Sovet o‘zbekistonida o‘sib borayotgan ekologik muammolar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sovet o‘zbekistonida o‘sib borayotgan ekologik muammolar

Купить

MAV ZU: SOV ET O‘ZBEKISTONIDA O‘SIB
BORAYOTGAN EKOLOGIK MUA MMOLA R

REJA:
1. O‘ zbekistonda ekologi k vaziyatning yomonlashuvi
2. Paxta yakkahukmronligining ekologik vaziyatga
ko‘rsatgan salbiy ta’siri
3. Orol fojiasi


O‘zbekistondagi fojiali ijtimoiy-ekologik vaziyatning yuzaga kelishi birinchi
navbatda, izchillik asosida olib borilmagan ekologik siyosatning o q ibati ekanligini
ko‘rsatadi.

Bu davrda CHirchik elektrokimyo kombinatida tozalash inshootlarisiz bir qator
ob’ektlarning ishga tushirilishi CHirchiq daryosining er usti suvlari va o‘zanlaridagi
suvlarning keskin ifloslanishiga olib keldi. Ammo, kombinat rahbariyati bunga
etarlicha e’tibor bermadi va kombi nat sutkasiga 700 000 metr 3
tozalanmagan
oqavalarni quyishni davom ettirdi. Aynan shunday holatni Oltintopgan qo‘rg‘oshin-
rux kombinati, Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodi va boshqalarda ham ko‘rish
mumkin edi.

Andijon viloyati atrof-muhitining ahvoli XX asr 70-yillarida o‘rganilganda Andijon
gidroliz zavodi yonidagi aholi istiqomat qilayotgan hududda zavodning sanitar
himoyaviy zonaga ega emasligi oqibatida atmosfera havosi yuqori darajada
ifloslangan edi. SHuningdek, aholi iste’mol qilayotgan suvning sifati ham amaldagi
standart talablariga to‘la javob bermasdi.

O‘zbekistonning qator sanoat markazlarida yuzaga kelgan nosog‘lom ekologik muhit
ijtimoiy hayotga o‘zining sezilarli ta’sirini o‘tkazayotgan edi. Bunda, albatta, ishlab
chiqarish va sanoat korxonalarining atrof-muhitga chiqarayotgan zararli chiqindilari
rol o‘ynadi. Jumladan, birgina CHirchiq shahrida atrof-muhitni ifloslantirayotgan
chiqindilarning 74 foizi kimyoviy ishlab chiqarish korxonalari hissasiga to‘g‘ri
kelgani holda, shaharda aholining kasallanish darajasi yuqori ko‘rsatkichga ega
bo‘ldi.


Xususan, 100 ming kishilik aholidan 55,6 foizi turli kasalliklarga chalinganlarni,
ularning ko‘pchiligi nafas yo‘llari kasalliklari bilan og‘riganlarni tashkil qildi.
Andijon viloyatida eski shahar markazida joylashgan Andijon gid roliz zavodi
atrofida yashovchi aholi ham aynan nafas yo‘llari kasalliklariga chalingan edi.
Aholi salomatligiga bunday salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi nosog‘lom ekologik muhitni
shakllantirishda Navoiy, Zarafshon, Uchquduq, Farg‘ona, Olmaliq, Qo‘qon,
Samarqand va boshqa shaharlar ham katta o‘rin tutdilar.

Bu davrda respublikada foydalanilayotgan suv resurslarining 42,3 foizi Toshkent
shahri va viloyatiga to‘g‘ri kelgani holda, yirik sanoat va maishiy xizmat
tarmoqlari ta’sirida mazkur hududdagi daryo va suv havzalarining sanitariya va
ekologik holati juda noxush ahvolda edi. Aynan shunday jarayon Samarqand
viloyatida ham yuzaga kelgandi. Bunday vaziyatlar tabiiy komponentlarga salbiy
ta’sir etish bilan birga, aholining salomatligi va turmush darajasiga, hatto madaniy
hayotiga (masalan, tarixiy yodgorliklarga) ham o‘z ta’sirini ko‘rsatar edi.


Ammo shunday bo‘lsa-da, aholi salomatligi hamda hayvonlarning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi bir qator holatlar yuz berardi. Jumladan, O‘zbekiston SSR Xalq nazorati qo‘mitasi
raisi M.Tursunov tomonidan 1967 yil 14 martda O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti
va O‘zSSR Ministrlar Sovetiga yo‘llangan xatda oxirgi ikki yil ichida respublikada kishilarning
zaharli ximikatlar bilan kuchli zaharlangan 476 ta holat ro‘yxatga olinganligi, shundan ikkitasi
o‘lim bilan tugaganligi qayd etib o‘tilgan.

1966 yilda birgina Andijon viloyatining o‘zida kishilarning zaharlanishi bo‘yicha 59 ta holat yuz
berganligi kuzatilgan. SHu yili respublikada qoramollarning zaharlanishi bo‘yicha 3944 ta holat
aniqlangani holda 4039 bosh qoramol yo‘qotilishiga sabab bo‘ldi. Jumladan, Sirdaryo viloyatida
ifloslangan ariq suvidan 667 bosh mayda shoxli hayvonlarning zaharlanishi kuzatiladi. Bunday
faktlar boshqa viloyatlarda ham kayd etilgan.

Qishloq ho‘jaligida zaharli ximikatlarning qo‘llanilishi oqibatida atrof-muhitning ifloslanishi
tobora keskinlashib, aholi salomatligini katta xavf ostiga qo‘ydi. 1966 yilda Xorazm viloyati
sanepidstansiyasi tomonidan sut sifati tahlil qilinganida 85 ta namunadan 25 tasida, meva va
sabzavotlarning 113 ta namunasidan 12 tasida, un va g‘allaning 22 ta namunasidan 8 tasida
belgilangan me’yor chegarasidan ortiq metilmerkaptofos moddasi aniqlangan.

O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining prezidenti Obid Sodiqovich Sodiqov (1913 - 1987)
boshliq bir guruh taniqli olimlar 1969 yil 17 noyabrda Ittifoqning rahbar organlariga yozma
ma’lumotnoma yo‘llab, unda qishloq xo‘jaligida ommaviy ravishda qo‘llanilayotgan pestitsidlar
va zaharli kimyo
viy moddalar inson salomatligiga va atrof-muhitga halokatli ta’sir
etayotganligini ma’lum qilgan edi. Biroq, Markaz bunday ogohlantirishlarga e’tibor bermadi.
Aksincha, O‘zbekiston rahbariyati qishloq xo‘jalik ishlarida eng zaharli kimyoviy vositalarni
ishlatishni mustaqil ravishda cheklashga uringanda Ittifoq rahbar doiralari ularni kengroq
qo‘llashni qattiq turib talab qildilar. Agar, 1967 yilda pestitsidlarning 27 turidan foydalanilgan
bo‘lsa, 1989 yilga kelib, ularning soni 80 tadan ortdi.


SHu davrda suv resurslari tarkibidagi pestitsid qoldiqlari miqdori Ittifoq bo‘yicha 1,4 foizni
tashkil qilgani holda, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2,7 foizga teng bo‘lib, aholining surunkali
kasalliklarga duchor bo‘lishiga zamin yaratardi.

Bevosita o‘simliklarni kimyoviy usulda himoyalash jarayonlarining kuchayishi bilan bog‘liq
ravishda respublikaning bioiqlim sharoiti keskin o‘zgargan edi. Masalan, butifos kabi kuchli
ta’sir qiluvchi moddalar tuproq, suv va havoda uzoq saqlanib, ularning konsentratsiyasi juda
katta ijtimoiy-ekologik xavfni keltirib chiqardi. Bu moddalar qo‘llanilgan joylarda O‘rta
Osiyoning jazirama iqlim sharoiti orqali ularning ta’siri 3,5 km gacha tarqalishi mutaxassislar
tomonidan qayd etilgan.

O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1981 yilning 11 avgustidagi qarori bilan
butifosni defoliant sifatida qo‘llash ta’qiqlandi. Ammo, amalda g‘o‘zalarning defolyasiyasida
butifosdan foydalanish oldingidek holatda, hatto aholi punktlari yaqinida ham davom etdi. 80-
yillarda qishloq xo‘jaligida kimyoviy moddalarning qo‘llanilishi oqibatida har yili 50 taga yaqin
pestitsidlar tufayli o‘tkir zaharlanish holatlari ro‘yxatga olib borilgan. 1990 yilga kelib bu
ro‘yxatda qayd etilgan kasallar soni 673 nafarga etdi.


Noqulay ekologik vaziyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ta’siri, ayniqsa, Orol va
Orolbo‘yi muammolari misolida yaqqol namoyon bo‘ladi.

1961 yildan Orol dengizi suvi tarkibiga faol antropogen ta’sir qilish davri boshlandi.
Dengizga daryolar suvining kam tushishi, daryolarni tiklash imkoniyatlarining
yo‘qotilishi, 1960 - 1980 yillardagi tabiiy kamsuvlik suv va tuz balansi
mutanosibligining buzilishiga olib keldi. Hududdagi ekologik fojianing salbiy
oqibatlari ma’muriy-buyruqbozlik tizimining nuqsonlari bilan uyg‘unlashgan holda
quyidagi katta ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar tug‘dirdi: dengiz sathining pasayishi
va qurigan o‘zanidagi erlarning sahrolarga aylanishi iqlimning o‘zgarishiga sabab
bo‘ldi. Jumladan, hudud iqlimining kontinentalligi yanada keskinlashdi. YOz faslida
issiqlik 2 darajaga ko‘tarilgan bo‘lsa, qishdagi harorat 2 darajaga pasaydi. CHunki
shimoldan va boshqa tomonlardan keladigan har xil oqimlarni to‘sib turish uchun
dengiz suvi endi ma’lum ma’noda yo‘qolgan edi. Natijada, sovuq kunlar erta tushib,
kuzdagi hosillar, xususan, paxta va boshqa ekinlar ayrim hollarda pishmay qoladigan
bo‘ldi. Buning natijasida qorakalpog‘istonlik va xorazmlik dehqonlar kuzni bexavotir
kuta olmaydigan bo‘lishdi.

O‘zbekiston Kompartiyasi Qorakalpog‘iston obkomi birinchi sekreta ri Qallibek
Kamolov va QQASSR Ministrlar Soveti raisi Erejep Aytmuratov tomonidan KPSS
Markaziy Komiteti Bosh sekretari L.I.Brejnev nomiga yo‘llangan 1980 yil 17
noyabrdagi xatida Orol dengizi maydonining qisqarishi natijasida qishloq xo‘jaligi,
insonlarning salomatligi va mehnatga layoqatliligi uchun noqulay tabiiy-iqlim
sharoitlari va o‘zgarishlari yuzaga kelishi ta’kidlab o‘tildi. Oqibatda Orolbo‘yi
hududida noqulay ob-havo sharoiti tufayli qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
etishtirishda katta qiyinchiliklar yuz bera boshladi.


Suv resurslaridan foydalanish va erlarni o‘zlashtirishning ilmiy jihatdan asoslanmaganligi,
qishloq xo‘jaligining ekstensiv rivojlanishi kabi omillar uyg‘unlashgan holda ekin
maydonlarining sho‘rlanishiga olib keldi. Ma’lumki, ekin maydonlarining past darajada
sho‘rlanishi paxta hosildorligini 10-15 foizga, o‘rtacha sho‘rlanish 30-40 foizga va kuchli
darajada sho‘rlanish 50-60 foizga kamaytiradi.

Amudaryo suvining kuchli sho‘rlanishi, o‘z navbatida, tuproq tarkibidagi mikroorganizmlarning
kamayishiga sabab bo‘ldi. Erlarning meliorativ holati, sho‘rlanish darajasining yuqoriligidan
ko‘zlangan hosilni olish uchun ekinlarni ekishdan oldin erlarni kamida 4-5 marta yuvish ishlarini
olib borish hamda 20 dan ortiq agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishga to‘g‘ri keldi. Bu
harakatlar esa mahsulot etishtirish tannarxiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.

Quyi Amudaryo hududidagi sho‘rlanish va cho‘llanish 500 ming gektar ekin maydoni
yo‘qotilishiga olib keldi. Hududning cho‘llashuvi mavjud imkoniyatlarni minimumgacha
kamaytirib, Qoraqalpog‘istonni arzon go‘sht etishtirish sharoitidan mahrum etdi. Bevosita
ko‘rilgan zarar 128 mln. rublni tashkil kildi.

Orol dengizining 3 mln. gektardan ortiq qurigan o‘zani tuz ko‘tarilishining o‘chog‘iga aylandi.
1992 yilda Stokgolm atrof-muhit institutining Boston markazi Orol dengizi mintaqasida mavjud
suv balansini modellashtirish va suv resurslarini boshqarish strategiyasini baholash uchun
tuzilgan mikrokompyuter modeli natijalarida 2015 yilga borib Orol dengizidan bir necha mayda
sho‘r ko‘llar qolishi bashorat qilingan edi.

Orol dengizining qurishi oqibatida tuz changlarini 15 km balandlikka ko‘taruvchi va 200 km
kenglikda harakatlantiruvchi kuchli bo‘ronlar vujudga kela boshladi. Havodagi tuz miqdori 5-12
foizga etdi. Bu holat qumlik maydonining kengayishiga, to‘qayzorlar, turli o‘simliklar, qushlar va
hayvonlar turlarining yo‘qolishiga olib keldi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, XX asrning 50-yillaridan boshlab to 90-yillar arafasigacha Orolbo‘yi
mintaqasida to‘qayzorlar maydoni 700 ming gektargacha kamaygan. Bular, o‘z navbatida, katta
iqtisodiy qiyinchiliklarga olib keldi. CHunki, Amudaryo (760 ming gektar) va Sirdaryo (720
ming gektar)dagi boshqa joylardan kelib qolgan aholining 80 - 90 mingdan ortig‘i ekologik
falokat tufayli yana o‘z yurtlariga qaytib ketdi.


Qishloq xo‘jaligining turg‘un holatini, aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashga qodir
emasligini hisobga olgan Ittifoq rahbariyati oziq-ovqat va donni chetdan sotib olish yo‘li bilan
ehtiyojni to‘ldirishga urindi. CHunonchi, 20 yil mobaynida Sovet Ittifoqida go‘sht, baliq, yog‘,
shakar, donni chetdan keltirish 10 baravardan ziyodroq oshdi. Lekin, shunga qaramasdan, vaziyat
sezilarli ravishda keskinlashib bordi.

Erlarning kuchli darajada sho‘rlanishi tarixiy-madaniy hayotga, uning o‘zagi bo‘lgan madaniy
yodgorliklarga tuzatib bo‘lmas darajada zarar keltirdi. Sug‘oriladigan maydonlarning juda
yaqinligidan sho‘rlanish oqibatida To‘rtko‘l tumanidagi Qo‘yqirilgan qal’a yodgorligining
YUNESKO ro‘yxatidagi juda ajoyib va qadimiy observatoriyasi tiklab bo‘lmas darajada
zararlandi. Ellikqal’a tumanidagi 50 dan ortiq antik davr yodgorliklaridan faqat 10 ga yaqini
saqlanib qoldi. YUNESKO ro‘yxatidagi yana bir yodgorlik -Xorazm davlatining qadimiy
poytaxti Tuproqqal’a ham katta xavf ostida qoldi. Bundan tashqari, Xiva shahridan 12 km
uzoqlikda o‘tadigan Toshhovuz kanalining ta’siri hamda er osti suvlarining 3-4 marta ko‘tarilishi
natijasida Xiva shahridagi ko‘plab tarixiy yodgorliklar va binolar ham xavf ostida qolgan.

Orol fojiasi okibatida uy-joy va ma’muriy binolarga hamda yo‘llarga ham katta talafot etdi.
Tadqiqotlar ko‘rsatganidek, 1986 yilda Qoraqalpog‘iston shahar va qishloqlaridagi 78 foiz
turarjoylar deyarli foydalanishga yaroqsiz holda edi. Asfaltlangan yo‘llar er osti suvlari tufayli
buzildi. Atmosferaga ko‘tarilayotgan tuz, hatto yuqori voltli elektr uzatkich liniyalariga ham
o‘rnashib, ularning konstruksiya va izolyasiyasi buzilishiga sabab bo‘ldi.

1970-1990 yillar davomida Quyi Amudaryoda o‘lim darajasi Sovet Ittifoqi ko‘rsatkichidan 2-3
baravar oshdi. 1986 yilda bolalar o‘limi har ming kishiga 71,5 nafar kishini tashkil qildi (ayrim
tumanlarda 90-113 kishi). Xorazm viloyatida esa tibbiy ko‘rikdan o‘tgan 1 mln. aholidan faqat
28,4 foizi sog‘lom bo‘lib chiqdi, ularning 34 foizi turli surunkali kasalliklarga yo‘liqqan va 37,4
foiziga davolanish kursidan o‘tish taklif etilgan. 1980 - 1986 yillar orasida buyrakka tosh
yig‘ilish kasalligiga chalinganlar soni 10 baravar, surunkali oshqozon-ichak kasalligi 3 baravar,
artroz-artrit bilan kasallanganlar soni 3,7 baravar ko‘paydi. YUqumli kasalliklar bilan, ayniqsa,
sil bilan og‘riganlar 80-yillar davomida 2 martaga oshdi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI:

Ўзбекистон халқлари тарихи..1-қисм. Ўқув қўлланма /
Масъул муҳаррир А. Асқаров-Т.1992.

Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир
А.С.Сағдуллаев-Т.1997

O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti
talabalari uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. –
T., 2019.

Shamsutdinov R,Karimov Sh, Xoshimov S. Vatan tarixi 1-
kitob. O’quv qo’llanma-T.”Sharq”-2016

Эшов Б ., Одилов А . Ўзбекистон тарихи . 1- жилд . Энг
қадимги даврдан XIX аср ўрталаригача . Дарслик. – Т.:
Янги аср авлоди, 2014.

Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.,2000

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

Sovet o‘zbekistonida o‘sib borayotgan ekologik muammolar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish