SSSR parchalanishining xalqaro oqibatlari va MDHning paydo bo‘lishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	283.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

SSSR parchalanishining xalqaro oqibatlari va MDHning paydo bo‘lishi

Купить

Mavzu: SSSR parchalanishining xalqaro oqibatlari va MDHning paydo
bo ’lishi
Reja:
1. SSSRning parchalanishi arafasidagi ziddiyatlarning kuchayishi
2. Yangi Ittifoq shartnomasi
3. Avgust voqe alari
4. MDHning tashkil topishi
5. SSSR p archalanishing xalqaro oqibatlari
SSSR parchalanishining asosiy sababi chuqur va hal qilib bo'lmaydigan
milliy muammolar edi. 1980 -yillarning o'rtalariga kelib. SSSR milliy -davlat
tuzilishi inqirozi keskin namoyon bo'ldi. Markaziy partiya -davlat apparatining
zaiflashishi, ularning kelaja kdagi mavqeidan qo'rqish mahalliy partiya -davlat
elitasini milliy ziyolilar bilan ittifoq tuzishga majbur qildi, ular ittifoq va avtonom
respublikalar aholisining ijtimoiy ongida hukmronlik qilish uchun kurashni
boshladilar. SSSRning butun tuzilmasini po rtlatib yuborishga qodir bo'lgan
kelajakdagi birlashish konturlari qayta qurishning dastlabki bosqichidayoq aniq
konturlarni oldi.
1986 yil etnik to'qnashuvlar yili bo'ldi. Mart -aprel oylarida Yakutskda
yakutlik talabalar va rus yoshlari o‘rtasida to‘qnash uvlar sodir bo‘ldi.
17 -19 dekabr kunlari Olmaotada Kunaev oʻrniga Kolbin Qozogʻiston
Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi lavozimiga tayinlandi, degan
bahona bilan minglab qozoq yoshlari tartibsizliklar uyushtirdilar. Ikki rus jangchisi
halok bo'ldi. Mingdan ortiq odam tibbiy muassasalarga yordam so'rab murojaat
qildi. Qo'shinlar birinchi marta tartibni tiklash uchun ishlatil di.
Qayta qurishdan oldingi davrda internatsionalizm aslida sovetlashtirish va
ruslashtirishni anglatardi. Yangi sharoitda bu milliy harakatlarni rag'batlantirishni
anglatardi, bu markazning roli belgilab qo'yilgan bo'lib, u milliy hokimiyat
maqomiga da'vo qilgan, ammo respublikalarda Rossiya hokimiyati bilan
bog'langan edi . Markaz ruslarning kuchi bo'lmagani va ularning manfaatlarini
himoya qilmagani uchun mahalliy titulli xalqlarning millatc hiligiga ko'z yumdi.
Millatlar usti g'oyasiz qolgan millatlararo markaz xolisona yagona davlatga qarshi
ishladi.
«Xalqlarning ajralmas huquqlari» uchun kurash muqarrar ravishda
birlashgan SSSRga qarshi kurashga aylandi. Milliy istiqlol uchun kurash
shaklla ridan biri sovet tarixini tanqid qilish edi. 1987 yil avgust oyida Sovet -
Germaniya hujum qilmaslik to'g'risidagi shartnoma imzolanganining bir yilligi
munosabati bilan Boltiqbo'yi davlatlarida maxfiy protokollarni nashr etish va
Stalin davridagi ommaviy de portatsiyalar haqidagi haqiqatni tiklash talablari bilan
namoyishlar bo'lib o'tdi.
Ozarbayjonning Tog‘li Qorabog‘ avtonom viloyatida sodir bo‘lgan voqealar
davlat qudrati, uning murakkab millatlararo muammolarni yangi sharoitda hal etish
qobiliyatining biri nchi sinovi bo‘ldi. 1988 -yil oktabr oyida Tog‘li Qorabog‘da
yashovchi armanlar Armaniston bilan birlashishni talab qildi. O'sha yilning fevral
oyida Qorabog'ni Ozarbayjondan ajratish shiori ostida talabalar ish tashlashlari
bo'lib o'tdi. Va 20 fevralda vil oyat kengashining sessiyasi Ozarbayjon SSR Oliy

Kengashiga mintaqani Ozarbayjondan Armaniston tarkibiga o'tkazish talabi bilan
murojaat qildi. Shu bilan birga, sessiya SSSR Oliy Sovetidan ushbu qarorni
qo'llab -quvvatlashni so'radi. Stepanakert va Yerevanda millatchilarning mitinglari
bo‘lib o‘tdi. Armanistonda yashovchi ozarbayjonlarning aksariyati qochishga
majbur bo'ldi.
27 -29 fevral kunlari Armanistondan minglab ozarbayjonlar qochgan
Sumgaitda tartibsizliklar va pogromlar boʻlib, rasmiy maʼlumotlarga koʻr a, 32
kishi halok boʻlgan va j ami 197 kishi jarohatlangan. 24 martda KPSS Markaziy
Komiteti va SSSR Vazirlar Soveti “1988 -1995 yillarda Ozarbayjon SSR Togʻli
Qorabogʻ avtonom viloyatini ijtimoiy -iqtisodiy rivojlantirishni jadallashtirish
chora -tadbirlari toʻ gʻrisida” qaror qabul qildi. Viloyat ehtiyojlari uchun 400
million rubl ajratildi. Bu o'zboshimchalik bilan belgilangan ma'muriy chegaralar
bilan bog'liq bo'lgan birinchi ziddiyat edi. O'shanda ham ma'muriy chegaralarni
davlat chegaralariga aylantirishning kelajakdagi tendentsiyasi belgilandi.
Unitarizmga qarshi kurash gan respublikalar amalda kelajakdagi hududiy
mojarolarga asos soldi. Markaziy hukumat endi hududiy qayta tashkil etish
masalasini hal qila olmadi va xohlamadi. Mavjud ma'muriy -hududiy bo' linish
natijasida qo'shimcha hududlarni qo'lga kiritgan respublikalar mavjud chegaralarni
mustahkamlashga intildi.
Markaziy hukumat respublikalar bilan noz -karashma qila boshladi, ittifoq
vazirliklari va idoralariga tanqid bilan hujum qila boshladi, federa tsiya sub'ektlari
fikrini inobatga olmagani uchun ularni qoraladi. Aslida bo‘lginchilarni
tinchlantirish yo‘li tanlandi. Federativ hukumat qancha ko‘p yon bersa, o‘z -o‘zini
tanqid qilish bilan shug‘ullansa, respublikalar shunchalik talabchan va qat’iyatli
bo‘lib borardi.
28 iyunda boʻlib oʻtgan partiya konferensiyasida “ittifoq respublikalari
huquqlarini tub iqtisodiy islohotga muvofiqlashtirish”, “ittifoq va respublikalarning
oʻzaro hamkorligini tartibga soluvchi koʻplab meʼyoriy hujjatlarga baho berish”
“ittifoq, avtonom respublikalar, boshqa milliy tuzilmalarning pozitsiyasi, huquq va
majburiyatlarini aniqlashtirish” va zifasi qoʻyildi.
Milliy muammolarning keskinlashishini SSSR taraqqiyotidagi kamchiliklar
bilan bog‘lab, hokimiyat aholining ko‘pchiligiga t ayangan holda
markazlashtiruvchi tamoyillarni mustahkamlash yo‘lidan emas, balki respublikalar
huquqlarini kengaytirish yo‘lidan bordi. Tanlangan yo‘l markazsizlashtirishni
rag‘batlantirish, bir qator boshqaruv funktsiyalarini respublikalarga o‘tkazish,
o‘zini -o‘zi ta’minlash tamoyillariga o‘tish, to‘g‘ridan -to‘g‘ri iqtisodiy aloqalarni
o‘rnatish edi. Titulli xalqlar tillari ga davlat maqomi ni berish g‘oyasi qo‘llab -
quvvatlandi.
18 -may kuni Bokuda ozarbayjonlarning Armanistondan chiqarib
yuborilishiga qarshi norozilik namoyishi bo‘lib o‘tdi. 22 may kuni Stepanakertda
ish tashlash boshlandi, bu mish -mishlarga ko'ra, Y. Ligachev Bo kuda bo'lganida,
Tog'li Qorabog' masalasi hal bo'lgan va endi muhokama qilinmaydi, degan gapi
uchun boshlangandi . Iyun oyida deyarli bir vaqtning o'zida Armaniston Oliy
Kengashi Tog ’li Qorabog ’ Avtonom viloyati ( TQAV )ning Armaniston SSR
tarkibiga kirishiga rozi bo'ldi va Ozarbayjon Oliy Soveti avtonom viloyatni

Oz arbayjon tarkibida qoldirishga qaror qildi. TQAV viloyat kengashining sessiyasi
Armaniston Oliy Kengashining qarorini ko'rib chiqish iltimosi bilan SSSR Oliy
Kengashiga yana bir bor murojaat qildi. 12 iyul kuni Tog‘li Qorabog‘ mintaqaviy
kengashi Ozarbayjo n SSR tarkibidan chiqish to‘g‘risida qaror qabul qildi. 1988 yil
18 iyuldagi majlisda SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Armaniston SSR va
Ozarbayjon SSR Oliy Kengashlarining qarorlarini ko'rib chiqib, TQAV ni
Armanistonga o'tkazish mumkin emas degan xulosaga kel di. Mixail Gorbachev
antidemokratik kuchlarni hokimiyatga, jumladan SSSR Oliy Kengashi
Prezidiumiga bosim uyushtirishda aybladi. 18 -21 sentabr kunlari Tog‘li
Qorabog‘da armanlar va ozarbayjonlar o‘rtasida qurolli to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tdi.
Stepanakert v a Agdam viloyatida favqulotda holat joriy etildi.
Ittifoqchi hokimiyatlar "qayta qurishni qo'llab -quvvatlashda respublikalar
jamoatchiligining umumiy qatlamlariga" tayanishga qaror qildilar. Darhaqiqat, ular
xalq frontlari deb ataladigan narsalarni yaratishnin g homiylari sifatida harakat
qilishdi. Bu, ayniqsa, 1988 yilning yozida milliy harakat uyushgan shakllarga ega
bo'la boshlagan Boltiqbo'yi davlatlarida yaqqol namoyon bo'ldi. Tallin va Rigada
Estoniya va Latviya xalq frontlari, Litvada “Sajudis” tashkiloti ning taʼsis
qurultoylari boʻlib oʻtdi, Belarus Xalq fronti tashkiliy qoʻmitasi tuzildi.
Oktyabr oyida "SSSR Konstitutsiyasiga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish
to'g'risida" gi va "SSSR xalq deputatlari saylovlari to'g'risida" gi qonun loyihalari
e'lon qilindi, ular frontlar tomonidan suverenitet uchun kurashni kuchaytirish
uchun foydalanildi. 1 -dekabrda ittifoq va respublikalar vakolatlarini chegaralash
bo‘yicha takliflar tayyorlash bo‘yicha ishchi guruh tuzilgani e’lon qilindi. Shu
tariqa tashkillashtirilgan yemirilish mexa nizmi ishga tushirildi.
Shu bilan birga, Zaqafqaziyadagi vaziyat keskinlashdi. Bokuda ko‘p kunlik
miting boshlandi, u tez orada butun respublikani qamrab oldi. Vaziyat shu qadar
murakkablashdiki, SSSR Oliy Soveti Prezidiumi Ozarbayjon SSR va Armaniston
SSR da tartibni tiklash bo'yicha shoshilinch chora -tadbirlar to'g'risida farmon
chiqarishga majbur bo'ldi. 24 -noyabr kuni Boku, Naxichevan va Kirovobodda
favqulodda holat joriy qilingan, 5 -dekabrga o‘tar kechasi qo‘shinlar Bokudagi
Lenin maydonini namoyishchil ardan tozalagan. Shaharda tartibsizliklar boshlandi.
1989 yil 12 yanvarda SSSR Oliy Soveti Prezidiumi Tog‘li Qorabog‘da bevosita
ittifoq organlariga bo‘ysunuvchi alohida boshqaruv shaklini joriy qildi.
Aprel oyida Tbilisida “Gruziya uchun mustaqillik” shior i ostida ko‘p kunlik
ruxsat etilmagan miting boshlandi. Shu munosabat bilan Gruziya rasmiylarining
iltimosiga binoan, Markaziy Qo'mita qarori bilan Tbilisiga qo'shinlar yuborildi. Bu
voqealar Gruziyada millatchilik harakatining rivojlanishiga kuchli turtki berdi.
1989 yil 17 mayda Litva va Estoniya Oliy Kengashlari 1939 yilgi Sovet -
Germaniya paktini qoraladilar va imzolangan paytdan boshlab uning
noqonuniyligini tan olishni talab qildilar. Biroz vaqt o'tgach, Latviya Oliy
Kengashi ham bu talabga qo'shildi.
25 may - 9 iyun kunlari Moskvada bo'lib o'tgan SSSR xalq deputatlarining
1-s'ezdida 1939 yildagi Sovet -Germaniya shartnomasiga siyosiy -huquqiy baho
berish komissiyasini tuzish to'g'risida qaror qabul qilindi. Boltiqbo'yi respublikalari
uchun Kongressning bu nday qarori ushbu mamlakatlarning SSSRga kirishining

noqonuniyligini, ya'ni Sovet Ittifoqi tomonidan amalda bosib olinishini tan olish
uchun shart -sharoitlarni tayyorlashni anglatadi.
Oʻzbekistonda (Fargʻonada), Qozogʻistonda (Yangi Oʻzen) may -iyun
oylarid a qotillik va qirgʻinlar bilan kechgan millatchilikning avj olishi kuzatildi.
29 -mayda Armaniston SSR Oliy Kengashi 1918 -yil 28 -mayni Armaniston
davlatchiligi tiklangan kun deb tan olish to‘g‘risidagi farmon qabul qildi.
Avgust oyida Latviyada Latviya suver eniteti e’lon qilingan qonun e’lon
qilindi.
17 sentabrda Markaziy Komitetning milliy masala boʻyicha Plenumi
chaqirildi. Plenumda ittifoq respublikalarining huquqlarini sezilarli darajada
kengaytirish, ittifoq respublikalari va markazning vakolatlarini che garalash,
avtonom tuzilmalarga yangi maqom berish taklif etildi. Plenumdan so'ng SSSR
Oliy Kengashi Prezidiumi SSSRning xalqaro munosabatlar sohasidagi
qonunchiligini takomillashtirish bo'yicha birinchi navbatdagi chora -tadbirlar
to'g'risida qaror qabul qi ldi. SSSR Oliy Soveti Boltiqboʻyi respublikalari,
Belorussiya va Sverdlovsk viloyatiga keng iqtisodiy huquqlar berdi. Siyosiy byuro
yangi Ittifoq shartnomasi taklifini yana eshitdi.
1989 yil oxiri hech qanday o'zgarish keltirmadi. Plenumdan keyingi
separati zm so‘nmadi, aksincha kuchaydi. 23 sentyabrda Ozarbayjon SSR Oliy
Kengashi tomonidan suverenitet toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi. Litva Oliy
Kengashi 1940 yilda respublikaning SSSR tarkibiga qo'shilishini noqonuniy deb
tan oldi. Noyabr oyida Gruziya Oliy Kengashi konstitutsiyaga ittifoq qonunlariga
veto qo'yish huquqiga oid tuzatishni qabul qildi. 1990 -yillarning boshi
Zaqafqaziyadagi vaziyatning yangi keskinlashuviga olib keldi. 13 yanvar kuni
Bokuda arman pogromlari sodir bo'ldi. Armanistonda Qorabogʻ q oʻmitasi
safarbarlik eʼlon qildi. SSSR Oliy Soveti bu hududlarda favqulodda holat joriy
qildi. 19 yanvarda Naxichevan ASSR oʻz mustaqilligini eʼlon qildi. Bokuda
vaziyatning keskinlashuvi munosabati bilan favqulodda holat joriy etildi. 19
yanva rdan 20 yanvarga o'tar kechasi Bokuga qo'shinlar kiritildi, Xalq fronti
jangarilari o't ochdi. Qo'shinlar javob berishga majbur bo'lishdi. Natijada tartibni
tiklash jarayonida o‘nlab tinch aholi halok bo‘ldi. Xuddi Tbilisidagi mitingning
tarqatilishida bo' lgani kabi, qo'shinlarning kirib kelishi Ozarbayjonda
separatizmning kuchayishi uchun bahona bo'ldi. 22 yanvarda Ozarbayjon SSR Oliy
Soveti SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining Bokuda favqulodda holat joriy etish
toʻgʻrisidagi farmonini respublikaga bosqinchi lik harakati sifatida eʼlon qildi.
Mart oyida L itva, Latviya va Estoniyada mustaqillik tarafdorlari respublika
parlamentlariga saylovlarda g‘alaba qozonishdi. Litva parlamenti tomonidan qabul
qilingan birinchi hujjatlar "Litva mustaqil davlatini tiklash to'g'risida" gi akt, SSSR
Konstitutsiyasini va Li tva SSR Konstitutsiyasini respublika hududida bekor qilish,
vaqtinchalik qonun hujjatlarini , 1938 yil Konstitutsiyasi asosida Litva
Respublikasining asosiy qonuni ni tasdiqlash edi.
16 mart kuni Gruziya Oliy Kengashi 1921 yilgi shartnomani va 1922 yilgi
Ittifo q shartnomasini birinchi bo'lib denonsatsiya ((frans. dénoncer — eʼlon qilish,
uzish), denonsatsiya qilish — xalqaro huqukda ikki tomonlama xalqaro shartnoma
amal qilishini toʻxtat ishning yoki koʻp tomonlama xalqaro shartnomadan

chiqishning eng keng tarqalgan usuli. Odatda, shartnomaning oʻzida nazarda
tutilgan tartib va muddatlarda amalga oshiriladi. D.ga oid umumiy qoidalar
Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi 1969 -yil Vena k onvensiyasida bayon
qilingan .) qilgan respublika suverenitetini himoya qilish kafolatlari to'g'risida
farmon qabul qildi.
Mart oyida boʻlib oʻtgan SSSR xalq deputatlari qurultoyi Litva Oliy
Kengashining uning mustaqilligini eʼlon qilish toʻgʻ risidagi qarorlarini
respublikaning SSSR tarkibidan chiqishining qonuniy tartibi oʻrnatilgunga qadar
oʻz kuchini yoʻqotdi.
30 mart kuni Estoniya Oliy Kengashi "Estoniyaning davlat maqomi
to'g'risida" gi qonunni qabul qildi, unda SSSR davlat hokimiyatining qonuniyligini
inkor etdi va Estoniya mustaqilligini tiklash yo'lini e'lon qildi. 1990 yil ma y oyida
Latviya Oliy Kengashi Latviya Respublikasining mustaqilligini tiklash to'g'risida
deklaratsiya qabul qildi.
Shu munosabat bilan ittifoq, Rossiya va respublikalar muammosini ko'rib
chiqish kerak edi . Mamlakatning butun keyingi rivojlanishiga ta'sir ko'rs atgan
asosiy voqea 1990 yil 16 mayda ochilgan Rossiya xalq deputatlarining 1 -s'ezdi
bo'lib, uning kun tartibiga Rossiya suvereniteti, Ittifoq shartnomasi va xalq
hokimiyati masalalari kiritilgan. 29 mayda B. Yeltsin RSFSR Oliy Kengashining
raisi etib sayla ndi va 30 mayda boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida u allaqachon
Rossiya suvereniteti toʻgʻrisidagi deklaratsiya qabul qilingandan soʻng u koʻp
jihatdan mustaqil boʻlishini va uning qonunlari Ittifoq qonunlaridan yuqori bo'lar
edi. B.Yeltsin hech qanday shart larsiz yangi Ittifoq shartnomasini tuzish yuzasidan
respublikalar bilan muzokara boshlashni taklif qildi.
1990 yil 12 iyunda Rossiyaning davlat suvereniteti to'g'risidagi deklaratsiya
qabul qilindi. Shu kuni Federatsiya Kengashi barcha respublikalar vakilla ridan
Ittifoq shartnomasini tayyorlash bo'yicha ishchi guruh tuzishga qaror qildi.
Kengash federatsiya, konfederatsiya va jamoa elementlarini birlashtirgan suveren
davlatlar ittifoqini yaratishni taklif qildi.
Rossiyadan keyin bir necha oy ichida O‘zbekist on, Moldova, Ukraina,
Belarus, Turkmaniston, Armaniston, Tojikiston va Qozog‘iston suverenitet
deklaratsiyasini qabul qildi.
SSSR tarkibidagi suverenitet masalasi kun tartibi ga ko ’tarildi . Ammo milliy
harakatlarning rivojlanish mantig‘i tubdan yechim – to‘liq mustaqillikka u ndadi.
Milliy harakatlar oʻz qurultoylarida mustaqillik yoʻli boʻyicha qarorlar qabul
qildilar. Shunday qilib, Ukrainada 27 -28 oktyabr kunlari bo'lib o'tgan 2 -Rux
Kongressi qayta qurishni qo'llab -quvvatlashdan voz kechishini e'lon qildi va
Ukrainaning davl at mustaqilligiga erishish yo'lini belgiladi.
Rossiyaning suverenlashuvi ittifoq markazini chetlab o'tib, respublikalar
o'rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning boshlanishi ga yo ’l ochdi . 28 iyul
kuni Yurmalada Rossiya delegatsiyasi bilan uchrashuvda Boltiqboʻyi d avlatlari
rahbarlari yangi Ittifoq shartnomasini tuzish boʻyicha muzokaralarda ishtirok
etishdan bosh tortganliklarini eʼlon qilishdi, biroq Rossiya bilan ikki tomonlama
shartnoma boʻyicha muzokaralar olib borishga tayyor edilar. Ular 1 avgust kuni
Boltiqb o‘yi davlatlari kengashining yangi Ittifoq shartnomasini ishlab chiqishda

ishtirok etishni mumkin emasligi haqidagi bayonotini qabul qilib, o‘z
pozitsiyalarini tasdiqladilar. B.Yeltsin hatto Boltiqbo‘yi davlatlari va Rossiyaning
markazga qarshi birlashgan fronti haqida gapirdi.
1 sentyabrda RSFSR va Gruziya oʻrtasida har tomonlama hamkorlik
toʻgʻrisida shartnoma imzolandi. 22 sentabrda RSFSR va SSR Moldova oʻrtasida
millatlararo munosabatlar tamoyillari toʻgʻrisida shartnoma imzolandi.
SSSR tarkibidagi respub likalarning mustaqilligini e'lon qilish
avtonomiyalarni o'z maqomini oshirish bo'yicha bir tomonlama qaror qabul
qilishga undadi. Kelajakdagi Ittifoqda o'zlarini teng huquqli sub'ektlar deb
hisoblagan holda, ular yangi davlatlarda millatchilik kuchayib bor ayotganini ko'rib,
assimilyatsiya qilishni umuman xohlamadilar. Rossiyadan tashqari suveren
respublikalar o'z davlatchiligini milliy -hududiy tamoyilni amalga oshirish asosida
qurishga umuman shoshilmadilar. Bir qator yangi mustaqil davlatlarda o'zini o'zi
e'lon qilgan respublikalar paydo bo'ldi. Shunday qilib, Moldovada Gagauz
Respublikasi, Gruziyada esa Abxaziya va Janubiy Osetiya tomonidan suverenitet
deklaratsiyasi qabul qilindi.
Avgust oyida RSFSR va SSSR Oliy Kengashlari ishchi guruhlari oʻrtasida
Ittif oq shartnomasini tayyorlash boʻyicha maslahatlashuvlar, shuningdek, 12 ittifoq
respublikasi vakillari bilan maslahat uchrashuvlari boʻlib oʻtdi. 30 -31 avgust
kunlari Federatsiya Kengashi va Prezident Kengashining qo‘shma majlisi bo‘lib
o‘tdi, unda ushbu ma slahatlashuvlar natijalari muhokama qilindi. SSSR Prezidenti
ishtirokida respublikalarning toʻlaqonli delegatsiyalaridan iborat boʻlgan yangi
ittifoq shartnomasini ishlab chiqish boʻyicha tayyorlov qoʻmitasini tuzish
toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.
Muhokam a shartnomaning ikkita kontseptsiyasi atrofida bo'ldi.
Birinchisining tarafdorlari ittifoq tuzilmalari tugatilayotgani va respublikalar o'zaro
gorizontal aloqalar o'rnatayotganligi va shu asosda Ittifoqni tashkil
etayotganligidan kelib chiqdi. Ikkinchi kon tseptsiya tarafdorlari mavjud ittifoqchi
boshqaruv vertikalini saqlab qolish zaruratidan kelib chiqdilar, lekin uni isloh
qilish sharti bilan.
Haqiqiy siyosiy sharoitlar va jamoatchilik fikri birinchilar tomonida edi.
Jamoatchilik ongida kasaba uyushma tuzi lmalariga nisbatan salbiy munosabat
allaqachon shakllangan. Ikki tomonlama muzokaralar jarayoni, Ittifoq markazining
oyog'i uzish allaqachon boshlangan. Bu jarayon bozor munosabatlariga o'tish bilan
rag'batlantirildi. Mulkning bo'lajak qayta t aqsimlanishini kutib, ma'lum bir hudud
ustidan hokimiyat (va, demak, u yerda joylashgan mulkni tasarruf etish) xalqaro
birlik tamoyillariga qaraganda ancha jozibali bo'lib qoldi.
17 -19 avgustda yangi ittifoq shartnomasi loyihasi muhokama uchun SSSR
va respub likalar Oliy Sovetlariga yuborildi. 1990 yil dekabr oyida SSSR xalq
deputatlarining IV qurultoyi Ittifoq shartnomasi loyihasini muhokama qildi va
qaror qabul qildi, unda u Ittifoq shartnomasini mamlakatdagi vaziyatni
barqarorlashtirishning eng muhim omili deb atadi va bu boradagi ishlarni yanada
davom ettirishni maqsadga muvofiq deb topdi. Shartnomani tayyorlash va tuzish
respublikalarning oliy mansabdor shaxslari orasidan Tayyorlov qo'mitasi
tomonidan amalga oshirilishi kerak edi . SSSR Oliy Kengashi va SSSR

Pr ezidentiga shartnoma tuzilgunga qadar Ittifoqdagi barcha hokimiyat
organlarining normal faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash chora -tadbirlarini belgilash
topshirildi. 24 dekabr kuni Kongress SSSRni saqlab qolish masalasi bo'yicha
referendum o'tkazish to'g'ris ida qaror qabul qildi. Darhaqiqat, aholi o'z davlati
yaxlitligini saqlashning maqsadga muvofiqligini muhokama qilishga taklif qilindi!
1991 yil 16 yanvarda SSSR Oliy Kengashi SSSRni saqlab qolish masalasi bo'yicha
referendum o'tkazish to'g'risida qaror qab ul qildi. 17 mart kuni referendumga
qoʻyilgan savol quyidagicha shakllantirildi: “Siz Sovet Sotsialistik Respublikalari
ittifoqini har qanday millatga mansub shaxsning huquq va erkinliklari to‘liq
kafolatlanadi gan teng huquqli suveren respublikalarning yangilangan fe deratsiyasi
sifatida saqlab qolish zarur deb hisoblaysizmi? ”. Ovoz berishda qatnashganlardan
148,6 million kishi. (saylov huquqiga ega bo'lganlarning 80 foizi) 113,5 million
kishi Ittifoqni saqlab qolish uchun rozilik ovozini bergan edi .
Referend um natijalaridan mamlakat rahbariyati tomonidan chiqarilgan
xulosa hududiy yaxlitlikni himoya qilishda xalqni qo'llab -quvvatlashga to'g'ridan -
to'g'ri murojaat qilishni anglatma di. Aksincha, ular Ittifoq shartnomasini imkon
qadar tezroq imzolash zarurligi haqida yanada kuchliroq gapira boshladilar.
Novo -Ogar yova jarayoni. 23 aprel kuni SSSR Prezidentining Novo -
Ogaryovodagi qarorgohida to‘qqizta respublika rahbarlari va M. Gorbachyov
o‘rtasida uchrashuv bo‘lib o‘tdi, unda jurnalistlar tomonidan 9 + 1" bayonoti deb
atalgan “Qo‘shma bay onot” qabul qilindi. Unda aytilishicha, inqirozdan chiqish
uchun birinchi navbatda referendum natijalarini hisobga olgan holda yangi Ittifoq
shartnomasini tuzish kerak. To‘g‘ri, referendum natijalari yaxlit davlatni saqlab
qolish emas, bal ki respublikalar suverenitetini mustahkamlash sifatida talqin
qilindi. Respublikalar markazga diqqat bilan qaradi, uning vaziyatni nazorat qilish
qobiliyatiga baho berdi. Kichkina ikkilanishdan darhol to'liq mustaqillikka erishish
uchun foydalanildi. Deyar li barcha respublikalarni allaqachon xalq tomonidan
saylangan va KPSS Markaziy Komitetidan mustaqil prezidentlar boshqarar edi,
haqiqatda esa partiya mamlakatda chinakam millatlararo tuzilma edi. 22 mayda
Ittifoq shartnomasi loyihasida qarama -qarshiliklarn i ko'rib, SSSR Oliy Soveti
shartnoma matnini 1991 yil 17 martdagi referendum natijalariga
muvofiqlashtirishni talab qildi.
24 may kuni Novo -Ogaryovoda Tayyorlov qo'mitasining birinchi yig'ilishi
bo'lib o'tdi. Uchrashuvda barcha respublikalar rahbarlari isht irok etdi. 17 iyunda
Tayyorlov qo'mitasi Ittifoq shartnomasi matnini ishlab chiqishni yakunladi va uni
respublikalar Oliy Sovetlari va Ittifoq parlamentiga yubordi. Loyiha bosma
nashrlarda chop etildi. Kelishilgan loyihada Ittifoqni tashkil etuvchi davlatl ar,
xuddi Ittifoq xalqaro huquqning subyekti bo‘lganidek, xalqaro hamjamiyatning
to‘la huquqli a’zolari bo‘lishini nazarda tutgan. Davlatlar bevosita yoki boshqa
davlatning bir qismi sifatida Ittifoqning a'zosi bo'lishi mumkin edi . Ikkinchi holda,
ular o'rtasi dagi munosabatlar shartnomalar, ular bir qismi bo'lgan davlat
Konstitutsiyasi va Ittifoq Konstitutsiyasi bilan tartibga solinad ardi .
RSFSR uchun maxsus formula qo'llanildi: Rossiya va respublikalar
o'rtasidagi munosabatlar federal shartnoma va SSSR Konstitutsi yasi bilan tartibga
solinadi. Rossiya konstitutsiyasi degan tushuncha umuman tilga olinmagan. Bu

avtonomiyaning yutug'i edi. Shartnoma ishtirokchilari bir -birining chegaralarini
tan oldilar, bu esa ular xalqaro huquq sub'ektiga aylangan sharoitda ularning
davlatlararo sifatida x alqaro huquqiy mustahkamlanishiga olib keldi. Ittifoqdan
ajralib chiqish erkinligi hisobga olinsa, bu Ittifoq shartnomasi respublikalarning
milliy davlatchiligini shakllantirish uchun qulay shart -sharoitlarni ta'minlaganligini
anglatardi. Shartnoma respubl ikalarning yerga, yer osti boyliklariga va suvga
egalik qilishini ta'minladi. Respublikalar o'z vakolatlari doirasida federal
qonunlarning amal qilishini to'xtatib turishlari, davlat tillarini mustaqil ravishda
belgilashlari mumkin edi. Rus tili xalqaro mu loqot tili deb e'lon qilindi.
Shunday qilib, Sovet Ittifoqi yagona davlat sifatida amalda mavjud bo'lishni
to'xtatdi. Ushbu loyiha nashr etishga qaror qilindi. Imzolash 20 avgustga
belgilangan edi. Yagona davlat parchalanishining birinchi bosqichida respubl ikalar
mustaqillik uchun kurashda katta muvaffaqiyatlarga erishdilar. Amalda yangi
Ittifoq shartnomasini imzolashda avtonomiyalar va respublikalarning barcha
istaklari inobatga olindi, shuning uchun ular haqiqatda to'laqonli davlatlarga
aylandilar va istal gan vaqtda Ittifoqdan chiqib, butunlay mustaqil bo'lishlari
mumkin edi. Bu tizim millatlararo muammolarning keskinlashuvidan so'ng qulab
tushdi, bu haqiqatan ham davlatning qulashi uchun katalizator edi.
1991 yil avgust v a Bel ovej kelishuvi. 19 avgust kuni ertalab, yangi ittifoq
shartnomasi imzolanishidan bir kun oldin, TASS kanallari orqali Gorbachev
sog'lig'i sababli SSSR Prezidenti sifatida o'z vazifalarini bajara olmagani, uning
vakolatlari SSSR Vitse -prezident i G. Yanaev o'tkazilg ani haqida bayonot
tarqatildi. Ayrim joylarda favqulodda holat joriy etildi. Favqulodda vaziyat
sharoitida mamlakatni boshqarish uchun SSSRda favqulodda holat davlat qo'mitasi
(SSSR GKChP) tuzildi. Davlat Favqulodda vaziyatlar qo ʻmitasi oʻz farmonlari
bilan vaziyatni normallashtirishga toʻsqinlik qilayotgan siyosiy partiyalar va
jamoat tashkilotlari faoliyatini toʻxtatib turish, SSSR Konstitutsiyasiga zid ish
qilgan hokimiyat tuzilmalarini tarqatib yuborish, miting va namoyishlar oʻtkazishni
taqiqlash toʻgʻrisida , ommaviy axborot vositalari ustidan nazoratni o'rnatish haqida
eʼlon qildi. Davlat Favqulodda Qo'mitasining bayonotiga javoban RSFSR
rahbariyati fuqarolarni umumiy muddatsiz ish tashlashga, harbiy xizmatchilarni esa
davlat to'n tarishida qatnashmaslikka chaqirib, SSSR xalq deputatlarining
navbatdan tashqari qurultoyini zudlik bilan chaqirishni talab qildi. Davlat
Favqulodda vaziyatlar qo‘mitasi va Rossiya rahbariyati o‘rtasida ochiq qarama -
qarshilik boshlandi.
Umuman olganda, maml akat aholisi xotirjamlikni saqlab qoldi. Umumiy ish
tashlash chaqirig‘i javobsiz qoldi. GKChP rahbarlari hibsga olindi. 23 avgust kuni
RSFSR Oliy Kengashi deputatlari bilan uchrashuvda Gorbachyovga KPSSni
tarqatib yuborish to'g'risidagi ultimatum talabi qo 'yildi va u buni qabul qildi.
Avgust voqealari mamlakatning parchalanishiga olib keldi. Estoniya,
Latviya, Ukraina, Belarus, Moldova, Ozarbayjon, Qirg‘iziston, O‘zbekiston davlat
maqomi va mustaqilligi to‘g‘risida qonunlar qabul qildi. Ittifoq parchalanib ketdi.
M. Gorbachyov hokimiyat uning qo'lidan qanday chiqib ketayotganini ko'rib,
Ittifoq shartnomasini imzolash jarayonini qayta boshlash uchun qizg'in harakat
qildi. U o'tkazgan respublikalar rahbarlarining uchrashuvlarida shartnom a imzolash

zarurati rasman tasdiqlandi, ammo amalda respublikalarda keyingi
suverenlashtirish jarayoni davom etayotgan edi. Shunday qilib, yagona davlatning
qulashi muqarrar bo ’lib qoldi .
14 -noyabr kuni Belorus poytaxti Minskda Mixail Gorbachyov va RSFSR,
Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston
rahbarlari 9 -dekabr kuni “Konfederatsiya” shaklidagi suveren -demokratik davlatlar
ittifoqini tuzish toʻgʻrisida yangi shartnoma tuzishga qaror qilishdi. Biroq, bu
vaqtga kelib, ittifoq r espublikalarining aksariyati allaqachon o'z suverenitetini e'lon
qilgan edi. Yil oxiriga kelib ularga boshqa respublikalar ham qo‘shildi. Oxirgisi
Qozog'iston bo'lib, uning Oliy Kengashi 1991 yil 16 dekabrda davlat mustaqilligi
to'g'risidagi konstitutsiyav iy qonunni qabul qildi.
Bundan tashqari, 1 dekabr kuni Ukrainada mustaqillik bo'yicha referendum
bo'lib o'tdi va birinchi prezidentlik saylovlari bo'lib o'tdi, unda respublika Oliy
Kengashi raisi Leonid Kravchuk g'alaba qozondi. Ukraina hukumati yangi Itt ifoq
shartnomasi imzolanishini xavf ostiga qo'ygan siyosiy ittifoqlarga kirish niyatida
emasligini e'lon qildi.
1991 yil 8 dekabrda RSFSR Prezidenti Boris Yeltsin, Ukraina Prezidenti
Leonid Kravchuk va Belarus Oliy Kengashi rahbari Stanislav Shushkevich Vis kuli
hukumat qarorgohida (Belovejskaya Pushcha, Belarusiya , Polsh chegarasiga 8 km )
tashkil etish to'g'risidagi shartnomani imzoladilar. Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi
(MDH), uning muqaddimasida SSSR "xalqaro huquq va geosiyosiy voqelikning
sub'ekti" sifatida o'sha paytdan boshl ab o'z faoliyatini to'xtatadi, deb ta'kidlangan.
10 -dekabrda hujjat Ukraina va Belorussiya Oliy Kengashlari tomonidan
ratifikatsiya qilindi va ular 1922 -yil 30 -dekabrda SSSR Sovetlarining Birinchi
Kongressi tomonidan tasdiqlangan SSSRni tashkil etish to‘g‘ risidagi shartnomani
ham denonsatsiya qildilar.
14 moddadan iborat “Shartnoma”ning mohiyati shundan iborat ediki, 1922 -
yil 30 -dekabrdagi SSSRni tashkil etish toʻgʻrisidagi shartnoma denonsatsiya qilindi
va shuning uchun SSSR oʻz faoliyatini toʻxtatdi deb eʼlon qilindi. Buning o‘rniga
sobiq ittifoq respublikalari MDHni tashkil etdilar, u dastlab millatlararo birlashma
sifatida emas, balki yangi davlatlar ittifoqi sifatida qaraldi. Bunday ittifoq muayyan
sohalarda qo' shma muammolarni hal qilish uchun yaratilgan: tashqi siyosat,
yagona iqtisodiy makonni rivojlantirish, transport va kommunikatsiya tizimlari,
migratsiya muammolari, ekologiya va boshqalar.
9 dekabr kuni SSSR Prezidenti Mixail Gorbachyov bayonot berib, unda
MDHni tashkil etish toʻgʻrisidagi bitimning qabul qilinishini “shoshilinch” deb
atadi, chunki “koʻp millatli davlat taqdirini uch respublikalar davlat rahb arlarining
xohish -irodasi bilan belgilab boʻlmaydi " dedi . SSSR Prezidentining fikricha, Sovet
Ittifoqini tarqatib yuborish huquqiga faqat Xalq deputatlari qurultoyi ega edi. O'z
navbatida, SSSR Konstitutsiyaviy nazorat qo'mitasi Viskulida imzolan gan
bitimning huquqiy asossizligi to'g'risida bayonot qabul qildi. 12 -dekabr kuni
Mixail Gorbachyov matbuot vakillari bilan uchrashuv chog‘ida agar “ular Ittifoq
shartnomasiga chek qo‘ysalar, iste’foga chiqishini aytdi.
Xuddi shu kuni, 12 dekabrda MDHni tas hkil etish to'g'risidagi bitim RSFSR
Oliy Kengashi tomonidan ratifikatsiya qilindi (188 ta rozi , oltitasi qarshi, etti nafari

betaraf, 45 nafari ovoz bermadi). Shu bilan birga, rossiyalik deputatlar SSSRni
tashkil etish to'g'risidagi shartnomani denonsats iya qilishdi (161 kishi rozi , 3 nafari
qarshi, 9 nafari betaraf, 83 nafari ovoz bermadi).
MDHni shakllantirish jarayonining davomi sifatida 1991 -yil 21 -dekabr da
Qozogʻistonning birinchi prezidenti N.Nazarboyev tashabbusi bilan “Olmaota
deklaratsiyasi” qabul qilindi. Ushbu hujjat Gruziya (1993 -yildakirib, 2009 -yilda
chiqib ketdi ) va Boltiqbo'yi davlatlari dan tashqari , sobiq SSSRning 11 respublikasi
rahbarlari tomonidan imzolan di . Shunday qilib, MDH sobiq SSSR tarkibidagi 11
respublika formatida o‘z faoliyat tarixini boshladi.
1993 yil 22 yanvarda MDH Nizomi qabul qilindi, u hozirgi kunga qadar
MDHning xalqaro tashkilot sifatidagi faoliyati va siyosatini tartibga soluvchi
asosiy normativ hujjat hisobla nadi. Nizom Hamdo‘stlikni milliy oliy tuzilma deb
hisoblamadi: bu hujjatda MDH davlatlarning suveren tenglik huquqiga va ularning
xalqaro huquqning teng huquqli sub’ektlari sifatida mavjudligiga asoslanganligi
ta’kidlandi. Nizomning qabul qilinishi bilan M DHning xalqaro tuzilma sifatida
shakllanishining tashkiliy bosqichi yakunlandi, deb hisoblan sh mumkin . Biroq,
ushbu tashkilotni institutsional tartibga solish, uning faoliyatining ustuvor
yo'nalishlarini ishlab chiqish va zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimid agi o'rnini
aniqlash uchun juda qiyin ish turibdi.
Agar Sovet Ittifoqi parchalanishining asosiy geosiyosiy oqibatlari haqida
gapiradigan bo'lsak, birinchi navbatda globallashuv faqat o'sha paytdan boshlab
boshlanishi mumkinligini aytish kerak. Undan oldin d unyo ikkiga bo'lingan edi. Va
ko'pincha bu chegaralar o'tib bo'lmas edi. Sovet Ittifoqi parchalanganda esa dunyo
yagona axborot, iqtisodiy, siyosiy tizimga aylandi. Bipolyar qarama -qarshilik
o'tmishda qoldi va globallashuv jarayoni uzviylashdi .
Ikkinchi eng muhim natija butun Yevroosiyo makonini jiddiy ravishda qayta
tuzilmaviy jarayonni boashidan o ’tkazdi . Bu sobiq Sovet Ittifoqi hududida 15 ta
davlatning paydo bo'lishi bilan bevosita bog ’liq edi . Keyin Yugoslaviya,
Chexoslovakiyaning qulashi kuzatildi. Ko'p sonli nafaqat yangi davlatlar, balki
ba'zan o'zaro qonli urushlar olib borgan tan olinmagan respublikalarning paydo
bo'l di.
Uchinchi oqibat - jahon siyosiy sahnasida bir /ko ’p qutbli dunyo ning paydo
bo'lishi ga sabab bo ’ldi . Bir muncha vaqt davomida Qo'shma Shtatlar dunyodagi
yagona super davlat bo'lib qoldi, u printsipial jihatdan har qa nday muammolarni
o'z xohishiga ko'ra hal qilish imkoniyatiga ega edi. Bu vaqtda Amerikaning
mavjudligi nafaqat Sovet Ittifoqidan ajralib chiqqan hududlarda keskin o'sdi.
To'rtinchi oqibat - G'arbning jiddiy ekspansiyasi. Agar ilgari Sharqiy
Yevropa davlatlari G‘arb davlatlari kabi hisobga ol ko ’rilmagan bo ’lsaen di ular
institutsional jihatdan G‘arb ittif oqlarining bir qismiga aylandi (Yevropa Ittifoqi va
NATO misolida) .
Keyingi eng muhim natija Xitoyning jahon taraqqiyotining ikkinchi yirik
markaziga aylanishidir. Xitoy, Sovet Ittifoqi tarixiy maydonni tark etgandan so'ng,
aksincha , rivojlanishning qarama -qarshi naqshidan foydalanib, kuchga kirdi.
Mixail Gorbachyov taklif qilgan narsaning aksi. Gorbachyov bozor iqtisodiyotisiz
demokratiyani taklif qilgan bo'lsa, Xitoy eski siyosiy tuzumni saqlab qolgan holda

bozor iqtisodiyotini tak lif qildi va ajoyib muvaffaqiyatlarga erishdi. Agar Sovet
Ittifoqi parchalangan paytda RSFSR iqtisodiyoti Xitoynikidan uch baravar ko'p
bo'lgan bo'lsa, hozir Xitoy iqtisodiyoti Rossiya Federatsiyasi iqtisodiyotidan to'rt
baravar ko'pdir.
Va nihoyat, oxirg i asosiy oqibat shundaki, rivojlanayotgan mamlakatlar,
birinchi navbatda, Afrika mamlakatlari o'z holicha qoldi. Chunki agar bipolyar
qarama -qarshilik paytida qutblarning har biri qandaydir tarzda o'zining bevosita
ta'sir zonasidan tashqarida yoki o'z davl atlaridan tashqarida ittifoqchilariga yordam
berishga harakat qilgan bo'lsa, Sovuq urush tugaganidan keyin bularning barchasi
to'xtadi. Sovet Ittifoqidan ham, G'arbdan ham dunyoning turli mintaqalarida
rivojlanish uchun yuborilgan barcha yordam oqimlari to 'satdan tugadi. Bu esa
1990 -yillarda deyarli barcha rivojlanayotgan mamlakatlarda jiddiy iqtisodiy
muammolarga olib keldi.
Yadroviy qurol merosxo ’rligi masalasi. Yadroviy qurol
SSSR parchalanishi natijasida yadroviy kuchlar soni ko'paydi, chunki
Belovej kelishuvlari imzolangan paytda Sovet yadro qurollari to'rtta ittifoq
respublikalari: Rossiya, Ukraina, Belorussiya va Qozog 'iston hududida
joylashtirilgan edi.
Taktik yadroviy o'q -dorilarni Rossiyaga eksport qilish to'g'risidagi qaror
1991 yil 21 dekabrda imzolangan Yadro qurollari bo'yicha qo'shma c hora -tadbirlar
to'g'risidagi Bitim shaklida Belovej kelishuvlari paytida qabul qilindi . 1992 yil
bahorida sobiq SSSR hududidan barcha taktik yadro qurollari Rossiyaga olib
ketildi hisob .
Strategik yadro qurollarining taqdiri Rossiya, Ukraina, Qozog'iston, Belarus
va AQSh tomonidan Lissabon protokoli deb nomlanuvchi S HQCh -1 (strategic
hujum qurollarini cheklash )ga qo'shimcha kelishuv imzolanishi doirasida hal
qilindi . Imzolanish 1992 yil 23 mayda Lissabonda bo'lib o'tdi. Protokolda Belaru s,
Qozog'iston, Rossiya va Ukraina SHQCh -1 shartnomasi shartlariga ko'ra
SSSRning vorisi ekanligi belgilandi. Protokolda, shuningdek, Belarus, Qozog'iston
va Ukrainaning yadro qurolidan xalos bo'lish va yadro quroliga ega bo'lmagan
davlatlarning huquqlari asosida Yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi
Shartnomaga qo'shilish majburiyatlari belgilandi .
Lissabon kelishuvlariga ko'ra, ular Lissabon protokolini imzolagan barcha
davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilinganidan keyin kuchga kirdi . Biroq Belarus,
Qozog‘iston va Ukraina rahbariyati o‘z hududidan strategik yadro qurollarini olib
chiqib k etish uchun tovon to‘lashni talab qildi.
Belarus
1993 yil 4 fevralda Belarus parlamenti Lissabon protokolini ratifikatsiya
qildi. 1993 -yil 22 -iyulda Belarus NPTga yadrosiz davlat sifatida qoʻshildi. Buning
evaziga Belorussiya AQShning hamkorlikdagi tahdid larni kamaytirish dasturi
("Nunn -Lugar dasturi") doirasida davlat hududida jangovar kallaklar va ularning
tashuvchilarini yo'q qilish uchun mablag' oldi. Shuningdek, Germaniya, Shvetsiya
va Yaponiyadan Belarusdagi xavfli yadroviy ob'ektlarda xavfsizlik dar ajasini
oshirish uchun bir qator yordam dasturlari mavjud edi .
Qozog'iston

1992 -yil 2 -iyulda Qozogʻiston parlamenti Lissabon protokolini ratifikatsiya
qildi. 1994 -yil 12 -fevralda Qozogʻiston yadro quroliga ega boʻlmagan davlat
sifatida NPTga qoʻshildi . Respublika hududida juda ko'p xavfli yadroviy ob'ektlar,
jumladan, yuqori darajada boyitilgan uran va plutoniyga ega ob'ektlar mavjud
bo'lganligi sababli, Qozog'iston ulardan kelib chiqadigan xavfni kamaytirish
bo'yicha bir qator dasturlar va kelishuvlar ni oldi. Bularga Nunn -Lugar dasturi (85
million dollar) doirasidagi yordam va AQShning yuqori darajada boyitilgan uranni
sotib olishi kiradi .
Ukraina
Ukrainaning 1991 yilda Oliy Rada si tomonidan yadrosiz maqomi e'lon
qilinganiga qaramay, Lissabon protokolini ratifikatsiya qilishda Ukrainaning
pozitsiyasi ancha murakkab bo'lib chiqdi. Ukraina hukumati yadroviy bo'lmagan
maqom uchun kompensatsiyani 2,8 milliard dollarga baholadi va rasmiy ravishda
yadro quroliga ega bo'lgan barcha kuchlardan (Rossiya , AQSh, Buyuk Britaniya,
Frantsiya va Xitoy) xavfsizlik kafolatlarini talab qildi . 1993 yil 18 noyabrda Oliy
Rada SHQCh -1 shartnomasini bir tomonlama tuzatishlar bilan ratifikatsiya qildi,
unda Ukraina yadro qurolini saqlab qolishni nazarda tutadi. AQ Sh va Rossiya bu
ratifikatsiyani qabul qilmadi . Kuchli muzokaralardan so'ng, 1994 yil 3 fevralda
Oliy Rada SHQCh -1 shartnomasini va Lissabon protokolini ratifikatsiya qildi.
1994 -yil 16 -noyabrda Ukraina NPTga yadrosiz davlat sifatida qo‘shildi.
Kompen satsiya sifatida Ukraina Nunn -Lugar dasturi bo'yicha taxminan 500
million dollar oldi. Qo'shma Shtatlar, shuningdek, VAU -NAU shartnomasi 1
bo'yicha shartnoma tuzilishini Rossiyaning Ukraina atom elektr stantsiyalari uchun
yadroviy qurol uchun kompensatsiya s ifatida 160 million dollar miqdorida yadro
yoqilg'isini etkazib berish bilan bog'ladi .
1 Rossiya Federatsiyasi va Amerika Qo'shma Shtatlari o'rtasida 1993 yil 18 fevralda Vashingtonda tuzilgan
hukumatlararo bitim, kamida 500 tonna rus quroli (yuqori boyiti lgan) uranini (taxminan 20 000 yadro kallaklariga
ekvivalent) qaytarib bo'lmaydigan qayta ishlashni nazarda tutadi. past boyitilgan uranga – AQSh atom elektr
stansiyalari uchun yoqilgʻi ni nazarda tutardi . Hukumatlararo kelishuvni ta'minlash uchun keyinchalik ur anni
boyitish bo'yicha Rossiya va Amerika kompaniyasi o'rtasida ushbu shartnomasi tuzildi.

SSSR parchalanishining xalqaro oqibatlari va MDHning paydo bo‘lishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish