Sug‘orish tizimidagi inshootlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sug‘orish tizimidagi inshootlar

Купить

MAVZU: SUG’ORISH
TIZIMIDAGI
INSHOOTLAR.

Reja:
1. Sug’orish inshootlari haqida tushumcha.
2. Sug’orish inshootlarining dastlabki
rivojlanish tarixi.
3. Hozirgi kundagi sug’orish inshootlari va
ularning turlari.
4. Sug’orish inshootlarinig sug’orish
normasi va sug’orish rejimidagi
ahamiyati.

Sug orishʻ , irrigatsiya — tuproqni
manbalardan olingan suv bilan sun iy
ʼ
namlash, melioratsiyannng bir turi. Sug'orish
tuproqning o simlik ildizi tarqalgan qismida
ʻ
eng qulay suv rejimini hosil qiladi. Bu esa
o simliklarning tuproqdan oziq moddalar —
ʻ
mineral va organik o g itlarni o zlashtirishiga
ʻ ʻ ʻ
qulay sharoit yaratadi va qishloq xo jaligi.
ʻ
ekinlaridan yuqori hosil olishni
ta minlaydi.Sug'orish yer hosildorligini
ʼ
sug orilmaydigan sharoitlarga qaraganda 8—
ʻ
10 marta oshiradi, intensiv dehqonchilikni
joriy etish imkoniyatini beradi. Bu esa suv
xo jaligi qurilishiga va yerlarni meliorativ
ʻ
o zlashtirishga sarflangan kapital
ʻ
mablag larning tez (3—5 yil ichida)
ʻ
qoplanishini ta minlaydi.
ʼ

Xitoy, Hindiston, Pokiston, Eron,
Rossiya, Yaponiya, Misr (ekin
ekiladigan hamma maydoni
sug oriladi)da, AQSH, Meksika, ʻ
Italiya, Bolgariya, Fransiya va
boshqa mamlakatlarda
sug oriladigan yerlar 20-asrda
ʻ
ayniqsa tez kengayib bordi, yirik
sug orish sistemalari barpo etildi. 20-
ʻ
asrning 50yillarida dunyoda
sug oriladigan jami yer maydoni 121
ʻ
mln.ga, 80yillarda 230 mln.ga dan
ko proqni, 20-asr oxirida 271,4
ʻ
mln.ga ni tashkil etdi. Osiyoda
191,2, Shim. Amerikada 30,4,
Yevropada 24,6, Afrikada 12,5,
Avstraliyada 2,4 mln. ga ekin
maydonlari sugoriladi (1999)

Sug’orish qadimiy davrlardan
boshlab sug ormasdan hosil olib ʻ
bo lmaydigan issiq mintaqalarda,
ʻ
keyinchalik esa yog in notekis
ʻ
yog adigan, natijada qishloq
ʻ
xo jaligi. ekinlaridan barqaror hosil
ʻ
olinmaydigan zonalarda rivojlandi.
Misr, Mesopotamiya, O rta Osiyo,
ʻ
Meksika, Eronning quruq iqlimida
odamlar toshqin suvlar bosadigan
maydonlarda oziqovqatga yarokli
o simliklarni o stirishga o rgandi.
ʻ ʻ ʻ
Keyinchalik bunday yerlar marzalar
bilan o ralib, ularda suvni uzoq vaqt
ʻ
saqlab qolish va qishloq xo jaligi.
ʻ
ekinlaridan muntazam hosil olish
imkoni yaratildi.

Surxondaryo vohasi, Farg ona vodiysining sharqiy qismi, Amudaryo deltasi, Zarafshon ʻ
daryosi havzasida o tkazilgan arxeologik qazishlar muntazam S. O rta Osiyoda mil. av.
ʻ ʻ
2ming yillikda boshlanganligidan dalolat beradi. Amudaryoning quyi oqimida mil. av. 8—
7-asrdan mil. 3 asrgacha Sug’orish juda taraqqiy etgan.

Sug’orishning rivojlanishi va
sug oriladigan maydonlarning ʻ
kengayishi bilan suvni uzoq
masofalarga olib borish ehtiyoji
paydo bo ldi. Bosh inshooti
ʻ
sodda bo lgan dastlabki
ʻ
kanallarning barpo qilinishi
mil.dan av. 1ming yillik
o rtalariga to g ri keladi. O rta
ʻ ʻ ʻ ʻ
asrlarda sug orma
ʻ
dehqonchiliqda buyuk kashfiyot
— birinchi suv ko targich —
ʻ
chig ir yaratildi. Natijada ariklar
ʻ
yoki tabiiy suv manbalaridan
balandda joylashgan kichikroq
yer uchastkalarini sug orish
ʻ
mumkin bo ldi.
ʻ

O rta Osiyoda sug oriladigan ʻ ʻ
yerlarning keskin kengayishi 19-asr
oxirlariga to g ri keladi. Ammo yangi
ʻ ʻ
yerlarni rejali o zlashtirish va
ʻ
dehqonchilikka yaroqsiz bo lib qolgan
ʻ
sug oriladigan yerlarni qayta tiklash,
ʻ
katta maydonlarni Sug’orish
imkoniyatini beradigan yirik sug orish
ʻ
sistemalarini barpo etish faqat 20-
asrning 20y.laridan boshlab olib
borildi. O rta Osiyo va Qozog istonda
ʻ ʻ
faqat 1965— 90y.larda sug oriladigan
ʻ
yerlar maydoni 5,8 mln.ga (1965)dan
8,8 mln.ga ga yetadi. O zbekistonda
ʻ
esa 2001-yilda 4,3 mln.ga
sug oriladigan yerlarda dehqonchilik
ʻ
qilindi (1914-yilda 1,8 mln.ga).

Sug oriladigan yer maydonlarining kengayishi qishloq xo jaligida suv iste’molining ʻ ʻ
ko payishiga olib keldi. Natijada suv ombori qurish yo li bilan daryo oqimlarini mavsumiy,
ʻ ʻ
keyingi yillarda esa ko p yillik tartibga solish muhim masalaga aylandi. Yuqori quvvatli
ʻ
nasoslarning yaratilishi qariyb 250– 300 m³/s suvni bosqichmabosqich balandlikka ko tarib,
ʻ
qishloq xo jaligi. ekinzorlarini mashina yerdamida sug orishga imkon berdi. Hozirgi davrda
ʻ ʻ
Orol dengizi havzasida jami yillik hajmi 105 mlrd. m³ bo lgan umumiy oqimning 95 mlrd.
ʻ
m³ suvi Sta sarflanmoqda. Bu esa suv resurslarini to ldirish va sug orish sistemasining
ʻ ʻ
barcha bo g inlarida suvni tejashni taqozo qiladi. Suv resurslarini to ldirish asosan suvni
ʻ ʻ ʻ
havzalararo qayta taqsimlash (AmuBuxoro, AmuQorako l, Qoraqum va boshqa kanallar),
ʻ
oqova va sho rlangan drenaj suvlaridan qayta foydalanish hisobiga amalga oshirilmoqda.
ʻ

Sug’orish usullari va turlari.
Sug’orish tuproqqa me yorlangan ʼ
(belgilangan) miqdorda suv
berishini ta minlaydigan,
ʼ
gidrotexnika qoidalariga
asoslangan texnikaviy, agrotexnik
va tashkiliyxo jalik tadbirlari
ʻ
majmuidan iborat. Sug’orish
o tkaziladigan vaqtiga qarab
ʻ
muntazam va davriy turlarga
bo linadi. Sug’orish maqsadiga
ʻ
qarab ehtiyot (yaxob), sho r yuvish,
ʻ
vegetatsion, oziqlantiruvchi
(sharbat) va boshqa turga bo linadi.
ʻ
Ayrim hollarda bir turdagi
Sug’orish bir qancha maqsadlarda
o tkazilish mumkin.
ʻ

Qadimdan ma lum bo lgan oqizib suv berish usullari (bostirib, taxtalarga bo lib, egatlar ʼ ʻ ʻ
olib) asta-sekin takomillashib Sug’orishning yomg irlatib sug’orish, tomchilatib
ʻ
sug orish va tuproq ostidan suyurish, aerozol usulida sug orish singari takomillashgan
ʻ ʻ
usullar yaratildi. Iqlim quruq bo lgan O rta Osiyoda ekinlar ko p miqdorda suv talab
ʻ ʻ ʻ
qiladi, shuning uchun sug oriladigan maydonlarda asosan tuproq (yer) ustidan oqizib
ʻ
suv berish va qisman yomg irlatib sug orish usuli qo llaniladi.
ʻ ʻ ʻ

Keyingi yillarda Sug’orishning mexanizatsiyalashtirilgan, yarim
avtomatlashtirilgan, avtomatlashtirilgan va boshqa turlari paydo bo ldi.ʻ

Sug orish normasiʻ - qishloq xo jaligi. ʻ
ekinlarini yetishtirish uchun vegetatsiya
davri davomida maydon birliga zarur
bo lgan suv miqdori, m³/ga bilan
ʻ
o lchanadi. Sug orish normasi netto va
ʻ ʻ
bruttoga bo linadi. Netto Sug orish
ʻ ʻ
normasi birinchi suv berishdan oxirgi
suv berishgacha davrda dala suv
iste molining (evapotranspiratsiya)
ʼ
umumiy miqdoriga teng . Tabiiy namlik
beqaror bo lgan zonalarda Sug orish
ʻ ʻ
normasi hisobkitoblarida vegetatsiya
davridagi yog in miqdori nettodan
ʻ
ayriladi. Netto Sug orish normasi
ʻ
ekinlar turi, navi, tuproq, iqlim,
gidrogeologik va meliorativ sharoitlarga
bog liq
ʻ

Brutto Sug orish normasida netto Sug orish ʻ ʻ
normasi dan tashqari sug orishda suvning
ʻ
zaruriy sarf (isrof) bo ladigan miqdori
ʻ
(normalangan darajada) ham hisobga olinadi.
Bunday sarflar suvning o simlik iddizi
ʻ
tarqalgan qismdan pastga sizishi, suvning
oqovaga chiqishi va sug orish jarayonida
ʻ
bug lanib ketishi bilan bog liq. Zaruriy sarflar
ʻ ʻ
miqdori sugorish usuli, shuningdek, dala tuproq
gruntining suv o tkazish imkoniyati, dala
ʻ
nishabi va boshqa sharoitlarga bog liq.
ʻ
Vegetatsiya davrida haqiqiy suv sarfi bir
martalik suv berish normalari (tuproq qatlamini
turli ekinlarda 0,3 dan 1,2 m gacha chukurlikda
namlashga yetarli 600–1200 m³/ga miqdordagi
suv) yig indisi tarzida topiladi.
ʻ

O rta Osiyoning qurg oqchil zonalarida tuproq ʻ ʻ
sharoitlariga karab Sug orish normasi (ming
ʻ
m³/ga): g o za uchun 6—10, don ekinlari
ʻ ʻ
uchun 4 gacha, makkajo xori uchun 5 gacha,
ʻ
qand lavlagi uchun 6, ko p yillik o tlar uchun
ʻ ʻ
12, sabzavot ekinlari uchun 6 gacha boradi.
SUG ORISH REJIMI
ʻ almashlab ekish
tarkibidagi ekinlarga suv berish normasi,
muddati va sonini optimal uyg unlashtirish;
ʻ
muayyan sharoitlarda ekinlardan eng yuqori
hosil olishni ta minlaydi. Sug’orish normasini
ʼ
belgilash uchun turli qishloq xo jaligi.
ʻ
ekinlarini yetishtirishda zarur bo lgan suvning
ʻ
umumiy sarfi (suv iste moli miqdori) ularni
ʼ
parvarish qilishning ayrim bosqichlariga
nisbatan aniqlanadi.

Vegetatsiya davomida suv berish
muddatlari o stirilayotgan ʻ
ekinlarning biologik xususiyatlari,
obhavo sharoitlari, sug oriladigan
ʻ
yerlarning tuproqgrunt va
gidrogeologik xususiyatlariga
bog liq. To g ri tashkil etilgan
ʻ ʻ ʻ
Sug’orish rejimi sug oriladigan
ʻ
yerlarda ekinlardan yuqori va
barqaror hosil olishni, yer va
suvdan samarali foydalanishni
ta minlaydi. Sug’orish rejimi suv
ʼ
berish usuli va tartibini hisobga
olib belgilanadi.

Ikki suv berish oralig ida tuproq nami ma lum chegarada o zgaradi. Uning yuqori chegarasi ʻ ʼ ʻ
krndirib suv berilgan va bug lanishdan qimoya qilingan tuproq namligi — to liq dala nam
ʻ ʻ
sig imi hisoblanadi. To liq dala nam sig imi aksariyat tuproq massasi yoki hajmining 15—
ʻ ʻ ʻ
36% ini tashkil qiladi. Namlikning quyi chegarasi suvtalablik (suv berish oldi) namligi
deyiladi. Uning miqdori to la dala nam sig imining 55 dan 85% iga teng bo lishi mumkin.
ʻ ʻ ʻ
Bunday namlikda navbatdagi suv berishni kechiktirish ekin hosilini kamaytirib yuboradi.
Suv berish navbatlari o simlik tuproqdagi namga juda talabchan, g oyat suvtalab bo ladigan
ʻ ʻ ʻ
davrda suv bilan ta minlashni mo ljallab belgilanadi. G alla ekinlarda nay o rash — boshoq
ʼ ʻ ʻ ʻ
chikarish; g o zada shonalash — gullash — ko sak tugish — ko sakning yetilishi;
ʻ ʻ ʻ ʻ
kungaboqarda savatcha chiqarish — gullash; kartoshkada g unchalash — yalpi tuganak
ʻ
tugish fazalari g oyat suvtalablik davri hisoblanadi.
ʻ

Pomidor, baklajon, shirin garmdori kabi ekinlar
yalpi barg chiqarish davrida mo tadil namlik ʻʼ
rejimini, mevalari pishish davrida yuqori
namlik rejimini talab qiladi, hosilni terish
davrida suv berish to xtatiladi. 1 ga yerdagi
ʻ
ekinga bir marta berish uchun zarur bo lgan suv
ʻ
miqdori suv berish n o r m a s i deyiladi.
Hamma suv berish yig indisi esa sug orish
ʻ ʻ
normasini tashkil qiladi, suv berish oralaridagi
davrlar yig indisi esa sug orish mavsumi deb
ʻ ʻ
yuritiladi. Sug’orish rejimi, shuningdek,
chizma-tahlil usullar bilan ham aniqlanadi

E’tiboringiz uchun
raxmat!

Sug‘orish tizimidagi inshootlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish