Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение ppt
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sun’iy ekosistemalarni tarkib topishi va tarkibi.Akvarium, terrarium, insektariy va voleralar

Купить
Sun’iy ekosistemalarni tarkib topishi va tarkibi. Akvarium, terrarium, insektariy va voleralar . REJA: 1. Suniy ekosistemalar haqida tushuncha. 2.Suniy ekosistemalarning turlar haqida malumot. 3.Akvarium haqida malumot. 4.terrarium va insectarium haqida malumot. Sun’iy ekosistemalar – bu antropogen ekosistemalardir. Ta rixiy rivoj- lanish davomida inson tabiatni o‘z maqsadlari yo‘lida o‘zgartirib borgan. Insonlarning xo‘jalik maqsadlari tabiiy ekosistemalarni antropogen ekosiste- malarga qisman almashishiga olib kelgan – urbanoekosistema, agroeko- sistema, ular insonning xohishlariga ko‘ra yaratiladi, saqlanadi, boshqariladi. Sun’iy ekosistemalar o‘zini o‘zi boshqarmaydi, o‘zini o‘zi tiklay olmaydi va insonning ta’sirisiz uzoq vaqt mavjud bo‘la olmaydi. Ular faqatgina quyosh energiyasidan foydalanibgina qolmay, inson tomo- nidan beriladigan qo‘shimcha energiya manbalaridan ham foydalanadi. Akva- rium, gul o‘tkazilgan tuvaklar sun’iy ekosistemalarning kichik modellaridir. Urbanoekosistema – (urbanoekosistema lotinchada «urbs» – shahar) inson tomonidan sun’iy yaratilgan va boshqariladigan ekosistema sanaladi. U insonlar ma’lum bir joyni manzilgohga aylantirishi natijasida paydo bo‘ladi. Bunday ekosistemalarga shaharlar, shaharchalar, qishloqlar misol bo‘ladi. Urbanoekosistemalar tarkibiga tabiiy komponentlar (yorug‘lik, havo, suv, tuproq, o‘simlik, hayvon, zamburug‘, mikroorganizmlar) va inson tomonidan yaratilgan komponentlar (sanoat korxonalari, arxitektura qurilish obyektlari, transport, dam olish oromgohlari va yashash joylari) kiradi. Inson tomonidan yaratilgan ikkinchi komponent shahar ekosistemasining biotik va abiotik qismlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘pgina yirik shaharlarda havo tarkibida sanoat va avtotransport vositalari chiqindilari, hayvon, o‘simlik turlari sonining kamayishiga sabab bo‘luvchi karbonat angidrid va is gazi miqdori ortgan. Shahar muhitiga antennalar va elektr uzatish tarmoqlari hamda transport vositalari tomonidan keltirib chiqariladigan turli shovqinlar tas’ir ko‘rsatmoqda. Ular yovvoyi hayvonlarni cho‘chitadi, insonlar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi Shaharlarda o‘stiriladigan o‘simliklar orasida tuproq tarkibida namlik yetishmasligiga va sho‘rlangan tuproqda o‘sish xususiyatiga ega bo‘lgan (terak, soxta kashtan, shumtol, akatsiya, gledichiya va boshqalar), havo tarkibidagi karbonat angidridni o‘zlashtiradigan va havoga kislorod bilan birga kasallik keltirib chiqaruvchi bakteriyalarni nobud qiladigan fitonsidlar ishlab chiqaradigan o‘simliklar ko‘pchilikni tashkil etadi. Shahar hududida o‘sadigan o‘simliklarning asosiy vazifasi organik modda hosil qilish emas, balki havo tarkibini me’yorida ushlab turishdir. Ular o‘zida chang va turli xil zararli kimyoviy mahsulotlarni ushlab qoladi va tabiiy tozalovchi vazifasini bajaradi. Urbanoekosistemada tarqalgan hayvonlar orasida qushlar (kaptar, chumchuq, qaldirg‘och va boshqalar), kemiruvchilar (kalamush, sichqon, olmaxonlar), hasharotlar (qandalalar, suvaraklar, asalarilar va boshqalar) uchraydi. Shahar ekosistemasini boshqaruvchi ekologik ixtisoslashgan tashkilotlarning bugungi kundagi vazifasi sanoat korxonalarining ishlab chiqarish texnologiyasini, kommunal va transport sohalarini ekologizatsiyalashtirish hisoblanadi. Energiya sarfini kamaytirish borasida ham bir qancha muammolar o‘z yechimini topib bormoqda. Energiya olishda quyosh batareyalaridan va energiyani nisbatan kamroq sarflaydigan yoritish uskunalaridan foydalanilmoqda. Shu bilan birga suv sarfini kamaytirish, oqova suvlarni tozalash, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash kabi muammolar mavjud. Agroekosistemalar. Agroekosistemalar (yunoncha – «agros» – dala) insonning qishloq xo‘jaligi sohasidagi faoliyati natijasida yuzaga keladigan sun’iy ekosistemalardir. Bularga dalalar, bog‘lar, tokzorlar, tomorqalar misol bo‘ladi. Agroekosistemalar agrosenozlar deb ham ataladi. Agrosenoz – bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini olishda foydalaniladigan sun’iy biogeotsenoz- lardir. Ular doimiy ravishda insonlar tomonidan boshqariladi, ular bir yoki bir necha hayvon zotlari va o‘simlik navlarining yuqori hosildorligi bilan ta’riflanadi. Urbanoekosistemadan farq qilib, agroekosistemalarning asosiy qismini avtotrof organizmlar – o‘simliklar tashkil etadi. Agroekosistemalar faqatgina quyosh energiyasidan foydalanadigan tabiiy ekosistemalardan farq qiladi. Bu ekosistemalarda o‘g‘itlash va sug‘orish ishlari amalga oshiriladi. Agroekosistemalar kerakli mahsulotlarni yetishtirib beradi, mazkur mahsulotlarni tovarga aylantiradi va iqtisodiyot rivojiga zamin tayyorlaydi. Agroekosistemaning asosiy elementlari quyidagilar hisoblanadi: madaniy o‘simliklar, begona o‘tlar, mikroorganizmlar (masalan, azot to‘plovchi bakteriyalar), yuksak o‘simliklar bilan mikoriza hosil qiladigan zamburug‘lar, tuproqda erkin yashovchi zamburug‘lar, bakteriyalar, suvo‘tlari, tuproqda yashovchi umurtqasiz va umurtqali hayvonlar (34-rasm). Agroekosistemalarning hosildorligini oshirish uchun ko‘p miqdorda yoqilg‘i, kimyoviy moddalar, texnikadan foydalanish uchun energiya sarflanadi. Ba’zan sarflanayotgan energiya miqdori yetishtirilayotgan mahsulot miqdoridan ortib ketadi. Bu esa iqtisodiy tanglik holatida agroekosistemalarning rentabelligini tushirib yuboradi. Sun’iy yaratilgan Quyosh energiyasi Produtsentlar- ning organik moddalari Konsumentlar- ning organik moddalari Hosil Suv, o‘g‘it Detrit Agroekosistemalarda moddalar va energiya aylanishi. ekosistemalar inson tomonidan doimiy nazoratni talab etadi. Faqat ayrim turdan iborat maxsus ekosistemadan (masalan, g‘o‘zadan) vaqtinchalik iqtisodiy foyda olish mumkin. Ammo juda katta maydonlardagi g‘o‘za monokulturasi tuproq strukturasining buzilishiga, uning sho‘rlanishiga, zararkunandalarning ko‘payishiga va natijada ekosistemaning buzilishiga olib keladi. Almashlab ekishni qo‘llash, ekologik jamoaga qo‘shimcha tarkibiy qismlarni, masalan, biologik kurashda ishtirok etadigan organizmlar – entomofag (hasharotxo‘r), changlantiruvchi asalarilarni qo‘shish, ekologik sistemaning stabillashuviga yordam beradi. Cho‘l, o‘tloq, dasht kabi yaylov sifatida foydalaniladigan tabiiy ekosistemalarning mahsuldorligini oshirish uchun serhosil o‘tlar ekish, o‘g‘itlash va tuproqni sun’iy sug‘orish usullaridan foydalanish mumkin. Agrosenozlarning iqtisodiy samaradorligini yanada oshirish uchun ekinlarga ishlov berishning zamonaviy texnologiyalaridan foydalanish, yangi o‘simlik navlari va ularning duragaylarini yaratishda genetik injeneriya va biotexnologiya usullaridan foydalanish zarur. Kosmik ekosistemalar. Uzoq safarga mo‘ljallangan kosmik kema ham kichik antropogen ekosistema hisoblanadi. Hozirgi paytda barcha kosmik kemalar hayot uchun zarur bo‘ladigan zaxiralar bilan ta’minlangan. Ularda suv va havoning regeneratsiyasi fizik-kimyoviy usullar yordamida amalga oshadi. Kosmik kemalar hayot uchun zarur barcha abiotik komponentlarni qayta hosil qiluvchi va ularni qayta ishlovchi sistemalar bilan jihozlanadi. Quyida tabiiy va sun’iy ekosistemalarning qiyosiy tavsifi berilgan  Ta biiy va sun’iy ekosistemalarning qiyosiy tavsifi Ta biiy ekosistemalar Sun’iy ekosistemalar Biosferaning evolutsiya jarayonida shakllan- gan birlamchi tabiiy elementar birligi Biosferaning inson tomonidan shakllan- tirilgan ikkilamchi sun’iy tarkibiy qismi Ta biiy ekosistemalar evolutsiyasida tabiiy tanlanish asosiy harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi Agroekosistemalarda tabiiy tanlanish ku- chi inson tomonidan susaytirilgan, asosiy yo‘nalish sun’iy tanlash hisoblanadi Ko‘plab hayvon va o‘simlik turlaridan tar- kib topgan, bir necha turlarga mansub po- pulatsiyalar hukmronlik qiladigan murak- kab biologik sistema Bir o‘simlik yoki havvon turi populatsi- yalari hukmronlik qiladigan soddalashgan ekosistema Fitosenozning ekologik xilma-xilligi, o‘z- o‘zini boshqarishi ekosistemaning dinamik muvozanatini ta’minlaydi Biomassasi tarkibi, mahsuldorlikning tur- g‘unligi doimiy emas Birlamchi mahsulot konsumentlar yoki re- dutsentlar tomonidan iste’mol qilinadi va davriy aylanishda ishtirok etadi Mahsulotning ma’lum qismi inson ehtiyoj- larini qondirish maqsadida ekosistemadan chiqarib yuboriladi Quyosh energiyasini qabul qiladi, o‘zgartiradi, to‘playdi Faqatgina quyosh energiyasidan emas, inson tomonidan beriladigan qo‘shimcha energi- yadan ham foydalanadi Unumdor tuproqning hosil bo‘lishini ta’minlaydi Tu proqning unumdorligini pasaytiradi Suvni sekin-asta sarflaydi va tozalaydi Suvni sarflaydi, ifloslantiradi Daftaringizga atamalarning ma’nosini yozib oling: antropogen ekosistema, agroekosistema, urbanoekosistema, agrobiotsenoz, monokultura. Akvarium  ( lotincha   aqua  —  „suv“,  arium  —  „joy“,  „xona“)   manzarali  baliqlar  saqlash  va   boqish  uchun  ishlatiluvchi   shaffof  devorli  idishdir.  Ba zan   ʼ akvariumlarda  baliqlardan   tashqari  suvo tlar ʻ ,  suvda  ham   quruqlikda  yashovchilar  yoki   suvda  yashovchi  sut   emizuvchilar  boqilishi  mumkin.   Akvariumni  suvli  vivariy   deb   ham  atashadi. Akvarium  (lot. aqua —  suv) —  1)  suv  hayvonlari  va  o simliklarini  tirik  saqlash  va  ko paytirish  uchun  foydalaniladigan   ʻ ʻ shisha  idish.  Foydalanish  maqsadi  va  organizmlar  uchun  zarur  bo lgan  sharoitga  binoan  akvariumning  tuzilishi,  shakli   ʻ va  o lchami  har  xil  bo ladi.  Akvarium  odatda  yaxlit  shishadan  yoki  sinchi  metalldan,  devori  shishadan  yasaladi.   ʻ ʻ Akvarium  yasash  uchun  ba zan  organik  shishadan  ham  foydalaniladi:  Standart  akvarium  to g ri  burchakli,  balandligi   ʼ ʻ ʻ bilan  eni  bir  xilda,  bo yi  enidan  1,5-marta  uzunroq  qilib  yasaladi.  Devorga  qo yiladigan  akvariumning  oldingi  devori   ʻ ʻ egik  bo ladi.  Akvarium  tubiga  yuvib  tozalangan  daryo  qumi  (zarrachalarning  o lchami  2-4 mm)  solinadi.  Baliq  boqish   ʻ ʻ uchun  akvarium  suvi  kislorodga  to yingan,  undagi  mineral  tuzlarning  tarkibi  va  nisbati  muayyan  miqdorda  bo lishi   ʻ ʻ lozim.  Suvni  kislorodga  to yintirish  uchun  akvariumda  suv  o simliklari  o stiriladi,  o simliklar  har  kuni  10-12  soat   ʻ ʻ ʻ ʻ davomida  yoritib  turiladi.  Yorug likda  o simliklar  akvarium  baliqlari  nafas  olganida  chiqadigan  karbonat  angidrid  gazini   ʻ ʻ o zlashtirib,  kislorod  ajratib  chiqaradi,  suvdagi  mineral  moddalarni  shimib  oladi.  Suvni  doimo  toza  saqlash  uchun   ʻ akvarium  devori  tozalab  turiladi,  suv  tubiga  cho kkan  chiqindilar  olib  tashlanadi,  bug langan  suvning  o rni  to ldirib   ʻ ʻ ʻ ʻ turiladi.  Akvariumda  suv  yuzasida  (ruchchiya,  salviniya,  suv  salati  va  boshqalar)  va  suv  qa rida  qalqib  turadigan   ʼ (elodeya,  urut,  lyudvigiya  va  boshqalar),  suv  tubiga  yopishib  o sadigan  (vallisneriya,  o qyoybarg,  aponogeton,   ʻ ʻ exinodorus,  kriptokorina  va  boshqalar)  o simliklar  o stirish  mumkin.  Akvariumning  ustini  shisha  bilan  yopib,  qopqoqni   ʻ ʻ cheti  havo  kirib  turishi  uchun  bir  oz  ochib  qo yiladi.  Ilmiy  laboratoriyalarda,  ba zan  xonadonlarda  ham  Akvarium  suvi   ʻ ʼ nasos  yordamida  havo  yuborish  bilan  kislorodga  to yintiriladi,  qum  va  faollashtirilgan  ko mir  orqali  o tkazib  tozalab   ʻ ʻ ʻ turiladi;  2)  ilmiy  tadqiqot  o tkazish  yoki  namoyish  qilish  maqsadida  dengiz  yoki  chuchuk  suv  hayvonlari  va  o simliklari   ʻ ʻ namunalarini  tirik  holda  saqlaydigan  muassasa.  U  suv  hayvonlari  va  o simliklarining  hayoti  o rganiladigan  va   ʻ ʻ namoyish  etiladigan  ilmiy  muassasalar  va  hayvonot  bog larida  (shu  jumladan,  To shkent  hayvonot  bog ida)  barpo   ʻ ʻ etilgan.  Dastlabki  akvariumlar  XIX  asrning  2-  yarmida  qurila  boshlagan  (Sevastopol  −1871,  Neapol  −1872).  Dengiz   hayvonlarini  o rganish  uchun  akvarium  odatda  dengiz  sohiliga  yaqin  joyda  quriladi.  Eng  yirik  akvariumlar  Neapol,   ʻ Bombey,  Sevastopolda  qurilgan.  Dengiz  akvariumi  ba zan  okeanarium  deb  ham  ataladi ʼ Te rrarium (lotincha terra - yer) - ayrim hayvonlar (amfibiyalar va sudraluvchilar, hasharotlar va boshqa umurtqasizlar), shuningdek o'simliklarni saqlash uchun zarur sharoitlar yaratilgan idish. Ko'pgina terrariumlar shisha, metall ramka yoki taglik, plastmassa va yog'ochdan yasalgan. Quruqlikdagi hayvonlar uchun pastki qismga qum yoki tuproq quyiladi, toshlar, mox va maysazorlar qo'yiladi va o'simliklar ekiladi. Yo g'ochli turlar uchun terrariumda driftwood o'rnatilgan va uzum osilgan. Qoida tariqasida, terrariumda ko'pincha qisman erga ko'milgan suvli idish mavjud. Muayyan ko'proq yoki kamroq doimiy harorat va namlikni saqlash juda muhimdir. Yo ritish va isitish maxsus jihozlar bilan ta'minlanadi, bu esa tabiiy yorug'likka ehtiyojni yo'q qiladi. Terrariumni y arat ish bosqichlari:  Qo'ziqorin riv ojlanishining oldini olish uchun idishlar v a t oshlarni t ozalang.  Quriganidan so'ng, tuproqning chiqib ketishiga yo'l qo'ymaslik uchun idishning teshigiga niqob tasmasini qo'ying. Agar siz uni vertikal qilishga qaror qilsangiz, bu bosqichni o'tkazib yuborishingiz mumkin.  Faollashtirilgan uglerodning (aktivlashtirilgan ko`mir, tabletkasi ham bo`ladi) nozik bir qatlamini joylashtiring. Bu suvni toza saqlaydi va terrariumdagi har qanday bakteriya o'sishiga qarshi kurashadi.  Drenaj uchun dishning past k i qismiga k ichik t oshlar qo'y iladi.  Butun terrariumni qoplashga harakat qilib, tuproqning birinchi qatlamini joylashtiring.  Ko'chatlarni biz eng yaxshi deb hisoblagan tartibda joylashtiring. Yuqori namlikni talab qiladiganlar tavsiya etiladi.  O'simlik lar joy lasht irilgandan so'ng, ularning ildizlari t uproq bilan qoplangan bo` lishi k erak .  Siz mox joylashtirishingiz ham mumkin (uni daladan olib kelsa ham bo`ladi), chunki u tuproq konditsioneri va terrariumni obodonlashtirishi mumkin.  Turli o'lchamdagi toshlarni qo'yish orqali bezakni yakunlashingiz mumkin.  Ikki yoki uch marta buzadigan amallar shishasi bilan sug'oriladi, ko'proq emas. Bu o'simlikni oziqlantiradi, uni nafas olish orqali qayta ishlaydi. Ushbu bosqichdan so'ng shisha idishni yopish mumkin.  O'zingizning ijodingizning go'zalligini ta'kidlash uchun dekorativ raqamni joylashtirishingiz mumkin. Turli xil terrariumlar , ularning o'lchamlari, nisbati, bezaklari va ishlatilgan materiallari bilan ajralib turadi. Shuni ta'kidlash kerakki, bu turdagi xususiyatlarni uy hayvonlari egasi tanlamaydi, aksincha, uy hayvonimizga qarab, biz terrariumni unga moslashtirishimiz kerak. Terrariumlarning har xil turlari borligini unutmang, ammo ularning hammasi hayvonga taqdim etiladigan muhit turini belgilaydigan 3 xil guruhga bo'linishi mumkin.   Avvalo, bizda  t ropik t errarium lar , tropikada paydo bo'ladigan muhitni simulyatsiya qilish funktsiyasiga ega, suvni quyadigan elementlar, masalan, palapartishlik yoki kichik hovuzlar bilan ajralib turadi, shunda hayvonlar ular ichida bir vaqtning o'zida suzib soviydi. tropik muhitni taqlid qilish uchun etarli namlikni hosil qiling. Shuni esda tutingki, ushbu turdagi terrariumni yig'ish biroz qiyinchilik tug'diradi, chunki bezak mustahkam bo'lib qolishi va unga mos kelishi kerak. Ushbu turdagi terrariumlar kengligidan balandroq, chunki ular odatda foydalaniladi  lim an daraxt lari , masalan, yashil iguanalar. Odatda, uning tuzilishi atrofni bezatishga xizmat qiladigan jurnallarni qabul qilishga, shuningdek, hayvonni ko'tarilishni qo'llab-quvvatlashga va bir xil terrarium ichida ko'proq joy egallashga yordam beradi. Shuni yodda tutish kerakki, bizning chorva mollari terrariumi ichidagi harorat va namlik bir oz yuqori bo'lishi kerak, ozmi-ko'pmi Selsiy bo'yicha 25 dan 30 darajagacha, shunda bizning hayvonimiz o'zlarini xuddi shunday t ropik t abiiy y ashash m uhit ida his qiladi. Insektarium (lotincha insectum - hasharotlar) - hasharotlarni va ba'zan boshqa artropodlarni saqlash, ko'paytirish va ko'paytirish uchun mo'ljallangan maxsus xona. Bu vivariumning bir turi. Dunyodagi eng katta hasharotlar 1990 yilda kanadalik entomolog Georges Brossard tomonidan asos solingan Monreal insektariumidir. Darvin nomidagi Moskva davlat muzeyida tirik hasharotlar yashaydigan "MiniZoo" hasharotlarxonasi mavjud. Insektariumda hasharotlarning hayotiy xususiyatlarini kuzatish olib boriladi, masalan, zararkunandalarga qarshi kurashning biologik usuli uchun ishlatiladigan entomofaglar, laboratoriya tajribalari uchun hasharotlar, shuningdek, hayvonot bog'larida namoyish qilish uchun hasharotlar va boshqalar. Insektariumlarda hayot va ko'payish uchun maqbul sharoitlarni yaratish, havo almashinuvining zarur chastotasini, havo namligini, yorug'likni ta'minlaydigan bir qator qurilmalar mavjud. Zamonaviy hasharotlar - bu yorug'lik va haroratni tartibga solish uchun bir nechta xonalari va murakkab qurilmalari bo'lgan katta binolar. Insektarium - bu ma'lum hasharotlarni saqlash uchun zarur sharoitlar yaratilgan idish. Eng oddiy hasharotlar shisha, shaffof plastmassa, doka yoki 0,5-1 mm dan katta bo'lmagan hujayrali matolardan yasalgan devorlari bo'lgan quti yoki silindrdir. Chumolilarni kuzatish uchun ular maxsus turdagi hasharotlar - formikarium (lotincha formica - chumoli) dan foydalanadilar.

Sun’iy ekosistemalarni tarkib topishi va tarkibi.Akvarium, terrarium, insektariy va voleralar

Купить