko’ra o’rganiladi: – a’zolarning ijtimoiy mansubligi (maqom)ga ko’ra: odatda bir guruh tarkibiga ijtimoiy maqomi bir-biriga yaqin respondentlar jalb etiladi (bunda aholining barcha qatlamiga mansub shaxslar jalb etiladi); – guruh ishtirokchilarining hayotiy tajribasiga ko’ra: qoida tariqasida bir guruhga hayotiy tajribasi bir-biriga yaqin bo’lgan insonlar tanlanadi; – ishtirokchilarning vakolatlilik (bilim) darajasiga ko’ra: bunda guruh tarkibiga turli darajadagi vakolat (bilim)ga ega respondentlar jalb etiladi; – iste’mol imkoniyatlariga ko’ra: bir guruhda teng moliyaviy iqtisodiy imkoniyatlarga ega insonlar bo’lishi talab etiladi; – yoshi va oiladagi maqomiga ko’ra: turli yoshdagi insonlar jalb etilishi maqsadga muvofiq emas (aksincha, bir xil yoshga mansub insonlar jalb etiladi); – jinsi bo’yicha: guruh tarkibi turli jinsga mansub bo’lishi maqsadga muvofiq; – muhokama qilanayotgan muammoga nisbatan yondashuvi bo’yicha: bir guruh tarkibiga muammo bo’yicha turli qarashga ega bo’lgan va bahsga kirisha oladigan shaxslarni taklif qilish maqsadga muvofiq. Guruh tarkibini aniqlash davomidagi asosiy ijtimoiy xususiyatlar: jins, yosh va millat (ba’zi hududlarda diniy mansublik), ma’lumotlilik va ijtimoiy guruhga mansublik hisobga olinadi. 3 3 3. Ядов В.А. Стратегия и методы качественного анализа данных / Социология: 4М. Т.1. № 1. – С. 14-3 17 O’tkazish tartibi Qoida tariqasida fokus guruhga bir-birlarini tanimaydigan hamda fikrlashi va qarashlari umumiy bo’lgan insonlar toifasi taklif etiladi. Tadqiqot davomida nafaqat bir shaxsning, balki guruhning o’zaro fikri tahlil qilinadi. Fokus guruhning davomiyligi 1,5-2 soatgacha davom etadi. Ba’zan guruhda qisqa yig’ilishlarni o’tkazish maqsadga muvofiq (30-40 daq). Istisno sifatida fokus guruhda yangi g’oyalar ishlab chiqarish jarayonlari 6-8 soatgacha davom etadi. Bu vaqt avvaldan tayyorlangan moderator erkin tarzda, lekin aniq ko’rsatma asosidagi suhbatni boshqarib boradi. Fokus guruhda kechayotgan jarayonlar videotasmaga yozib boriladi. Videoyozuv qayta ishlanishi natijasida tadqiqotchi butun bahsning matniga ega bo’ladi. Transkript asosida tahliliy hisobot yoziladi. Shuningdek, videoyozuv respondentlarni noverbal harakatlarini tahlil qilishda foydalaniladi. Buyurtmachi xohishiga ko’ra, unga fokus guruh ishtirokidagi jonli suhbat va transkript aks etgan videoyozuv taqdim etilishi mumkin. Guruhiy intervyu mahsuldorligini oshirish maqsadida guruhda fikr bildirayotgan respondentlarga ba’zi talab (ko’rsatma)lar qo’yilishi mumkin. Ulardan biri respondentlar javob berishlari chog’ida vaqtning tig’iz ekanini his qilishlari kerak. Vaqtning tig’izligini (chiroyli) aytish talab etiladi. Mazkur amaliyot tartib-intizomning boshlanishi bo’lib, bu moderatorga bir ishtirokchini to’xtatib, boshqa ishtirokchiga so’z berish imkoniyatini beradi. R.Kryuger fikricha, fokus guruhda muhokama qilinayotgan savollar 10 tadan oshmasligi lozim. Eng maqbuli 5-6 savoldan iborat bo’lgani. D.Styuard va P.Shamdisani hisob-kitoblariga ko’ra, ko’p hollarda, bu kabi intervyuda 12 ta mavzugacha savollar muhokama etiladi. Bu yerda tizimlashmagan ochiq va yopiq savollar qabul qilinadi. Eng asosiysi bu respondentlarga turli xil fikrlarni bildirish imkoniyatini 18 berishi kerak. Savollar chuqur o’ylab tuziladi. Har bir savol qatnashchilarda qiziqish uyg’otishi kerak. Metodistlar savollar tuzishda quyidagi ma’nolar qamrab olingan savollarni ishlatishni tavsiya beradi: “Bu nima uchun sodir bo’lmoqda?”, “Buning qanday sharoitlarda imkoni bor?”, “Bu yerda nima sodir bo’ldi?”, “Bugun muhokama qilinayotgan dastur bo’yicha sizning fikringiz”. Tadqiqot natijalarini tahlil qilishda kontent va diskurs tahlil usuli qo’llanilishi mumkin. Olingan ma’lumot tadqiqotchidan yuqori malaka talab qiladi. Jumladan, u respondentlar tomonidan bildirilgan fikrlarni tizim shakliga keltira olishi talab etiladi. Jumladan, tadqiqot natijalarini tahlil qilayotgan shaxs, shuningdek, guruhda o’z o’rnida aytilmagan mavzudan tashqaridagi fikrlarni ham inobatga olishi lozim. Ishtirokchilarni yig’ish va filtrlovchi anketa. Saralash mezonlariga asoslangan va guruh tarkibi umumiyligini ta’minlovchi filtrli anketa fokus guruh ishtirokchilarini yig’ishning asosiy quroli hisoblanadi. Filtrlovchi anketa professional belgisiga ko’ra guruhda ishtiroki qo’llab-quvvatlanmaydigan insonlarni qabul qilishga yo’l qo’ymasligi kerak. Bahsni kuzatish Guruhdagi o’zaro ta’sir tahlili quyidagilarni ko’rsatishi mumkin: 1. Respondentlar tomonidan bildirilgan fikrlarning qaysilari qabul qilingan va qaysilari qabul qilinmagan; 2. Qatnashchilar tomonidan o’z qarashlarini isbotlashga qaratilgan dalillar; 3. Ishtirokchilar tomonidan o’z pozisiyalarini oqlash maq-sadida qaysi manbalar ishlatilgani va bu manbalarga boshqa ishti-rokchilarning munosabatlari; 4. Ishtirokchilar nuqtai nazarini o’zgarishiga sabab bo’lgan dalil, manba va axborot turlari; 19 5. Ovoz ohangi, tana harakati va suhbatning emosionallik darajasi. Ishtirokchilarni doira shaklida stol atrofiga joylashtirish maqsadga muvofiq. Bu yerda moderator fokus guruh a’zolarining barchasini kuzata olishi lozim. Ishtirokchilar esa bir-birlarini yaxshi ko’ra olishlari talab etiladi. Moderatorning funksiyasi va sifatlari Chuqur individual intervyu olib borayotgan moderator va intervyuyerning ishni olib borishdagi so’nggi maqsadlari bo’yicha funksiyalari o’xshash, lekin intervyuni olib borish shakli farqlanadi. Tajribali moderator intervyusi professional faoliyatiga yaqin bo’lganda intervyu samarali chiqadi. Individual tartibda intervyuni olib boruvchi intervyuyer doim ham samarali moderator bo’la olmasligi mumkin. Shunday bo’lsada yangi sohani o’zlashtirib olishda uning intervyu o’tkazish bo’yicha ko’nikmalari yordam beradi. Metodistlarning fikricha, moderatorning asosiy funksiyasi uning qanchalik so’raganida emas, balki bahsni boshqara olishidadir. Moderatorning mavzu bo’yicha xabardorligi kamida boshqa oddiy ishtirokchilarning biror mahsulot bo’yicha xabardorligi darajasi bilan teng bo’lishi lozim. Suhbat davomida moderator chiqib ketmasligi kerak. Masalan, fokus guruhning marketingdagi maqsadi mahsulot ishlab chiqaruvchini o’z mahsulotiga nisbatan iste’molchi ko’zi bilan yondashishga erishish. Tajribali moderator kema kapitani va orkestr dirijyoriga qiyoslanadi. Uning professional sifatlariga bahs tizginini qo’lda ushlab tura olish, bahsni tadqiqot maqsadi bilan uyg’un holda olib borish, bahs ishtirokchilarini joylashtira olish (faol tinglash: diqqat, tushunish, adekvat harakat, hamdardlik, empatiya), o’zining yetakchi maqomini saqlab qola bilish, bahs uchun ajratilgan 20 vaqtdan samarali foydalanish. R.Kryuger fikricha, moderator diqqatli bo’lishi, qizishishdan uzoq bo’lishi, o’ziga nisbatan bosim o’tkazishlariga yo’l qo’ymasligi, savolni yodda tutishi shart. Shunday vaziyatlar bo’ladiki, moderator bahsning rivojiga salbiy ta’sir o’tkazib qo’yishi mumkin. Bu jarayon moderatorning o’z funksiyasini anglab yetmaganligi va yuqorida zikr etilgan sifatlarning yetishmasligi bilan bog’liq. Moderatorlarning quyidagi destruktiv turlari mavjud: o’zini yo’qotib qo’ygan va qo’rqoq moderator. Bunda moderator avvaldan tuzilgan savollar ro’yxatiga bog’lanib qoladi. U savollar ro’yxatini himoya halqasi sifatida qaraydi. Umuman, tajribali moderator o’z ishining murakkab va og’irligi-ga qaramay, undan zavq olishi kerak. Beparvo moderator muhokama qilinayotgan muammo bo’yicha bahsni tashkillashtira olmaydi va o’z vaqtida diqqatni jamlay olmaydi. Bu jarayonda boshqalar e’tiborini jalb qilayotgan muqobil liderlarning faollashishi kuzatiladi. Bahs rivojiga ta’sir o’tkazuvchi moderator. Moderatorning shaxsiy nuqtai nazari ishtirokchilar fikrini adekvakt qabul qilishga xalaqit beradi. Komediant moderator.Bunda yumordan o’yin sifatida ishlatishga yo’l qo’yilmaydi. Eksgibisionist moderator. Bunda moderator guruh ishtirokchilari va kuzatuvchilarida zavq uyg’otishga harakat qilib, u guruhda o’zini namoyon qilishga harakat qiladi. Shuningdek, qiziqtirib qo’yuvchi, sinchkov, avtoritar, o’ta faol tipdagi moderatorlar mavjud. Kuchli va kuchsiz jihatlari Fokus guruhda bahs olib borish anketa yoki yakka intervyu olib borishdan quyidagi jihatlari bilan farqlanadi: – fokus guruhda respondentlarning o’zaro fikr almashinishi 21 mukammal javob topishni rag’batlantiradi va yangi g’oyalar vujudga kelishiga imkon beradi; – buyurtmachi oyna ortida yashiringan holda bahs jarayonini to’g’ridan-to’g’ri kuzatishi mumkin. Bunda u bahs yuzasidan yakuniy ilmiy hisobot tayyorlashidan avval o’zining shaxsiy xulosalarini chiqarishi mumkin; – bu metod anketa yoki intervyudan ko’ra mablag’ jihatidan arzon va vaqt nuqtai nazaridan qisqa muddat ichida amalga oshiriladi. Bu metodning qo’llanilishi vaqt, pul, va mehnat sarfini tejalishiga yordam beradi. – bu metod qisqa muddat ichida muammo sababini aniqlashga yordam beradi. Masalan, bir hududda bir mahsulotga bo’lgan talabning o’tgan yilga nisbatan pasayishi va boshqa hududda talabning ortishi. Mutaxassislar metodning kamchiligi qatoriga ma’lumotlarni qayta ishlashdagi qiyinchiliklarni kiritadi. Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonidagi transkript, avvaldan tayyorlangan kodlangan jadvallar, kontent tahlil, magnitofon yozuvlarini shifrlash bo’yicha qimmatbaho vositalar, ma’lumotlarni qo’lda hisoblash yoki murakkab kompyuter dasturlaridan foydalaniladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida vujudga kelayotgan ko’plab muammolarga qaramay uzoq yillik tajribaga ega ko’pgina mutaxassislar zamonaviy kompyuter va yaxshi mashq yordamida bu muammolarni hal etishi mumkin. 22 II BOB METODLARNING TAHLILI 2.1. Ekspert so’rovi metodi Ekspert so’rovi – sosiologik so’rovning bir turi bo’lib, unda respondent sifatida odamlarning alohida turi – ekspertlar ishtirok etadi. Ular tadqiqot predmeti yoki obyekti to’g’risida chuqur bilimlarga ega bo’lgan shaxslardir. Ekspert (lot. expertus– tajribali) – biron-bir masalani ko’rib chiqishda xulosa chiqaruvchi mutaxassisdir. Ekspert metodini sosiologik so’rovning boshqa shakllaridan bir nechta muhim jihatlar ajratib turadi: ♦ so’ralayotganlar soni: ular anketa so’rovi yoki intervyudagidan ko’ra doimo kamroqdir; ♦ so’ralayotganlar sifati: bilim doirasi, malaka darajasi, maxsus soha bilimi oddiy respondentlarga ko’ra ancha yuqori; ♦ axborot turi va hajmi: ekspert so’rovi tekshiruvchi-sosiologda bo’lmagan va hyech qachon bo’lmaydigan bilimlarni olish uchun o’tkaziladi; o’z tajribasidan ma’lum bo’lgan oddiy bilimlardan farqli ravishda ekspertlardan olinayotgan bilimlar maxsus ilmiy bilimlarga kiradi; ♦ ma’lumotlarning xosligi: sosiologning ommaviy so’rovida odamlar xulq-atvorining qiymatli yo’nalishlari va sabablari to’g’risida olinayotgan ma’lumotlarning xosligi, takrorlanishi, odatiyligi qiziqtiradi, ekspert so’rovida esa tekshiruvchi ekspertning texnik yoki gumanitar bilimlari noyobligi, ularning chuqurligi, betakrorligini qadrlaydi; ♦ dasturiy vazifa: anketa so’rovi yoki intervyu vaqtida olinadigan dastlabki ma’lumotlardan sosiolog ilmiy taxminlarni tekshirish uchun, ekspert so’rovida esa – o’zi uchun mutlaqo yangi bo’lgan soha bilan tanishish uchun foydalanadi. Ekspert so’rovining asosiy maqsadi: tekshirilayotgan muammoning 23 jiddiy va muhim jihatlarini aniqlash, ekspertlarning bilim va tajribasi tufayli ma’lumotlar, xulosalar va amaliy tavsiyalarning ishonchliligi, haqqoniyligi va asoslanganligini oshirish. Ekspert so’rovini qo’llash sohasi: barcha faoliyat sohalarida tashxislash, ijtimoiy obyekt holatini baholash, qarorlarni qabul qilishda me’yorlashtirish, loyihalashtirish, prognozlashda foydalanish mumkin. Ekspert so’rovining turlari sosiologik tadqiqotning turli bosqichlarida: maqsad va vazifalarni belgilash, muammoli holatlarni aniqlash, taxminlarni izlash, tushunchalar talqin etilishi, instrumentariy va boshlang’ich ma’lumotlarni asoslab berish, xulosalarning asoslanishi, tavsiyalarni ishlab chiqishda qo’llanadi. Asosiy me’yoriy talablar: tadqiqotda ekspert so’rovini qo’llash zarurligini aniq asoslab berish lozim. Ekspertlarni sinchiklab tanlash, ularning chuqur bilimga egaligini baholash, ekspertning fikr yuritishiga ta’sir etadigan omillarni hisobga olish, tadqiqot jarayonida ekspertlardan yanada unumli foydalanish uchun sharoitlar yaratish hamda tadqiqotning barcha bosqichlarida ekspertlardan olingan ma’lumotlarni buzmagan holda saqlab qolish muhim sanaladi. Ekspert so’rovining turlari Ekspert so’rovi tadqiqotchi bilan verbal hamkorlik qilish shakliga ko’ra sirtdan va yuzma-yuz bo’lishi mumkin. Birinchi metodga yozma so’rov (fikrlarni yig’ish), anketa so’rovi, mustaqil tavsiflar metodi va “Delfi” texnikasi kiradi. Ikkinchi metodga esa in-tervyu, kengash, tekshiruv suhbati, “aqliy hujum” kiradi. Sirtqi so’rovning eng oddiy turi – bu yozma so’rovdir. Ushbu metod maxsus tayyorlangan so’rov varaqlari yuborilishi (tarqatilishi) dan iborat. Ushbu varaqlarda ular qo’yilgan masalalar bo’yicha o’z fikrlarini bayon qilishlari lozim. Ekspert savolnomasini tuzishda 24 ochiq savollarning 50%dan 90 % gachasi ishlatiladi. Fikrlarni yig’ish erkin intervyu kabidir va undan faqat yozma shakli bilan ajralib turadi, bu esa ko’p sonli ekspertlarni jalb qilish imkonini beradi. Biroq sirtqi so’rov so’rovnomalar qaytarib berilishi past darajada bo’lganligi sababli tashkiliy qiyinchiliklar bilan bog’liqdir. Ekspertlarning anketa so’rovi ochiq shaklda bo’lganidek, yopiq shaklda ifodalangan savollar yozilgan oddiy anketalashdan iboratdir. Maqsad, vazifa va mazmuni bo’yicha mazkur metod yozma ravishdagi fikrlarni yig’ishdan jiddiy ajralib turadi. Yozma ravishda fikrlarni yig’ish metodi yangi g’oyalar, muammoga qarashlar, eski muammoga kutilmagan yo’nalishlarni aniqlashdan iborat bo’lsa, anketalash tayyor qarorning u yoki bu jihatlarining baholanishini aniqlashga yo’naltirilgan. Mustaqil tavsiflar metodi bir nechta mustaqil manbalar (turli kishilar)dan olinadigan ma’lumot to’g’risidagi bitta holatning umumlashtirilgan bahosini beradi. Birinchi bosqichda turli fikrlarning solishtirilishi va taqqoslanishi sodir bo’ladi, ikkinchisida, matematika-statistika muolajalari yordamida ularga ish lov beriladi, uchinchisida esa, ishonchli xulosalar ifoda qilinadi. Bunday metod individning ishbilarmonlik va shaxsiy sifatlarini o’rganish uchun ijtimoiy psixologiyada faol ravishda qo’llanadi. Bu yerda o’rganilayotgan shaxs bilan yaxshi tanish bo’lgan bir necha kishidan uni yagona shkala bo’yicha ta’riflab berishlari so’raladi, shundan so’ng mustaqil baholarni integral ko’rsatkichda umumlashtiriladi. Jamoaviy baholashda subyektiv cheklanishlar o’zaro to’xtatiladi, bu esa oxirida xolisona, ilmiy jihatdan asoslangan natijani ta’minlaydi. Ekspert so’rovini o’tkazishning eng ko’p tarqalgan muolajalaridan biri bu – “delfi texnikasi”dir. Mazkur metod ekspertlarni bir 25 necha davrada so’rov qilinishi, har bir davra natijalariga ishlov 4 berish, ushbu natijalar haqida ularni xabardor qilish va shunday jarayonning takrorlanishini ko’zda tutadi. Birinchi davrada javoblar dalillarsiz beriladi. Ishlov berilgandan keyin so’nggi va o’rta mulohazalar ajratib olinadi va ekspertlarga xabar qilinadi. Ikkinchi davrada so’rov qilinayotganlar o’z baholariga qaytadan murojaat qiladilar. Ularda mulohaza uchun yetarli darajada vaqt bo’lganligi va ushbu masalada boshqa pozisiyalar mavjudligini bilib olishganligi sababli ularga o’z qarashlarini qaytadan ko’rib chiqish yoki aksincha, ularni isbotlab berish imkoni beriladi. Ikkinchi davradan so’ng yangi baholar ishlanadi: so’nggi va o’rta mulohazalar umumlashtiriladi va yakunlar haqida ekspertlarga xabar qilinadi. Bu 3-4 marta qaytariladi. Amaliyot shuni ko’rsatadiki, uchinchi yoki to’rtinchi davradan so’ng ekspertlar fikri o’zgarmaydi. Bunday muolaja jarayonida kelishilgan baho ishlab chiqiladi, bunda tekshiruvchi bir necha so’rovlardan so’ng o’z nuqtai nazarida qolgan shaxslarning fikrini e’tiborsiz qoldirmasligi lozim. «Delfi» metodi ekspert baholarini qabul qilish jarayonini takomillashtirishga qaratilgan. Biroq umumiy bahoni matematika va statistika kabi emas, balki odamlarning fikrlariga tayangan holda, kerak bo’lsa ushbu fikrlarni tuzatib, o’z isbot-dalillarini kuchaytirgan holda amalga oshirish kerak. Shunga o’xshash metod oddiy anketalashda kuzatilgandek, yetarli darajada vakolatli bo’lmagan ekspertlarning guruhli bahoga ta’sirini kamaytirishga imkon beradi. Unga vakolatliroq ekspertlardan olingan muhim ma’lumot hisobiga erishiladi. «Aqliy hujum» metodi ijodiy qarorlarni jamoa bo’lib qabul qilishning eng mashhur metodi hisoblanadi. U ishtirokchilar 4 1. Батыгин Г.С. Лекции по методологии социологических исследований. М.: “Российский университет дружбы народов”, 2008. С. 353. 26 tomonidan tashqi ta’sirsiz taklif qilinayotgan mavzu atrofida shaxsiy g’oyalar yuzaga kelishining erkin, strukturalanmagan jarayonidan iboratdir. Mazkur metodning falsafasi muhokamaning oddiy metodlarida novatorlik g’oyalarining hosil bo’lishiga tafakkurning nazorat mexanizmlari to’sqinlik qilishi va ushbu g’oyalar oqimini shunday qaror qabul qilishning odatiy shakllari bosimi ostida bog’lashi to’g’risidagi taxmindan kelib chiqadi. Muvaffaqiyatsizlikdan cho’chish, kulgili bo’lishdan qo’rqish va hokazolar sekinlashtiruvchi ta’sir ko’rsatadi. «Aqliy hujum»ning keng tarqalgan ikkita shakli bo’lib, oddiy kengash va doiraviy tizim bo’ylab kengashhisoblanadi. Oddiy kengashda rahbar har bir ishtirokchini navbat bilan so’roq qiladi va uning oldida turgan muammoni hal qilish bo’yicha taklif berishni so’raydi. Har bir qaror ro’yxatga kiritiladi va raqamlanadi, shundan so’ng ushbu ro’yxat hammaga ko’rinadigan joyda ilib qo’yiladi. G’oyalarni tanqid qilish yoki baholashga yo’l qo’yilmaydi. Barcha ekspertlarga o’z g’oya va takliflarini to’sqinliksiz ifoda etishga imkon beradigan erkin va ijodiy muhitning yaratilishiga alohida e’tibor qaratiladi. Taqdim qilingan takliflar soni katta ahamiyatga ega. Ularni taklif qilishda barcha ishtirok etishi lozim. Ayniqsa, ekspromt, ya’ni shu zahotiyoq va ekspert boshqalardan eshitgan ma’lumot ta’sirida yuzaga kelgan taklif qadrlanadi.Ular uyda tayyorlanganlarga ko’ra ko’proq qadrlanadi, chunki vaziyatni bilish va g’oya muallifining ijodiy tasavvuriga ko’paytirilgan jamoaviy fikrni to’playdi. Noma’lum narsaga hujum juda sust ketayotgan bo’lsa, ekspertlarga “yetilishga” imkon bergan holda kengash boshqa kunga qoldiriladi. Doira tizimi bo’ylab kengashda ekspertlar 3 yoki 4 kishidan iborat bo’lgan kichik guruhlarga bo’linadi va bu yerda yangi g’oyalar ishlab chiqariladi va bir varaq qog’oz yoki varaqchalarda (har birida 2-3 27 g’oyadan) yozib olinadi. Shundan so’ng kichik guruh a’zolari varaqchalar bilan almashadi, natijada eski g’oyalarga yangilari qo’shiladi. Uch marotaba almashishdan so’ng har bir kichik guruh o’rtaga tashlangan g’oyalarning jamlovchi ro’yxatini tuzadi. Shundan so’ng butun jamoa to’planib, unga guruh hisobotlari ko’rib chiqish uchun taqdim qilinadi. Bunday metodni faollik pasayganda yoki ishtirokchilar o’z navbatini kutib, chalg’igan vaqtlarida qo’llash maqsadga muvofiqdir. “Aqliy hujum” natijasida o’rtaga tashlangan g’oyalar ro’yxati odatda ancha uzun (15-20 tadan ko’p) bo’ladi. Boshlovchiga ularning ustuvorligini belgilash, ishtirokchilarga esa muhokama uchun o’z navbatini kutish murakkab bo’ladi. Yordam berish uchun quyidagi metodni qo’llash tavsiya etiladi. Tartib raqami yozilgan g’oyalar ro’yxati hammaga ko’rinarli joyga ilib qo’yiladi. Har bir ekspert beshta ovoz huquqini oladi, ulardan o’z xohishiga ko’ra foydalanishi mumkin: beshta g’oyaning har biri uchun bittadan ovoz, barcha beshtasi– bitta uchun, bitta g’oya uchun ikkita ovoz va boshqa uchtasining har biri uchun bitta ovozdan. Bunday yondashish har bir ekspertga o’z afzalligini, jamoaga esa– ustuvorlikni aniqlashtirib olishga imkon beradi. Boshqacha metod: guruhning kengashida har bir g’oya o’z raqami bilan o’qib eshittiriladi, ekspertlar esa qo’l ko’tarish yo’li bilan ovoz beradilar. Ko’tarilgan qo’ldagi cho’zilgan barmoqlar soni berilgan ovozlar sonini bildiradi. 28 X U L O S A Shunday qilib, sosiologik tahlilning sifat metodlariga bag’ishlangan mavzu yuzasidan quyidagi to’xtamlarga kelish mumkin: 1. Sifat metodlarining mohiyati shundaki, bunda tadqiqotchi gipotetik hukmlarning qat’iy chizmasini ishlab chiqmaydi hamda ma’lumotlarning statistik reprezentativligini ta’minlash masalasi ham bosh maqsadga ko’tarilmaydi. Buning o’rniga, u ijtimoiy muammolarni chuqurroq va nostandart tahlil qilishga harakat qiladi. 2. Bugungi kunda empirik tadqiqotlarda asosan intervyu, fokus-guruh, ekspert so’rovi, kuzatuv, “keys-stadi” metodlarining qo’llanilishi ommalashgan. Bu borada, ushbu metodlar diagnostik, to’ldiruvchi, talqin qilish hamda prognostik funksiyalarni bajaradi. 3. Sosiologik tadqiqotlarda qo’llaniladigan intervyu – bu ilmiy-tadqiqot faoliyatining tarkibiy qismidir. Shu tufayli uni ma’lum bir mantiq asosida amalga oshirish lozim. Intervyuyerlarning psixologik bilimdonligi intervyu davomida savol berish ko’nikmalarini shakllantirishni ham talab etadi. Har bir savol vaziyatdan kelib chiqib mantiqan shakllantirilishi lozim. 4. Fokus-guruh intervyu metodining guruhiy shaklda o’tkaziladigan turi guruhiy intervyu sanaladi. Uning oddiy intervyudan farqi shundaki, individual intervyuda har qanday shaxs respondent bo’lishi mumkin. Fokus-guruhda esa faqat ma’lum soha vakillari, ekspertlar, mutaxassislar respondent sifatida ishtirok etadi. 5. Ekspert so’rovining asosiy maqsadi tekshirilayotgan muam-moning jiddiy va muhim jihatlarini aniqlash, ekspertlarning bilim va tajribasi tufayli ma’lumotlar, xulosalar va amaliy 29 tavsiyalarning ishonchliligi, haqqoniyligi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI Asosiy adabiyotlar: 1. Dobriyenkov V.I., Kravchenko A.I. Metod ы sosiologicheskogo issledovaniya. M.: “Infra-M”, 2004. S. 767. 2. Semenova V.V. Kachestvenn ы ye metod ы : vvedeniye v gumanisticheskuyu sosiologiyu: Ucheb. posobiye dlya studentov vuzov / In-t sosiologii RAN. M.: Dobrosvet, 1998. 3. Yadov V.A. Strategiya i metod ы kachestvennogo analiza dann ы x / Sosiologiya: 4M. T.1. № 1. – S. 14-31. Qo’shimcha adabiyotlar: 1. Bat ы gin G.S. Leksii po metodologii sosiologicheskix issledovaniy. M.: “Rossiyskiy universitet drujb ы narodov”, 2008. S. 353. 2. Nikolayeva Ya.N., Abrukov V.S. Kolichestvenn ы ye i kachestvenn ы ye metod ы issledovaniya v sovremennoy sosiologii: soyedinyayem i vlastvuyem / hs.uz/ stranichka UP №3 3. Trosuk I.V. Teoriya i praktika narrativnogo analiza v sosiologii. Monografiya. Moskva, 2006. – S. 210. 4. Fenneto E. Intervyu i oprosnik: form ы , prosedur ы , rezultat ы . SPb.: «Piter», 2004. – 160 s. 5. Yuldashev S.R. Ijtimoiy psixologiyadan masalalar to’plami. Toshkent, JIDU. 2012. B.60. 6. Yadov V.A. Strategiya sosiologicheskogo issledovaniya. Uchebnoye posobiye. 4-ye izdaniye. M.: “Omega-L”, 2009. S.545. 30

Sotsologik tadqiqotlarda sifat metodlarini qo‘llashning ilmiy, amaliy ahamiyati

Купить