Sovet hokimiyatining quloqlashtirish siyosati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	471.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sovet hokimiyatining quloqlashtirish siyosati

Купить

Mavzu . S ovet hokimiyatining quloqlashtirish siyosati .
Reja.
Kirish.
1. Sovet hokimyatining jamoalashtirish siyosatining asosiy mohiyati.
2. Quloqlashtirish siyosatini amalga oshirishning shartlari va maqsadlari.
3.Quloqlashtirish siyosatining fojiaviy oqibatlari.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish.
O zbekistonning sovetlar davri tarixidagi deyarli mutlaqo
o`rganilmagan mavzulardan biri q u l oqlar bilan bog`liq bo`lib, u

qatag`on etilib surgun qilingan dehqonlarimizning ayanchli hayoti,
taqdiridir. Sovetlar davrida bu mavzu o rganish uchun man etilgan edi.

Quloqlar q i shloq burjuaziyasi , a k silinqilobchilar , x a l q

dushmanlari , s o t sializm dushmanlari , k o l xoz dushmanlari

degan nomlar bilan atalib kelindi. Tariximizning yana shu achinarli,
alamli sahifasini yoritish hozirgi davrda tarixchilar oldida turgan muhim
vazifalardan biridir.
Jamoalashtirish va quloq qilish uning fojeali oqibatlarining eng
birinchi aybdori mustabid sovet tuzumi, Komfirqa, qolaversa ularning
arboblaridir. Qishloq, dehqon taqdirining fojeali, dahshatli yakun
topishining bosh q a hramonlari ayni o`sha arboblar edi. Dehqonlarga

qilingan bu tajovuz b o l shevizm ning ajdodlaridan ekan, uning ildizi

ham Komfirqa va uning shtabiga borib taqaladi. Ayni shu joydan turib
millionlab dehqonlar taqdirini hal etish boshqarildi. Qishloq fojeasining
yuzaga kelishida d o hiy Lenin g`oyalari dasturilamal ahamiyatga ega

bo`lib nazariy-siyosiy reja yo`lini o`tadi. Q u l oqlar g a birinchi bo`lib

o`t ochgan ham Leninning o`zi bo`ldi. Lenin ishchilarning dasturi va
siyosati q u l oqlarni yanchib tashlash dan iborat deb bildi. Lenindan

keyingi ikkinchi siyosiy shaxs Trotskiy edi. Q u l oq tushunchasi 20-

yillar davomida asta-sekin kengaya bordi, avval boshda kim batraklarni
o`zi yollab olgan, yani yollanma mehnatdan foydalangan bo`lsa, u quloq
hisoblandi. Keyinchalik esa, barcha o`ziga to`q dehqonlarni quloq deb
hisoblash keng tus oldi. Q u l oqlar ni sinf sifatida tugatish sari mudhish

siyosat 1929-yilning 7-noyabrida P r avda gazetasida Stalinning

B u y uk burulish yili maqolasi e`lon qilingach amalga oshirila

boshlandi.

1. 1929-yil tarixga qora belgi ostidagi b u yuk burulish yili deb nom
olgan yil bo`lib kirib keldi. Bu dehqonlar sinfini ijtimoiy qatlam va
mehnatkash omma sifatida maqsadli yo`q qilishning boshlang`ich davri
edi. Bunda q u l oqlar va b o ylar toifasiga asosan yangi iqtisodiy

siyosat sharoitida o`z xo`jaliklarini oyoqqa turg`azib olgan o`rtahol
dehqonlar kiritildi. Chunki birmuncha badavlatroq qatlamlar oldingi
yillarda tugatilgan edi.1929-yilning yozida q u l oqlar ni jamoa

xo`jaliklariga (kolxoz) kiritilishini ta`qiqlovchi qaror qabul qilinadi.
O`sha yilning 7-noyabrida x a l qlar otasi Stalinning matbuotda bosilib

chiqqan B u yuk burulish yili nomli maqolasi hamda 27-dekabrda

qishloq xo`jalik xodimlarining ilmiy konferensiyasida so`zlagan nutqi
quloqlarni sinf sifatida tugatish va jadal jamoalashtirish siyosatini
boshlab berdi.
Yoppasiga jamoalashtirish bu boy va o`rtahol dehqonlarga tegishli
ishlab chiqarish vositalari, mollar, uy-joy, qishloq xo`jalik mahsulotlari
va urug` zaxiralarini tortib olish hisobiga kolxozlar tuzish degani edi.
Ommaviy jamoalshtirish g`oyasi, umuman olganda, L e nincha

kooperativ reja da o`z ifodasini topgan bo`lib unda dehqonlarni

bosqichma bosqich kooperatsiyalash yo`li taklif qilingan edi, u

dehqonlarning eng oddiy shakllar orqali yuqori va murakkab shakl
bo`lgan jamoa xo`jaliklariga birlashuvini nazarda tutardi. 1929-yilning
kuzidan e`tiboran sovet davlati kooperativlashtirishning xilma-xil
shakllarini tugatish, mavjud bo`lgan bir qancha kooperativ tizimlarini
davlatlashtirish yo`liga o`tdi. Kooperatsiyani barcha turlari va sohalari
bo`yicha rivojlantirish siyosatini yoppasiga jamoalashtirish yo`li bilan
almashtirdi. Bu yo`l esa ixtiyoriylik prinsplari asosida emas, balki
y u qoridan belgilash yo`li bilan amalga oshiriladi.

O`zbekistonda jamoalashtirish O`z KP MK ning 1930-yil fevralda
qabul qilingan K o l lektivlashtirish va quloq xo`jaliklarini tugatish

to`g`risidagi qarori e`lon qilingandan so`ng boshlab yuborildi. O`rta
Osiyo, jumladan, O`zbekistonning sovet davri tarixidagi yaxshi
o`rganilmagan mavzulardan biri jamoalashtirish va u bilan bog`liq
quloqlashtirish, surgun qilish davri tarixi masalasidir. Zo`rlik bilan, kuch
bilan o`tkazilgan jamoalashtirish jarayoni qanday kechgan bo`lsa,
shundayligicha ochib berish va qatag`on etilib surgun qilingan
dehqonlarning ayanchli, fojeali ahvoli, taqdirini tadqiq etish hozirgi O`rta

Osiyo tarixshunosligida dolzarb muammolardan biridir. Komfirqa va
sovetlar hukmronligi davrida q u l oq , m u s htumzo`r , q i s hloq
burjuaziyasi , a k s ilinqilobchilar , x a l q dushmanlari , s o t sializm

dushmanlari , k o l xoz dushmanlari , y o t unsurlar , k a pitalistik

unsurlar , e n g so`nggi ekspulatatorlar kabi nomlar atalib kelingan

milliy qishloq aholisining haqiqiy tarixini yaratish imkoni bo`lmadi va bu
mavzu ommadan sir saqlanib kelindi. Stalinning 1929-yil 7-noyabrida
bosilib chiqqan B u yuk burulish yili nomli maqolasi jadal

jamoalashtirishni n a zariy jihatdan asoslab berdi. Unda, keng qishloq

ommasi kolxozlarga kirish uchun yetildi, deb yozilgan edi. VKP (b) MQ
ning 1929-yilgi noyabr plenumi partiya direktivasiga aylantirdi. Plenum
jamoalashtirish sur`atlarini haddan tashqari kuchaytirish, unga ommaviy
tus berishdan iborat aniq vazifani qo`ydi. 1929-yil 27-dekabrda agrar
markschilar konfrensiyasida so`zga chiqqan Stalin y o ppasiga

jamoalashtirish asosida quloqlarni sinf sifatida tugatish shiorini e`lon

qildi2. Hokimiyat organlari d o hiy n i ng ko`rsatmasini bajarish uchun

jadal jamoalshtirishning boshida turib asosan zo`ravonlik usullariga
e`tiborni kuchaytirdilar.
Qishloqda an`anaviy iqtisodiy munosabatlarni yoppasiga buzish avj
oldirildi. Davlat qishloq mehnatkashlariga qancha va nima ekishni,
yetishtirilgan mahsulotni qanday narx bilan topshirishni aytib turadigan
bo`ldi. Qishloq aholisining badavlat qatlamlariga qarshi mislsiz
quvg`inlar uyushtirildi, qishloqda aholini zo`rlik bilan kolxozlarga
kiritish boshlandi. Agrar siyosatdagi yangi yo`l O`zbekistonda og`ir
oqibatlarni keltirib chiqardi. VKP (b) MQ ning 1930-yil 5-yanvardagi
J a m oalashtirish sur`atlari va davlatning kolxoz qurilishiga yordam

ko`rsatish choralari to`g`risida gi qarorining dastlabki ta
х ririda
O’zbekiston SSSR hududida jamoalashtirishni ikkinchi besh yillik
mobaynida tugallash mo`ljallangan bo`lishiga qaramay, bu harakat
ertaroq tugallanishi mumkin degan fikrni o`rtaga tashladi. Shuni ham
aytib o`tish joizki, respublikamizning ayrim rahbarlari (xususan,
F.Xo`jayev va A. Akromov) valyuntaristik usullarga qarshi turishga
intildilar va raqamlarga va muddatiga tuzatish kiritish fikrini bildirdilar.
Biroq ularning takliflariga umuman e`tibor berilmagan. Natijada VKP (b)
MQ O`rta Osiyo byurosining qarori bilan 1932-yilning boshlariga kelib
dehqon xo`jaliklarining 68% ni kolxozlarga birlashtirish rejasi qabul
qilindi. Jamoalashtirishni sun`iy tezlashtirish va bu borada s o t sialistik

musobaqa ning kim o`zdi p o ygasini avj oldirishda VKP (b)MQ
ning 1930-yil 5-yanvardagi J a m oalashtirish sur ati va kolxoz

qurilishida davlat yordami berish tadbirlari to`g`risida gi qarori hal

qiluvchi o`rin tutdi. Mazkur qarorda sobiq SSSR hududi uch guruh
rayonlarga bo`lindi va qaysi hudud qachon jamoalashtirishni tugallashi
rejalashtirildi va u jamoalashtirishni 1933-yil bahorida tugallashi kerak
edi.
Yoppasiga jamoalashtirishga rahbarlik qilish uchun respublika va
viloyat shtablari tuzildi. Hamma joyda ommaviy axborot vositalari,
jamoat tashkilotlari harakatga keltirildi. Qishloq aholisini kolxozlarga
g ` ayratlantirish uchun ishchilar sinfi ham jalb qilindi. VKP (b) MQ

1929-yil noyabr plenumi qarori bilan y a kka xo`jalik qishloqlariga

kamida 25 ming ishchini yuborish taklif etildi, ular joylarda a g r ar

inqilobni avj oldirishni ta`minlashlari lozim edi. Xususan,

O`zbekistonga Rossiyaning markaziy rayonlaridan 437 ishchi yuborildi.
Ular bilan birgalikda mahalliy ishchilar sinfi o`z saflaridan 263 kishini
jalb qildi.
Y i girma besh mingchi ishchilar partiya tashkilotlariga

kolxozlar tuzishda yordam ko`rsatdilar. Sovet mustamlakachilari
O`zbekistonda 20-yillar oxiri va 30-yillar boshlarida keng ko`lamda
jamoalashtirish va quloqlashtirish siyosatni olib bordilar. Lekin bu
siyosatga sovetlar davrida xolisona baho berilmadi. O`rta Osiyoda shu
jumladan O`zbekistonda o`tkazilgan q u l oqlashtirish kompaniyasi

yaqin-yaqingacha tarixiy adabiyotlarda sovet davlat tuzumiming,
jamolashtirish siyosatining qishloq rayonlardagi ulkan g`alabasi tarzida
talqin etib kelindi.Ammo XX asrning so`nggi yillarida, ayniqsa, SSSR
ning davlat sifatida halokatga uchrashi bilan sovet davri tarixining qayta
o`rganilishi va shu davrda ro`y bergan siyosiyijtimoiy voqealarning qayta
baholanishi natijasida q u l oqlashtirsh sovet davlati amalga oshirgan

eng sharmandali kompaniyalardan biri ekanligi ma`lum bo`ldi.
2.O zbekistonning sovetlar davri tarixidagi deyarli mutlaqo

o`rganilmagan mavzulardan biri q u l oqlar bilan bog`liq bo`lib, u

qatag`on etilib surgun qilingan dehqonlarimizning ayanchli hayoti,
taqdiridir. Sovetlar davrida bu mavzu o rganish uchun man etilgan edi.

Quloqlar q i shloq burjuaziyasi , a k silinqilobchilar , x a l q
dushmanlari , s o t sializm dushmanlari , k o l xoz dushmanlari

degan nomlar bilan atalib kelindi. Tariximizning yana shu achinarli,
alamli sahifasini yoritish hozirgi davrda tarixchilar oldida turgan muhim
vazifalardan biridir.
Jamoalashtirish va quloq qilish uning fojeali oqibatlarining eng
birinchi aybdori mustabid sovet tuzumi, Komfirqa, qolaversa ularning
arboblaridir. Qishloq, dehqon taqdirining fojeali, dahshatli yakun
topishining bosh q a hramonlari ayni o`sha arboblar edi. Dehqonlarga

qilingan bu tajovuz b o l shevizm ning ajdodlaridan ekan, uning ildizi

ham Komfirqa va uning shtabiga borib taqaladi. Ayni shu joydan turib
millionlab dehqonlar taqdirini hal etish boshqarildi. Qishloq fojeasining
yuzaga kelishida d o hiy Lenin g`oyalari dasturilamal ahamiyatga ega

bo`lib nazariy-siyosiy reja yo`lini o`tadi.
Q u l oqlar g a birinchi bo`lib o`t ochgan ham Leninning o`zi

bo`ldi. Lenin ishchilarning dasturi va siyosati q u l oqlarni yanchib

tashlash dan iborat deb bildi. Lenindan keyingi ikkinchi siyosiy shaxs

Trotskiy edi. Q u l oq tushunchasi 20-yillar davomida asta-sekin

kengaya bordi, avval boshda kim batraklarni o`zi yollab olgan, yani
yollanma mehnatdan foydalangan bo`lsa, u quloq hisoblandi. Keyinchalik
esa, barcha o`ziga to`q dehqonlarni quloq deb hisoblash keng tus oldi.
Q u l oqlar ni sinf sifatida tugatish sari mudhish siyosat 1929-yilning 7-

noyabrida P r avda gazetasida Stalinning B u yuk burulish yili

maqolasi e`lon qilingach amalga oshirila boshlandi. O`sha vaqtda
d o hiy ning o`ng qo`li hisoblangan Molatov quloqlarni kolxozga

kiritish yoki kiritmaslik masalasida o`z fikrlarini bildirdi. U har qanday
holatda ham kolxozda bo`lmasligi kerak, chunki u bu ishni nafaqat izdan
chiqaradi, hatto uni barbod etadi. Quloq hali qo`lga olinmagan eng xavfli
dushmandir, - deb aytadi.
Quloqni har jihatdan aksilinqilobiy zararkuranda deb bilgan
Molatov quloqqa qarshi beayov jang ochish kerak deb chiqdi. Stalin,
Lenin nomini niqob etib, dehqonlarni sotsialistik geneotsid qilish uchun
yangi iqtisodiy siyosatni yig`ishtirib qo`ydi. Uning o`rniga b u yuk

burulish yili dan Stalin shaxsiga sig`inish ham avj oldi. 21-dekabrda

mamlakat Stalinning 50-yilligini nishonladi. Shunda Stalin birinchi bor
b u yuk dohiy, inqilob tashkilotchisi, qizil armiya bunyodkori, oq
gvardiyachilar va interventlarni tor-mor etgan ulug` sarkarda, proletariat
dohiysi besh yillik ulug` strategi tarzida ta`riflandi. 27-dekabrdagi

markscha agrarshunoslar konfrensiyasi Stalin boshchiligida yangi inqilob
boshlanganligini ma`lum etdi. Shu kuni Stalin yangi iqtisodiy siyosat
tugab, yangi era
boshlanganini e`lon qildi. Bir vaqtning o`zida kolxozlar tuzish va
quloqlarni tugatishdan iborat ikki jarayon yuz berib, u ko`plab iplar bilan
o`zaro bog`lanib ketdi. Q u l oqlarni tugatish jamolashtirish uchun

moddiy baza bo`ldi. 1929-yil oxiridan 1930-yil o`rtalarigacha 320
mingdan ziyod quloq xo`jaliklari tugatildi. Ularning 175 mln so`m
qimmatga ega bo`lgan mulki, buyumlari kolxozlarning bo`linmas fondiga
topshirildi3. Shu mablag` batrak va kambag`allarning kolxozga kirishlari
uchun badal sifatida rasmiylashtirildi va u kolxozlar bo`linmas mulkining
34% ni tashkil qildi. Q u l oqlar ni tugatish oqibatida qishloq eng

tadbirkor, epchil, o`ziga to`q, mustaqil ish ko`ruvchi, xo`jalik yurutuvchi
dehqonlardan maxrum bo`ldi.
Qishloqda jamolashtirishga qarshilik ko`rsatgan qishloq aholisining
ruhi tushib ketdi. Ayniqsa, q u l oq qilinib Ukraina, Shimoliy Kavkaz,

Qozog`iston va O`zbekistonning cho`l-dasht tumanlariga badarg`a
qilinganlar va ularning ayanchli, fojeali taqdiri dehqonlarda kolxozga
kirmaslik ana shunday yomon oqibatlarga olib kelishiga ishonch hosil
qildi, natijada ular qo`rqib
kolxozga kirish hayotiy zaruratga, jon saqlab qolish kafolatiga aylandi.
Ustiga-ustak, dehqonlarni kolxozga zo`rma-zo`raki haydab kiritish uchun
qishloqqa komunistlar, 25 mingchilar safarbar etildi. Kolxozlar tuzish
sun`iy tarzda tezlashdi. 1928-yil 1- iyulda kolxozlarda 1,7 % dehqonlar
bo`lsa, bu raqam 1929-yil noyabrida 7,6% ni, 1930-yil martida 58 % ni
tashkil etdi.
Ma`lumki, O zbekiston dehqonchiligida paxtachilik yuqori

mavqega ega bo`lgan asosiy tarmoq hisoblangan. Shu bois, bu yerda
dehqonlar, hatto kambag`al dehqon ham yollanma mehnatdan
foydalangan va yetishtirilgan hosilning bir qismini sotib tirikchilik
o`tkazgan. Bunday milliy o`ziga xos xususiyat quloq qilish siyosatini

o`tkazish chog`ida inobatga olinmadi, markazda neki bo`lsa, shuni ko`r-
ko`rona tadbiq qilish amalga oshirildi. Jamoalashtirish, quloqlarni sinf
sifatida tugatish siyosati amalga oshirilgan vaqtda kommunistlar yo`l
qo`ygan jiddiy hatolardan biri
ularning diniy omilga e tibor bermasligi, hatto diniy hissiyotlar,
qarashlarga qarshi hujum olib borgani bo`ldi. Dindorligi, hudojo`yligi,
islomshunosligi, taqvodorligi uchun, totalitar rejimdan noroziligi uchun
ko`plab begunoh kishilar sun`iy ravishda quloq qilindilar.Shaxsiy
adovatlar uchun ham o`ch olish quloq qilish siyosatini qurol va qalqon
qilib olgandi.Kambag`al dehqonlar, mayda kosib - hunarmandlar quloq
bo`lib qolmasligi uchun o`z ho`jaliklari faoliyatini kengaytirish o`rniga
qisqartirdi va kamaytirdilar. Dindorlar esa uydaginoyob qo`lyozma va
kitoblarni kuydirishga, ariqda oqizishga, qabristonlarga ko`mib, turli
yo`llar
bilan o`zlarining ruhoniy emasligini isbotlab, quloq bo`lmaslik yo`llarini
axtarishga majbur bo`lgandilar. Quloq qilish siyosati mudhish siyosat
bo`lib, jamoalashtirish bilan bir vaqtda bu siyosat bilan qo`shib olib
borildi. Bu siyosat boshdan oxirigacha zo`ravonlik, jabr-zulm holatida
olib borildi. Quloqni aniqlash, uni ijtimoiy jihatdan asoslash, zo`rma-
zo`rakichilik, shoshmashosharlik asosida o`tkazildi. Bu hatto quloq qilish
kopmaniyasi ishtirokchilari ham e`tirof etganlar.
Ko`p hollarda o`rtahol dehqonlar ro`yhatga olinib quloq qilindilar.
Ro`yhatni moliya bo`limlari tuzganlar. 1930-yil 10-noyabrda Toshqishloq
qishloq sovetidan Tojiboy Isomberdiyev, Katta Aravon qishlog`idan
Rahmatqul Isamatullayev, Qorg ova qishlog`idan Boqiboy Toshmatov,

Bekobod qishlog`idan Saidakbar Sulaymonqulov, Toshqishloq qishloq
sovetidan Saidakbar Hasanboyev, Pishqaron qishloq sovetidan Hamraqul
Bozorboyevlar ayni o`sha o`rtahol dehqonlar ro`yxati bo`yicha quloq
qilinganlar. 1930-yil 30-noyabrda Qo`qon tumani va shahri bo`yicha 246
kishi quloq qilngan. Quloq qilinganlar har birining daromadi pul hisobida
ko`rsatildi, ularni quloq deb atash uchun mezon qilib olingan. Har bir
quloq qilinganning daromad puli eng oziniki 210 so`m, eng ko`piniki
4503 so`mgacha bo`lgan. Ular hunarmandchilikda bir hodimi bo`lgani
uchun, 1919-yilda 2 ta quroli bo`lgani uchun, 1929-yili 310 kun yollanma
mehnatdan foydalangani uchun, imomlik qilgani uchun, 2 ta tegirmoni va
1
qaroli bo`lgani uchun, 1929-1930 yillarda qassoblik qilgani uchun, qo`y

sotgani uchun, kerosin sotgani uchun, savdogarlik qilgani uchun,
qandolatchilik qilgani uchun, hayvon sotish bilan shug`ullangani uchun,
shayx bo`lgani uchun, savdogarligi va binoni ijaraga bergani
uchun,dallollik qilgani uchun, makarka sotgani uchun, choyxonachi
bo`lgani uchun, o tin sotgani uchun, eshonligi uchun quloq qilinganlar3.
Shu 246 kishidan aksariyat ko`pchiligi quloq, chorikor, mardikorga ega
bo`lgani uchun, imomlik qilgani uchun (23 kishi), shayxligi uchun (17
kishi), mayda savdo bilan mashg`ul bo`lgani uchun quloq qilinganlar.
Ularning ro`yhati qishloq sovetida kambag`allar faollari yig`inida
tasdiqlangan va bunda tuman soliq komissiyasi qatnashgan.
Quloq qilish chog`ida ko`proq o`ziga to`q dehqonlar ro`yhatga
olingan. Har bir quloq xo`jaligi uchun hisob varaqasi ochilib, paxta
punkti bilan shartnoma tuzilib, unga muvofiq paxta yetishtirib, davlatga
topshirilgan. VKB (b) MK siyosiy byurosining Y a l pi jamoalashtirish

tumanlarida quloq xo`jaliklarini tugatish to`g`risida gi mudhish

qaroridan so`ng yanada kuchaydi. Qarorda quloq sifatida hibsga olinib,
badarg`a qilinadigan kishilar mamlakat umumiy dehqon ho`jaliklarining
5 % dan oshmasligi ko`rsatilganiga qaramay, amalda 15-20 % xo`jalik
quloq qilindi. Quloq qilish jamoalashtirish ishlariga aksariyat chalasavod,
yuqoridan berilgan topshiriqqa yetmaydigan, qishloq xo`jaligi arteli
Nizomini bilmaydigan, saviyasi past kishilar rahbarlik qilishdi. Oqibatda
zo`ravonlik, zug`um, o`ch olish, o`rtahol, hatto kambag`al dehqonlarni
quloqlar ro`yhatiga tikib yuborish hollari ko`p bo`ldi.
Yuqorining ko`rsatmasiga muvofiq quloqlashtirish,
jamoalashtirishning natijasi bo`lishi, ya`ni avval ixtiyoriy ravishda kolxoz
tuzish, keyin quloqlarni sinf sifatida tugatish ishlari amalga oshirilishi
kerak edi. Bu masala qishloq sovetlari qoshidagi kambag`al-batraklar
kengashida muhokama qilindi. Joyda esa aksincha avval dehqonlar quloq
qilindi keyin kolxozlar tuzildi. Odamlarga agar kolxozga kirmasang
hibsga oilinib, quloq qilinib, badarg`a qilinasan, yer-suvdan g`alladan,
sanoat mollaridan, saylash va saylanish huquqidan mahrum qilinasan kabi
do`q -qo`rqituvlar bilan jamoalashtirish o`tkazildi.
3. Stalin va uning atrofidagilar kolxoz qurilishini tezlashtirish
to`g`risida ko`rsatma beradilar. Jamoalashtirish va quloqlashtirishni
sun`iy tezlashtirish maqsadida VKB(b) MK 1930-yil 5-yanvarda
J a m oalashtirish sur`ati va kolxoz qurilishiga davlat yordami berish

tadbirlari to`g`risida qaror qabul qildi. Qarorning VI bo limida
quloqlarni sinf sifatida tugatish uchun amalga oshiriladigan vazifalar
belgilab berilgan.Shuningdek, quloq - boy ekspulatator unsurlarni yer
mehnat qurollari va ishlab chiqarish
vositalaridan mahrum qilish vazifa qilib qo`yildi, qarorga binoan
quloqlarni sinf sifatida tugatish quyidagi tadbirlar orqali amalga
oshiriladigan bo`ldi. Birinchidan, barcha quloq xo`jaliklari, yakka soliq
to`lovchilar, ekspulatatorlar xo`jalik belgisi bo`yicha saylov huquqidan
mahrum qilinganlar tugatilishi ko`zda tutildi. Ikkinchidan, quloqlardan
sug`orma yerlari, hovli-joyi, dalalardagi dov-daraxtlari, ishchi hayvonlari,
oziq-ovqat murakkab qishloq xo`jalik inventari, qayta ishlovchi ishlab
chiqarish korxonalari tortib olinib, kolxozlarning bo`linmas fondiga
berilishi berilishi, chorikorlik bilan bog`liq barcha bitimlar, qarz
majburiyatlari bekor qilinishi
ham ko`zda tutilgan. Uchinchidan, chek yerlardan va ishlab chiqarish
vositalaridan mahrum qilingan xo`jaliklari yoppasiga jamoalashtirish
rayonlaridan, ko`chirib yuborilishi, kolxozlashtirishga qarshi faol kurash
olib boruvchi ashaddiy quloqlar jinoiy javobgarlikka tortiladigan bo`ldi.
Tugatilgan quloq xo`jaliklarga yerdan foydalanish huquqi berilgan
bo`lsada,
ularning yollanma mehnatdan foydalanishi mutlaqo man qilib qo`yilishi
ham ko`rsatilgan.
1930-yilda O`zbekistonda 750 ming dehqon xo`jaligi bo`lib,
shundan 40 minggi (qariyb 6%) quloq sifatida hibsga olinib sud qilingan
yoki Ukraina va Shimoliy Kavkazga, Orta Osiyoning yangi
o`zlashtirilgan cho`l tumanlariga badarg`a etilgan. VKP (b) Markaziy
Komiteti siyosiy Byurosining 1930-yil 2 fevraldagi J a m oalashtirish va

iqtisodiy jihatdan orqada qolgan milliy rayonlarda quloqlarga qarshi
kurash to`g`risida mahfiy qarorida jamoalashtirish, kolxozlashtirish va

quloq qilish jarayonida O`rta Osiyodan 400 dan ko`p bo`lmagan
miqdorda oilalarni surgun qilish, 1930-yil 15-martga qadar O`rta
Osiyodan 1500, jumladan, Ozbekistondan 1000 kishini birinchi toifali
faol quloqlar sifatida konslagerga qamoqqa olish kerak ekanligi
ko`rsatildi. Qarangki, o`sh mudhish, mash`um qaror chiqqandan
so`ng bir oy o`tar - o`tmas O zbekistondagi rahbarlar, ayniqsa, GPU

chilar markazning ana shu topshirig`ini ortig`i bilan qoyilmaqom qilib
bajarib, bu haqda 1930-yil 19-martda Moskvaga shoshilinch hisobot

yuborgan. Unda O`zbekiston bo`yicha jami 1195 kishi boy quloq sifatida
qamoqqa olingani aytilgan.
Hukmlarni imzolaganlarning o`zlari ham vaqti kelib qatag`on
qilingan. SSSR Markaziy Ijroiya Komitetining 1927-yil 9 iyuldagi 17-63
sonli qarori ostida 1930-1933-yillar mobaynida OGPU ning O`rta Osiyo
doimiy vakilligi huzuridagi u c hlik ning qarorlari bilan ko`pdan - ko`p
yurtdoshlar har xil ayblar bilan otuvga, konslagerlarda, mehnat tuzatish
lagerida, maxsus posyolkalarda jazoni o`tash uchun hukm etilganlar.
1931-yilning avgustidagi quloqqa tortish va surgun qilish operatsiyasi
natijasida O`rta Osiyodan 6 ming, jumladan, O`zbekistondan 3795 ta
xo`jalik (17839 kishi) Ukraina va Shimoliy Kavkazga surgun qilingan.
Biroq ularning O`zbekistonning qaysi viloyatlaridan surgun etilgani
ma`lum emasdi. O`zKompartiya Markazqo`mi 1931-yil 15-sentabrda
Y o ppasiga jamoalashtirish rayonlarida quloqlarni sinf sifatida tugatish

bilan bog`liq tadbirlar o`tkazish to`g`risida g i yo`riqnomani tasdiqlab,

uni joylarga mahfiy tamg`a bilan yo`lladi.
Yo`riqnoma U m i miy ko`rsatmalar , O`zbekiston SSSR dan

tashqarida surgun qilish tartibi , O ` zbekiston hududidagi quloq

posyolkalariga surgun qilish tartibi , R a y on hududi bo`yicha

quloqlarni surgun qilish tartibi va tarkibi , B u y umlarni konsifikatsiya

qilish tartiblari kabi qismlardan iborat bo`lgan. Unga ko`ra

Q u l oqlashtirish uch toifaga bo`lib amalga oshirildi. Birinchi toifaga

mansub kishilar sovetlar va jamoa xo`jaliklariga qarshi yig`inlarning
qatnashchilari bo`lib, ularning o`zlari qamoqqa olinishi, oilalari esa olis
joylarga badarg`a etilishi zarur edi. Ikkinchi toifani tashkil etgan yirik
m u s htum zo`rlar va jamoalashtirishga qarshi faollik ko`rsatgan

oilalari bilan olis joylarga jo`natilishi rejalashtirilgan edi. Nihoyat,
m u s htumzo`rlar ning qolgan qismi uchinchi toifani vujudga keltirgan

bo`lib, ular yashash joylariga yaqin manzillarga ko`chirilishi lozim edi.
Bol`sheviklar uchinchi toifadagi m u s htumzo`r larni ikkinchi toifaga

o`tkaza boshladilar. 1931-yil oktabrdan m u shtimzo`rlar ga mansub

xo`jaliklarni yo`qotishning yangi to lqini boshlandi. Quloq larning

asosiy qismi 1931-yil badarg`a etildi. Ularning bir qismi 1932-yilda
ko`chirildi. O`rta Osiyo byurosi 1932-yil yanvaridagi Farg`ona vodiysi
paxtakor rayonlarida 1000 xo`jalikni ixtiyoriylik tamoyili asosida
Tojikiston SSSR ga ko`chirishga qaror qiladi. 1932-yil mayida esa

ommaviy ravishda quloqqa tortish ularni ko`chirish operatsiyasi
o`tkazildi.
Buning natijasida respublikaning 54 ta rayonlaridan 4865 ta
xo`jalik (22505 kishi) ya`ni 6877 nafar erkak, 5086 nafari ayol, 9055
nafar bola qatag`on etilgan. 1932-yilda o`tkazilgan t o zalash
kompaniyasi jarayonida respublika kolxozlaridan 3550 q u l oq haydab

chiqarildi, ulardan 306 nafari kolxozlarning raislari, 756 nafari boshqaruv
a`zolari, 425 nafari boshqaruv kotiblari edi. VKP (b) MK va SSSR XKS
1933-yil 8-mayda D e hqonlarni ommaviy ko`chirishni to`htatish,

qamoqqa olish va qamoqxona joylarini kamaytirrish to`g`risida mahfiy

direktiv yo`riqnoma qabul qildi. Bu hujjat matbuot uchun man etilgan
edi. O`sha yo`riqnomada mamlakatning 14 mintaqasidan 12 ming
xo`jalik surgun qilinishi ko`rsatilgan. Jumladan, O`rta Osiyodan 500
xo`jalik surgun qilinishi kerak edi. O`sha ko`rsatma asosida O`rta
Osiyoda quloq qilish surgun etish 1933-yilda ham davom etdi. SSSR
XKS 1934-yil 23-aprelda Q u l oq qilingan xo`jaliklar uchun davlatga

qishloq xo`jalik mahsulotlarini majburiy ravishda topshirish normalari
to`g`risida qaror qabul qiladi. Unga ko`ra yashirin daromadlar,

kapitallar va mulklari bo`lmagan quloq qilingan xo`jaliklar ham yakka
xo`jaliklar kabi davlatga majburiy ravishda qishloq xo`jalik
mahsulotlarini belgilangan normalar bo`yicha topshirishlari shart qilib
qo`yiladi va bu xo`jaliklar hech qanday imtiyozlarga ega emasligi ham
ko`rsatiladi. Sovetlar tomonidan 1933-1937-yillarda ham ko`plab
dehqonlar quloq tamg`asi bilan qatag`on qilingan. Sovet tuzumi davridagi
leninchastalincha siyosiy qatag`on aholining barcha qatlamlarini, turli
kasb egalarini, ijtimoiy guruhlarni, ishchilar, dehqonlar, ziyolilar,
ruhoniylar, yoshlar, qariyalarni, erkak va ayollarni o`z domiga tortgan
edi.SSSR ichki ishlar xalq komissarligining 1937-yil 30-iyuldagi 00447
sonli buyrug`I asosida 1937-yil 10-avgustdan 1938-yil 1-yanvarigacha
O`zbekiston SSR bo`yicha sobiq quloqlardan 5924 kishi, jinoyatchilardan
1679 kishi, boshqa a n t isovet unsurlar dan 3097 kishi, jami 10700

kishi hibsga olinib, ularning barchasi qamoq jazosiga hukm etilgan.
Otishga mahkum qilinganlarning 1376 nafari sobiq quloqlar, 952 nafari
jinoyatchilar va 1285 nafari boshqa a n t isovet unsurlar hisoblangan.

Ular orasida O`zbekiston SSSR hududida surgun muddatini
o`tayotgan mehnat ko`chkindilari ham bor edi. Quloqlar surgundagi

mehnat ko`chkindilarining sohasidagi yutuqlari, ular yashash
sharoitlarining yaxshilanishi GULAG mehnat qishloqlari bo`limi
xodimlarini tashvishga solgan. Natijada mehnat ko`chkindilarining bir
qismi xo`jalik jihatidan quloq xo`jaligi darajasiga o`sib chiqmoqda, degan
ma`lumotlar yuqoriga yetkazilib, turilgan. 1937-1938 yillardagi qatag`on
NKVD ning yirik xodimlarini ham o`z domiga tortdi, mehnat
ko`chkindilarni boyib ketishinining asosiy aybdorlari qilib o`sha xodimlar
ko`rsatildi. Bu davrda davlat tononidan yangitdan quloqlarni yuzaga
keltirish siyosati olib borildi. Pirovardida mehnat surgunidagilar ham
qatag`on obyekti bo`lib qoldi. O`zbekiston mehnat posyolkalaridagi
ko`chkindilardan 1935-1936-yillarda 101 kishi, 1937-1938- yillarda 156
kishi qatag`on etildi. 1937-yilda 14758 mehnat ko`chkindisidan 46 kishi
(0,31%), 1938-yilda 14271 mehnat ko`chkindisidan 110 kishi (0,77%)
surgun qilindi. Ikkinchi jahon urushidavrida ham mehnat
posyolkalaridagi ko`chkindilarning ma`lum qismi turli xil bo hton,
ma lomatlat, noto g`ri ma`lumot, to`qima ayblar asosida qatag`onga

uchradi. Shu tariqa 1941-1942- yillarda Ozbekiston hududidagi mehnat
posyolkalarida 283 kishi sobiq b o s machi , 279 kishi esa sovetlarga

qarshi va aksilinqilobchi shaxslar sifatida NKVD ning operativ ro`yxatiga
olingan va qatag`on domiga tortilgan. Quloq surgunidagilarga nisbatan
urushdan keyin ham turli ko`rinishda qatag`on siyosati qo`llanildi. Bu
jarayon 1955-yilgacha davom etdi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda respublikaning 54 ta rayonlaridan 4865 ta
xo`jalik (22505 kishi) ya`ni 6877 nafar erkak, 5086 nafari ayol, 9055
nafar bola qatag`on etilgan. 1932-yilda o`tkazilgan t o zalash

kompaniyasi jarayonida respublika kolxozlaridan 3550 q u l oq haydab

chiqarildi, ulardan 306 nafari kolxozlarning raislari, 756 nafari boshqaruv
a`zolari, 425 nafari boshqaruv kotiblari edi.VKP (b) MK va SSSR XKS
1933-yil 8-mayda D e hqonlarni ommaviy ko`chirishni to`htatish,

qamoqqa olish va qamoqxona joylarini kamaytirrish to`g`risida mahfiy

direktiv yo`riqnoma qabul qildi. Bu hujjat matbuot uchun man etilgan
edi. O`sha yo`riqnomada mamlakatning 14 mintaqasidan 12 ming
xo`jalik surgun qilinishi ko`rsatilgan.
Jumladan, O`rta Osiyodan 500 xo`jalik surgun qilinishi kerak edi.
O`sha ko`rsatma asosida O`rta Osiyoda quloq qilish surgun etish 1933-

yilda ham davom etdi. SSSR XKS 1934-yil 23-aprelda Q u l oq qilingan
xo`jaliklar uchun davlatga qishloq xo`jalik mahsulotlarini majburiy
ravishda topshirish normalari to`g`risida qaror qabul qiladi. Unga ko`ra

yashirin daromadlar, kapitallar va mulklari bo`lmagan quloq qilingan
xo`jaliklar ham yakka xo`jaliklar kabi davlatga majburiy ravishda qishloq
xo`jalik mahsulotlarini belgilangan normalar bo`yicha topshirishlari shart
qilib qo`yiladi va bu xo`jaliklar hech qanday imtiyozlarga ega emasligi
ham ko`rsatiladi. Sovetlar tomonidan 1933-1937-yillarda ham ko`plab
dehqonlar quloq tamg`asi bilan qatag`on qilingan.
Sovet tuzumi davridagi leninchastalincha siyosiy qatag`on aholining
barcha qatlamlarini, turli kasb egalarini, ijtimoiy guruhlarni, ishchilar,
dehqonlar, ziyolilar, ruhoniylar, yoshlar, qariyalarni, erkak va ayollarni
o`z domiga tortgan edi. SSSR ichki ishlar xalq komissarligining 1937-yil
30-iyuldagi 00447 sonli buyrug`I asosida 1937-yil 10-avgustdan 1938-yil
1-yanvarigacha O`zbekiston SSR bo`yicha sobiq quloqlardan 5924 kishi,
jinoyatchilardan 1679 kishi, boshqa a n t isovet unsurlar dan 3097 kishi,

jami 10700 kishi hibsga olinib, ularning barchasi qamoq jazosiga hukm
etilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.O'zbekiston sovet mustamlakachiligi
davrida.M.Jurayev.R.Nurullin.S.Komolov va boshqalar.Sharq 2000yil
2.Shamsuddinov R.O'zbekistonda sovetlarning quloqlashtirish siyosati va
uning fojiaviy oqibatlari.T.2001.
3.Xoliyev T.O'zbekiston tarixi (1917-1945 maruzalar tuplami) T.2000
4.O'zbekistonning yangi tarixi 2 kitob.T.2001

Mavzuga doir test.
1.Quloqlar ni sinf sifatida tugatish sari mudhish siyosat 1929-yilning 7-
noyabrida P r avda gazetasida Stalinning qaysi maqolasi e`lon

qilingach amalga oshirila boshlandi.
+a.buyuk burilish b.buyuk darg'a d.pravda c.doxiy
2. 1932-yilda o`tkazilgan t o zalash kompaniyasi jarayonida respublika

kolxozlaridan q u l oq haydab chiqarildi.

+a.3550. b.4500 d.2670 c.5000
3.Quloqlar qaysi ulkalarga surgun qilingan.
+a.hamma javob tug'ri b.ukraina d.sibir c.kavkaz.
4.Quloqni har jihatdan aksilinqilobiy zararkuranda deb bilgan quloqqa
qarshi beayov jang ochish kerak deb kim chiqdi.
+a.Molotov b.Jukov d.Stalin c.Kalilin.
5. 1930-yilda O`zbekistonda 750 ming dehqon xo`jaligi bo`lib, shundan
necha minggi quloq sifatida hibsga olinib sud qilingan

+a.40 b.50 d.70 c.20
6. 1930-yilda O`zbekistonda necha ming dehqon xo`jaligi bo`lib, shundan
40 minggi (qariyb 6%) quloq sifatida hibsga olinib sud qilingan
+a.750 b.850 d.400 c.400
7. Nechanchi yilning avgustidagi quloqqa tortish va surgun qilish
operatsiyasi natijasida O`zbekistondan 3795 ta xo`jalik (17839 kishi)
Ukraina va Shimoliy Kavkazga surgun qilingan.
+a.1931 b.1933 d.1934 c.1935.
8. 1931-yilning avgustidagi quloqqa tortish va surgun qilish operatsiyasi
natijasida O`zbekistondan nechta xo`jalik (17839 kishi) Ukraina va
Shimoliy Kavkazga surgun qilingan.
+.a.3795 b.3628 d.5177 c.7283
9. 1931-yilning avgustidagi quloqqa tortish va surgun qilish operatsiyasi
natijasida O`zbekistondan 3795 ta xo`jalik (17839 kishi) Ukraina va
Shimoliy Kavkazga surgun qilingan.
+a.Ukraina Kavkaz b.Ukraina d.Sibir c.Kavkaz.
10. 1931-yilning avgustidagi quloqqa tortish va surgun qilish operatsiyasi
natijasida , O`zbekistondan 3795 ta xo`jalik (necha kishi) Ukraina va
Shimoliy Kavkazga surgun qilingan.
+a.17839 b.6272 d.7272 c.tug'ri javob yuq.
Mavzuga doir yopiq teslar.
1.Jamoalashtirish va quloq qilish uning fojeali oqibatlarining eng birinchi
aybdori.............( mustabit sovet tuzumi)
2.Quloq qilish chog`ida ko`proq o`ziga to`q ro`yhatga olingan...(Uziga
tuq dexqonlar).
3.1930-yilda O`zbekistonda 750 ming.....(dexqon xujaligi).bo`ligan.
4. 1930-yil 19-martda Moskvaga shoshilinch hisobot yuborgan. Unda
O`zbekiston bo`yicha jami....(1195)....kishi boy quloq sifatida qamoqqa
olingani aytilgan.

5.Quloq sifatida hibsga olinib, badarg`a qilinadigan kishilar mamlakat
umumiy dehqon ho`jaliklarining ....% dan oshmasligi ko`rsatilgan.........
(5%).
6.Lekin shunga qaramay, amalda % xo`jalik quloq qilindi...... ..........
(15.20%).
7. J a m oalashtirish va iqtisodiy jihatdan orqada qolgan milliy rayonlarda
quloqlarga qarshi kurash to`g`risida mahfiy qaror chiqqan.....................

(1930 yil 2 fevralda)
8.Xalqlar otasi bu..........(Stalin)
9.Quloqlar....... surgun qilingan....(Sibir.Kavkaz.Ukraina)
10.Quloqlarning axvoli.........(Juda og'ir bulgan.).
Dars ishlanmasi.

Sovet hokimiyatining quloqlashtirish siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish