Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 41.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sovet davlatining 1946-1953-yillarda amalga oshirgan siyosiy kompaniya qatag‘onlari va oqibatlari

Купить
SOVET DAVLATINING 1946-1953-YILLARDA AMALGA OSHIRGAN SIYOSIY KOMPANIYA QATAG‘ONLARI VA OQIBATLARI Reja; I. KIRISH. II. ASOSIY QISM . 1. Qatag‘on siyosatini amalga oshirish uchun qabul qilingan qarorlar va ularning mohiyati. 2. Urushdan keyingi davrda qatag‘on siyosatining amalga oshirilishi. 3. Qatag‘on siyosatining oqibatlari III. XULOSA IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI KIRISH Sobiq Sovet Ittifoqi yillarida turli siyosiy, ijtimoiy, g‘oyaviy, diniy sabablarga ko‘ra millionlab odamlar qatag‘onga duchor bo‘ldi. Qatag‘on siyosatining qurbonlari haqida haligacha aniq ma’lumotlar mavjud emas. Saqlanib qolgan mavjud faktlar shuni ko‘rsatadiki, 1921–1953-yillar orasida to‘rt milliondan ortiq odam qatag‘on qurboniga aylangan. Ulardan 800 ming kishi o‘lim jazosiga hukm etilgan. Sovet Ittifoqida qatag‘onlar to‘lqini uch davrga to‘g‘ri keladi. Birinchi bosqich 1920-yillarni, ikkinchi bosqich 1937–1938-yillarni, uchinchi bosqich 1950–1953-yillarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, urush davrida va undan keyin urush qatnashchilari ham qatag‘onga uchrab turli muddatlarga ozodlik mahrum etiladi. Qatag‘on siyosatining eng yuqori cho‘qqiga chiqqan nuqtasi 1937–1938- yillarga to‘g‘ri keladi. Shu yillar mobaynida 1,3 million kishi RSFSR Jinoyat kodeksining 58-moddasi, “aksilinqilobiy faoliyat” ayblovi bo‘yicha hibsga olingan. Hibsga olinganlarning yarmi o‘lim jazosiga hukm etilgan. Qatag‘onlar aholining deyarli barcha tabaqasi vakillarini qamrab olgan edi. Dehqonlar, ziyolilar, boylar, dindorlar, siyosiy elita qatlami vakilari eng ko‘p jabr ko‘rgan qatlam edi. Qatag'onning yangi bosqichi Sovet hukumati O'zbekistonda vaqti - vaqti bilan bir necha marta milliy qatag'onlarni uyushtirdi . 1946-1985 - yillar orasida ham bunday dahshatli qatag'onlar ikki marta ongli tarzda tashkil etilgan . Birinchisi , 40 - yillarning ikkinchi yarmi va 50 - yillarning bosh larida uyushtirilgan bo'lsa , ikkinchisi 80 - yillarda tashkil etildi . Sovet tomonidan uyushtirilgan bunday qatag'onlarning bosh maqsadi va muddaosi nimadan iborat edi ? Birinchidan , vaqti vaqti bilan xalq orasidan yetishib chiqadigan ongli , fidoyi , ilmli va tashkilotchi olimlar , rahbar xodimlarni « yaganalab » borish va xalqni qorong'ulikda , zabunlikda saqlash ; Ikkinchidan , qatag'on uyushtirish orqali xalqlarni doimo qo'rquv va itoatkorlikda tutish hamda shu yo'l bilan milliy mustamlakalarning bosh ko'tarishiga izn bermaslikdir. Urush yillarida o’zbek ziyolilarining minglab namoyondalari frontga safarbar qilindi, mamlakat ichkarisida qolganlari o’zlarining fidokorona mehnatlari bilan fashistlar ustidan g’alaba qozonishga munosib hissa qo’shdilar.Urushning birinchi kunlaridanoq O’zbekiston olimlari, oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlari professor o’qituvchilari xo’jalikni harbiy izga ko’chirib uni front yehtiyojlariga bo’ysuntirish bilan bog’lik muammolarni hal qilishga kirishdilar. Bu boradagi ilmiy va tashkiliy ishlarni muvofiqlashtirish, ularga rahbarlik qilish sobiq SSSR FA ning O’zbekiston filiali va keyinroq, 1943 yil 4 noyabrda uning asosida tashkil yetilgan O’zbekiston Fanlar Akademiyasi zimmasiga tushdi. Bu akademiyaning birinchi prezidenti yetib T.N. Qori-Niyoziy saylandi. Respublika olimlari faoliyatidagi asosiy yo’nalishlardan biri mudofaa ahamiyatiga yega bo’lgan mahalliy hom-ashyoni o’rganish va o’zlashtirish, yangi resurslarni izlab topish va ulardan foydalanish, korxona va dehqonchilik xo’jaliklariga amaliy ilmiy-texnikaviy yordam ko’rsatishdan iborat yedi. Masalan, O’rta Osiyo Industrial instituti va SAGU xodimlari Angren ko’miridan, kauchukli o’simlik va alinutlardan faollik bilan foydalanish yuzasidan tadqiqot ishlari olib bordilar. Agrar iqtisosdagi institutlarning olimlari hosildorlikni oshirish va yangi qishloq ho’jalik yekinlarini joriy qilish, chorvachilik mahsulotlarini ko’paytirish usullarini ishlab chiqdilar. Kimyogar olimlar kam uchraydigan materiallarning o’rnini bosuvchi va turli chiqindilardan qimmatbaho mahsulotlar ishlab chiqarish usullarini topdilar. Ishlab chiqarishni kengaytirish va hom ashyo llmanbalarini qidirib topish maqsadida geolog olimlar faqat 1943 yilning o’zida 35 yekspedisiya tashkil qildilar. Matematika, ffizika, mexanika, yenergetika olimlarning ilmiy izlanishlari metallni qayta ishlash, mashinasozlik va mudofaa sanoati boshqa tarmoqlarining rivojlanishini ta’minladi. O’zbekistonning ijtimoiy-gumanitar fanlari olimlari kommunistik mafkura doirasida bo’lsada fashizm mafkurasiga qarshi kurashga, gitlerchilarning bosqinchilik faoliyatini fosh qilishga, xalqimizning yuksak vatanparvarlik tuyg’ularini tarbiyalashga qaratilgan qator ilmiy-ommaviy asarlar yaratdilar. 1.VKP(b) MQning 1946-yil fevralida qabul qilingan «Звезда» va «Ленинград» jurnali to‘g‘risida, «Katta hayot» filmi to‘g‘risida V. Muradelining «Buyuk do‘stlik» operasi to‘g‘risidagi qarorlari ijodkor ziyolilarni qatag‘on qilishning yangi to‘lqinini boshlab berdi. Bu qarorlar O‘zbekiston Kompartiyasi organlari uchun ko‘plab olimlar, adabiyot va san’at xodimlarini qatag‘on qilish uchun mafkuraviy asos bo‘lib xizmat qildi. Ularning ko‘pchiligi «o‘tmishni ideallashtirish»da, «feodal madaniyat oldida qullarcha tiz cho‘kish»da, «sovet turmush tarzini buzib ko‘rsatish»da, «millatchilik»da ayblandi. O‘zbekiston Kompartiyasi MQning 1949-yil 25-iyundagi «O‘zbekiston yozuvchilar soyuzining ishi to‘g‘risida»gi qarorida Abdulla Qahhorning «Qo‘shchinor chiroqlari» romani tanqid qilindi. Yozuvchilardan Oybek, Mirtemir, Hamid G‘ulom, M. Shayxzoda, M. Boboyev, A. Qayumov va boshqa yozuvchilar badnom qilindi. «Sharq yulduzi», «Zvezda Vostoka» jurnallarining tahririyatlariga bir qator «yaramas» asarlar chop etishga yo‘l qo‘ygan, degan jiddiy ayblar qo‘yildi. 1948—1949-yillarda 20 dan ortiq yirik talantli olimlar, yozuvchi va shoirlar qamoqqa olinib, yopiq ravishda so‘roq qilinib, millatchilikda ayblanib, 15 —25 yilga ozodlikdan mahrum etildi va surgun qilindilar. O‘zbekiston Kompartiyasi MQning 1950-yil 1-sentabrda qabul qilgan «O‘zbekiston Fanlar akademiyasining ishi to‘g‘risida»gi qarorida bir qator iqtisod, til va adabiyot sohasidagi olimlar millatchilikda ayblandilar. O‘zbekiston Kompartiyasi MQning 1951-yil 8-apreldagi «O‘zbekiston SSRda musiqa san’atining ahvoli va uni yanada rivojlantirish tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorida o‘zbek xalqining buyuk shoiri Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun» dostonlari, «Tohir va Zuhra», «Alpomish» xalq dostonlarining afsonaviy folklor sujetlariga asoslangan opera, balet va musiqali drama spektakllarini yaratish va sahnalarda ko‘rsatish «zararli» ish deb baholandi. Bunday spektakllarni sahnalashtirgan ijodiy xodimlar qattiq tanqid ostiga olindi. Shuningdek, ko‘pgina konsert tashkilotlari va musiqali teatr xodimlari «eski, arxaik musiqani va juda g‘amgin, mungli maqom namunalari»ni tarqatganligi uchun qoralandi. Qarorda «O‘zbekistonning musiqali san’ati hayotdan orqada qolmoqda, o‘zbek xalqini kommunistik ruhda tarbiyalash maqsad va vazifalariga to‘la-to‘kis xizmat qilmayotir», deb ta’kidlandi. 1951-yil 10- avgustda respublika matbuotida «Ba’zi shoirlarning ijodidagi mafkuraviy buzg‘unliklar to‘g‘risida» degan maqola e’lon qilindi. Unda Turob To‘la, Kamtar Otaboyev, Mirtemir, Sobir Abdulla, Habibiy asarlari kommunistik mafkuraga, xalqlar do‘stligiga zid g‘oyalarni ilgari suruvchi asarlar sifatida tanqid qilindi, ular millatchilikda ayblandilar. Shu yil 24-avgustda matbuotda e’lon qilingan «O‘zbek sovet adabiyoti vazifalaridan chetda» nomli maqolada Oybek, H. Zaripov, H. Yoqubov, I. Sultonov va boshqa adiblar mafkuraviy og‘ishlarda qoralandi. M.Shayxzoda, Shukrullo Yusupov, Said Ahmad, G‘ulom Alimov (Shuhrat)lar 1951-yilda «sovetlarga qarshi millatchilik faoliyati»da ayblanib qamoqqa olindilar va keyinchalik 25 yilga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindilar. 1952-yil fevralida bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Kompartiyasi MQning X plenumi ilmiy va ijodiy ziyolilarni quvg‘in, ta’qib ostiga olishda yana bir turtki bo‘ldi. Plenumda «Respublikada mafkuraviy ishlarning ahvoli va uni yaxshilash choralari to‘g‘risida»gi masala muhokama etildi va tegishli qaror qabul qilindi. Plenumda faylasuf V. Zohidovning ilmiy ishlariga burjua-millatchilik xatolari yuklandi, tarixchi A. Boboxo‘jayev va iqtisodchi O. Aminov panturkizmni targ‘ib qilishda ayblandi. Ular «siyosiy va ishchanlik sifatlari jihatidan egallab turgan lavozimlariga to‘g‘ri kelmaydigan shaxslardir», deb hisoblandi va ishdan bo‘shatildi. Turob To‘la va M. Shayxzodalarning she’r va qo‘shiqlari «g‘oyasiz va axloqsiz asarlar» deb baholandi. O‘zbek xalqining ma’naviy merosi, milliy qadriyatlari yana bir bor oyoqosti qilindi, bu sohada so‘z yuritgan ijodkorlar qatag‘on qilindi. Tarixiy o‘tmish ham, zamonaviy hayot ham kommunistik mafkura, sinfiylik nuqtayi nazardan turib qo‘pol ravishda buzib baholandi. Natijada ma’naviy hayotga, falsafiy va badiiy tafakkurga, madaniyatga katta zarar yetdi. Stalin vafotidan keyin butun SSSRda bo‘lganidek, O‘zbekistonda ham shaxsga sig‘inish oqibatlarini tugatish tadbirlari ko‘rildi. Qatag‘on qilinganlar ishini qaytadan ko‘rib chiqishga kirishildi. Ko‘pgina jinoiy ishlar to‘qib chiqarilgani, minglab odamlar nohaq qamalib, ozodlikdan mahrum etilganligi aniqlandi va ular oqlandi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat va boshqa ko‘plab yozuvchi va shoirlar oqlandi. Shukrullo, Shuhrat, Hamid Sulaymon, Maqsud Shayxzoda va boshqa adiblar ham oqlandi. Minglab partiya, sovet, komsomol xodimlari oqlandi. 50-yillarning boshlarida shubha ostiga olingan, har bir qadami nazorat qilinayotgan 60 dan ortiq yirik olimlar, adiblar zimmasidan «millatchi, sovetlarning dushmani» degan yorliqlar olib tashlandi, tuhmatlardan xalos bo‘ldi, hayoti saqlanib qolindi. 2.Urushdan keyingi davrda SSSR qamoqxonalarida qancha mahbuslar bo'lganligi haqida G'arb matbuotida har xil raqamlar beriladi : eng kami 8 million , eng ko'pi 15 million . Angliya hukumatining 1950 - yil 15 - avgustda BMTning Iqtisodiy va Sotsial Kengashidagi majlisida bergan ma'lumotlariga qaraganda , SSSR qamoqxonalarida 10 million mahbus bo lgan² ( SSSRning o'zida bundayʻ ma'lumotlar matbuotda berilmas edi ) . Ammo bir narsa ayonki , 1947 - yilga kelib O'zbekiston SSRda qamoqqa olishlar shu darajada ko'payib ketdiki , mavjud qamoqxonalar mahbuslarni o'z bag'riga sig'dirolmay qoldi . Shu boisdan SSSR Ministrlar Sovetining 1947 - yil 1 - martdagi maxsus qarori bilan aprel oyigacha 3 ming mahbusga mo'ljallangan 3 ta lagerni zudlik bilan tayyorlash O'zbekiston hukumatiga topshirildi . Bu lagerlar Sirdaryo bo'yidagi Shirinsoyda ( 1000 kishilik ) 5 aprelda , suv taqsimoti ( vodorazdel ) oxirida ( 700 kishilik ) 15 aprelgacha , va Gravzavodda ( 1300 kishilik ) 25 aprelgacha qurib tugallanishi lozim edi . Urush tamom bo'lishi bilanoq ilm - fan , ma'rifat va madaniyat xodimlariga nisbatan qatag'onlarning boshlanishi tasodifiy emas edi , albatta . Mamlakat uzoq davom etgan urushdan holsizlanib chiqdi . Ijtimoiy hayotning hamma sohalarida , avvalo , iqtisodiy jabhada qiyinchiliklarning bo'lishi tabiiy edi . Albatta , bu ijtimoiy - iqtisodiy hayot qiyinchiliklariga nisbatan xalqning ko'zini ochadiganlar birinchi navbatda ziyolilar edi . Shu boisdan ham « xalqlar dohiysi >> ommaning aqli va ko'zini ravshanlashtiradigan ana shu ziyolilarga o'ziga xos « donolik » bilan « Markscha - lenincha nazariy yo'l » ning dunyoda inkor etib bo'lmaydigan birdan bir yagona va to'g'ri yo'l ekanligidan saboq berishni o'zining bosh maqsadi deb bildi . Bu rejalar « Ulug ' dohiy » ning bevosita buyrug'i va ko'rsatmasi asosida 1946-1951 - yillarda VKP ( b ) MQ tomonidan qabul qilingan yuqorida tilga olingan qarorlarda va ijtimoiy - siyosiy va nazariy masalalarda o'tkazilgan munozaralarda o'z aksini topdi . Mamlakatdagi barcha ziyoli ahli « < ulug ' dohiy » ning « < nazariy - ilmiy dunyoqarashi » > g'oyalari bilan yo'g'rilgan ana shu qarorlar va munozaralar davomida << xalqlar dohiysi » > tomonidan bildirilgan « qimmatli fikrlar va xulosalar >> dan chetga chiqmasligi va « buyuk Korifey » ga shak keltirmasligi kerak edi . Kimki bu yo'ldan chiqsa , u xalq dushmani va aksilinqilobiy , burjuacha qarashlarning targ'ibotchisiga yo'yilgan . « Xalqlar dohiysi » rejalari asosida amalga oshirilgan bunday xavfli va dahshatli tadbirlar tezda o'zining « natija » larini bera boshladi , < « < Leningrad ishi » > , < « < Gruziya ishi » va hokazo atalmish qo'lbola va to'qima ishlar sun'iy tarzda yaratilib , juda katta qonli qurbonlarga sabab bo ldi . Bu fojialarning dahshatliʻ oqibatlarini shu dalildan ham bilsa bo'ladiki , 1945-1954 - yillar mobaynida mamlakat bo yicha qatag'onlar , surgun va ochlikdan 4.000 000 odam qirilib ketdi . ʻ Qatag'onlar , ayniqsa , Sho'ro Rossiyasi mustamlakasi hisoblanmish O zbekistonda ʻ og'ir va dahshatli kechdi . 1939-1953 yillarda O'zbekistonda faqat ziyolilarning o'zidan jami bo'lib 61 ming 799 kishi qamoqqa olindi . Shulardan 56 ming 112 kishi turli muddatlarga ozodlikdan mahrum qilindi , 7 ming 100 kishi² esa otib tashlandi . Bu hisobga « aksilinqilobchi » > , < « < panturkist >> , << panislomist >> , « I.Stalinni haqorat qilgan » , « zararkunanda » , « kundalik mehnat normasini bajarmagan » , « quloq avlodi » va boshqa « ayblar » bilan ommaviy qatag'onlikka uchragan vatandoshlarimiz kirmaydi . 1948-1952 - yillarda o zbek ziyolilariʻ boshiga tushgan dahshatli qatag'onlar fan va madaniyatimizning haqiqiy jonkuyar , otashqalb o'g'lonlarini qatli om etdi . Bunday dahshatli fojialarning kuchayishiga ziyolilarimiz va ijod ahlining o'zi ham hissa qo'shdi . Ular saflarida ,. har doim bo'lganidek , bu davrda ham mansab , obro ' , unvon , nishon va medallar ilinjida , mustamlakachi va bosqinchi to'ralarga yoqish , ularga yaxshi ko'rinish va ko'nglini ovlash maqsadida bir - birlarini tavqi la'natlab , ular to'g'risida ig'vo - bo'hton va fisq - u fasodlar tarqatish , tuhmatlar yog'dirish hollari kuchli avj oldi . O'zbekiston xalq shoiri Shukrullo hikoya qiladi : << Urushdan keyingi paytda Oybek uyushma raisi , men esa maslahatchi edim .Mamarasul Boboyev , Homil Yoqubovlar « Sharq yulduzi » da mehnat qilishardi . Kunlardan bir kun ular mendan oynomada e'lon qilish uchun she'r so'rab qolishdi . 1939 - yilda Qoraqalpog'istonda o qi ʻ tuvchilik qilgan kezlarimda Orolga bag'ishlab yozilgan « Dengizda bir tun » sarlavhali she'rimni berdim . Baxtga qarshi u e'lon qilinishi bilan naq baloga qoldim . Ayrim siyosatdonlar uchun bu asar « g'oyasizlik va kosmopolitizm » haqidagi qarorga mos kelib qoldi . Ular unda mehnat ko'rsatilmay , quruq dengiz manzarasi maqtalgan , deb ayb qo'yishdi . Qarorning joylardagi « ijro » si uchun o'sha paytda mening asarimga o'xshagan she'rlar kerak bo'lgan . Bu 1948-1950 yillarda yana asossiz qamoqqa olishlar uchun tayyorgarlikning debochasi ekan » > ' . 1946 - yil sentabrda Toshkentda O'zbekiston yozuvchilar uyush masining Konferensiyasi bo'lib o'tdi . Bu anjuman O'zbekiston KP ( b ) Markaziy Qo'mitasi rahnamoligida chaqirilgan edi . Kon ferensiya qarorida quyidagi jumlalar yozilgandi : « Yozuvchi Xurshid tarafidan Navoiy dostoniga asoslanib yozilgan « Farhod va Shirin » > operasining librettosi burjuacha - millatchilik mafkurasi bilan sug'o rilgandir . Yozuvchilar yig'ilishi hisoblaydiki , yozuvchilar Xurshid va G'ayratiy sovet yozuvchisi qiyofasini yo'qotdi , ular sovet yozuvchilari uyushmasi a'zosi , degan unvonga isnod keltirdi va shuning uchun ham uning saflarida qolishga noloyiqdir » > ² . Xurshidga ana shu soxta va maxsus uyushtirilgan ayb bilan « < millatchi » > tamg'asi yopishtirilib , yozuvchilar uyushmasidan chi qarildi . U sakkizta farzandi bilan xor - zorlikda hayot kechirdi.Xurshid domla 50 - yillar oxirlarida o'zining achchiq qismatidan zorlanib : « Alisher Navoiy dostonlari asosida o'ziga xos sahna « Hamsa » sini yaratmoqchi edim , battollar aslo yo'l qo'ymadilar ... Yangi ijodiy parvozlar etishga sira qo'ymadilar , tuhmat va haqorat o'tini sepib , qanotimni kuydirdilar » ³ degan edi . O'zbekistonda 40 - yillarning ikkinchi yarmidan e'tiboran mar kaziy sovet saltanatining topshirig'iga asosan amalga oshirilgan ommaviy qatag'onliklarning boshida O'zbekiston Kompartiya MQning birinchi kotibi A.E.Niyozov va Partiya MQsining mafkuraviy ishlar bo'yicha kotibi X.Tursunov² turgan edi . Amin Ermatovich Niyozov rahbarligi va tashkilotchiligida o'z ishini olib borgan O'zKP ( b ) MQning byurosi ( 1951 - yil aprel ) « Farhod va Shirin » , « Layli va Majnun » , « Tohir va Zuhra >> , « < Alpomish » , « Gulandom » kabi ajoyib xalq ijodining durdonalarini zararli va reaksion asarlar sifatida tanqid qildi hamda ularni teatrlar repertuarlaridan olib tashladi . A.E.Niyozov 1952 - yilda O'zKP ( b ) MQning X Plenumida ( fevral ) mafkuraviy ishlarning ahvoli va uni yaxshilash choralari to'g'risida ma'ruza qilib , unda Oybek , Maqsud Shayxzoda , Abdulla Qahhor , Sobir Abdulla va boshqalarning ijodiy faoliyatlarini nohaq tanqid qildi , ularni millatchilikda aybladi . A.E.Niyozovning shaxsiy manfaatni , mansab shohsupasi qulligi manfaatini umummillat , O'zbekiston manfaatidan ustun qo'yganligini quyidagi voqea orqali ham bilsa bo'ladi . 50 - yillarning boshlarida ijodkor o'zbek ziyolilaridan 60 kishining ro'yxati tuzilib , ularga millatchilikdan iborat to qima aybnomaʻ yopishtirilgan . Bu voqeaning tafsilotini o'sha davrda O'zbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi lavozimiga endigina saylangan Nuritdin Akromovich - Muhitdinov shunday hikoya qiladi : « Markazkomning bo'lim mudiri menga bitta papka berdi - da : « Faqat tanishib chiqishingiz uchun . O'rtoq Niyozov bu haqda hali Siz bilan suhbatlashadi » , - deb ogohlantirdi . 60 kishidan iborat ro'yxatni o'qib chiqdim - ism - u shariflar , egallab turilgan lavozimlar . Vassalom . Imzo yo'q . Ikki karra diqqat bilan o'qib chiqdim . Bu ro'yxatda eng malakali , obro ' - e'tiborli , xizmat ko'rsatgan , hurmatli olimlar , shoirlar , ziyolilarning boshqa vakillari ism - u shariflari ko'rsatilgandi . Papkani olib , Niyozovning huzuriga kirdim . Ro'yxatni ko'rsatdim . « Bizga xabar qilishlariga qaraganda , bu odamlar partiya siyosati , davlat manfaatlariga zid millatchilik faoliyati bilan shug'ullanishadi , - dedi u menga . - Ular bir - birlari bilan muntazam uchrashib turishadi , xufyona tarzda masalalar muhokama qilishadi , o'z qarashlarini muvofiqlashtirishadi , ziyolilar va yoshlar orasidan tarafdorlarni yollashadi » . « Amin Ermatovich , ularning ko'pchiligi faqat O'zbekistondagina emas , Ittifoqda va dunyoda ham mashhur . Ular o'zlarining butun ijodiy faoliyatlarini xalqqa xizmat qilishga bag'ishlagan odamlar . Qanday qilib ularni mafkuraviy zararkunandachiliqda ayblash mumkin ? Axir Siz ularning har birini mendan ko'ra yaxshiroq bilasiz . Men esa yaqinda harbiydan qaytdim , bir oz Namanganda ishladim , xolos » , - dedim men unga . « Uka , to'g'ri , men ularni bilaman , - javob berdi u . Ammo tegishli idoralar ularning millatchilik faoliyati , xufyona uchrashuvlar va gurunglar o'tkazib turishlari haqida ishonchli dalil - isbotlarga ega . Siz - u biz bu haqiqat bilan hisoblashmasligimiz mumkin emas » > . « Bu ro'yxatni kim tuzdi ? » degan savolimga u shunday javob qaytardi : « Ro'yxat tegishli idoralar tomonidan ijodiy tashkilotlar va Fanlar akademiyasining ayrim xodimlari bilan birgalikda tuzilgan » > . Shunday deb u fikrida davom etdi : « Siz ularning har biri ustida to'plangan hujjatlarni sinchiklab o'rganishingiz , takliflarni amalga oshirishga turli yo'llar bilan ko'maklashishingiz va buning uchun zarur axborotlar tayyorlashingiz kerak ... >> Men suhbatdoshimning so'zlarini tinglab bo lib : Amin Erma tovich , ziyolilarga , har qanday insonga bunday yondoshuvni ,ʻ umuman noto'g'ri , deb hisoblayman . Agar ma'qul desangiz , bu ishda qatnashib o'z nuqtayi - nazarimni aytishga tayyorman » > , - dedim . « Nuritdinjon , keling masalani osoyishta muhokama qilaylik ! Bu ishda sizdan kam qayg'urayotganim yo'q . Ularni sizdan ko'ra yaxshiroq bilaman , asarlarini o'qiganman . Ko plarini ʻ shaxsan taniyman , bir talaylari bilan do'st tutinganman . Ammo hozir qanday vaziyat vujudga kelganini ko'rmayapsizmi ? Siz - u biz bunday masalalarga qat'iyat bilan baho berish va partiyaning yo'lini og ishmay amalga oshirish uchun rahbarlik ʻ lavozimlarini egallab turibmiz - da » ' . Ha , « < rahbarlik lavozimi » deb ko'kragiga urib kerilgan va maqtangan Amin Ermatovich egallab turgan « < mansab shohsupasi » > aslida xalq va millatni qullik va asoratda saqlash quroli edi . Hamma uchun oddiy bo'lgan bu haqiqatni A.E.Niyozov singari ko'pchilik qo'g'irchoq va laganbardorlar o'z vaqtida yo tushunmaganlar yoki tushunishni istamaganlar . Milliy o'zligini yo'qotgan bunday mahalliy rahbarlarning qo'llab - quvvatlashi va rahnamoligi tufayli Davlat Xavfsizlik Qo'mitasi va ichki ishlar organlari V.A.Milchakov² singari mahalliy millatlarga nisbatan qalbida shovinistik va nafrat to lib - toshgan shaxslardan foydalanib , ziyolilarimiz boshiga mislsizʻ ofat va qirg'in keltirdilar . Vladimir Andreyevich Milchakov 40 - yillarning oxirlarida Davlat Xavfsizlik Qo'mitasi tomonidan O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga maxsus yuborilgan edi . Milchakov 1946 - yil 5 - noyabrda Yozuvchilar uyushmasi a'zoligiga nomzod bo'lib kirdi . Ikki oy o'tar o'tmas 1947 - yil yanvarda unga homiylik qilgan idoralarning tazyiqi bilan uyushmaga haqiqiy a'zo bo'ldi . O'sha paytda Yozuvchilar uyushmasiga Oybek rahbarlik qilardi . Ulug ' adib V.A.Milchakovga tavsiyanoma berish bilan birga uning xarakteridagi nuqsonlar va yovuz niyatlarini ham huddi oldindan ko'ra bilganday ogohlantirgan edi : « Biz hammamiz Milchakovning Yozuvchilar uyushmasida partorg va mas'ul kotib yordamchisi sifatida ishlayotganini yaxshi bilamiz , unda ba'zi bir nuqsonlar ham yo'q emas , ammo biz ularni bartaraf etadi , deb umid qilamiz ... U turli - tuman ishlar bilan band . Biz uning aniq vazifalarini , mas'ul kotib va uning yordamchilarining huquq va burchlarini belgilab , unga sharoit yaratishimiz zarur . Biz shunday qilamiz , o'shanda u o'z asarlari ustida ishlash imkoniyatiga ega bo'ladi » . Afsuski adibning bu niyatlari sarob edi . Yozuvchilar uyushmasida yuqori lavozimlarda mustahkam o'rnashib olgan . V.A.Milchakov o'z orqasida turgan qudratli idoralarga tayanib « o'zbek adabiyotining jallodi » sifatida faoliyat ko'rsatdi . Birin ketin o zbek adabiyotining atoqli vakillariga yasama tuhmat va ʻ bo'htonlar yog'dirilib , ular yomonotliq qilinib , siquv va hibsga olina boshladilar . 50 - yillarning boshlarida « qora ro'yxat » ga tushgan adiblar soni N.Muhitdinov bergan ma'lumotlarga qaraganda 60 kishidan iborat edi . Bular : M.Shayxzoda . Oybek , Abdulla Qahhor , M.Boboyev , O'.Rashidov , Mirtemir , Shuhrat , Hamid Sulaymon , Said Ahmad , Mirzakalon Ismoiliy , Meli Jo'ra , Yong'in Mirzo , aka - uka Abdunabi va Abdurahmon Alimuhamedovlar , Ne'mat Toshpo'lat , Mahmud Murodov , G'ulom Alimov va boshqalardir . 1948-1954 - yillar mobaynida o'tgan O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining har bir Plenumi yoki yig'ilishi u yoki bu yozuv chining taqdirida o'chmas va ayanchli bir iz qoldirar edi . Faqat 1949-1952 - yillarda 17 kishi O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zoligidan o'chirilgan . Ular qatorida « Sovet yozuvchisi nomiga noloyiqligi uchun » degan aybnoma bilan Saida Zunnunova , Chustiy , << siyosiy xatolari » uchun M.Shayxzoda , T.To'la va boshqalar bor edi¹ . 1948 - yilda atoqli yozuvchi Abdulla Qahhor « Sarob » va « Qo'sh chinor » romanlari uchun Kompartiya a'zoligiga nomzodlikdan haqiqiy a'zolikka o'tkazilmagan . U o'zining bu asarlarida « < ja moalashtirish davrida sinfiy kurashni inkor etgan » ekan , « burjua millatchilariga o'z asarlari sahifalarini berib qo'ygan » mish³ . 3.1952 - yil 31 - martda O'zbekiston SSR Yozuvchilar uyushmasi Kotibiyatining Majlisi bo'ldi . Unda « O'zbekiston Kompartiya X Plenumining natijalari va O'zbekiston SSR Yozuvchilar uyush masining o'zbek Sovet adabiyotini yanada rivojlantirish sohasidagi vazifalari » muhokama qilindi . Ma'ruza bilan so'zga chiqqan O'zbekiston Kompartiya MQsining birinchi kotibi A.E.Niyozov falsafa fanlari doktori , professor Vohid Zohidovni « o'z asarlarida A.Navoiyni ko'klarga ko'tarib maqtaganlik » da ayblab tanqid qilgan edi . Go'yoki u « < A.Navoiyni inqilobiy demokrat darajasiga ko'targan , jadidlar dunyoqarashini maqtagan >> ' . O'zbekiston Sovet yozuvchilar uyushmasining 1952 - yil 3-4 apreldagi VII Plenumida ham « O'zbekiston Kompartiyasi MQsining X Plenumining yakunlari va O'zbekiston Sovet yozuvchilari uyushmasining vazifalari » muhokama qilindi . Unda ma'ruza bilan chiqqan O'zbekiston Sovet yozuvchilar uyushmasining raisi Uyg'un mamlakat fuqarolari o'rtasida o'z ijodi bilan katta hurmat va e'tiborga loyiq bo'lgan adiblar Oybek , Temur Fattoh , Turob To'la , Maqsud Shayxzoda va boshqalarni keskin tanqid qildi . Temur Fattoh va Turob To'la « burjua millatchiligi » da ayblandi . Turob To'la o'z she'rlarida « O'zbekistonni haddan tashqari maqtab kuylabdi » > , « Stalincha xalqlar do'stligi haqida hech narsani yozmabdi » > , « O'zbekistonni Stalincha davrdan ajratibdi » va shu asosda « < burjua millatchilari tegirmoniga suv quyibdi > ² . Shoir Maqsud Shayxzoda o zʻ asarlari va tanqidiy maqolalarida << burjua - millatchiligi ruhidagi qo'pol xatolarga yo'l qo'ygan » > ekan . U « O'zbekistonning o'tmishini soxtalashtirgan , Kavkaz xalqlarining « jallodi » Jaloliddinni idealashtirgan , « Alpomish >> eposini ideallashtirgan , Sovet davlatining atoqli davlat arbobi o rtoq Oxunboboyevga ʻ nisbatan o'z poemasida « tuhmatlar yog'dirgan » > ekan . Shayxzoda o'z tarjimalarida sovet davrining yaxshi vakili Mayakovskiy asarlari g'oyaviy mazmunini qo'pol sur'atda « < buzgan » > . Shayxzoda o'zbek adabiy tilini keng ommaga tushunarsiz , o'z umrini yashab bo lgan eski arab - fors so'z va terminlar ʻ bilan « < bulg'agan » > ³ . Holbuki , Maqsud Shayxzodaning sermazmun va serqirra ijodi unga nisbatan qo'yilgan barcha ayblar va tuhmatlarning tarixiy haqiqat va adolatdan mutlaqo yiroq ekanligini ko'rsatadi . Qolaversa , u butun umri mobaynida Sovet hukumati va Kompartiya g'oyalarini , « baynalmilalchilik » jabhasida turib yoritishga intildi . M.Shayxzoda ijodiga mansub ba'zi namunalarni sanab o'tishning o'zi bu borada kifoya qiladi , deb hisoblaymiz . U ozar yurtining Agdash shahrida 1908 - yilda tug'ilgan . O'zbekistonni o'zining asl Vatani deb bilgan , bu yerda ijodiy barkamollik darajasiga yetgan . Toshkent shahrining sobiq « Stalin » ko'chasidagi 3 - uyda istiqomat qilgan M.Shayxzodaning ilk she'rlar to'plami 1932 - yilda « < Loyiq soqchi » nomi bilan e'lon qilingan . Undan so'ng u « O'n she'r >> , « Yangi devon » , « Qo'shiq va jang » , « Ko'ngil deydiki » kabi o'zbek tilida va « Stixi » , « Saaz » , « < Serdse govorit » kabi rus tilida yozilgan she'riy to'plamlar , « Iosif Stalin » ( poema ) kabi asarlarni yozgan . 1958-1964 - yillar davomida « Yillar va yo'llar » , « She'rlar >>> ( to'plam ) , « Toshkentnoma » ( poema ) kabi asarlarni qalamga olgan . M.Shayxzoda buyuk dramaturg hamdir . U « Jaloliddin Manguberdi » > ( 1941 ) , « < Mirzo Ulug'bek ( 1964 ) dramalarining muallifi hisoblanadi . Yuzdan ortiq ilmiy - publitsistik maqolalar muallifi bo'lgan M.Shayx zoda mohir va usta tarjimon sifatida ham barakali qalam tebratgan . U A.S.Pushkin , Lermontov , Shevchenko , Yakub Kolos , Pervomayskiy , M.Rsheyev , Mayakovskiy , Sh.Rustavelli , Esxil , Sofokl va hozirgi zamon ispan shoir va yozuvchilari asarlarini o'zbek tiliga o'girib , xalqimizning ma'naviy dunyosini boyitishda o'zining munosib hissasini qo'shgan² . Mamarasul Boboyev , Hamid G'ulom , Ramz Bobojon , Habibiy , Mirtemir , Sobir Abdulla , Kamtar va boshqalar ham « ijodiy g'oyaviy cheklanganlikda » « Vatan deya O'zbekistonni Sovet Ittifoqidan ajratib kuylaganlikda » ayblangan edilar³ . Bunday ulug ' davlatchilik va shovinistik g'oyalarga qarshi tarixiy haqiqat va adolat uchun birgalashib kurash olib borish va xalq yozuvchisi degan nomga dog ' tushirmaslik o rniga , afsuski , ayrim o zbek yozuvchilari ham V.Milchakov ,ʻ ʻ Sheverdin singari milliy adabiyotimiz dushmanlari tegirmonini aylantirib , ularga madad berganlar . V.Milchakov buyuk o'zbek romanshunos adibi Muso Toshmu hammad o'g'li Oybekka ( 1905-1968 ) 4 qarshi o'tkazilgan barcha zug um , tuhmat ʻ va ta'qiblarning ham tashkilotchisidir . U bir guruh e'tiqodsiz va farosatsiz o zbekistonlik laganbardor yozuvchilarni yoniga olib , Oybek ustidan SSSR ʻ Yozuvchilar uyushmasiga shi koyat xati uyushtiradi . Bu xatda Oybekning « millatchi » lik qiyofasi « < inkor etib bo'lmaydigan hujjatlar » bilan asoslangan edi va O zbekiston Yozuvchilar uyushmasini bu aksilsho raviy unsurdan tozalash ʻ ʻ so'ralgan edi . Mazkur arizani tekshirish uchun Moskva o zbek xalqining jallodi ʻ Apresyanning qondoshi va kommunistik mafkuraning « sodiq himoyachisi » M.Shaginyanni yuborgan edi . U 1949 - yil 1 - iyunda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi rayosati majlisida bo lib , Oybekka qarshi uyushtirilgan kampaniyaga ʻ boshchilik qildi va bir guruh jipslashgan hasadchi ko rnamaklarni yetaklab ʻ respublika partiya Markazqo miga chiqdi . Shu kundan e'tiboran Oybekka qarshi ʻ boshlangan xurujga A.E.Niyozov boshchiligidagi Markaziy Qo'mita rahnamolik qila boshladi . Xuddi shu yili va o'sha oyda O'zKP MQsida « O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining faoliyati to'g'risida » shoshilinch tarzda qaror qabul qilindi . Unda Yozuvchilar uyushmasi faoliyatida yo'l qo'yilgan barcha xato va kamchiliklarga Oybek sababchi , deb xulosa qilindi . Darhol 9-10 - iyul kunlari O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining III Plenumi chaqirilib , Oybek uyushma raisi va « Sharq yulduzi » > jurnali muharriri lavozimlaridan olib tashlandi . Ammo muxoliflar bu bilan ham qanoat hosil qilmadilar . Ular 1950-1951 - yillar davomida O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining Plenum maj lislarida « Kommunist » , « Sharq yulduzi » jurnallari va « Qizil O zbekiston » > gazetasidaʻ Oybekka qarshi turli ayblarni riyokorlik bilan tarqatdilar . V.Milchakov , V.Milchakov , M.Melkumov , M.Sheverdin , Ye . Samaxvalova , S.Somova singari shovinist rahbarlarning o zbek ziyolilariga , Oybek domladek ulug ' zotlarga qarshi ʻ boshlangan yalpi hujum va qatag'onliklariga shuhratparast , mahalliy qalamkashlar laganbardorlarcha xizmat qilib , millat dushmanlarining tegirmonini qullarcha aylantirdilar , o nlarcha sof vijdonli ijodkorlar umriga zavol bo'ldilar . 1951 - yil ʻ boshlarida V.Milchakov rahbarlik qilgan partiya tashkiloti Oybekni partiya safidan o'chirdi . O'sha yili 30 noyabrda esa Yozuvchilar uyushmasi uni uyushmaning boshqaruv hay'atidan ham chiqardi . Hayotning bu ko'rguliklari ulug ' adibning tinka madorini quritdi . U dastlab mikroinsult kasaliga chalinib , o'ng qo'li shol ( falaj ) bo'lib ishlamay qoldi , so ngra esa tildan ham judo bo'ldi . 1951 - yilda ʻ Moskva milliy o'lkalarda uyg'onib kelayotgan yangi fikrlar va qarashlarni bo'g'ish maqsadida bir qator tadbirlar dasturini ishlab chiqdi . Xususan , bu borada « Kommunist » > ( Moskva ) jurnalida Kavkazdagi muridizm harakati mohiyatining « < ochilishi » > , << Pravda » gazetasida esa adabiyotdagi millatchilik ko'rinishlarini fosh etishga bag'ishlangan bosh maqola alohida diqqatga loyiqdir . Ushbu hujjatlar munosabati bilan azaldan bo'lgan Kompartiya tartib - qoidalari asosida Kompartiyaning O'zbekistondagi malaylari , mahalliy sharoitdan kelib chiqqan holda , « o'z tadbirlari » ni ishlab chiqdilar . 1952 - yil 21-22 - fevral kunlari Moskvaning ko'rsatmasiga javo ban O'zbekiston Kompartiyasining lenumi chaqirildi . Unda A.E.Niyozov « Respublikadagi mafkuraviy ishlarning ahvoli va ularni yaxshilash to'g'risida » ma'ruza qildi . Ma'ruza boshdan - oyoq og'ir kasallikka chalinib yotgan Oybek nomini badnom qilishga qaratildi . Oybek direktorlik qilayotgan Til va adabiyot institutida o'zbek adabiyoti tarixiga , « Alpomish » xalq dostoniga yetarli darajada markscha - lenincha pozitsiyadan turib baho berilmaganligi , o'zbek adabiyoti tarixidan 8-9 sinflar uchun chiqarilgan G'ulom Karimovning Oybek muharrir bo'lgan darsligida jadidizmning - « o'zbek xalqi ashaddiy dushmanlari » ning ijobiy roli to'g'risida so'zlab o'tilganligi , « O'zbek poeziyasi antalogiyasi » ga yozilgan so zboshida « xalqqa qarshi qaratilgan ʻ » , « < zararli » « Doda Qo'rqut » > eposini qahramonlik dostoni sifatida tilga olgani , < « < Navoiy » romanida tarixiy o'tmishni ideallashtirgani , asarda « keng xalq ommasiga tushunarsiz bo'lgan arabcha - forscha so'zlarni keng qo'llagani » uchun adibning ta'zirini bermoqchi bo'lishgandi . Ish shu darajaga borib yetdiki , Oybek muxoliflari qo'shni Tojikiston Respublikasidagi maslakdoshlari bilan o'zaro til topishib « Kom munist Tadjikistana » gazetasining 1952 - yil 7 - dekabr sonida filolo giya fanlari nomzodi Abdulg'ani Mirzayevning « Tarixiy haqiqat ni buzishga qarshi » maqolasini chop ettirdilar . Maqola muallifi keyinchalik O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi unvoni bilan sharaflangan edi . Mazkur maqolada muallif Oybekning kutubxonasi « Navoiy » romanidagi ayrim tarixiy nuqtalarni asossiz tanqid qilgan bo'lib , uning asosiy maqsadi Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan va jahondagi bir qator tillarga o'girilgan asarni chippakka chiqarishdan iborat edi . « Navoiy » ning chippakka chiqarilishi buyuk adibning halokati bilan barobar edi . Ana shu niyatda O'zbekiston Kompartiyasining mafkuraviy ishlar bo'yicha kotibi H.Tursunov ko'magida Oybek ijodini yaxshi bilgan kuchlar « Navoiy » romaniga qarshi maqola tayyorladilar . Ammo bu maqola 1953 - yil 16 mayda « Qizil O zbekiston » gazetasida aspirant Botir Fayziyev nomidanʻ millatning atoqli va ko'zga ko'ringan ijodkorlarini yomon otliq qiluvchi buyurtma maqolalar uyushtirdi . U o'zining bunday qora niyatlarini faqat o'zbek xalqi ijodkorlarigagina qaratib qolmadi . V.Milchakov Qoraqalpoq milliy adabiyotining ham dushmanidir . << Zvezda Vostoka » jurnali va uning muharriri V.Milchakov qora qalpoq yozuvchisi Seitov xulosalariga qaraganda , « Muxtor respub lika hayoti bilan qiziqmagan , qoraqalpoq yozuvchilari va ziyolilariga mutlaqo e'tibor bermagan » . Milchakov faqat bitta narsaga jon kuydirib e'tibor beradi : « Qanday qilib bo'lsa - da , qoraqalpoq ziyo lilarini burjua millatchiligida ayblash uchun asos topish . Jurnal qoraqalpoq xalqining asl farzandi Berdaq nomini qoralash uchun bir necha bor harakat qildi » ' . O'zbek milliy adabayotiga nisbatan « shovinistlarcha » hujum bir daqiqa bo'lsa - da to'xtamagani tarixdan ma'lum . 1954 - yil 10 12 - avgustda O'zbekiston yozuvchilarining III qurultoyi bo'lib o'tdi . Unda O'zbekiston Sovet yozuvchilar uyushmasining raisi Uyg'un « O'zbekiston Sovet adabiyotining ahvoli va uni yanada rivojlantirish vazifalari to'g'risida » ma'ruza bilan chiqdi . U o'z ma'ruzasida Xurshidning « Farhod va Shirin » , Tuyg'unning « Bahodir » , S.Ab dullaning « Alpomish » . Sh.Sa'dullaning « Yoril tosh » va boshqa asarlarida o'zbek xalqining o'tmishi « ideallashtirilganligi » ni yana tanqid qiladi . O'zbekiston kommunistik partiyasi va sovet tashkilotlari res publika ijodkorlari tomonidan « yo'l qo'yilgan xatoliklar va kamchiliklarni bartaraf etish va kelajakda bunday nuqsonlarga barham berish uchun » ularni Rossiyaning Markaziy shaharlarida « malakasini oshirish » lozim degan xulosaga keldilar . Ana shu maqsadda faqat 1952-1953 - yillarda o zbekistonlik shoir va yozuv chilardan 30ʻ kishi Moskvadagi M.Gorkiy nomli Adabiyot instituti va Kechki Marksizm - leninizm - universitetiga o'qishga yuborilgan edi³ . Quvg'in va qatag'on balosiga giriftor bo'lganlar faqat badiiy ijod vakillarigina emas edi . Jamiyatshunos olimlardan qomusiy bilim egasi , sharqshunos Hamid aymon , tarixchi A.Boboxo'jayev , iqtisodchi O.Aminov , tilshunos olim Ayub G'ulomov va boshqa yuzlab kishilar « millatchilik » qarashlari azobini tortdilar . O'zbekiston fanining otashin fidoyilaridan biri , haqiqiy vatan parvar olim , ulug ' alloma Hamid Sulaymonning ( 1912-1979 ) elga , yurtga baxshida faoliyati yosh avlod uchun ibrat namunasi hisoblanadi . Birgina navoiyshunoslik bobida ulug ' allomaning ko'rsatgan jasorati fikrimizga yorqin dalil bo'la oladi . Turli davrlarda ko'chirilgan devonlarning 200 dan ortiq nusxalarini birma - bir sin chiklab o rganish natijasida ʻ Hamid Sulaymon Navoiyning o zbek tilida yaratgan 3132 she'ri turli hajmdagi ʻ o'nlab devonlarga tarqalib ketganligini aniqladi . Navoiy devonlarini tasniflashda atoqli olim tekstologik tadqiqotda yangi metodni qo'lyozmalarni qiyosiy o'rganish metodini qabul qildi , shoirning o zbek tilida yaratgan lirik merosining XV - XIX ʻ asr qo'lyozma yodgorliklari asosida tuzilgan katta qiyosiy jadvalini yaratdi . Bu esa Navoiy merosini o rganishda g'oyat muhim ilmiy - nazariy ahamiyatga molik ʻ natijalar berdi . Hamid Sulaymon mashaqqatli izlanishlar natijasida Alisher Navoiyning fanda ma'lum bo lmagan « Badoyi ul - bidoya >> , << Navodir un - ʻ nihoya » > devonlarining nusxalarini yuzaga chiqardi . Bu hol esa << Hazoyin ul - maoniy » ning muallif redaksiyasini batamom tiklash , shoir she'rlari xronologiyasini aniqlashda katta imkoniyatlar yaratdi . Tinib - tinchimas olimning sa'y - harakatlari tufayli o'z milliy kutubxonalarimizda bo'lmagan Navoiyning fors - tojik tilidagi 12 ming misradan ortiq she'riy devoni - « Devoni Foniy » > Parij milliy kutubxonasida saqlanuvchi ikki qo'lyozma asosida Toshkentda chop etildi . Sharq xalqlari miniatyura san'ati namunalarini nashr qildirishda ham alloma Hamid Sulaymonning xizmatlari cheksizdir . Uning tashabbusi bilan Moskvada nashr ettirilgan ( « < Fan » nashriyoti orqali ) « Boburnoma » ning rasmlari » 1971 - yilda Leypsigda o'tkazilgan xalqaro ko'rgazmada kumush medal bilan taqdirlandi . XVI - XVII asr hind miniatyuralari tarixda eski an'anaga ko ra « buyuk mo'g'ullarʻ miniatyurasi » deb kelingan . Allomaning « buyuk mo'g'ullar » > termini o'rniga « Boburiylar davri miniatyurasi » degan yangi terminni qo llashi jahonshumul ʻ ahamiyatga molik ish bo ldi va uni olim tarixan asoslab berdi .. Hamid Sulaymon ʻ Markaziy Osiyo xalqlari tarixiga oid ma teriallarni to'plash maqsadida jahonni kezdi , Afg'oniston , Hin diston , Angliya , Fransiya va boshqa mamlakatlarga bordi . Bu ekspeditsiyalar natijasida kitob fondlarida saqlanayotgan 138305 jild arab , fors , o'zbek , ozarbayjon tillaridagi qo'lyozmalardan 397 tasiga qisqa tavsif berilib , 41 qo lyozmaning mikrofilmi , kitobat san'ati 617 va Sharq miniatyuralari ʻ mingdan ortiq ' nodir namunalarining rangli slaydlari olib kelindi . Hamid Sulaymondek millatparvar alloma nima sababdan qatag'on qilindi ? U Toshkentdagi kechki pedagogika institutida direktor muovini edi . Tashkilotchiligi , ishchanligi tufayli olimni fakultet dekanligiga qo'ymoqchi bo'ladilar . Bu lavozimda Georgiy Petrovich Vladimirov ishlar edi . Hamid Sulaymonni o'z raqibi deb bilgan Vladimirov alloma ustidan 14 varaqli ariza yozadi va uni millatchilikda ayblab » har xil tuhmatlar yog'diradi . Bu ayblar nimalardan iborat bo'lgan ? Hamid Sulaymonning umr yo'ldoshi , adabiyotshunos olima Fozila Sulaymonova bergan ma'lumotlarga qaraganda , allomaning « o'zbek talabalariga chet el adabiyotini 1-2 kurslarda o'zbek tilida o'qitish kerak » , imtihonlarda « o'zbek talabalariga savollar o'zbek tilida tuzilsa yaxshi bo'larkan » degan fikrlari , « o'zbek bolalarini hamma vaqt qo'llab - quvvatlaydi » degan « < dalillar » > uning millatchi sifatida qoralanib qamoqqa olinishiga asos bo lgan . ʻ 1951 - yil 21 - iyulda O'zbekiston SSR Davlat Xavfsizlik ido rasi ministri , general - leytenant Drozdeskiy tasdiqlagan Hamid Sulaymonga qo'yilgan aybnomada quyidagilarni o'qiymiz : << ... Su laymonov Alimuhamedov A. bilan birgalikda oliy o'quv yurtlarining boshqaruv va ta'lim ishlarida o'zlariga yoqmaydigan shaxslarni ( xususan , millati o'zbek bo'lmagan shaxslarni ) chetlashtirishning amaliy choralarini qo'llab , ular o'rniga o'z odamlarini qo yishgan . ... 1947-49 -ʻ yillar Sulaymonov Alimuhammedov bilan birgalikda , o zining millatchilik ʻ qarashlariga tayangan holda , O'zSSR Maorif vazirligining oliy o'quv yurtlarida o'zbek talabalari uchun rus va chet el adabiyoti kursidan ma'ruzalarni o'zbek tilidan rus tiliga tarjima qilib o qish haqidagi qaroriga qarshi chiqqan » > ² . Xullas , « < ʻ millatchi » , « < antisho'rochi » kabi to'qima ayblar yopish tirilib alloma 25 yilga ozodlikdan mahrum etildi va Uzoq Sharqdagi Chuna degan joyga surgun qilindi . Faqat 1956 - yil fevraldagina oqlandi . To'g'ri , biz ko'p hollarda asossiz qatag'on qilingan ming minglab vatandoshlarimizni 1956 - yilda oqlandilar , deb o'zimizga o'zimiz tasalli beramiz . Darhaqiqat , siyosiy ishlar bo'yicha oqlanishning boshlanishi 1955 - yilga to'g'ri keladi va 1989 - yilga qadar 1850 kishi oqlangan ' . Asossiz hibsga olingan va qatag'on qilingan vatandoshlari mizning oilalari , qarindosh - urug'lari uzoq yillar davomida « xalq dushmani » ning avlodlari sifatida bosh ko'tarib yura olmadilar , ma'naviy jarohatlandilar . Bu ma'naviy jarohatlar o rnini nima bi lan , qanday qilib to'ldirish mumkin ? Yo'q , xalqimiz , ʻ millatimiz dushmanlari , shovinistlarning jabr - sitamlari , qirg'in va qatag'onlik larini biz hech qachon unutmaymiz , unutishga haqqimiz ham yo'q . Qatag'onlikning navbatdagi yangi bosqichi 80 - yillarga to'g'ri keldi . Bu qatag'onlik Sovet hukumatinin galdagi nayrangi bo'lib , « o'zbeklar ishi » , « < paxta ishi » , « o'zbek mafiyasi » > , << qo shib yozish » kabi lug'atimizga ʻ mustamlakachilar tomonidan kiritilgan yangi iboralar bilan bog liq . « O‘zbek ishi ʻ » , — deb yozadi O tkir Hoshimov , - 30 va 50 - yillardagi qatag onliklarning ʻ ʻ mantiqiy davo midir . Sho'ro siyosati har 10-15 yilda kalla olib turmasa ko'ngli joyiga tushmagan . To'g'ri , o'sha paytlar O zbekistonda qo shib yozishlar , ʻ ʻ poraxo'rliklar bo lgan . Buni inkor qilmaymiz . Ammo bunday harakatlar butun ʻ sobiq Ittifoqda avj olgan edi . Unday bo lsa , nima uchun markaz ayniʻ O zbekistonni tanladi , degan savol tug'iladi . Buning sababi oddiy . Biz anchagina ʻ loqaydmiz , darrov qovusha qolmaymiz » > ² . O'tmishga noto'g'ri munosabat , tarixiy shaxslar faoliyatiga bir yoqlama baho berish , yuqori lavozimdagi rahbarlarning kayfiyati va manfaatparastligiga tarix haqiqatini qurbon qilish hamisha katta va kutilmagan fojialarga olib keladi . XULOSA O'tmishga noto'g'ri munosabat , tarixiy shaxslar faoliyatiga bir yoqlama baho berish , yuqori lavozimdagi rahbarlarning kayfiyati va manfaatparastligiga tarix haqiqatini qurbon qilish hamisha katta va kutilmagan fojialarga olib keladi .Bu , ayniqsa , ulug ' allomalar va siyosiy arboblar faoliyatini o'rganish , o'sha davr , ular yashab o'tgan ijtimoiy - siyosiy muhit imkoniyatlarini , hukmron siyosat ta'sirini , tarixiy muhitni soxtalashtirishda yaqqol ko'rinadi . Aholini ataylab chalg'itish , tarix haqiqatini buzish yo'li bilan o ziga maqbul imkoniyat yaratish hamishaʻ vaqtinchalik shuhrat keltirgani , so'ng esa bu haqiqat ochilib , sharmandai sharmisor bo lish hollari hayotda ko'p uchragan . Tarix bunday nomaqbul va ʻ g'ayriinsoniy harakatlarga ko'p marta guvoh bo'lgan . Siyosiy arbob faoliyatiga mamlakat aholisi umumiy dunyoqarashi , voqea va hodisalarga munosabati , siyosiy hushyorligi va tayyorgarligi , ma'naviy boyligi hamda bir qator omillarni hisobga olmay turib baholash sira mumkin emas . Sharof Rashidov faoliyatiga har kim har xil qaraydi . Uning vafotidan so'ng respublika rahbarligiga erishgan bir qator shaxslar markazga tobeligi , o'zining shaxsiy fikri yo'qligi sababli Rashidov va uning obro ' - e'tiborini barbod qilish orqali millat sha'niga dog tushirish yo'liga o'tib oldilar . Mash'um XVI Plenum ( 1984 - yil ) va O'zbekiston Kompartiyasining XXII syezdi o'zining munofiqona qarorlari bilan respublikadagi mavjud ma'naviy - siyosiy iqlimni loyqalatib yubordi . Yetuk , har tomonlama tajribaga ega bo'lgan rahbar kadrlar qirib tashlandi . Ming - minglab odamlar hibsga olindi . Qanchadan - qancha oilalar xonavayron qilindi . Natijada , odamlarda loqaydlik , ertangi kunga ishonchsizlik kayfiyati paydo bo'ldi . Ishlab chiqarish maromi buzildi . Siyosiy parokandalik oddiy oila tashvishi dan tortib , umumdavlat ahamiyatiga molik bo lgan masalalargacha barcha - barchasini boshi berk ko'chaga kiritib qo'ydi . O'z ʻ mustaqilligining bir yilligini nishonlagan respublikamizda Prezident Islom Karimov tashabbusi , rahnamoligi va g'oyatda qat'iyatliligi bilan o'tmishga munosabatni o zgartirish , garchi bir qator kamchiliklar sodir bo'lgan bo'lsa - da , ʻ yaxshi an'analarni qabul qilish hamda aholi asosiy ko pchiligi kayfiyatini hisobga ʻ olib Sharof Rashidov faoliyatiga xolis baho berish , adolat yuzasidan mulohaza yuritish imkoniyatini yaratdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. Q.Usmonov , M Sodiqov-"O‘zbekiston tarixi "1917-1991-yillar 2. "O‘zbekiston tarixi " 1-kitob 3. Islom Karimov "Yuksak Ma'naviyat-yengilmas kuch 4. Rustam Shamsiddinov "O‘zbekiston tarixi " 5. Shodi Karimov va Nurzullayev " O‘zbekiston tarixi "2- kitob

Sovet davlatining 1946-1953-yillarda amalga oshirgan siyosiy kompaniya qatag‘onlari va oqibatlari

Купить