Sug‘urta tashkilotlar moliyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sug‘urta tashkilotlar moliyasi

Купить

SUG’URTA TAS H KILOTLAR MOLIY A SI
Reja:
1. Sug ’ urtaning mohiyati, funksiyalari va turlari .
2. Sug ’ urta bozori .
3. Ijtimoiy sug ’ urtaning turlari.
4. Tibbiy sug ’ urta.

1. Sug ’ urtaning mohiyati, funksiyalari va turlari
Sug’urta ijtimoiy munosabatlarni aks ettiruvchi kategoriya sifatida
jamiyat shakllanishining ilk davrlarida vujudga kelib, ijtimoiy ishlab
chiqarishning ajralmas qismiga aylangan. Sug’urta tushunchasi mulkning
saqlanishiga, tabiy ofatlar, yong’in, o’g’irlik va iqtisodiy hayotning boshqa
ko’zda tutilmagan xavf-xatarlari natijasida nobud bo’lishi yoki
yo’qotilishining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlardir.
Sug ’ urta – bu uning ishtirokchilari o’rtasida ko’rilishi mumkin bo’lgan
zararlarni qoplashga mo’ljallangan maqsadli sug’urta fondlarini badallar
hisobidan shakllantirish bilan bog’liq bo’lgan qayta taqsimlash munosabatlari
yig’indisidir.
Ijtimoiy ishlab chiqarishning tavakkalchilik xarakteri – bu mulk egasi
va tovar ishlab chiqaruvchining moddiy farovonligi uchun xavotirlanishining
asosiy sababchisidir. Shu asosda moddiy zararni manfaatdor mulk egalari
o’rtasida birgalikda qoplash g’oyasi yuzaga keldi.
Ko’rilgan zararni qoplashning ancha oddiy shakli natural sug’urta
bo’lgan. Don, yem-xashak va boshqa bir turdagi oson taqsimlanadigan
mahsulotlar hisobidan alohida talofat ko’rgan dehqonlarga moddiy yordam
ko’rsatilgan. Bunday sug’urta, chegaralangan bo’lib, keyinchalik tovar-pul
munosabatlarining rivojlanishi bilan o’z o’rnini pul shaklidagi sug’urtaga
bo’shatib bergan.
Jamiyat taraqqiyoti natijasida sug’urta mulkchilikning barcha
shakllarini, korxonalar, tashkilotlar, fuqarolar daromadlari va boshqa
manfaatlarini himoya qilishning asosiy vositasiga aylandi.
Bozor iqtisodiyoti munosabatlarida ishlab chiqarishning uzluksizligini
ta’minlash va aholini turli tabiy ofatlar va hodisalardan himoya qilishda
sug’urtaning muhim o’rni bor. Sug’urta bozori mulkchilikning deyarli barcha

shakllarini tabiy ofatlardan saqlashda, turli falokatlar natijasida odamlarga
yetkazilgan zararlarni qoplashda moddiy jihatdan yordam beradi.
Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlar har bir xo’jalik
yurituvchi subyekt ixtiyoridagi mol-mulkdan samarali foydalanish uchun
tadbirkorlik bilan harakat qilishi, shu bilan birga favqulodda va tasodifiy
zararlarning oqibatida yetkazilishi mumkin bo’lgan zararlarni qoplash,
ularning oldini olishga ham alohida e’tibor qaratishni taqozo etadi. Bu o’z
navbatida sug’urtaga bo’lgan talabning ortib borishini ta’minlab beradi.
Sug’urta faoliyatini nafaqat korxona miqyosida, balki mamlakat
miqyosidagi munosabatlarda ham amalga oshirish zarurdir. Sug’urtaning
qayta taqsimlash munosabatlari bir tomondan sug’urta fondini shakllantirish,
ikkinchi tomondan shu fonddan sug’urta ishtirokchilarining zararini qoplash
bilan bog’liqdir.
Sug’urta – ishlab chiqarish munosabatlarining zaruriy elementidir. U
ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonidagi moddiy zararlarni qoplash bilan
bog’liq. Takror ishlab chiqarish jarayonining muhim sharti uzliksizlikdir.
Ishlab chiqarishning doimiy yangilanib borishi insonlarning barcha ijtimoiy-
iqtisodiy tuzumlarda, jumladan rivojlangan jamiyatda ham mavjud
ehtiyojlarini qondirish uchun zarurdir. Agarda ijtimoiy takror ishlab chiqarish
jarayoni tabiy ofatlar yoki boshqa favqulodda hodisalarning (yong’inlar,
epidemiyalar, suv toshqinlari) salbiy oqibatlari ta’sirida to’xtab qolishi yoki
siklli o’zgarishlarga uchrashi mumkin bo’lsa, sug’urta avvalo ularning oldini
olish tadbirlarini amalga oshirishga, yetkazilgan moddiy zararni qoplashga,
ishchi kuchini takror ishlab chiqarishning me’yoriy sharoitlarini qayta
tiklashga imkon beradi.
Inson faoliyati va tabiy ofatlar o’rtasidagi qarama-qarshilik bilan
asoslangan ijtimoiy ishlab chiqarishning tavakkalchilikka asoslanganligi,
birinchi navbatda, tabiy va boshqa ofatlarning salbiy oqibatlarini oldini olish,

bartaraf qilish hamda yetkazilgan zararni qoplash bo’yicha insonlar
o’rtasidagi munosabatlarni yuzaga keltiradi. Bu obyektiv munosabatlar
insonlarning erishgan hayot darajasini saqlab qolishga bo’lgan real va mavjud
ehtiyojini aks ettiradi. Mazkur munosabatlarni alohida xususiyatlar ajratib
turadi va ularning yig’indisi ijtimoiy ishlab chiqarishni sug’urta vositasida
himoyalashni tashkil etadi.
Sug’urta iqtisodiy kategori ya sifatida moliyaning tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ammo, moliya to’laligicha daromadlarni taqsimlash bilan
bog’liq bo’lsa, sug’urta esa, faqatgina qayta taqsimlash munosabatlarini
qamrab oladi. Sug’urtaning xususiyatlarini ochib beruvchi belgilarini
quyidagicha keltirishimiz mumkin:
1. Sug’urtaning tasodifiy, oldindan ko’zda tutilmagan va yengib
bo’lmaydigan holatlar bilan bog’liqligi, ya’ni sug’urta holatlari ehtimoli
mavjudligi bilan asoslanuvchi qayta taqsimlash pul munosabatlari yuzaga
keladi.
2. Sug’urta ko’rilgan zararni sug’urta ishtirokchilari, ya’ni
sug’urtalanuvchilar o’rtasida qoplash amalga oshiriladi. Zararni bunday
qoplash usuli ishtirokchilar soni yetarlicha katta bo’lganda zarar ko’ruvchi
xo’jaliklar soni doimo sug’urta ishtirokchilari sonidan kam bo’lish
ehtimolligiga asoslanadi. Zararni bunday qoplashni tashkil qilish uchun
maqsadga yo’naltirilgan sug’urta fondi tashkil qilinadi. Bu fond sug’urta
ishtirokchilarining badallari hisobidan shakllantiriladi. Sug’urta fondining
mablag’lari faqatgina uni tashkil qilganlar o’rtasida ishlatiladi, sug’urta
badalining hajmi esa, har bir ishtirokchining zararni qoplashdagi ulushini
bildiradi. Shuning uchun, sug’urta ishtirokchilarining doirasi qanchalik
keng bo’lsa, sug’urta badalining hajmi shunchalik oz va sug’urta ham
samarali bo’ladi. Agarda sug’urtada millionlab sug’urtalanuvchilar ishtirok

etsa va yuz millionlab obyektlar sug’urtalansa, u holda minimal badallar
hisobiga maksimal zararlarni qoplash imkoni paydo bo’ladi.
3. Sug’urta faoliyati zararlarni qoplashni hududiy birlik va ma’lum
vaqt davomida amalga oshirishni ko’zda tutadi. Bunda yil davomida
sug’urtalanuvchi xo’jaliklar o’rtasida sug’urta fondini hududlar bo’yicha
samarali qayta taqsimlash uchun yetarlicha katta hudud va anchagina
sug’urtalashga tegishli obyektlar talab qilinadi. Faqatgina mazkur shartga
rioya qilish bilangina katta hududlarni qamrab oluvchi tabiy ofatlar
yetkazgan zararlarni qoplash imkoni bo’ladi.
Zararni sug’urta yordamida qoplash ma’lum vaqt davomida amalga
oshiriladi, chunki ixtiyoriy sug’urta doimo vaqt bilan chegaralanadi.
Sug’urtaning iqtisodiy mohiyatiga uning funksiyalari orqali namoyon
bo’ladi. Ushbu funksiyalar sug’urta – moliya tizimining bir bo’g’ini sifatida
xususiyatlarini ochib berishga xizmat qiladi.
Tavakkalchilik funksiyasi sug’urtaning talofat ko’rgan xo’jaliklarga
pullik yordam ko’rsatish bo’yicha asosiy yo’nalishi zarar ko’rishning
tasodifiy ehtimolligi bilan bevosita bog’liq. Aynan tavakkalchilik
funksiyasining amal qilish doirasida sug’urta ishtirokchilari o’rtasida bo’lishi
mumkin bo’lgan sug’urta hodisalari oqibatlari bilan bog’liq pul shaklidagi
qiymatning qayta taqsimlanishi ro’y beradi.
Oldini olish funksiyasi sug’urta fondi mablag’larining bir qismi
hisobidan sug’urta tavakkalchiligini kamaytirish bo’yicha tadbirlar
moliyalashtiriladi.
Jamg ’ arish funksiyasida sug’urta mablag’lari sug’urta fondlari
sifatida to’planadi va ma’lum muddatgacha sug’urtalash shartnomalari
bo’yicha mablag’larni jamg’arish uyg’unlashib ketadi. Bunda pul
mablag’larini jamg’arish sug’urtaviy himoyaga bo’lgan ehtiyoj bilan

bog’liqdir. Shu bilan sug’urta jamg’arish funksiyasini bajarishi amalga
oshadi.
Sug ’ urtaning nazorat funksiyasi sug’urta fondining qat’iy maqsadli
shakllantirilishi va ushbu mablag’lardan to’g’ri foydalanishdan iborat.
Mazkur funksiya yuqoridagi funksiyalardan kelib chiqadi va muayyan
sug’urta munosabatlarida aks etadi. Nazorat funksiyasi qonunchilik va turli
direktiv hujjatlar asosida sug’urta taomillarining to’g’ri bajarilishi ustidan
moliyaviy sug’urta nazoratini amalga oshiradi.
Sug’urtaning tasniflanishi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning turli
soha, tarmoq va faoliyat turlari doirasida amalga oshiriladi. Shunga muvofiq
sug’urta munosabatlarini quyidagicha tasniflashimiz mumkin:
Mulkiy sug ’ urta – moddiy qiymatliklarni turli baxtsiz hodisa va tabiy
ofatlardan zarar ko’rmasligini ta’minlash yoki ro’y bergan holatda qoplash
hisoblanadi; fuqarolar hayot sug’urtasida – ularning hayoti, sog’ligi,
mehnatga layoqati; javobgarlik sug’urtasida sug’urtalanuvchilarning turli
javobgarliklari, mas’uliyatlari, majburiyatlari; tadbirkorlik faoliyatida esa
uning tadbirkorlik ishlari turli tavakkalchiliklardan sug’urtalanadi.
Mulkiy sug’urta mulkchilik shakli va sug’urtalanuvchilar toifalaridan
kelib chiqib, bir nechta tarmoqlarga bo’linadi: davlat korxonalari mol-mulk
sug’urtasi, jamoa xo’jaliklari, ijarachilar, shirkatlar, hissadorlik jamiyatlari va
jamoatchilik tashkilotlari mol-mulk sug’urtasi hamda fuqarolar mol-mulk
sug’urtasi.
Mulkiy sug’urtaning turlariga turli jihozlar, asbob-uskunalar, chorva
mollari, ro’zg’or buyumlari, transport vositalari, qishloq xo’jalik ekinlari
hosili va boshqa turli xo’jalik kategoriyalari sug’urtasi misol bo’la oladi.
Javobgarlik sug ’ urtasi – qarz sug’urtasi hamda yetkazilgan zararni
qoplash bilan bog’liq bo’lib, fuqarolik javobgarligi sug’urtasi ham deb

yuritiladi. Tadbirkorlik xatari sug’urtasida daromadlarning bevosita hamda
bilvosita yo’qotilishi bilan bog’liq risklar sug’urtalanadi.
Javobgarlik sug’urtasi bo’yicha – kreditni yoki boshqa qarzlarni
qaytara olmaslikdan sug’urtalash, yuqori xavf-xatar manbalari egalarining
fuqarolik javobgarligi sug’urtasi, xo’jalik faoliyati jarayonida zarar yetkazish
holati bo’yicha fuqarolik javobgarligi sug’urtasi va boshqalar.
Ijtimoiy sug’urtaning turlariga pensiya va turli nafaqalar sug’urtasi
kiradi.
Shaxsiy sug ’ urta hayotni aralash sug’urtasi, o’lim holati va mehnatga
layoqatini yo’qotishdan sug’urtalash, bolalar sug’urtasi, qo’shimcha pensiya
sug’urtasi, baxtsiz hodisalardan sug’urtalash va boshqalarni o’z ichiga oladi.
Tadbirkorlik tavakkalchiliklari sug’urtasi dastgohlarni to’xtab qolishi,
savdodagi to’xtalishlar natijasida zarar kurish yoki foyda ololmaslik
sug’urtasi, yangi texnika va texnologiyalarni qo’llash tavakkalchiliklari
sug’urtasi va boshqa turlarga bo’linadi.
Hayotni sug ’ urta qilish (jismoniy shaxslarning hayoti, sog’lig’i,
mehnat qobiliyati va pul ta’minoti bilan bog’liq manfaatlarini sug’urta qilish,
bunda shartnoma bo’yicha sug’urtaning eng kam muddati bir-yilni tashkil
etadi hamda sug’urta pullarining sug’urta shartnomasida ko’rsatib o’tilgan
foizni o’z ichiga oluvchi bir martalik yoki davriy to’lovlarini qamrab oladi).
Umumiy sug ’ urta (shaxsiy, mulkiy sug’urta, javobgarlikni sug’urta
qilish hamda hayotni sug’urta qilish sohasiga taalluqli bo’lmagan boshqa
sug’urta turlari).
Majburiy sug ’ urta – davlat sug’urta tashkilotlari amalga oshirish
huquqiga ega sug’urta turi. Shu bilan birga sug’urta tashkilotlari majburiy
sug’urta qilinishi lozim bo’lgan obyektlarning but saqlanishi ustidan nazorat
o’rnatishga haqlidirlar. Majburiy sug’urtaning asosiy xususiyatlari
quyidagilar:

1. Majburiy sug’urta qonun yo’li bilan o’rnatiladi. Shunga mos
ravishda sug’urta qildiruvchi tegishli obyektlarni sug’urtalashga,
sug’urtalovchilar esa, sug’urta hodisalari ro’y berganda tegishli sug’urta
to’lovlarini to’lashga majburdirlar.
2. Qonunda ko’rsatilgan majburiy sug’urta obyektlarini hammasini
sug’urtaga qamrab olish. Buning uchun sug’urta organlari mamlakatda har-
yili sug’urtalangan obyektlarni, hisoblangan sug’urta badallarini va ularni
o’rnatilgan muddatlarda undirilishini hisobga olib boradilar.
3. Qonunda ko’rsatilgan obyektlarga majburiy sug’urtaning avtomatik
ravishda qo’llanilishi. Sug’urtalanuvchi xo’jalikda sug’urtaga tegishli yangi
obyekt paydo bo’lganligi haqida sug’urta organlariga xabar berishi shart
emas. Bu mulk sug’urta sohasiga avtomatik ravishda qo’shiladi. Navbatdagi
ro’yxatga olish davrida hisobga olinadi va sug’urtalanuvchiga to’lanishi
kerak bo’lgan sug’urta badallari ko’rsatiladi.
4. Majburiy sug’urtani sug’urta badallari to’lanishidan qat’iy nazar
amal qilishi. Agarda sug’urta qildiruvchi tegishli sug’urta badallarini
to’lamagan hollarda, badallar sud orqali undirib olinishi mumkin. Sug’urta
badallari to’lanmagan mulkni talofat ko’rishi yoki shikastlanish hollarida
sug’urta to’lovlari to’lanaveradi, faqatgina sug’urta badallari bo’yicha qarz va
kechiktirilgan kunlar uchun jarima so’mmasi ushlab qolinadi.
5. Majburiy sug’urtaning muddasizligi. Majburiy sug’urta
sug’urtalanuvchi sug’urtalangan obyektdan foydalanish davrining to’la
qismida amal qiladi. Mulkni boshqa shaxsga o’tishi bilan ham sug’urta
to’xtatilmaydi. U faqatgina sug’urtalangan mulk to’la talofat ko’rgandagina
o’z kuchini yo’qotadi.
6. Majburiy sug’urta bo’yicha sug’urta ta’minotining
me’yorlashtirilishi. Sug’urtaviy baholash va sug’urtaviy qoplash tartibini

soddalashtirish maqsadida sug’urta bahosiga nisbatan foizlarda yoki bir
obyektga so’mlarda sug’urta ta’minotining me’yorlari belgilanadi.
Ixtiyoriy sug ’ urta – tomonlarning xohish-irodasiga ko’ra amalga
oshiriladigan sug’urta hisoblanadi. Ixtiyoriy sug’urtaning shartlari
tomonlarning kelishuviga asosan belgilanadi. Sug’urtalanuvchi va
sug’urtalovchining huquqlari hamda burchlari, shuningdek, har bir sug’urta
turining aniq shartlari tegishli sug’urta shartnomalari bilan belgilab quyiladi.
Ixtiyoriy sug’urtaning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
1. Ixtiyoriy sug’urta qonun asosida va ixtiyoriy ravishda amal qiladi.
Qonun ixtiyoriy sug’urtaga tegishli obyektlarni va sug’urtaning umumiy
shartlarini belgilab beradi. Konkret shartlar esa sug’urtalovchilar tomonidan
ishlab chiqiladigan sug’urta qoidalari orqali tartibga solinadi.
2. Sug’urtada ixtiyoriy qatnashish to’la holda faqat sug’urtalanuvchilar
uchun xarakterlidir. Agar sug’urtalanuvchining xohishi sug’urta qoidalariga
zid kelmasa, sug’urtalovchi obyektni sug’urta qilishdan bosh tortish huquqiga
ega emas. Bu tamoyil sug’urtalanuvchining birinchi talabi bo’yicha sug’urta
shartnomasi tuzilishini kafolatlaydi.
3. Ixtiyoriy sug’urtani tanlab , qamrab olishi. Barcha shaxslar ham unda
ishtirok etish istagini bildiravermaydilar. Bundan tashqari, shartnomalar
tuzishda sug’urta shartlari bo’yicha chegaralashlar ham amal qiladi.
4. Ixtiyoriy sug’urta doimo sug’urta muddati bilan chegaralanadi.
Bunda muddatning boshlanishi va tugashi shartnomada qat’iy kelishib
olinadi. Shundan kelib chiqib, sug’urta qoplamasi yoki sug’urta so’mmasi
sug’urta holati faqatgina sug’urta davrida sodir bo’lgandagina to’lanadi.
Ixtiyoriy sug’urtaning uzluksizligini faqatgina yangi muddatga qayta
shartnoma tuzish yo’li bilangina ta’minlash mumkin.
5. Ixtiyoriy sug’urta faqatgina bir martalik yoki davriy sug’urta
badallari to’langandagina amal qiladi. Ixtiyoriy sug’urta shartnomasining

kuchga kirishi bir martalik yoki birinchi sug’urta badalini to’lanishi bilan
asoslanadi. Uzoq muddatli sug’urta bo’yicha navbatdagi badalning
to’lanmasligi natijasida shartnomaning amal qilishi to’xtaydi.
6. Ixtiyoriy sug’urta bo’yicha sug’urta ta’minoti sug’urtalanuvchi
istagidan kelib chiqadi. Mulkiy sug’urta bo’yicha sug’urtalanuvchi sug’urta
so’mmasini sug’urta bahosi chegarasida belgilashi mumkin. Shaxsiy sug’urta
bo’yicha sug’urta so’mmasi shartnomada tomonlar kelishuvi orqali
belgilanadi.
2. Sug ’ urta bozori
Sug ’ urta bozori – sug’urta hodisasi ro’y berganda jismoniy va yuridik
shaxslarning mulkiy mafaatlarini sug’urtalanuvchilarning pul mablag’lari
hisobidan himoya qilishda aks etuvchi sug’urta xizmatlari oldi-sotdisi
bo’yicha iqtisodiy munosabatlar tizimidir.
Sug’urta bozorini amal qilishining asosiy sharti sug’urta xizmatlariga
ehtiyoj (talab) va bu ehtiyojlarni qondirishga layoqatli sug’urtalovchilarning
mavjudligi bilan izohlanadi.
Sug’urta bozori tarkibiy jihatdan tashkiliy-huquqiy va hududiy belgilar
bo’yicha tasniflash mumkin.
Tashkiliy-huquqiy jihatdan aksiyadorlik, xususiy va davlat sug’urta
tashkilotlaridan iborat bo’ladi.
Hududiy jihatdan milliy, mintaqaviy va halqaro sug’urta bozorlariga
bo’linadi.
1-jadval.
Respublikamizda faoliyat yuritayotgan sug’urta tashkilotlari.
№ Sug ’ urta kompaniyalari Tashkiliy huquqiy
shakli
1 ALSKOM OAJ

2 Agro Invest Sug'urta OAJ
3 Alfa Invest MChJ
4 Alfa Life MChJ
5 Asia Inshurans MChJ
6 Asko-Vostok MChJ
7 Chartis Uzbekistan MChJ
8 DD General Insurance MChJ
9 Euroasia Insurance MChJ
10 Global Insurance Gr. MChJ
11 Gross Insurance MChJ
12 Hamkor Sug'urta MChJ
13 Ingo-Uzbekistan MChJ
14 Kafil-Sug'urta MChJ
15 Kafolat DASK
16 Kapital Sug'urta MChJ
17 Madad MChJ
18 O'zagrosug'urta DASK
19 O'zbekinvest DUK
20 O'zbekinvest Hayot Sho’ba korxonasi
21 Temir Yo'l - Sug'urta MChJ
22 Universal Sug'urta MChJ
23 XALQ SUG'URTA MChJ
Milliy sug’urta bozori biron-bir mamlakat hududidagi sug’urta
muassasalarini va ularning faoliyatini qamrab oladi. Mustaqillikgacha
bo’lgan davrda mamlakatimizda davlat sug’urtasi mavjud edi. Hozirgi kunda
milliy sug’urta bozorida 35 ga yaqini sug’urta tashkilotlari faoliyat
ko’rsatmoqda. Ulardan eng yiriklari “O’zbekinvest” EIMSK,
“O’zagrosug’urta” DASK, “Kafolat” DASK, Agro Invest Sug'urta, Alfa
Invest va boshqa sug’urta kompaniyalaridir.

Bulardan tashqari bir nechta chet el kompaniyalari bilan hamkorlikda
tashkil etilgan, xususiy sug’urta kompaniyalari ham o’z faoliyatlarini olib
bormoqdalar.
Jahondagi eng yirik sug’urta bozori AQShga tegishli. Rivojlangan
mamlakatlarda sug’urta tushumlarining qariyib 50% dan ortig’i AQSh
hissasiga to’g’ri keladi.
Mintaqaviy sug ’ urta bozori deganda savdo-iqtisodiy va boshqa
jihatlardan o’zaro yaqin munosabatda bo’lgan bir nechta mamlakatlar
hududlarini qamrab oluvchi bozor tushuniladi.
Halqaro sug ’ urta bozori sifatida dunyo miqyosida sug’urta faoliyatini
olib boruvchi mamlakatlarning sug’urta bozori tushuniladi.
Sug’urta bozori bozor munosabatlari subyektlarining mustaqilligini,
ularning sug’urta xizmatlari oldi-sotdisi bo’yicha teng huquqli hamkorligini
ko’zda tutadi.
Sug’urta bozorining subyektlari quyidagilardan iborat:
– o’z manfaatlaridan kelib chiqib sug’urta himoyasi bo’yicha
xizmatlarni sotib oluvchilar (sug’urta qildiruvchilar);
– bunday xizmatlarni ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar
(sug’urtalovchilar);
– mazkur shaxslar o’rtasidagi vositachilar (sug’urta agentlari va
brokerlari) ;
– sug’urtalangan shaxslar (sug’urtalanuvchilar);
– manfaatdor shaxslar (naf oluvchilar);
– uchinchi shaxslar.
Ichki sug’urta bozorini moliyaviy tarkibini sug’urta tashkilotlarining
moddiy va moliyaviy resurslari tashkil qiladi. Sug’urta bozorining asosiy
vazifasi sug’urta xizmatlariga talabni shakllantirish (marketing, reklama),
shartnomalar tuzish va sug’urta polislarini sotish, maqsadga muvofiq va

egiluvchan tarif siyosatini olib borish, o’z infratuzilmasini tartibga solish
hisoblanadi.
Sug ’ urta brokeri — sug’urta bozorining mustaqil subyekti bo’lib, o’z
nomidan ish ko’radi. Ular sug’urta bozorining shart-sharoitlarini va
iste’molchilarining xulq-atvorini muntazam ravishda o’rganib boradilar .
3. Ijtimoiy sug ’ urtaning turlari
Ijtimoiy sug’urta mablag’lari quyidagi shakllarda foydalaniladi:
– pensiya, nafaqa, mehnatga layoqatsizlik to’lovlarini amalga oshirish;
– aholining ayrim toifalarining xarid qobiliyatini oshirish uchun
qo’shimcha imtiyozlar.
Ijtimoiy sug’urta mablag’larini quyidagi turlarda foydalaniladi:
– iqtisodiy maqsadlarda qo ’ llaniladigan sug ’ urta
mablag ’ lari – mehnat resurslarini qayta tiklash, muayyan sharoitlarda
ishlovchi kishilarni qo’llab-quvvatlash.
– ijtimoiy maqsadlarda qo ’ llaniladigan sug ’ urta mablag ’ lari – kam
ta’minlangan oilalar, tug’ma nogironlarni ishga joylashtirish, o’qitish va
boshqa xarajatlarini qoplash, urush qatnashchilari uchun maxsus pensiyalar.
Turlariga ko ’ ra:
– pensiyalar – nafaqa yoshidagi kishilar uchun har oylik nafaqa
to’lovlari;
– nafaqalar – vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, xomiladorlik,
ishchizlik va kam ta’minlangan oila farzandlari uchun har oylik to’lovlar;
– bepul va imtiyozli xizmatlar – mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari,
qariyalar uylari uchun moliyalashtirish mablag’lari.
Funksional yo ’ naltirilganligi bo ’ yicha:
– insonlarning hayot faoliyat va sog’lig’ini qo’llab-quvvatlash uchun;

– yosh bolalar uchun mablag’lar ;
– mehnat qobiliyatini tiklash uchun sarflar.
Manzilliligiga ko ’ ra:
– davlat sektorida ishlovchi ishchi va xizmatchilarga yo’naltirilgan
sug’urta mablag’lari;
– alohida shaxslar uchun yo’naltirilgan sug’urta mablag’lari;
– harbiy xizmatchilar uchun yo’naltirilgan sug’urta mablag’lari.
Davlat subsidiyalari o’z ichiga ishlamaydigan fuqarolar, harbiy
xizmatchilar, davlat xizmatchilari uchun majburiy ijtimoiy sug’urta
fondlariga badallarni (datasiya) kamomadni qoplovchi datasiyalar va soliq
imtiyozlarni oladi.
Majburiy ijtimoiy sug ’ urta mablag’lari pul to’lovlari ijtimoiy
xizmatlarni moliyalashtirish imtiyozli yordam ko’rinishida ishlatiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy ma’noda resurslar hajmi jihatidan birinchi o’rinda pul
to’lovlari turadi. Ular pensiya, nafaqalar ko’rinishida namoyon bo’ladi.
Majburiy ijtimoiy sug’urta fuqarolarning yoshi, ijtimoiy kelib chiqishi,
yashash joyi, daromadidan qat’i nazar ijtimoiy sug’urta kafolatlarini ma’lum
miqdorini olishni ta’minlashga qaratilgan (pensiya, nafaqa va xizmat).
Majburiy ijtimoiy sug’urtaga mehnat qiluvchi va uning oilalarini
qarilikda, kasallik hollari, ish qobiliyatini yo’qotganda, onalik va bolalikni
muhofaza qilishda moddiy ta’minlovchi davlat kafolat tizimi sifatida
qaraladi. Majburiy ijtimoiy sug’urta mablag’lari korxonalar, muassasalar,
tashkilotlar yollanma ishchining maqsadli soliqlari yakka tadbirkorlarning
badallari hamda davlat subsidiyalari hisobidan shakllantiradi.
Majburiy ijtimoiy sug’urtadan farqli o’laroq, ixtiyoriy ijtimoiy sug’urta
notijorat sug’urta faoliyatini muhim bir ko’rinishi sanaladi va u sug’urta
to’g’risidagi, notijorat tashkilot to’g’risidagi qonunchilik bilan boshqariladi
va notijorat sug’urta instituti tomonidan amalga oshiriladi.

Ixtiyoriy ijtimoiy sug ’ urta fuqarolarning yanada ko’proq ijtimoiy
himoyalashni ta’minlashga qaratilgan. U fuqarolarning shaxsiy daromadidan
ish beruvchilarning ishchilarini sug’urtalashning firma daromadidan badal
ko’rinishidagi mablag’ hisobidan yuzaga keladi.
Ixtiyoriy sug’urta bo’yicha sug’urta badallari miqdori sug’urta
institutlari tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi va u sug’urta xavf-
xatariga sug’urtalovchi tomonidan o’rnatilgan qoidaga ijtimoiy xizmat
narxiga sug’urtalanganlar soniga va boshqalarga bog’liq bo’ladi.
Hozirgi kunda milliy sug’urta bozorimizda ko’plab sug’urta
tashkilotlari faoliyat ko’rsatmoqda. Ulardan eng yiriklari davlat mulki
ishtirokidagi sug’urta kompaniyalari bo’lib, ular "O’zagrosug’urta" DASK,
"Kafolat" DASK, "O’zbekinvest" EIMSK, va "Madad" sug’urta
agentliklaridir.
4. Tibbiy sug ’ urta
Tibbiy sug ’ urta – ijtimoiy sug’urta shakllaridan biri bo’lib, fuqarolar
sog’lig’ini turli hodisalar tufayli yo’qotilishining oldini olishga qaratilgan .
Tibbiy sug’urta aholining vrach ko’rigiga takror qatnashishi,
ambulator, stasionar davolanish, stomatologik xizmat, turli profilaktik
tadbirlar uchun mablag’larini himoyalash va qoplashga yo’naltiriladi.
Tibbiy sug ’ urta obyekti – sug’urta hodisasi yuz berganda tibbiy
yordam ko’rsatish bilan bog’liq xarajatlar tarzidagi sug’urta tavakkalchiligi
hisoblanadi.
Tibbiy sug ’ urta hodisasi – shartnoma muddati davomida
sug’urtalangan shaxsning o’tkir surunkali kasalliklar, jarohatlanish,
zaharlanish va boshqa turdagi baxtsiz hodisalar tufayli maslahat-profilaktik,
davolash va boshqa turdagi yordamlar olish maqsadida tibbiyot muassasasiga

murojaat qilishidir. Ishlab chiqarishda yuz bergan baxtsiz hodisalar yoki kasb
kasalligiga chalinish oqibatida yuz bergan moddiy zarar deganda sog’liqqa
zarar yetgan holda xodim yo’qotgan ish haqi, uning muayyan qismini
qoplash, qo’shimcha xarajatlarni qoplash, bir yo’la qoplanadigan nafaqa
berish, ma’naviy zararni qoplash kabilardan iborat bo’ladi. Xodim vafot
etgan taqdirda esa, ushbu xarajatlar uning oila a’zolariga to’lanadi.
Sug’urtalovchi tomonidan to’lanishi lozim bo’lgan sug’urta mukofoti yillik
ish haqi fondiga nisbatan foizlarda, sug’urtalovchi tomonidan belgilangan
tariflarga muvofiq belgilanadi.
Tibbiy sug’urtaning quyidagi turlari mavjud:
– majburiy ;
– ixtiyoriy.
Majburiy tibbiy sug ’ urta – quyidagi tartibda amalga oshiriladi :
– ishlovchi fuqarolar uchun badallar ish joyidan majburiy undiriladi ;
– mehnatga layoqatsiz fuqarolar uchun tegishli byudjet mablag’lari
hisobidan .
Majburiy tibbiy sug’urta aholi uchun bepul hisoblanadi. Har bir
ishlovchi fuqaro, ishlamaydigan pensioner sug’urta polisiga ega. Bu polis
ularning kelgusida tibbiy xizmat turlaridan foydalanishga imkon beradi.
Majburiy tibbiy sug’urta o’z xohishingizga ko’ra davolanish imkonini
bermaydi. Biroq, sog’liqni saqlash organlari faoliyatining aksariyati ijtimoiy
soha tashkiloti bo’lganligi sababli ushbu xizmatlarning bir qismi imtiyozli
tarzda beriladi.
Tibbiy sug’urtada sug’urta hodisasi yuz berganda sug’urta badallari
hisobidan jamg’arilgan mablag’lar va oldini olish tadbirlarni moliyalashtirish
mablag’lari hisobidan tibbiy yordamning kafolatlanishidan iborat.
Ixtiyoriy tibbiy sug ’ urta – sug’urta tashkiloti va tibbiy
muassasalarning o’zaro kelishuvi asosida tuziladi. Mazkur sug’urta

shartnomasi fuqarolar bilan alohida tuziladi va ular to’lovlarni amalga
oshirishlari bilan kuchga kiradi. Ixtiyoriy tibbiy sug’urta yakka tartibda ham,
jamoa shartnomasi shaklida ham amalga oshirilishi mumkin.

Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.

Sug‘urta tashkilotlar moliyasi

Купить