“Sug‘d” toponimining paydo bo‘lishi.doc - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	229.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

“Sug‘d” toponimining paydo bo‘lishi.doc

Купить

Mavzu:Namangan – Namakkonmi yoki Navmangonmi.
Reja:
1. Namangan viloyati toponimiyasi.
2. Namakkonmi yoki Navmangonmi
3. Namangan tarixi.
Xulosa.

Namangan viloyati toponimiyasining tarixiy manbalari va
Tadqiqi Farg’ona vodiysi, jumladan, Namangan viloyati ge ografik nomlari
haqidagi ilk yozma manba muallifi noma’lum “Hudud ul -olam” (X asr)
asaridir. Shuningdek, Shamsiddin Abu Abdulloh Muhammad Ibn Ahmad ibn
Abu Bakr alMuqaddasiyning “Hasan at -Taqosim”, Zahiriddin Muhammad
Boburning“Boburnoma ”, Isoqxon Ibratning “Tarixi Farg’ona” asarlari ham
Namanganviloyati toponimiyasi tarixiy manbalaridir.Arab geografi va sayyohi
Muqaddasiyning “Ahsan at -taqqosim fi ma’rifatal -aqolim” (“Iqlimlarni
o’rganish uchun eng yaxshi qo’llanma”) nomli asarida
Farg’ona vodiysidagi 40 Shahar qatorida Axsikat, Koson, Bob (Pop)
Shaharlari
ham tilga olingan.
1Bu hozirgi Axsikent, Kosonsoy, Pop oykonimlari qadimiy va
tarixiyligidan dalolat beradi. Boshqa tarixiy manbalardagi m azkur
oykonimlarga
doir izoh va qaydlar ham fikrimizni tasdiqlaydi.
1Бу ҳақида қаранг. Аҳмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Тошкент:
Ўқитувчи, 2001. – Б.122 -123
8Muallifi noma’lum ilmiy manbalarda qisqacha “Hudud ul -olam” shaklida
tanilgan “Kitob hudud ul -olam min al -mashriq ila -l-mag’rib” (982 -983)
asari ham
Namangan viloyati toponimiyasining tarixiy manbalaridan biri hisoblanadi.
1Asarda viloyat toponimiyasiga mansub Xatlom (hozirgi Norin) daryosi,
Bob
(hozirgi Pop), Axsik at (hozirgi Axsi) kabi tarixiy toponimlar kuzatiladi.
Kitobning
“Daryolar haqida so’z” nomli qismida Xatlom daryosiga quyidagicha izoh
beriladi.
“Yana biri Xatlom daryosi. Moniso tog’idan, Xallux va Yag’mo
o’rtasidagi

3
chegaradan boshlanad i. Xatlom shahridan oqib o’tib, Bob yaqinigacha
boradi va
O’zgand daryosiga quyiladi”.
2 Bu o’rinda keltirilgan Bob – hozirgi Pop shahri, Pop
tumanining markazi. Shuningdek, kitobning boshqa o’rinida mazkur
shaharga oid
quyidagi qayd kuza tiladi: “Kasho’kas, Pob – ikkita obod shaharcha,
ekinzorlari
ko’p.
Mazkur shaharlar barchasi Farg’ona nohiyatiga mansub”.
3Bu ham yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi. Demak, mazkur manbada
hozirgi
Pop oykonimi Bob, Pob kabi variantlarda uchra ydi.
Risolaning “Movarounnahr nohiyati va undagi shaharlar haqida so’z”
qismida hozirgi Axsikent oykonimi Axsikat shaklida berilib, quyidagicha
izohlangan:
“Axsikat – Farg’onaning qasabasi, amir va mas’ul a’yonlarning qarorgohi
erur ; katta Shahar, Xashart daryosi bo’yida joylashgan; tog’ etagida”.
4Xashart
aynan hozirgi Sirdaryo.
Kitobni X asrda yozilganligini e’tiborga olinsa, Namangan viloyati
toponimiyasiga mansub Pop, Axsi oykonimlarining qadimiyligi, tarixiy ligi
anglashiladi.
Boburning “Boburnoma” asarida Axsi (Axsikat), Arxiyon (hozirgi
Ayqiron),
Koson (hozirgi Kosonsoy shahri), Sang, Gunbazi Chaman, Karnon, G’avo
(hozirgi
G’ova), Pop, Navkand (hozirgi Navkent), Poshxoron // Bishxoron (hozirg i
Peshqo’rg’on), Norin kabi oykonimlar keltirilgan. Mazkur asar viloyat
1Ҳудуд ул -олам. – Тошкент: O’zbekiston, 2008. – 64 -б.

2Ўша асар, 9 -б.
3Ўша асар, 16 -б.
4Ўша асар, 15 -б.
9toponimiyasiga oid ayrim oykonimlarning tarixiy shakllarini,
etimologiyasini
o’rganishda muhim ahamiyatga ega.
1Ibratning «Farg’ona tarixi» as ari Namangan viloyati oykonimlariga oid
tarixiy manbalardan biridir. Biz quyida u haqida batafsil fikr yuritamiz.
Namangan viloyati hududi eng qadimgi aholi yashagan va joylashgan
maskanlardan biri hisoblanadi.
Aholining o’troq hayot kechir ishi va dastlabki sug’orma dehqonchilik
to’g’risidagi ma’lumotlar e.a. VI -VII asrlarga borib taqaladi. Bu vaqtlarda
Farg’ona vodiysida siyosiy -ma’muriy, iqtisodiy va madaniy markaz rolini
Koson
shahri (hozirgi Kosonsoy ) o’ynagan. Eramizning birinchi asridan boshlab
Farg’ona Buyuk Kushon imperiyasi tarkibiga kirgan va uning markazi
Koson shahri bo’lgan.
Rus istilolari va sho’rolar davrida ham viloyat chegaralari, tumanlari soni bir
necha bor o’zgargan. Jumladan, 192 0-yillardagi ma’lumotlarga ko’ra,
viloyatda uezd, pristavlik, volostь, qishloq va ovul jamoalari bo’lgan.
Namangan uezdi Farg’ona viloyati tarkibidagi muhim ahamiyatga ega
hudud hisoblanib, 1925 yilgi
ma’lumotlarga qaraganda quyidagi volostlar (bo’lislar)ni o’z ichiga olgan:
Olmos, Axsi – Shaxand, Asht, Bobodarxon, Varzik, Koson, Kapa,
Qirg’izqo’rg’on, Nanay,
Pop, Pishqaron, Tergachi, To’raqo’rg’on, Uychi, Xonobod, Chodak,
Chortoq, Chust va Yangiqo’rg’on.
2 Viloyatning muhim tarkibiy qismi bo’lgan Namang an uezdi dastlab
26 ta
volost, 131 ta qishloq jamoalariga bo’lingan.

5
3 1897 -yili unga Chust uezdi ham
birlashtirilib, Namangan uezdi tarkibidagi volostlar soni 29 taga, qishloq
jamoalari esa 151 taga yetdi.
4 1924 -yilga oid arxiv h ujjatida ko’rsatilishicha ular quyidagilar
edi: Arim, Qiziljar, Qirqugul, Saroy, Susamir, Mustur, Chotqol, Qutlug’
Said, Bag’ish, Boyaston, Olmos, Axsi -Shahand, Asht, Bobodarxon, Varzik,
Koson, Kapa, Qirg’izqo’rg’on, Nanay, Pop, Pishqo’rg’on , Tergachi,
To’raqo’rg’on, Uychi,
1 Қаранг. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Тошкент: Шарқ,
2002. – 336 бет + 32 бет зарварақ.
2 Список насселённых мест Узбекской ССР и Таджикиской АССР.
Выпуск III. Ферганская областъ. –
Самарканд, 1925. - С. 1 -4.
3 Қосимов Й. Наманган воҳасини суғор илиш тарихидан. – Тошкент:
Фан, 1988. – Б. 45.
4 Мирзалиев Э.Ю., Базарова М.Т. Наманганнинг XI аср охири – XX
аср бошидаги социал -иқтисодий ва
маданий риқожланиши. – Наманган. 1998. – Б. 7.
10 Xonobod, Chodak, Chust, Chortoq, Yangiqo’rg’on kabi.
1 D alillardan ko’rinadiki,
yirik ma’muriy hududlar,a’ni o’tmishdagi volost va uezdlar, hozirdagi
viloyat va tuman aholi maskanlari: qishloq va Shaharlarning nomlari bilan
atalgan. Chunonchi, hozirda Namangan viloyatining 11ta tumanidan 9 tasi
oykonimlar bilan atalgan: Pop, To’raqo’rg’on, Uychi, Chortoq,
Yangiqo’rg’on, Kosonsoy,Chust, Namangan, Uchqo’rg’on kabi. Bu
toponimiyada keng tarqalgan holat. Demak, o’zbek tili toponimiyasida,
xususan, Namangan viloyati oy konimiyasida an’ana mavjud.
Namangan viloyati toponimiyasi tarix, geografiya, qisman tilshunoslik
fanlari nuqtai nazaridan o’rganilgan. Chunonchi, Namangan viloyatining
siyosiyma’muriy xaritasi yaratilgan

2, geografiyasi, tarixi, iqtisodi yotiga oid ishlar
yozilgan.
3Ayniqsa, Namangan viloyati geografik tarixi, iqtisodiy geografiyasi
Chuqur tadqiq etilgan.
4Y.Uzoqov, A.Aliev tomonidan Namangan viloyati
toponimiyasiga oid ayrim joy nomlari etnonimlar va antroponimlar as osida
vujudga kelgan toponimlarga ajratish asosida leksik -semantik, grammatik
jihatlari qisman yoritilgan.
Y.Uzoqov, A.Aliev Namangan toponimlarini quyidagi ikki guruhga ajratib
tekshirish mumkin deb ko’rsatadilar:
1. Etnonimlardan vujudga ke lgan toponimlar.
2. Antroponimlardan tashkil topgan toponimlar.
Maqolada Axsi//Axsikent, Namangan, Olvalizor, G’alaqozon, Langar,
Langarbobo, Sardoba//Saddava kabi toponimlarning etimologiyasi,
nomlanish asosi tahliliga e’tibor qaratilgan. S huningdek, G’alcha, Yoshiq
(Yashiq) etnotoponimlari atroflicha izohlangan, Namangan polisonimi
haqidagi tarix,
geografiya, tilshunoslik sohasidagi barcha qarashlar tahlil qilingan. Lekin
toponimlarning, jumladan, oykonimlarning o’simlik nomi bilan
(Qayrag’ochovul, 1
Tollik, Jiyda, Beshtol, Bodomzor), hayvon va parranda nomi bilan (Qush,
Bo’ritepa, Eshakbel), suv ob’ektlari nomi bilan atalgan (Uyg’ursoy, Norin,
Konsoy, Qorasuv, Qaranko’l, Soyovul) turlari e’tibo rdan chetda qolgan.
Maqolada
toponimlar grammatik jihatdan sodda va murakkab toponimlarga, murakkab
toponimlar o’z ichida qaysi so’z turkumiga mansub so’zlarning
qo’shiluvidan
tashkil topganligiga ko’ra olti guruhga bo’lingan.
1
B. Turda liev, T. Nu’monov, A. Haydarovlar tomonidan Namangan viloyati

7
toponimiyasiga oid salmoqli materiallar to’plangan va alohida kitob holida
nashr
etilgan. Mazkur izohli lug’at xarakteridagi kitobda 450 ga yaqin
Namangan
viloyati topo nimiyasiga oid qishloq, shahar, shaharcha, mahalla, ko’cha,
dala,
tepalik, maydon, suv ob’ekti nomlari atalish, leksik -semantik, grammatik,
dialektologik jihatdan tahlil qilingan.
Namangan toponimiyasiga oid mazkur kitobda 100 dan or tiq oykonimlar
izohi berilgan. Unda Baliqchi, Kenagas, Nayman, Naymancha, Tatar
qishlog’i
Uyg’ur qishlog’i, Cho’nbag’ish, Qirg’izmahalla kabi etnotoponimlar ham
izohlangan. Kitob so’ngida Namangan viloyati joy nomlarining o’zbekcha -
ru schainglizcha lug’ati ham berilgan,
2biroq bunda viloyat toponimlari to’la o’z ifodasini
topmagan.
Maqsad -mohiyatiga ko’ra aynan Namangan toponimlari, jumladan,
oykonimlari tadqiqiga bag’ishlangan bo’lmasa -da, S.Qoraev, T.Nafasov,
N.Ox unov kabi toponimist olimlarning ishlarida ham ayrim oykonimlar
o’rganilgan. Jumladan, T.Nafasovning toponimlar tadqiqiga oid risolasida
Uychi,Bag’ish, Arbag’ish, Navkent kabi oykonimlarning nomlanish tarixi,
ma’nosi,etimologiyasi yori tilgan.
3S.Qoraev ishlarida ham ayrim Namangan viloyati oykonimlariga lisoniy
izoh berilgan.
4Shuningdek, Namangan viloyati toponimiyasi, jumladan,
oykonimiyasiga oid so’nggi yana bir tadqiqot S.Qoraevning lug’at -
ma’lumotnoma
1Узоқов Ё. , Алиев А. Наманган топонимикасидан // Ўзбек тили ва
адабиёти масалалари. – Тошкент, 1966. –
Б. 91.

2Қаранг. Турдалиев Б., Нуъмонов Т., Ҳайдаров А. Наманган вилояти
топонимларидан материаллар. –
Наманган, 1995. – Б. 105 -121.
3Нафасов Т. Қишлоғингиз нега шу ндай аталган? – Тошкент: Фан, 1989. –
Б.100.
4Қораев С.Географик номлар маъноси. – Тошкент: Ўзбекистон, 1978. –
Б.203.
12xarakteridagi kitobidir.
1Mazkur kitobda respublikamiz viloyatlari qatorida
Namangan viloyatiga ham alohida o’rin ajratilgan . Dastlab Namangan
viloyati toponimlariga umumiy va statistik tavsif berilgan. Unda
viloyatning geografik joylashuvi, undagi tuman, shahar, shaharchalarning
miqdori va nomlari, ya’ni oykonimlar berilgan, yirik toponimlar
ko’rsatilgan , biroq qishloq fuqoro yig’inlari,
qishloq nomlari qayd etilmagan.
2 Toponimik tavsif xarakteridagi mazkur tadqiqotning keyingi
qismlarida viloyat toponimlarining qaysi tilga mansubligiga ko’ra qisqa
tasnifi va izohi berilgan, etnotopon imlar, qo’rg’on, obod indikatorlari
asosida shakllangan oykonimlar haqida fikr yuritilgan. Tadqiqot
so’ngida Alish, Axsikat, Bo’ston, Varzik, Guldirov, Mashad, Nanay,
Norinkapa, Chodak, Chortoq, Yashiq, Qayqi kabi 37 ta oykonimlar,
asosan, qishloq nomlarining lisoniy izohi berilgan. Ayrim
toponimlarning izohi keng, atroflicha berilgan holda, ba’zilari qisqa va
yuzaki izohlangan. Bu hol Kengsoz, Marg’izor, Chodak, Selxona,
Qo’g’ay oykonimlari tahlilida kuzati ladi. Shu o’rinda ta’kidlash joizki,
S.Qoraev viloyat toponimiyasiga oid hozirgi Axsikent oykonimini tarixiy
Axsikat shaklida izohlagan. Aksincha
Axsikent nomini lug’at maqolasi sarlavhasiga chiqarish va uni izohlash
jarayonida tari xan Axsikat shakliga egaligini ta’kidlash lozim edi.
Shuningdek, olim

9
«Viloyatning qisqacha toponimik lug’ati»da Chortoq tumaniga xos Aktitosh
oykonimini keltirgan. Aslida tuman toponimiyasida bunday oykonim
kuzatilmaydi.
Namangan oy konimlarini o’rganishda Nosirjon Oxunovning ilmiy ishlari
ham alohida o’rin tutadi. Uning toponimlar izohiga oid risolasidan
viloyatimizdagi
Jo’gabo’yi, Iskavot, Kattayaydoq, Ko’lyoqa, Mirzaorol, Navkent, Pansada,
Peshqo’rg’on, Pastkiz ang kabi 28 ta qishloq nomlarining keng izohi o’rin olgan.
3
Nosirjon Uluqovning “O’zbek tili gidronimlarining tarixiy -lisoniy tadqiqi”
mavzuida doktorlik dissertatsiyasida tarixiy asarlar, O’zbekiston Respublikasi
voha
va vodiylari sug’orilish t arixiga oid ilmiy asarlar, ilmiy tadqiqotlar, tabiiy -
1
Қораев С. Наманган вилояти топонимлари // Ўзбекистон вилоятлари
топонимлари. – Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2005. – Б.91 -94.
2
Қораев С. Ўша асар, 93 -бет.
3
Охунов Н.Жой номлари та ъбири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1994. – Б.86.
13
geografik xaritalar, suv xo’jaligi xaritalari, viloyatlar, tumanlar tarixiga oid
ilmiyommabop, ilmiy asarlar, entsiklopedik, toponimik lug’atlar,
dialektologik
ekspeditsiya natijalari asosida to’plangan materiallar 3000 dan ziyod
gidronimlar
va gidrotoponimlar doirasida 1000 dan ziyod Namangan viloyati
gidronimlari,
gidrotoponimlari, jumladan, Shahar toponimlari ham tadqiq etilgan.

1 Namangan viloyati toponimiyasiga oid B.Abdur ahmonovning ham bir
necha maqolalari e’lon qilingan. U Namangan toponimlarining motivlanish
asoslarini o’rganib, bu jihatdan ularni uch guruhga ajratadi:
1. Motivlanish yuzaga chiqib turgan toponimlar: Mevazor, Jiyda, Tatar,
Suvburg’on kab i.
2. Motivlanish yuzaga chiqmagan, faqat etimologik jihatdan aniqlash
mumkin bo’lgan toponimlar: Alami, Soku, Mishan, Mamay, Rezak, Marg’izor
kabi.
3. Aldamchi motivlanishga ega bo’lgan toponimlar: Dumor, Gulqishloq,
Gurtepa, Baliqchi kab i.
2 Bizningcha, tadqiqotchi motivlanish yuzaga
chiqmagan,aldamchi terminlari o’rnida motivlanishi ko’rinib turmaydigan,
aldoqchi birliklarini qo’llashi to’g’riroq bo’lardi.
A.Faxriddinov tomonidan ham Namangan viloyati toponimiyasini
o’rgani shga harakatlar bo’lgan. Tadqiqotchining Axsi, Axsikent toponimlari
haqidagi maqolasida Axsi, Axsikent tarixiy oykonimlarning etimologiyasi,
nomlanishi tamoyillari tahlil qilingan.
3 A.Faxriddinov, Q.Muhammadjonovlar hamkorlikda Namangan
polisonimi
haqida ham maqola e’lon qilgan.
4 Chortoq tumanidagi Guldirov qishlog’i haqida H.Sulaymonovaning
maqola va ommabop risolasi e’lon qilingan.
5 Muallif Guldirov oykonimi etimologiyasi
haqida fikr yuritib, nom o’zbekcha taqlid so’ z – «guldur» va fors -
tojikcha «ob» –
1 Улуқов Н. Ўзбек тили гидронимларининг тарихий -лисоний тадқиқи:
Филол. фан. д -ри. ... дисс. автореф. –
Тошкент, 2010.
2 Абдураҳмонов Б. Наманган топонимларининг мотивланиш асослари
// Ўзбек тилшунослигига ои д

11
тадқиқотлар. – Тошкент, 1994. – Б.88.
3 Қаранг. Фахриддинов А. Ахсикент сўзи ҳақида // Ўзбек тилининг
лексик -семантик ва грамматик
хусусиятлари масаласига доир. – Наманган, 1995. – Б.111 -115.
4 Муҳаммаджонов Қ., Фахриддинов А. Яна Наманган топонимининг
этимологияси ҳақида // Ўзбек тили ва
адабиёти, 1992, 6 -сон. – Б. 53 -54.
5 Сулаймонов М., Сулаймонова Ҳ Гулдировми – Гулдиробми? //
Маърифат, 2005, 5 октябрь;
14 «suv» so’zlari qo’shiluvidan yasalgan, uning etimoni «guldiraydigan
suv» tarzidagi so’z birikmasi degan xulosani beradi. Uning fikricha, til
taraqqiyoti davomida oykonim talaffuzida tovush o’zgarishi ro’y berishi
natijasida hozirgi shaklga kelib qolgan.
1 Haqiqatan, bu fikrlar asosli. Oykonim nomlanish tamoyiliga
ko’ra gidrooykonimlar sirasiga mansub bo’lib, uning lisoniy shakllanish
jarayoni quyidagicha: guldur > ob (guldiraydigan suv) – guldurob >
Guldurob > Guldirov. Demak, qishloq hududidagi gidro ob’ektlariga va
suvning oqim xususiyatiga nisbat berish asos ida nomlangan. Namangan
viloyati toponimiyasi, jumladan, oykonimlarining tadqiqi, tumanlar
tarixiga oid ommabop, ilmiy -ommabop, publitsistik xarakterdagi kitoblarda
ham kuzatiladi.
2 Namangan viloyati tumanlari tarixiga oid mazkur kitobl ar hudud
toponimlari, jumladan, oykonimlarining tarixiy shakllarini, variantlarini
to’plashda manba bo’lib xizmat qila oladi.Tuman tarixiga oid bu kitoblar
orasida Uchqo’rg’on, Namangan, Yangiqo’rg’on, Chortoq tumanlari tarixi
anchayin mukamm alligi, ma’lumotlarning boyligi bilan xarakterlanadi.
Kitoblarda asosan oykonimlarning geografik joylashuvi, tarixiy shakllari,
qisman toponimik ma’nosi haqida ma’lumotlar berilgan. Chortoq tumani
tarixiga oid kitobda Chortoq, Koroskon, Ayqiron, Qorabog’, Qoramurt,
Saroy, Peshqo’rg’on; Yangiqo’rg’on tumani tarixiga oid kitobdagi O’zak,

Zarkent, Mamay, Nanay, Kalishox, Navkent, Qorapolvon; Namangan
tumaniga oid kitobda Axsikent, Toshbuloq, Qoratepa, G’alcha,
Qurama, Xonobod va Uchqo’rg’on tumani tarixidagi bir qator mahalliy
oykonimlar haqidagi izohlar fikrimizni tasdiqlaydi, biroq bu
ma’lumotlarning barchasi ilmiy asoslanmaganligi, toponimlarning, uning
asosiy bir turi oykonimlarning to’la qa mrab olmaganligi, toponimik
ma’lumotlarning mukammal
1 Сулаймонова Ҳ. Гулдиров қишлоғи. – Наманган: Наманган, 2005. –
Б.48.
2 Қаранг. Жамоа. Наманган туманининг ўтмиши ва бугуни. –
Тошкент: Университет, 1996. – 150 б.;
Қирғизов Ю., Акрамов Т. Бир ўлкаки... (Янгиқўрғон тумани тарихидан
лавҳалар). – Наманган, 1996. – 222 б.;
Жамоа. Чортоқ тумани тарихи. – Тошкент: Университет, 1995. – 222
б.; Иномов Ш. Попим – саховатли
юртим. – Наманган, 1996. – 94 б.; Жамоа. Учқўрғон тумани
(маълумотнома). – Учқўрғон, 1995. – 164 б .;
Жамоа. Чуст тумани тарихи. – Чуст, 1995. – 180 б.; Сайхун, Содиқ.
Бугун кечанинг эртаси. – Тўрақўрғон,
1992. – 48 б.; Раҳимова М.В. Косонсой тарихидан лавҳалар. – Косонсой,
1996. – 40 б.; Абдураҳмонов. М.
Задарёнома. – Жомашўй, 1992. – 48 б.
15 emasligi, izohlarning qisqaligi bois tuman tarixiga oid manbalarda
mahalliy toponimlar, oykonimlar to’la aks etgan, o’rganilgan degan
xulosani bermaydi. Albatta, buni manbalarning kamchiligi, nuqsoni deb
ham bo’lmaydi. Sa babi yuqorida keltirilgan tuman tarixiga oid ishlar
tilshunoslik, uning bir tarmog’i toponimikaga oid asarlar emas.
Shunday bo’lsa -da, tuman tarixiga oid manbalarda hudud toponimlari,
ayniqsa, oykonimlari to’la aks etsa, ularning nom lanish tamoyillari, tarixi,

13
nomning etimologiyasi va boshqa lisoniy xususiyatlari yoritilsa, uning
ilmiy qiymati ortadi, mazmun -mundarijasi mukammallashadi.
1.2. Isohqon Ibratning Namangan mikrotoponimiyasiga oid
Talqinlari Isohqon Ibratning “Tarixi Farg’ona” asari aynan vodiy tarixiga
bag’ishlanganligi, o’zida keng ko’lamli materiallarni jamlaganligi bilan
tarixiy va ilmiy nuqtai nazardan diqqatga molik. Isohqon Ibrat
ma’rifatparvar shoir, zabardast tilshunos, ilk matbaach i, publitsist, mohir
pedagoggina emas, tarixshunos olim ham bo’lgan. Olim Sharq
tarixchilarining asarlari bilan bir qatorda Yevropa va rus sharqshunoslari,
jumladan, V. V. Radlov, V. V. Bartold, H. Vamberi, V. P. Nalivkin
asar larini o’rgandi va yuzdan ortiq mo’’tabar tarixiy manbalardan, ilmiy
asarlardan foydalandi hamda ularga tanqidiy -ijodiy yondashdi.
1 Aniqrog’i, olim G’arb
tarixshunosligi an’analarini chuqur o’rganadi va undan o’z ilmiy faoliyatida
sa marali foydalanadi. To’plangan tajribalar asosida “Tarixi Farg’ona”,
“Tarixi madaniyat”, “Mezon ul -zamon” kabi tarixiy asarlar yaratadi.
Ibratning “Tarixi Farg’ona”, ayrim manbalarda esa “Farg’ona tarixi” deb
yuritiladigan asarida Qo ’qon xonligining vujudga kelishidan to XX asrning
30 yillarigacha bo’lgan davr yoritilgan. Ayniqsa asarda O’rta Osiyoning
Rossiya tomonidan bosib olinishi va u keltirgan fojialar keng yoritilgan.
Muallifning asarlari tarix fani nuqtai naz ardangina emas, bir necha
fanlarga oid mo’’tabar manbadir. Bu asarlar yurtimiz, xususan, Farg’ona
vodiysi tarixi, geografiyasi va etnografiyasini, olim
1 Қаранг. Долимов У. Исҳоқхон Ибрат. – Тошкент: Шарқ, 1994. – Б.33 -
35.
16 hayoti va ijodini, ilmiy faoliyatini, pedagogik -ma’rifatparvarlik
qarashlarini o’rganishda ham muhim tarixiy manbadir. Ibrat tilshunos,
tarixchi va geograf olim sifatida Farg’ona vodiysi, undagi shahar va
qishloqlarning to’la tarixiy, geografik

tavsifini, nomlanish xususiyatlarini, geografik nomlarning tarixiy
variantlarini, yuzaga kelish tarixi va etimologik talqinlarini bergan. Shu
bois “Tarixi Farg’ona” asari Farg’ona vodiysi, xususan, Namangan viloyati
tarixiy toponimiyasining o’rganishda ham alohida ahamiyatga ega. Asar tili
va uslubining soddaligi, xalqchilligi bilan xarakterlanadi. Olimlar fikricha,
muallifning yana bi r yutug’ishundaki, u o’z asarini sodda, o’sha davr
adabiy til me’yoriga to’la rioya qilgan
holda yaratgan. Uslubi, tasvirlash doirasining kengligi jihatidan Ibratning
“Tarixi Farg’ona” Boburning buyuk “Boburnoma” asari ta’sirida yozil gani
sezilib turadi.
1 Asarning “Ta’rixi Namangon” nomli bobida Namangan polisonimi,
Sardoba, Labbaytog’a, Degrezlik, Kosonsoy, To’raqo’rg’on kabi oykonimlar
xususida tarixiy nuqtai nazardan fikr yuritilgan. Biz ana shu manbaga
tayang an
holda Ishoqxon Ibratning toponimik talqin va qarashlari xususida fikr
yuritmoqchimiz.
Namangan astionimi haqida Ibrat ham anchayin atroflicha fikr yuritib
quyidagilarni yozadi: “Namangan yangilik jihatidinmu yoki biz ahli islom
diniy
kitoblarga ahamiyat berub, tarixlarga ahamiyat yo’qligi sabablu, bu
Namangong’a hech kim ravshan tarix qilmagan ekan. Bu sababdan bir
kitob
ko’rilmaydi. Qariyalar og’zidan og’iz eshitilub, haddi tavoturga yetub,
yonida
bo’lak qilu qol bo’lmay, hammani masmu’i bo’lgan ravshan so’zlar bilan
ado
qilinadur. Chunonchi, bu Namangon asli namangon emasdur. Forsiy lafzi
birla
namakon – namak kondur. Muni ma’nisi shu ekanki, bizni Chig’atoy tilida asli
gon

15
yo’q ekan, bu shevai forsiydur. Chiqaytoyda kon yoki g’on yo qon
bo’ladur. Bu
lafzi gon konni oson qilibdur. Yoki forsiylar ixtiloti va ham buyoni lafzi
forsiy
uchun gon deb mashhur va bu lafzda mazkur bo’ldi. Chunonchi, Namangon
avval i
holda, ya’ni munda to’qqiz yuz yil ilgari yerlarda hech kim bo’lmay
yotgan
biyobon - ko’ltuz bo’lib, ul vaqtda Buxoro xonliklarindan Abdullohxon bu
1
Долимов У. Ўша асар, 43 -бет.
17
Farg’ona taraflariga kelib, har yerga goh sar dobalar kavlab, saqqoyi
mo’miningga chohlari tepasiga gumbazlar qilib, ko’b xalqg’a kaflik
ishlarni
qilgan xon ekan. Ul kishi bul Namangonni yeriga kelib, alholda sardoba
degan
madrasa bordur // bir Chust va bir aminlik mahalla dur, ul yerga tushub,
darhol
sardoba kavlatib, necha kunlar tutub, bir tarafli daryo va bir taraf tog’
havosi
yaxshi uchun bu yerga bir shahar bino qilmoq bo’lub o’z ichlaridan bir
og’oliq
mansabida turgan kishini amr qilib, shahar qilmoq bo’lganda, o’shal yerni
daryo
tarafi butun sho’r ko’l bo’lub yotgan tuz ekan. Binobaron, namak kon
deb, ya’ni
tuz kon deb atagan ekan. Bu namak kon lafzini forsiyda gon qilib yozub,
namakkonni namangon deb, bi r nuni zoida ilan namangon bo’ldi, asli
namakkondur.

1 Ibrat “Namangan toponimi “namak kon”, ya’ni “tuz koni”
birikmasining davrlar davomida sayqallanish mahsuli degan xulosaga
keladi.
Uning fikricha, Namangan polisonimining etimon i tuz koni, sho’r ko’l
ma’nosidagi namak kon birikmasidir.
Namangan shahri markazida sardoba va unga nisbat berib atalgan Sardoba
mahallasi bo’lgan. Sardoba ilmiy manbalarda izohlanishicha, sun’iy suv
inshootidir. Sardoba fors -tojikcha bo’lib, «sovuq», «muzdek», «salqin»
ma’nolarini
anglatuvchi sard so’ziga suv tushunchasini anglatuvchi fors -tojikcha ob
so’zini va
unga narsa -predmet oti yasovchi -a qo’shimchasining qo’shiluvidan
yasalgan:
sard+ob+a > sardoba. O’zbek tilidagi izohli lug’atlarda sardoba «usti
gumbaz
shaklidagi g’isht qurilma bilan berkitilgan sun’iy hovuz» deya izohlangan.
2 Ibratning «Farg’ona tarixi» asarining «Tarixi Namangon» bobida
shahardagi
Sardoba oykonimi haqida quyidagicha ma’lumot beriladi: «...Buxoro
xonlarindan Abdullohxon bu Farg’ona taraflariga kelib, har yerga goh
sardobalar kavlab,
saqqoyi mo’’mininga chohlarni tepasiga gumbazlar qilib, ko’b xalqg’a
naflik ishlarni qilgan xon ekan. Ul kishi bul Nama ngonning yeriga kelib,
alholda sardoba degan madrasa bordur, // bir Chust va bir aminlik
mahalladur, ul yerga tushub, darhol sardoba kavlatib, necha kunlar tutub,
bir tarafi daryo va bir taraf
1 Ибрат. Ўша асар, 325 -бет.
2 Ўзбек ти лининг изоҳли луғати. – Москва: Рус тили, 1981. – II т. – Б.
22.

17
18 tog’ havosi yaxshi uchun bu yerga bir shahar bino qilmoq bo’lub
o’z ichlaridan bir og’oliq mansabida turgan kishini amr qilib, shahar
qilmoq bo’lganda, o’shal yernin g daryo tarafi butun sho’r ko’l bo’lub
yotgan tuz ekan...». Olim boshqa bir o’rinda: «Namangan tarixi
Abdullohxon tarixidur. Abdullohxonni tarixi «zamona xarob»dur, ya’ni
to’qqiz yuz oltinchi hijriyda bo’lubdur. Bu Namangan to’rt mahal la
bo’lub, birinchi mahalla Sardoba mahallasidurki, avvali Abdulloh sardoba
bino qilgan yeridur», – deb yozadi.
1 Ibratning ko’rsatishicha, Namangan shahri tarixi Buxoro xoni
Abdullohxon tarixi bilan boshlangan. U hozirgi Namangan shahriga
kelib, hijriy taqvimga ko’ra 906 yilda, milodiy sana bilan 1500 -yillarda
sardoba qurdirgan, biroq bu sardoba bizgacha yetib kelmagan, buzib
yuborilgan. Ana shu sardobaga nisbat berib, uning atrofidagi
Namanganning eng katta t o’rt mahallasidan biri Sardoba va shu joydagi
madrasa (hozirda masjid) Sardoba deb atalgan. Bu nom hozirgacha yashab
kelmoqda. Demak, mazkur manbaga ko’ra Namangan shahrining Sardoba
mahallasi 500 yillik tarixga ega. Ibrat Namangan shahr iga mansub
Labbaytog’o, Degrezlik, Chuqurko’cha, toponimlarining shakllanishini esa
talqin etadi: “Ikkinchi mahallasi Labbaytog’oduki, ani vajhi tasmiyasi
mulla Bozor oxund degan kishi bor ekanlar, ul kishining bir jiyanlari bor
ekan. H ar ikki aziz o’rtalari ovoz yetadurgon masofat ekan. Goho jiyanlarini
chaqirganlarida javoban tog’alariga “labbay tog’o” debovoz berganlarida
aksar kishilar ul mahallani “labbaytog’o” deb atab
“labbaytog’o” musammo bo’lgan mahalladur. B ir mahallasini “Chuqur
ko’cha”
derlarki, ul Namangonni hamma ko’chasidin chuqurroq uchun
Chuqurko’cha
tasmiya bo’lgan. Va bir mahallasi Degrezlikdurki, ul hamma shaharlarda
bor bir
jamoa qazon quyadurgonlar kelib joylashgan bir mahallad ur.

2
Demak, Ibrat fikricha, Namangan shahridagi Labbaytog’a toponimi oddiy
hayotiy voqeaga, Chuqurko’cha toponimi esa aholi manzilining geografik
1
Ибрат. Тарихи Фарғона. – Тошкент: Камалак, 1991. – Б. 325 -326.
2
Ибрат. Фарғона тарихи. – Тошкент: Камалак, 1991. – Б. 326.
19
tuzilishiga nisbat berish asosida, Degrezlik nomi mahalla aholisining kasb -
korini
e’tiborga olish asosida yuzaga kelgan.
Ibrat o’zi tug’ilgan yurt – To’raqo’rg’on oykonimining nomlanish tarixi
haqida ham fikrlarini bayon qilgan: «Bu Namangon atrofida bo’lgan
qasabotlari
ijmolan yozmoq lozim bo’ldi. Bulardan Namangonning g’arbida bir
bozorlik
qasaba bu muallif vatani asliysidurki, muni Dashti qipchoq xonlaridan
Ahmadxon,
ya’ni Shig’ayxon bino qilgan ekan. Ul vaqt muarrixlari Ahmadxon ismiga
qal’a
qilib, Qal’ayixon deb ism qo’yub, bu lafz binosiga ta’rix bo’lgan ekan,
861 -nchi
hijriyda bino bo’lgan ekan. Ammoki, To’raqo’rg’on demak ma’nosi –
Shig’ayxonni Yusuf To’ra va Ya’qub To’ra degan o’g’illari bino qilib,
Shig’ayxon
tarafidan Qal’ayixon ism qo’ysalar ham, ularni ismlariga To’raqo’rg’on
deb
shuhrat bo’lgan edi».
Shuningdek, olimning mazkur asarida tahlil qilinmagan bo’lsa -da, Chust,

19
Chortoq oykonimlari ham tilga olingan: «Bu Namangonni hokimig’a qarashli
to’rt
qasobot bo’lub, To’raqo’rg’on, Chust, Chohartog’, Koson degan yerla r
bo’lub,
har biri bir beklik yer edi». Lekin Chust, Chahortog’ (hozirgi Chortoq)
oykonimlari haqida keng ma’lumot berilmagan.
Ishoqxon Junaydullo xo’ja o’g’li Ibrat Kosonsoy toponimining yuzaga
kelish motivi, lug’aviy asosi va ta rixi haqida quyidagi fikrlarni bildiradi:
«Kosonning vajhi tasmiyasi Kosong’a mo’g’ul zamonida bo’lg’on binolar
alholda
mavjud, ammoki, Koson demak Shul ekanki, arablar tarafidan madaniyati
arabni
mahkam qilmoq uchun Bag’dod shahr idan o’n ikki sulton laqablik kishilar
kelib,
diyni Muhammadiyani intishor qilmoqda, ilm o’rgatmoqda bo’lub Kosonda
turgan
ekanlar. Kosoniylar alarni hurmat qilib, o’zlari forsiy sug’d tili ilan
sultonlar zikr
qilgan kason deb zikr q ilur ekanlar. Kason demak kishilar demak.
Forsiyda bu
alfoz ko’b aytilub ismi Kason bo’lib ketgan ekan. Chunonchi, o’shal
sultonlar
birlari sulton Jaloliddin Somoniy, ya’ni G’o’zapoya mozordagi gunbazda
yotgan
kishidurlar. Ikkinch ilari Qalmoq arig’i bo’yida gunbazda yotgan sulton
Muhammad qozi degan kishi. Bo’laklari atrofi Kosondadurlar». Boshqa bir
o’rinda: «Bu Namangonni hokimig’a qarashli to’rt qasabot bo’lub,
To’raqo’rg’on,
20

Chust, Chahortog’, Koson degan y erlar bo’lub, har biri bir beklik yer edi»,
– deb
yozadi.
1
Demak, Ibrat fikricha, Koson toponimi kishilar ma’nosidagi «kason» so’zi
asosida shakllangan, keyinchalik so’zning birinchi bo’g’inidagi a unli
tovushi o ga
aylangan: kas − «kishi» + on - lar > kason > Kason > Koson kabi. Bizningcha,
bu
ancha sodda talqin. Shaharning tarixi va u yerdagi tarixiy -arxeologik
yodgorliklar
Koson (hozirgi Kosonsoy) polisonimi Kushon so’zining lisoniy taraqqiyoti
mah suli degan xulosaga kelish imkonini beradi. Kosonsoy toponimi
qadimgi xitoy
manbalarida Kesay, Gessey shaklida qayd etilgan. Toponimist olimlarning
ko’rsatishicha, Koson toponimi Kushon podsholigi nomi bilan bog’liq.
2
Tarixchi
olim A.Muhammadjonov fikricha, Koson toponimi kos (kot) – «qishloq»,
«Shahar» so’zidan olingan bo’lishi ham mumkin.
3
Ibratning asari 1925 -yilda yozib tugatilganligini e’tiborga oladigan bo’lsak,
Shahar ana Shu davrga qadar ham Koson deb atalgan. Yuqorida
keltirilgan
dalillardan anglashiladiki, Kosonsoy juda qadimiy shahar bo’lib, o’tmishda
Koson
deb atalgan, hozirgi shakli keyingi taraqqiyot mahsuli.
Tarixda shahar haqiqatda Koson deb atalgan. Shahar o’rtasidan Chotqol tog’
tizmasidan Chilquduqsoy nomi bilan boshlangan soy oqib o’tadi.
Koson shahridan oqib o’tgan soy o’rniga nisbat berib, Kosonsoy deb

21
atalgan. Aniqrog’i, Kosonning soyi birikmasi til taraqqiyoti jarayonida
Koson soy
shakliga, undan Kosons oy tarzidagi morfemik tuzilishiga ko’ra qo’shma
tarkibli
gidronimga aylangan. Keyinroq soy nomi o’zining shakllanishi uchun asos
bo’lgan
shahar nomi (polisonim)ga o’tdi, ya’ni Koson shahri Kosonsoy deb atalgan
1926 -yil 29 -sentyabrida mark azi Kosonsoy shahri bo’lgan tuman tashkil
etilgach, u ham
shu nom bilan atala boshlangan. Albatta, tumanni nomlashda aynan 1926 -
yil 29 -sentyabrda Qashqadaryo va Namangan viloyatlarida tashkil etilgan
tumanlarni
o’zaro farqlash om ili ham asos bo’lgan. Shu bois Qashqadaryo
viloyatidagi tuman
va shahar Koson, Namangan viloyatidagi tuman va uning markazi
Kosonsoy deb
atalgan. Biroq Namangan viloyati mahalliy shevalarida keksalar nutqida
1
Ибрат. Фарғона тарихи . Мерос. – Тошкент: Камалак, 1991. – Б. 282 -327.
2
Қораев С. Географик номлар маъноси. – Тошкент: Ўзбекистон, 1978. – Б.
68.
3
Муҳаммаджонов А. Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. –
Тошкент. Фан, 1972.
21
toponimning Koson shakli ham faol qo’llana di. Shuningdek, shahardagi
sanatoriya,
suv ombori ham Kosonsoy deb ataladi. Yuqoridagilardan anglashiladiki,
dastlab

shahar nomi soyning nomlanishi uchun, keyin soy nomi shahar va
tumanning
nomlanishi uchun asos bo’lgan.
Ibratning topon imik tahlillari asosan xalqona etimologiyaga asoslangan.
Shunday bo’lsa -da, Labbaytog’a, Chuqurko’cha, To’raqo’rg’on toponimlari
talqini ancha mantiqli, Koson, Namangan oykonimlariga oid qarashlar
munozarali
va o’ta sodda, ilmiy jihatdan muno zarali.
Tahlillardan ko’rinadiki, Ibratning «Farg’ona tarixi» asari o’z
mazmunmohiyati bilan tarix, geografiya, etnografiya, tilshunoslik fanlariga
oid tarixiy
manba bo’lib, Namangan viloyati toponimiyasining tarixiy variantlarini,
xa lqona
etimologik talqinlarini, nominativ -motivatsion xususiyatlarini tadqiq etishda
ham
ahamiyatga ega.
22
I bob bo’yicha xulosalar
1. O’zbek tilshunosligida toponimiyaning nazariy va amaliy masalalari keng,
Chuqur o’rganilgan, makro hamda mikro toponimlarning tarixiy va
zamonaviy
variant hamda shakllari to’plangan. Mustaqillik davrida O’zbekiston
Respublikasining toponimik siyosati, yangi qabul qilingan Qonun
toponimlarni
o’rganish va tartibga solish borasida toponimika oldi ga dolzarb, yuksak
vazifalarni qo’ydi.
2. Shahar mikrotoponimiyasi tizimidagi o’zgarishlarni jiddiy o’rganish,
yirik, mukammal Namangan mikrotoponimilarning imlo, izohli va
etimologik
lug’atlarini yaratish galdagi dolzarb vazifalardir.

23
3. Namangan shahri toponimiyasini o’rganish borasidagi tadqiqotlar
tahlilidan ko’rinadiki, ayrim maqola va tarix, geografiya sohasidagi ishlarni
e’tiborga olmaganda jiddiy monografik aspektda o’rganilmagan.
4. Shahar mikrotoponimiyasida oykon imlar boshqa toponim turlariga
nisbatan salmoqli o’rin tutadi hamda kundalik muloqotda, rasmiy
doiralarda faol
qo’llanishi, ijtimoiy -siyosiy omillar ta’sirida o’zgaruvchanligi bilan
xarakterlanadi.
5. Hududga mansub toponimlar o’zi nomlayo tgan hudud aholisiga xos etnik,
ijtimoiy -iqtisodiy, madaniy, lisoniy ma’lumot va axborotlarni ifodalashi,
davrlardan -davrlarga, avloddan -avlodga olib o’tishi bilan qimmatlidir .
Namangan shahri tarixda XVIII asrdan beri ma’lum. Shu sababli ba’zi bir
tarixchilar Namanganni shu XVIII asrning o’zida barpo bo’lgan deb
ataydilar.

“Sug‘d” toponimining paydo bo‘lishi.doc

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish