Sovet O‘zbekistonidagi ekologik muammolarning o‘sib borishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sovet O‘zbekistonidagi ekologik muammolarning o‘sib borishi

Купить

Sovet O‘zbekiston i da gi ekologik muammolarning o’sib borishi
Reja:
1. O‘zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi
2. Paxta yakkahukmronligining ekologik vaziyatga ko‘rsatgan salbiy
ta’siri
3. Orol fojiasi

O‘zbekistondagi fojiali ijtimoiy-ekologik vaziyatning yuzaga kelishi
birinchi navbatda, izchillik asosida olib borilmagan ekologik siyosatning
oqibati ekanligini ko‘rsatadi.
XX asrning 60-yillarida O‘zbekistonda turli korxonalarning tozalash
inshootlarisiz ishga tushirilishi aholi salomatligiga katta xavf solishi bilan bir
qatorda, baliq zaxiralarining yoppasiga qirilishi xavfini ham yuzaga keltirdi.
Bu davrda CHirchik elektrokimyo kombinatida tozalash inshootlarisiz bir
qator ob’ektlarning ishga tushirilishi CHirchiq daryosining er usti suvlari va
o‘zanlaridagi suvlarning keskin ifloslanishiga olib keldi. Ammo, kombinat
rahbariyati bunga etarlicha e’tibor bermadi va kombi nat sutkasiga 700 000
metr 3
tozalanmagan oqavalarni quyishni davom ettirdi. Aynan shunday
holatni Oltintopgan qo‘rg‘oshin-rux kombinati, Farg‘ona neftni qayta ishlash
zavodi va boshqalarda ham ko‘rish mumkin edi.
Andijon viloyati atrof-muhitining ahvoli XX asr 70-yillarida o‘rganilganda
Andijon gidroliz zavodi yonidagi aholi istiqomat qilayotgan hududda
zavodning sanitar himoyaviy zonaga ega emasligi oqibatida atmosfera havosi
yuqori darajada ifloslangan edi. SHuningdek, aholi iste’mol qilayotgan
suvning sifati ham amaldagi standart talablariga to‘la javob bermasdi. Buning
ustiga, sog‘liqni saqlash muassasalari ham atrof-muhitni ifloslantirishda o‘z
hissalarini qo‘shdi. Jumladan, bu davrda viloyatdagi 30 ga yaqin sog‘liqni
saqlash muassasalari, xususan, Oqtepa qishlog‘idagi tubdispanser, Andijon
shahridagi 2-sonli kasalxona, Jalaquduq markaziy kasalxonasi, Buloqboshi
bolalar kasalxonasi, CHinobod markaziy kasalxonasi va boshqalar
tozalanmagan oqavalarni (hatto, infeksiya bo‘limlaridagi chiqindilarni ham)
ochiq suv havzalariga tashlab, aholi uchun katta epidemiologik xavfni yuzaga
keltirardi. 1974 yilda Paxtaobod markaziy kasalxona si tozalash inshootlarisiz
foydalanishga topshirildi. Oqibatda Tentaksoy daryosiga oqava suvlar
tozalanmasdan qo‘shila boshladi.

O‘zbekistonning qator sanoat markazlarida yuzaga kelgan nosog‘lom
ekologik muhit ijtimoiy hayotga o‘zining sezilarli ta’sirini o‘tkazayotgan edi.
Bunda, albatta, ishlab chiqarish va sanoat korxonalarining atrof-muhitga
chiqarayotgan zararli chiqindilari rol o‘ynadi. Jumladan, birgina CHirchiq
shahrida atrof-muhitni ifloslantirayotgan chiqindilarning 74 foizi kimyoviy
ishlab chiqarish korxonalari hissasiga to‘g‘ri kelgani holda, shaharda
aholining kasallanish darajasi yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘ldi. Xususan, 100
ming kishilik aholidan 55,6 foizi turli kasalliklarga chalinganlarni, ularning
ko‘pchiligi nafas yo‘llari kasalliklari bilan og‘riganlarni tashkil qildi. Andijon
viloyatida eski shahar markazida joylashgan Andijon gid roliz zavodi atrofida
yashovchi aholi ham aynan nafas yo‘llari kasalliklariga chalingan edi. Aholi
salomatligiga bunday salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi nosog‘lom ekologik muhitni
shakllantirishda Navoiy, Zarafshon, Uchquduq, Farg‘ona, Olmaliq, Qo‘qon,
Samarqand va boshqa shaharlar ham katta o‘rin tutdilar.
Bu davrda respublikada foydalanilayotgan suv resurslarining 42,3 foizi
Toshkent shahri va viloyatiga to‘g‘ri kelgani holda, yirik sanoat va maishiy
xizmat tarmoqlari ta’sirida mazkur hududdagi daryo va suv havzalarining
sanitariya va ekologik holati juda noxush ahvolda edi. Aynan shunday
jarayon Samarqand viloyatida ham yuzaga kelgandi. Bunday vaziyatlar tabiiy
komponentlarga salbiy ta’sir etish bilan birga, aholining salomatligi va
turmush darajasiga, hatto madaniy hayotiga (masalan, tarixiy yodgorliklarga)
ham o‘z ta’sirini ko‘rsatar edi.
O‘sha davrda Toshkent shahrida istiqomat qiluvchi aholining turmush
tarzini 1984-1995 yillarda «Ostankino» teleradiokompaniyasining
O‘zbekistondagi maxsus muxbiri va muxbirlik punkti mudiri bo‘lib ishlagan
Muxtor G‘aniev quyidagicha eslaydi: «...Beton, asfalt, transport, zavod-
fabrikalar, ichimlik suvini tozalab berishni uddalay olmayotgan suv tozalash

inshootlari, shahar tashqarisida tutab yotgan axlatxonalar va ko‘llar inson
hayotiga xavf tug‘dirardi».
O‘zSSR Sog‘liqni saqlash vazirligining ilmiy tadqiqot institutlari
tadqiqotlariga ko‘ra, bu davrda Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa
shaharlardagi yirik magistral yo‘llarda atmosfera havosi chiqindi gazlari bilan
ifloslanayotgan edi.
1980 yilda qabul qilingan «Atmosfera havosini qo‘riqlash xaqida»gi
qonunda «Atmosfera havosi tabiiy atrof-muhitning hayot uchun muhim
bo‘lgan asosiy elementlaridan biridir», deya ta’kidlangani holda, Sovet
Ittifoqi insonlarning yaxshi yashash sharoitini ta’minlash uchun atmosfera
havosini muhofaza qilishga katta ahmiyat berishi belgilab qo‘yildi. Ammo,
shunday bo‘lsa-da, amalda Markazning tor doiradagi manfaatlariga xizmat
qiluvchi yirik korxona va zavodlar, xususan, CHirchiq
elektrokimyokombinati, Navoiyazot, Navoiy va Olmaliq tog‘-metallurgiya
kombinatlari, Farg‘ona, Samarqand, Qo‘qon shaharlaridagi superfosfat
zavodlari, Ohangaron, Quvasoy, Bekobod shaharlaridagi sement zavodlari va
ko‘plab paxta tozalash zavodlari atmos fera havosini sezilarli darajada
ifloslantirayotgan edi. Umuman olganda, 80-yillar boshida respublika
bo‘yicha 250 ga yaqin sanoat korxonasining aholi turarjoylari yaqinida
joylashganligi va sanitar himoyaviy zonalarga ega emasligi sababli sanitar-
maishiy yashash sharoitlari yomonlashishiga sabab bo‘layotgan edi.
SHuni ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda hukumat qarorlari bilan qishloq
xo‘jaligida zararli hasharotlarga qarshi qator profilaktik tadbirlarni amalga
oshirish jarayonining o‘zida ayrim ekotizim komponentlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi xavflar yuzaga keldi. Aviatsiya vositasida zaharli kimyoviy
moddalarni g‘o‘zalarga sepish jadal ravishda ortib borishi oqibatida, faqat
sakkizinchi besh yillikning o‘zida (1966 - 1970 yillarda) aviatsiya bi lan
bajariladigan kimyoviy ishlar hajmi 34,3 foizga ko‘paydi. Bu esa odamlar

yashaydigan tabiiy muhitga halokatli tarzda salbiy ta’sir qilib, xavfli
kasalliklar va odamlar o‘rtasida o‘lim darajasi oshishiga sabab bo‘ldi,
insonning gen tuzilishida xatarli o‘zgarishlarni keltirib chiqardi.
SSSR Ministrlar Soveti tomonidan 1965 yil 16 fevraldagi «Qishloq
xo‘jaligida o‘simliklarni himoya qilish uchun kimyoviy vositalar
qo‘llanishining kengayishi bilan bog‘liq holda aholi salomatligini muhofaza
qilish bo‘yicha chora-tadbirlar haqida»gi karor qabul qilindi. Qarorda
belgilangan vazifalar yuzasidan O‘zSSR Ministrlar Sovetining ham 1965 yil
16 apreldagi qarori qabul qilinib, qishloq xo‘jaligidagi zaharli ximikatlarni
qo‘llash, saqlash va tashish bo‘yicha sanitariya me’yorlari va talablariga
rioya qilinishi ustidan nazoratni kuchaytirish yuzasidan muayyan ishlar
amalga oshirildi. Ammo shunday bo‘lsa-da, aholi salomatligi hamda
hayvonlarning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi bir qator holatlar yuz
berardi. Jumladan, O‘zbekiston SSR Xalq nazorati qo‘mitasi raisi
M.Tursunov tomonidan 1967 yil 14 martda O‘zbekiston Kompartiyasi
Markaziy Komiteti va O‘zSSR Ministrlar Sovetiga yo‘llangan xatda oxirgi
ikki yil ichida respublikada kishilarning zaharli ximikatlar bilan kuchli
zaharlangan 476 ta holat ro‘yxatga olinganligi, shundan ikkitasi o‘lim bilan
tugaganligi qayd etib o‘tilgan.
1966 yilda birgina Andijon viloyatining o‘zida kishilarning zaharlanishi
bo‘yicha 59 ta holat yuz berganligi kuzatilgan. SHu yili respublikada
qoramollarning zaharlanishi bo‘yicha 3944 ta holat aniqlangani holda 4039
bosh qoramol yo‘qotilishiga sabab bo‘ldi. Jumladan, Sirdaryo viloyatida
ifloslangan ariq suvidan 667 bosh mayda shoxli hayvonlarning zaharlanishi
kuzatiladi. Bunday faktlar boshqa viloyatlarda ham kayd etilgan.
Qishloq ho‘jaligida zaharli ximikatlarning qo‘llanilishi oqibatida atrof-
muhitning ifloslanishi tobora keskinlashib, aholi salomatligini katta xavf
ostiga qo‘ydi. 1966 yilda Xorazm viloyati sanepidstansiyasi tomonidan sut

sifati tahlil qilinganida 85 ta namunadan 25 tasida, meva va sabzavotlarning
113 ta namunasidan 12 tasida, un va g‘allaning 22 ta namunasidan 8 tasida
belgilangan me’yor chegarasidan ortiq metilmerkaptofos moddasi
aniqlangan.
O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining prezidenti Obid Sodiqovich
Sodiqov (1913 - 1987) boshliq bir guruh taniqli olimlar 1969 yil 17 noyabrda
Ittifoqning rahbar organlariga yozma ma’lumotnoma yo‘llab, unda qishloq
xo‘jaligida ommaviy ravishda qo‘llanilayotgan pestitsidlar va zaharli kimyo -
viy moddalar inson salomatligiga va atrof-muhitga halokatli ta’sir
etayotganligini ma’lum qilgan edi. Biroq, Markaz bunday ogohlantirishlarga
e’tibor bermadi. Aksincha, O‘zbekiston rahbariyati qishloq xo‘jalik ishlarida
eng zaharli kimyoviy vositalarni ishlatishni mustaqil ravishda cheklashga
uringanda Ittifoq rahbar doiralari ularni kengroq qo‘llashni qattiq turib talab
qildilar. Agar, 1967 yilda pestitsidlarning 27 turidan foydalanilgan bo‘lsa,
1989 yilga kelib, ularning soni 80 tadan ortdi.
Qishloq xo‘jaligida «kimyolashtirish - davr talabi» shiori ostida kimyo viy
dorilar dehkonchilik, ayniqsa, paxtachilikda haddan ziyod ko‘p ishlatilaverdi.
Mutaxassislarning hisob-kitoblariga qaraganda, 1990 yilgacha qishloq
xo‘jalik mahsulotlarini etishtirishda 1 g erga o‘rtacha 700-1000 kg mineral
o‘g‘itlar qo‘llanib kelingan bo‘lib, ularning faqat 35-40 foizi, fosfatlarning
esa 15-20 foizigina o‘simliklar tomonidan o‘zlashtirilgan, xolos. Qolgan
qismlari qiyin o‘zlashtiriluvchi shaklda o‘tgan yoki er ostki va ustki suvlariga
borib qo‘shilgan. Zovur suvlari tarkibida 25 foiz azot va 5-10 foiz miqdorda
fosforning uchraganligi buni tasdiqlaydi. Solinadigan zaharli dorilar
(insektitsid, gerbitsid, fungitsid va boshqalar) gektariga 50 kg ni tashkil
etgan, bu miqdor Ittifoq davridagi o‘rtacha ko‘rsatkichlardan 25-30 marta
ortiq edi. Agar 80-yillarda butun dunyoda har bir gektar erga 300 gramm
pestitsid ishlatilgan bo‘lsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 50 baravar

yuqoriligi ma’lum bo‘ldi. Bu zaharli dorilarning 4-5 foizi tuproqdan chiqib
ketadi, qolgan qismlari tuproqqa singib, o‘simliklar va tirik organizmlar
tomonidan o‘zlashtirilardi.
SHu davrda suv resurslari tarkibidagi pestitsid qoldiqlari miqdori Ittifoq
bo‘yicha 1,4 foizni tashkil qilgani holda, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2,7
foizga teng bo‘lib, aholining surunkali kasalliklarga duchor bo‘lishiga zamin
yaratardi.
Bevosita o‘simliklarni kimyoviy usulda himoyalash jarayonlarining
kuchayishi bilan bog‘liq ravishda respublikaning bioiqlim sharoiti keskin
o‘zgargan edi. Masalan, butifos kabi kuchli ta’sir qiluvchi moddalar tuproq,
suv va havoda uzoq saqlanib, ularning konsentratsiyasi juda katta ijtimoiy-
ekologik xavfni keltirib chiqardi. Bu moddalar qo‘llanilgan joylarda O‘rta
Osiyoning jazirama iqlim sharoiti orqali ularning ta’siri 3,5 km gacha
tarqalishi mutaxassislar tomonidan qayd etilgan.
O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1981 yilning 11
avgustidagi qarori bilan butifosni defoliant sifatida qo‘llash ta’qiqlandi.
Ammo, amalda g‘o‘zalarning defolyasiyasida butifosdan foydalanish
oldingidek holatda, hatto aholi punktlari yaqinida ham davom etdi. 80-
yillarda qishloq xo‘jaligida kimyoviy moddalarning qo‘llanilishi oqibatida
har yili 50 taga yaqin pestitsidlar tufayli o‘tkir zaharlanish holatlari ro‘yxatga
olib borilgan. 1990 yilga kelib bu ro‘yxatda qayd etilgan kasallar soni 673
nafarga etdi.
Noqulay ekologik vaziyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ta’siri, ayniqsa,
Orol va Orolbo‘yi muammolari misolida yaqqol namoyon bo‘ladi.
1961 yildan Orol dengizi suvi tarkibiga faol antropogen ta’sir qilish davri
boshlandi. Dengizga daryolar suvining kam tushishi, daryolarni tiklash
imkoniyatlarining yo‘qotilishi, 1960 - 1980 yillardagi tabiiy kamsuvlik suv
va tuz balansi mutanosibligining buzilishiga olib keldi. Hududdagi ekologik

fojianing salbiy oqibatlari ma’muriy-buyruqbozlik tizimining nuqsonlari
bilan uyg‘unlashgan holda quyidagi katta ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar
tug‘dirdi: dengiz sathining pasayishi va qurigan o‘zanidagi erlarning
sahrolarga aylanishi iqlimning o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. Jumladan, hudud
iqlimining kontinentalligi yanada keskinlashdi. YOz faslida issiqlik 2
darajaga ko‘tarilgan bo‘lsa, qishdagi harorat 2 darajaga pasaydi. CHunki
shimoldan va boshqa tomonlardan keladigan har xil oqimlarni to‘sib turish
uchun dengiz suvi endi ma’lum ma’noda yo‘qolgan edi. Natijada, sovuq
kunlar erta tushib, kuzdagi hosillar, xususan, paxta va boshqa ekinlar ayrim
hollarda pishmay qoladigan bo‘ldi. Buning natijasida qorakalpog‘istonlik va
xorazmlik dehqonlar kuzni bexavotir kuta olmaydigan bo‘lishdi.
O‘zbekiston Kompartiyasi Qorakalpog‘iston obkomi birinchi sekreta ri
Qallibek Kamolov va QQASSR Ministrlar Soveti raisi Erejep Aytmuratov
tomonidan KPSS Markaziy Komiteti Bosh sekretari L.I.Brejnev nomiga
yo‘llangan 1980 yil 17 noyabrdagi xatida Orol dengizi maydonining
qisqarishi natijasida qishloq xo‘jaligi, insonlarning salomatligi va mehnatga
layoqatliligi uchun noqulay tabiiy-iqlim sharoitlari va o‘zgarishlari yuzaga
kelishi ta’kidlab o‘tildi.
Hatto, ayrim sovet olimlari bu hududning ob-havosi kelajakda
CHelyabinskdagidek bo‘ladi, deb ta’kidlay boshlashdi. Lekin bu holat
Markazdagi rahbariyatni mutlaqo tashvishlantirmadi. Paxta etishtirish
muttasil oshib bordi. Oqibatda Orolbo‘yi hududida noqulay ob-havo sharoiti
tufayli qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini etishtirishda katta qiyinchiliklar yuz
bera boshladi.
Bahorgi kuchli yomg‘irlar dehqonchilikni amalga oshirishda katta
qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Ko‘pchilik ekinlarni, ayniqsa, paxtani
ekishda ikki marta urug‘ sepish holatlari kuzatiladigan bo‘ldi. Bu esa qishloq
xo‘jalik mahsulotlari narxi ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi.

O‘zbekiston Kompartiyasi Xorazm viloyati komiteti kotibi I.Sorokin
tomonidan 1981 yilning avgust oyida KPSS Markaziy Komitetining tashkiliy
va partiya ishlari bo‘limiga yuborilgan SO-336-P-sonli xatda 1981 yilning
21-23 iyulida Xorazm viloyati rayonlarida yuz bergan tabi iy ofatning
oqibatlari qayd etilgan edi. Unda viloyatda yuz bergan kuchli bo‘ronli sel
oqibatida xalq xo‘jaligiga sezilarli talafot etgani, bu ofat viloyatning Xiva,
Qo‘shko‘pir, YAngiariq va boshqa rayonlari bo‘ylab yuz berishi natijasida
viloyat bo‘yicha jami 30 ming gektar g‘o‘za maydonlariga, 5 ming gektarga
yaqin makkajo‘xori dalalariga, 4 ming gektardan ortiq sholi maydonlariga,
4,6 ming gektar sabzavot va poliz ekinlariga katta zarar etganligi yoziladi.
Mazkur xududlardagi barcha bog‘ va uzumzorlar tala fot ko‘rgan. Bu holatni
o‘sha davrda viloyatda birinchi kotib bo‘lib ishlagan M.Xudayberganov
shunday eslaydi: «1981 yildagi tabiat injiqliklari hammasidan oshib tushdi.
Mart oyidagi yomg‘ir, hatto, yillik me’yoridan ikki-uch marta ortiq bo‘ldi.
Uzluksiz sel, yomg‘ir oqibatida Urganch shahri suv bilan to‘ldi».
Suv resurslaridan foydalanish va erlarni o‘zlashtirishning ilmiy jihatdan
asoslanmaganligi, qishloq xo‘jaligining ekstensiv rivojlanishi kabi omillar
uyg‘unlashgan holda ekin maydonlarining sho‘rlanishiga olib keldi.
Ma’lumki, ekin maydonlarining past darajada sho‘rlanishi paxta
hosildorligini 10-15 foizga, o‘rtacha sho‘rlanish 30-40 foizga va kuchli
darajada sho‘rlanish 50-60 foizga kamaytiradi. Agar tuproq tarkibida 1 foiz
tuz bo‘lsa, hosildorlik 3 baravarga qisqaradi, agar tuz miqdori 2-3 foiz bo‘lsa,
umuman hosil bo‘lmaydi. Tuproqlarning sho‘rlanishi va o‘ta namlani shi, er
osti sizot suvlarining ko‘tarilishi va sho‘rlanish darajasining ortishi, tuproq va
suvlarning mineral o‘g‘itlar, og‘ir metallar va zaharli kimyoviy moddalar
bilan ifloslanishi sug‘oriladigan dehqonchilik mintaqalarida agroekologik
buzilishlarga olib keldi. Agar ilgarilari tuproq aeratsiya (havoli qatlam)
zonasidagi tuz to‘planishining yagona manbai sizot suvlari hisoblangan

bo‘lsa, keyingi paytda ularga sug‘orish suvlari bilan kelayotgan tuzlar va
boshqa ifloslantiruvchi unsurlar ham qo‘shildi.
Amudaryo suvining kuchli sho‘rlanishi, o‘z navbatida, tuproq tarkibidagi
mikroorganizmlarning kamayishiga sabab bo‘ldi. Erlarning meliorativ holati,
sho‘rlanish darajasining yuqoriligidan ko‘zlangan hosilni olish uchun
ekinlarni ekishdan oldin erlarni kamida 4-5 marta yuvish ishlarini olib borish
hamda 20 dan ortiq agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishga to‘g‘ri keldi. Bu
harakatlar esa mahsulot etishtirish tannarxiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.
Quyi Amudaryo hududidagi sho‘rlanish va cho‘llanish 500 ming gektar
ekin maydoni yo‘qotilishiga olib keldi. Hududning cho‘llashuvi mavjud
imkoniyatlarni minimumgacha kamaytirib, Qoraqalpog‘istonni arzon go‘sht
etishtirish sharoitidan mahrum etdi. Bevosita ko‘rilgan zarar 128 mln. rublni
tashkil kildi.
Orol dengizining 3 mln. gektardan ortiq qurigan o‘zani tuz ko‘tarilishining
o‘chog‘iga aylandi. 1992 yilda Stokgolm atrof-muhit institutining Boston
markazi Orol dengizi mintaqasida mavjud suv balansini modellashtirish va
suv resurslarini boshqarish strategiyasini baholash uchun tuzilgan
mikrokompyuter modeli natijalarida 2015 yilga borib Orol dengizidan bir
necha mayda sho‘r ko‘llar qolishi bashorat qilingan edi.
Orol dengizining qurishi oqibatida tuz changlarini 15 km balandlikka
ko‘taruvchi va 200 km kenglikda harakatlantiruvchi kuchli bo‘ronlar vujudga
kela boshladi. Havodagi tuz miqdori 5-12 foizga etdi. Bu holat qumlik
maydonining kengayishiga, to‘qayzorlar, turli o‘simliklar, qushlar va
hayvonlar turlarining yo‘qolishiga olib keldi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, XX asrning 50-yillaridan boshlab to 90-yillar
arafasigacha Orolbo‘yi mintaqasida to‘qayzorlar maydoni 700 ming
gektargacha kamaygan. Bular, o‘z navbatida, katta iqtisodiy qiyinchiliklarga
olib keldi. CHunki, Amudaryo (760 ming gektar) va Sirdaryo (720 ming

gektar)dagi boshqa joylardan kelib qolgan aholining 80 - 90 mingdan ortig‘i
ekologik falokat tufayli yana o‘z yurtlariga qaytib ketdi.
Oziq-ovqat masalasi keskinlashib, don, sabzavot, sut va go‘sht
mahsulotlari etishtirish imkoniyatlari kamayib ketdi. Ko‘pgina hayotiy
muhim manbalarga ziyon etkazildi, paxta maydonlari yildan-yilga
kengayishi, ilmiy asoslangan almashlab ekishlar tartibi buzilganligi,
dalalarning kimyoviy modda lar bilan zararlanganligi, tuproqning sho‘rlanishi
oshganligi, suv manbalarining imkoniyatlari tobora kamayib borganligi
qishloq xo‘jaligi va aholining turmushiga katta zarar etkazdi.
Qishloq xo‘jaligining turg‘un holatini, aholini oziq-ovqat mahsulotlari
bilan ta’minlashga qodir emasligini hisobga olgan Ittifoq rahbariyati oziq-
ovqat va donni chetdan sotib olish yo‘li bilan ehtiyojni to‘ldirishga urindi.
CHunonchi, 20 yil mobaynida Sovet Ittifoqida go‘sht, baliq, yog‘, shakar,
donni chetdan keltirish 10 baravardan ziyodroq oshdi. Lekin, shunga
qaramasdan, vaziyat sezilarli ravishda keskinlashib bordi.
Erlarning kuchli darajada sho‘rlanishi tarixiy-madaniy hayotga, uning
o‘zagi bo‘lgan madaniy yodgorliklarga tuzatib bo‘lmas darajada zarar
keltirdi. Sug‘oriladigan maydonlarning juda yaqinligidan sho‘rlanish
oqibatida To‘rtko‘l tumanidagi Qo‘yqirilgan qal’a yodgorligining
YUNESKO ro‘yxatidagi juda ajoyib va qadimiy observatoriyasi tiklab
bo‘lmas darajada zararlandi. Ellikqal’a tumanidagi 50 dan ortiq antik davr
yodgorliklaridan faqat 10 ga yaqini saqlanib qoldi. YUNESKO ro‘yxatidagi
yana bir yodgorlik -Xorazm davlatining qadimiy poytaxti Tuproqqal’a ham
katta xavf ostida qoldi. Bundan tashqari, Xiva shahridan 12 km uzoqlikda
o‘tadigan Toshhovuz kanalining ta’siri hamda er osti suvlarining 3-4 marta
ko‘tarilishi natijasida Xiva shahridagi ko‘plab tarixiy yodgorliklar va binolar
ham xavf ostida qolgan.

Orol fojiasi okibatida uy-joy va ma’muriy binolarga hamda yo‘llarga ham
katta talafot etdi. Tadqiqotlar ko‘rsatganidek, 1986 yilda Qoraqalpog‘iston
shahar va qishloqlaridagi 78 foiz turarjoylar deyarli foydalanishga yaroqsiz
holda edi. Asfaltlangan yo‘llar er osti suvlari tufayli buzildi. Atmosferaga
ko‘tarilayotgan tuz, hatto yuqori voltli elektr uzatkich liniyalariga ham
o‘rnashib, ularning konstruksiya va izolyasiyasi buzilishiga sabab bo‘ldi.
Hududda vujudga kelgan vaziyat bu erda istiqomat qiluvchi aholi
salomatligiga katta xavf soldi. O‘sha davrni Xorazm viloyatida birinchi kotib
bo‘lib ishlagan M.Xudayberganov shunday eslaydi: «...Orol quriyotgani bois
dengiz tubidan ko‘tarilgan sho‘rning barcha dalalarga, obi hayot manbalariga
yog‘ila boshlagani sabab 80-yillar arafasida tabiiy havzalardagi suvning
tarkibini o‘zgartirib yubordi. Suvlar yaroqsiz holatga keldi. YAroqsiz suv
iste’mol qilinishi oqibatida viloyatda turli xastaliklar ko‘paya boshlagan,
sariq kasalligi odamlarni qo‘rqitib qo‘ygandi».
1970-1990 yillar davomida Quyi Amudaryoda o‘lim darajasi Sovet Ittifoqi
ko‘rsatkichidan 2-3 baravar oshdi. 1986 yilda bolalar o‘limi har ming kishiga
71,5 nafar kishini tashkil qildi (ayrim tumanlarda 90-113 kishi). Xorazm
viloyatida esa tibbiy ko‘rikdan o‘tgan 1 mln. aholidan faqat 28,4 foizi
sog‘lom bo‘lib chiqdi, ularning 34 foizi turli surunkali kasalliklarga yo‘liqqan
va 37,4 foiziga davolanish kursidan o‘tish taklif etilgan. 1980 - 1986 yillar
orasida buyrakka tosh yig‘ilish kasalligiga chalinganlar soni 10 baravar,
surunkali oshqozon-ichak kasalligi 3 baravar, artroz-artrit bilan
kasallanganlar soni 3,7 baravar ko‘paydi. YUqumli kasalliklar bilan, ayniqsa,
sil bilan og‘riganlar 80-yillar davomida 2 martaga oshdi.
Keskin ekologik vaziyat vujudga kelishi natijasida markaziy xukumat va
respublika hukumati ma’lum ma’noda Qoraqalpog‘iston ASSR va Xorazm
viloyati aholisi sog‘ligini yaxshilashning shoshilinch choralarini amalga
oshirishga majbur bo‘ldi hamda Orolbo‘yi mintaqasi sog‘liqni saqlash

muassasalarining moddiy-texnikaviy ta’minoti va kadrlar bilan ta’minlanish
darajasi o‘rganib chiqildi.
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari, birinchi navbatda, oziq-ovqat mahsulotlari
etishtirish hajmini orttirish, qishloqda bandlikni mustahkamlab, aholi
daromadlarini ko‘paytirish, uy-joy muammosi va boshqa ijtimoiy masalalarni
hal etishi mumkin edi. Aynan mana shularni chuqur anglagan holda,
O‘zbekiston rahbariyati 80-yillar oxiriga kelib bir qator ijtimoiy masalalarni
echish yo‘lida sezilarli sa’y-harakatlarni boshlab yubordi.

Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.

Sovet O‘zbekistonidagi ekologik muammolarning o‘sib borishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish