Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	249.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash

Купить

MAVZU: SUG‘ORISH TIZIMLARIDA SUV O‘LCHASH
Reja:
1.Kanallarning suv sarfini o‘lchash.
2.Suv o‘lchash inshootlari.
3.Muvaqqat sug‘orish tarmoqlarida suv o‘lchash.
4.Suv o‘lchagichlarning suv sarfini aniqlash.

1. Kanallarning suv sarfini o‘lchash
Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchashni tashkil etish va amalga oshirish
gidrometriya xizmati tomonidan olib boriladi. Gidrometr (mirob)lar zimmasiga
gidrotexnik inshoot va kanallarni kuzatish va ularda o‘lchash ishlarini olib borish,
olingan ma’lumotlarni ishlash, ma’lumotnomalar, in ventarь-texnik vedomostlar,
hisobot tuzish, suv o‘lchash inshootlarini tarirovka qilish kabi vazifalar yuklangan.
Gidrometrik kuzatuv va o‘lchash natijalari qabul qilingan shakllarda (dala
jurnali, jami suv hajmi va sutkalik suv sarflarini o‘lchash varaqalari, xo‘jaliklar,
uchastkalar va sug‘orish tizimi bo‘yicha suv sarflari balansi vedomosti, sug‘orish
tarmoqlari FIK vedomosti, suv manbaining sarfini ko‘p yillik kuzatish vedomosti
va boshqalar) hujjatlashtiriladi.
Suv manbalari va sug‘orish tizimlarida suv sarfini o‘lchash uchun quyidagi
gidrometrik postlar tashkil etiladi:
1. Tayanch postlar suv manbaida (sug‘orish tizimiga suv olish bosh
inshootidan yuqorida) uning suv rejimini va sug‘orish qobilyatini aniqlash
maqsadida tashkil etiladi;
2. Bosh postlar magistral kanalning bosh qismida unga olinayotgan suv
miqdorini hisobga olishda qo‘llaniladi;
3. Balans (muvozanat) postlari suvdan foydalanish ba lansini aniqlash
maqsadida alohida sug‘orish uchastkasi, tuman, yirik kanal, sug‘orish tizimi
chegaralarida tashkil etiladi;
4. Taqsimlagich postlari xo‘jaliklararo taqsimlash kanallarida suv sarfini
hisobga olish uchun ishlatiladi;
5.Xo‘jalik postlari xo‘jalik taqsimlagichida suvdan foydalanuvchilarga suv
ajratish miqdorlarini hisobga olish maqsadida qo‘llaniladi;
6. Oqova postlar kollektor-zovur va tashama tarmoqlari orqali chiqarib
yuborilayotgan suv miqdorlarini hisobga olishda qo‘llaniladi;
7. Maxsus postlar ilmiy tadqiqot maqsadlarida ishlatiladi.

Xo‘jaliklarda suv o‘lchash va taqsimlash ishlariga gidrotexniklar rahbarlik
qiladi. U, shuningdek, suvdan to‘g‘ri foydalanish, sug‘oriladigan dala va xo‘jalik
kanallaridan oqova tashlashni nazorat qilib boradilar.
Har bir postda bir nechta takroriylikda amalga oshirilgan o‘lchash ishlari
natijalari suv o‘lchov jurnalida qayd etib boriladi. Suv sarfini aniqlash o‘lchash
inshootlarining turiga ko‘ra Q=f(H) bog‘liqlik grafigi va jadval ko‘rinishida
bajarilgan hisob-kitoblardan foydalangan holda amalga oshiriladi. Olingan hisob-
kitob natijalari umumiylashtirilib, kunlik, so‘ngra ular asosida o‘n kunlik o‘rtacha
sarflar hisoblanadi.
Xo‘jalikda o‘lchash ishlari suvni dalalarga kirish va chiqish qismlarida olib
boriladi. Buning uchun dalaga suv kirish va chiqish joyini aniq belgilash, suv
taqsimlash joylarini aniqlash va ro‘yxatga olish, suv o‘lchash inshoot (jihoz) lari
pasportlarini yaratish va suv o‘lchov jurnalini yuritish talab etiladi.
2. Suv o‘lchash inshootlari
Suv o‘lchash inshootlari va jihozlari suv sarfini rostlashga imkon byeradigan
va byermaydigan turlarda bo‘ladi. Suv o‘lchagich-rostlagichlar suv o‘lchash bilan
bir vaqtda uning sarfini rostlashni ta’minlaydi. Ular suv taqsimlash tugunlarida,
xo‘jalik taqsimlash kanaliga suv olish joylarida, doimiy xo‘jalik kanallari va
quvurlarida qo‘llaniladi. Bunday inshootlar suv o‘lchash qurilmalari, asboblar,
mexanizmlar, ayrim hollarda tarirovka qilingan reykalar bilan ta’minlanadi.
Suv sarfi rostlanmaydigan suv o‘lchash vositalari sirasiga turli xil suv
o‘lchagichlar, novlar, nasadkalar kirib, ular suv sarfi va sug‘orish me’yorini
o‘lchash gidrometrik inshootlarini tarirovka qilishda qo‘llaniladi.
Quvurli suv o‘lchagich rostlagichlar sifatida M.V.Butirin konstruksiya-sidagi
inshoot, VGD-58, DRS-60, DRS-66, K.S. Glubshevning diafragmali suv
o‘lchagichlari (VPG va VDG), DS-64M kabilardan foydalaniladi.
Amaliyotda suv o‘lchagich sifatida suv kirish qismi toraygan va chiqish qismi
kengaygan ochiq suv o‘lchash novlari keng ishlatiladi. SHuningdek, yopiq suv
o‘lchagich rostlagichlar ham qo‘llanilib kelinmoqda.

Suv o‘lchash ostonasi bilan jihozlangan suv o‘lchash posti kanalning
betonlangan qismidan, amaliy profilli o‘lchagich (vodosliv), yuqori bьefda
o‘rnatilgan sath o‘lchovchi reyka, ostonaning suv bilan bosilish (ko‘milish)
darajasi (h
n )ni o‘lchaydigan kuzatish reykasidan iborat.
Ostona sarfi 60 m 3
/sek. gacha bo‘lgan ochiq kanallardagi suvni o‘lchash
uchun mo‘ljallangan. U o‘zani o‘zgaruvchan, quyi bьefda suv oqimi tartibi
o‘zgaruvchan dimlanishli bo‘lgan hamda suv oqimi tushishi yerkin va qisman
yerkin bo‘lmagan, chuqurligi uncha katta bo‘lmagan kanallarda ishlatiladi.
Suv o‘lchash novi tik yon devorlari suv oqimi tomoniga qarab torayib
boruvchi hamda tubi gorizontal bo‘lgan kalta novdan iborat. Nov kanalning yuqori
va quyi bьeflari bilan oqim yo‘nalishiga ko‘ndalang devorchalar orqali tutashadi.
O‘lchash reykasi suv oqimiga ko‘ndalang bo‘lgan devorga quyi bьef
tomondan o‘rnatiladi. Uning nolь belgisi novning ostonasiga to‘g‘ri kelishi kyerak.
O‘lchash reykasi oddiy santimetrlarga bo‘lingan yoki suv sarfi birligida
graduirovkalangan bo‘lishi mumkin.
Suv o‘lchash nasadkasi nishobligi kichik kanallarda, suv oqimining
dimlanish balandligi 0,3 m. dan oshmaydigan va boshqa turdagi suv
o‘lchagichlarni qo‘llash yaxshi natija byermaydigan hollarda ishlatiladi.
Suv sarfi 40 l/sek. gacha bo‘lgan kichik kanallar uchun VN-10x20 turdagi suv
o‘lchash nasadkasi tavsiya qilinadi. Suv sarfini bevosita aniqlash uchun eni 25–30
sm bo‘lgan yog‘och taxtadan yasalgan sarf o‘lchash ayrisi ishlatiladi. Ayrining
tayoqchalari 25x30 mm o‘lchamli to‘g‘ri to‘rtburchakli kesimga ega.
O‘zgarmas o‘zan boshqa vositalarni ishlatishning iloji bo‘lmagan ochiq
kanal va ariqlarda suv sarfini davriy va muntazam o‘lchashda hamda suv oqimi
rejimi o‘zgaruvchan dimlanishli bo‘lmaganda qo‘llaniladi.
O‘zgarmas o‘zan kanal yoki ariqning ko‘ndalang kesimi mustahkamlangan
(tubi va yon bag‘irlari biron qattiq matyerial bilan o‘zgarmaydigan qilingan)
qismidan iborat
3. Muvaqqat sug‘orish tarmoqlarida suv o‘lchash

Muvaqqat tarmoqlar doimiy ravishda qurilmaganligi tufayli ularda ko‘chma
suv o‘lchagichlardan foydalaniladi.
Quyidagi suv o‘lchagichlar hozirgi kunda keng foydalanish uchun qulay
hisoblanadi: trapetsiya shaklidagi VCH-50 CHipoletti suv o‘lchagichi muvaqqat
sug‘orish tarmoqlarida 50–60 l/sek. gacha suv sarfini, VCH-75 CHipoletti suv
o‘lchagichi uchastka taqsimlash kanallarida 100–230 l/sek. gacha suv sarfini
o‘lchashga, 90 o
li uchburchak qirqimga ega VT-90 Tomson suv o‘lchagichi o‘qariq
va egatlardagi 1–45 l/sek. suv sarfini aniqlashga imkon byeradi (9 va
10- rasmlar).
CHipoletti suv o‘lchagichining suv o‘tkazadigan qismi trapetsiya ko‘rinishiga
va Tomson suv o‘lchagichiniki esa uchburchak shaklga ega. Ular 3–4 mm
qalinlikdagi metall tunukadan tayyorlanadi. CHipoletti suv o‘lchagichining
ostonasiga yopishgan burchaklari 104 o
ga teng (yon devorlarining qiyaligi 1:4).
Ostonasining eni 25, 50, 75, 100, 125 sm qilib olinadi. Tomson suv o‘lchagichida
quyi burchak 90 o
ga teng.
Suv o‘lchagichlarni qo‘llashda quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim:
burchaklarni ostonaning pastki qismiga qat’iy bog‘lanishi; suv o‘lchagichning
chekkalari qoziqlar bilan jihozlanishi; ostonasining kengligi 50 va 75 sm. li
o‘lchagichlarda hisob-kitoblarni ±(5–10) mm aniqlikda o‘tkazilishi; o‘lchagich-
ning suv oqib o‘tadigan qismini tekis va yaxlit bo‘lishi, enini tanlashda ko‘pi bilan
2–3 mm. gacha xatolikka yo‘l qo‘yilishi; o‘lchov reykalarini zanglamaydigan
matyeriallardan tayyorlanishi, chizg‘ichdagi son va chiziqchalarni aniq ko‘rinib
turishi; reykaning nolь chizig‘ini suv o‘lchagichning tubi bilan bir chiziqda yotishi;
zanglashga qarshi bo‘yalishi; VCH-50 va VCH-75 suv o‘lchagichlari bir joyda
mustahkam va doimiy holda o‘rnatilishi va boshqalar.

18- rasm. VCH-50 CHipoletti suv o‘lchagichi :
1 – muvaqqat ariqning o‘zani; 2 – muvaqqat ariqning sathi; 3 – o‘lchov lineykasi
(chizg‘ich); burchak  =104 o
. (O‘lchovlar mm hisobida).
19- rasm. VT-90 Tomson suv o‘lchagichi : 1 – 90 o
li burchak; 2 – suv o‘lchash
reykasi; h – suv qatlami qalinligi, m; s.s. – suv sathi.
Suv o‘lchagichlarning faoliyati suvni ulardan yerkin oqib tushishiga
asoslangan. Ularni muvaqqat ariqlarga o‘rnatishda quyidagi talablarga rioya
qilinishi lozim: suv o‘lchagichlar o‘qariqning to‘g‘ri chiziqli o‘zanga ega qismiga
o‘rnatiladi; suv o‘lchagichning ostki qismini loyqa bosib ketmasligi uchun ostonasi
o‘qariq tubidan 3–5 sm baland qilib o‘rnatilishi; asbobdan 1–1,5 m oldinda oqim
tezligini sokinlashtirish uchun maxsus hovuzcha tashkil etilishi; asbobni suv

yuzasiga nisbatan qat’iy tik holda o‘rnatilishi; CHipoletti o‘lchash asbobining
ostonasi va Tomson o‘lchagichining yuqori qismini qat’iyan gorizontal bo‘lishi;
reyka (chizg‘ich)larni asbobning old tarafiga o‘rnatilishi va ulardagi nolь sonini
asbob ostonasi bilan baravar turishi; asbobni yog‘och ramkaga yoki yog‘och
qoziqlarga yaxshilab o‘rnatilishi; o‘lchash ishlari olib borilayotganida uning tagi
va yon tomonlaridan suvni sizib o‘tmasligi va faqat qirqimi orqali o‘tishiga
yerishish va boshqalar.
4.Suv o‘lchagichlarning suv sarfini aniqlash
Asbobdan o‘tayotgan suv qatlami qalinligi uning ostonasi kengligining 1/3
qismigacha bo‘lganda suv sarfi aniq hisobga olinadi. Suv qatlamining qalinligi
reyka yordamida aniqlanadi. Reyka bo‘yicha ma’lumotlar tarmoqdagi suv sarfi tez-
tez o‘zgarib turgan sharoitda har soatda, o‘zgarmas bo‘lganda kuniga 3–4 marta
olinadi.
Suv sarfi quyidagi ifodalar yordamida hisoblanadi:
- trapetsiya shaklidagi VCH-50 va VCH-75 CHipoletti suv o‘lchagichlari
uchun:
Q = 1,86 ∙ b ∙ H ∙ √H , m 3
/sek.;
- uchburchak shaklidagi VT-90 Tomson suv o‘lchagichi uchun:
Q = 1,41∙ H 2
∙
√H , m 3
/sek.,
bu yerda b – suv o‘lchagich ostonasining kengligi (0,25; 0,50; 0,75; 1,00;
1,25), m; H – asbobdan o‘tayotgan suv qatlamining qalinligi, m.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash

Купить