Sun'iy intellektning asosiy tushunchalari va rivojlanish bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	669.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sun'iy intellektning asosiy tushunchalari va rivojlanish bosqichlari

Купить

Sun'iy intellektning asosiy tushunchalari va rivojlanish bosqichlari .
Reja:
1. Asosiy tushunchalar va yo’nalishlarlari.
2. Sun'iy intellektning rivojlanish bosqichlari.
Tayanch iboralar: intellekt (intelligence), sun'iy
intellekt ( artificial intelligence ), sun'iy intellekt tizimi
(artificial intelligence system), algoritm (algorithm),
neyrotarmoq (neuralnetwork), nayrokompyuter (neurocomputer), evristik qidiruv
(heuristic search), "MANTIQCHI-NAZARIYOTCHI" (LOGICS THEORISTS),
"UMUMIY MASALALARNI YECHUVCHI" (UNIVERSAL SOLVERS), Lisp (LISP),
Perseptron (perceptron), predikatlar mantiqi (predicate logic), robot (robot), sezish
xususiyatiga ega robotlar (sensual robots), ТА IR (TAIR), DENDRAL, MYCIN,
PROSPECTOR, SHRDLU, LUNAR, PLANNER, Prolog (Prologue), ekspert tizim
(expert system), integratsiya(o’zaro birlashuv) (integration), detsentralizatsiya
(markazlashgan sistemadan markazlashmagam sistemaga o’tish)(decentralization).
1. Asosiy tushunchalar va yo’nalishlarlari.
Tadqiqotlar va odamlar intellektual deb hisoblagan xatti-harakatlarni
aniqlaydigan mashinalarni yaratilishini biz sun'iy intellekt (SI) deb ataymiz. Eng
keng tarqalgan va zamonaviy mashinalar - kompyuter texnikasi va aloqa vositalari
hisoblanadi, shuning uchun ham SIyo'nalishi kompyuterlar va hisoblash tizimlari
sohasiga tegishli hisoblanadi.
Intellekt atamasi lotincha intellektus so’zidan olingan bo’lib - bu aql, idrok,
ong tushunchalarini anglatadi; insonning fikrlash qobilyati [1]. Shunga ko'ra,
SI( artificial intelligence ) - inson intellektining alohida funksiyalarini bajarishni
ta’minlovchi avtomatik tizim sifatida qaraladi, masalan, oldindan to’plangan
1

tajribalarga asoslangan bilimlar va tashqi ta’sirlarni ratsional tahlil qilish asosida
optimal tanlash va qaror qabul qilish.
SI ning turli xil ta'riflari mavjud. Quyida ulardan ba'zilarini keltiramiz [1-3]:
1) "[avtomatlashtirish] qaror qabul qilish, muammoni hal qilish, o’qitish,
o’rgatish … kabi insoniy fikrlash bilan bog'liq bo'lgan faoliyat turlari " (Belman,
1978).
2) "Hisoblash modellarini qo'llash orqali intellektual qobiliyatlarni o'rganish"
(Charniak, McDermott, 1985).
3) "Inson tomonidan amalga oshirilganda intellektni talab qiluvchi
funksiyalarni bajaruvchi mashinalarni yaratish san'ati" (Kurzweil, 1990).
4) "Hisoblash jarayonlari nuqtai nazaridan intellektual xatti-harakatlarni
tushuntirish va takrorlash bilan shug'ullanadigan fan sohasi" (Shalkoff, 1990).
5) "Anglab olishni, fikrlashni va harakat qilishni ta'minlaydigan hisoblashlarni
o'rganish” (Winston, 1992).
6) "Intellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish bilan
shug'ullanadigan informatika sohasi" (Luger, Stubblefield, 1993).
Barcha urinishlarga qaramasdan hozirgacha "sun'iy intellekt» (SI)
tushunchasining aniq ta'rifi mavjud emas, va u yangi ilmiy g'oyalar paydo bo’lishi
bilan uning ta’rifi yana o’zgaradi [4]. Keling, bu kontseptsiyaning hech bo’lmaganda
chegaralarini aniglaylik. I. Rich SIni hozirgi vaqtda inson yaxshi bajara oladigan
funksiyalarni amalga oshiruvchi kompyuterlarni yaratishga yo’haltirilgan tadqiqotlar
sohasi sifatida qaraydi [5]. Odamlarda namoyon bo’ladigan bunday funksiyalarga,
idrok etish, tahlil, mulohaza yuritish, bilimdan foydalanish, harakatlarni rejalashtirish,
mantiqiy xulosalash va hokazolar kiradi. J. Allen SIga juda yaqin tarif bergan: "SI -
insonlar echishi mumkin bo’lgan masalalarni echa oladigan mashinalarni yaratish
haqidagi fan. . . “ [6]. . . "[6]. Bu yerda SI markazida inson tomonidan
muvaffaqiyatli echiladigan va kompyuterlar tomonidan yomon echiladigan masalalar
qaralgan. Keltirilgan ikkita ta’rifda inson va mashina imkonoyatlari taqqoslangan .
Mashinalarning intellektual darajasini aniqlash uchun 1959 yillarda A.Tyuring
tomonidan empirik test taklif etilgan. Ushbu testfa ko’ra ekspert kopyuter yoki inson
2

bilan muloqot qilaolgan. A.Tyuringning fikricha - agar kompyuter muloqotda
qatnasha olsa, u holda u intellektual hisoblangan. Shuningdek, SI- intellektual
mashina umumiy nazariyalarini yaratish va ushbu nazariyalarni amaliy masalalarni
echish ushun intellektual tizim(IT)larni yaratishda qo’llashdan iborat.
Har birimizning inson intellektuali to’g’risida o’zimizning sub’ektiv
tasavvurlarimiz bo’lsada, oxirgi vaqtlarda SI to’g’risida olimlarning turlicha ta’riflari
mavjud [4].
1) Har qanday, ayniqsa, tegishli xatti-harakatlar orqali yangi vaziyatga
muvaffaqiyatli javob berish qobiliyati.
2) Maqsadga erishishga olib boradigan harakatlarning rivojlanishi uchun
haqiqiy faktlar o'rtasidagi munosabatlarni tushunish qobiliyati.
3) Yangi dasturiy texnologiyalarni ishlab chiqish va yangi kompyuter
arxitekturalariga o'tish.
4) Oldindan yaratilgan tizimlar uchun yaroqsiz bo'lgan amaliy muammolarni
hal qilish qobiliyati.
5) Oqilona xatti-harakatlarni avtomatlashtirish bilan shug'ullanadigan
kompyuter fanlari sohasi.
7) Nazorat kompyuteri bilan muammoni hal qilishning rasmiy usullari tabiiy
intellektdan yomon emas.
6) Boshqarish masalalarini tabiiy intellektga nisbatan kompyuter yordamida
yomon echmaydigan usullarni formallashtirish.
7) Yangi g'oyalar, kompyuterda muammolarni yechish yondashuvlari - yangi
dasturlash texnologiyasi, parallel mashinalarga o'tish.
8) Insonning intellektli faoliyatini modellashtirishga bag'ishlangan informatika
bo'limi.
9) Intellektli avtomatlashtirish bilan bog'liq bo'lgan informatika bo'limi.
10) Mantiqiy xulosalash va xarakatni, o'rganishni amalga oshiradigan hisob-
kitoblar haqidagi fan.
11) Informatika yo'nalishlaridan biri bo’lib, uning maqsadi: an'anaviy
intellektli, qabul qilinadigan vazifalarni, tilni tushunish, xulosa, bilimni boshqarish,
3

ta'lim, favqulodda rejalashtirish va amalga oshirish imkoniga ega bo'lgan kompyuter
tizimini rivojlantirish hisoblanadi.
12) Insonning faoliyatini yetarlicha intellektli qiladigan sun'iy tizimlarni
yaratishga qaratilgan fan.
Taniqli britaniyalik A.Endryu biologik va biofizik muammolarga va SI
modellariga alohida e'tibor qaratdi. D. Xofstadter SIning fundamental matematika,
rasm va mumtoz musiqa bilan yaqin aloqalarini ko’rsatdi [4].
Shunday qilib, bugungi kunda SI ni aniq tarzda ta'riflaydigan hech qanday ta'rif
yo'q. Ko'pchilik nuqtai nazardan quyidagi uchta ta’rifda umumiylik mavjud [4, 7].
1) Intellektual hisoblangan va oldindan rasmiylashtirilmagan va
avtomatlashtirilmagan masalalarni echish uchun yangi modellar va usullar ishlab
chiqilayotgan asosiy tadqiqotlar.
2) Fon Neymann arxitekturasi emas, balki yangi dasturiy texnologiyalarni
ishlab chiqish va kompyuterga o'tish bilan kompyuterda muammolarni hal qilish
bo'yicha yangi g'oyalar bilan bog'liq tadqiqot.
3) Ilgari yaratilgan tizimlar bilan echib bo'lmaydigan amaliy masalalarni echa
oladigan amaliy tizimlar to’plami haqidagi tadqiqotlar.
Sun'iy intellekt tizim (SIT) - bu kompyuterli, kreativ tizim (ko’p funksiyali,
integratsiyali, intellektualli), murakkab strukturali moslashish, o'rnatish uchun,
(sintaktik, semantik, pragmatik axborot) maqsadga erishish uchun (aniq maqsadlilik)
muhit o’zgarishiga moslashish va soha o’zgarishidagi ichki holat hisoblanadi.
D.V. Gaskarov intellektli tizimlar uchun uchta ta'rifni keltiradi [4, 8]:
1) IT - bu operatorlarni jalb qilmasdan muammolarni hal qilish uchun
intellektual qo'llab-quvvatlovchi axborotli hisoblash tizimi.
2) Intellektuallashtirilgan tizim - bu operator ishtirokida muammolarni hal
qilishda intellektual qo'llab-quvvatlaydigan axborotli hisoblash tizimi.
3) Intellektual qo'llab-quvvatlaydigan tizim- mustaqil qaror qabul qilishi
qobiliyatiga ega bo'lgan tizimdir.
SIT deganda quyidagi imkoniyatlarga ega bo'lgan apparat dasturiy majmualari
tushuniladi [9, 10]:
4

• olam va ommalashgan tajrabalarga asoslamgan bilimlarni faol idrok etish
asosida ularni yig’ish va tuzatish ;
• mantiqiy xulosalash asosida xarakatlarni maqsadga yo’naltirish,
noaniqliklarni tavsivlashning turli darajadagi algoritmlari va murakkab tizimlarni
boshqarish.
2. Sun'iy intellektning rivojlanish bosqichlari
1200 yillardayoq, sun'iy odam va uning aqlini yaratish uchun urinishlar
bo'lgan. Ixtirochi Raymond Lullius turli tushunchalarni, tabiiy hodisalani, sub’yektlar
va ob’yektlarni ramzlarini anglatuvchi harflar bilan belgilangan va turli ranglarga
bo’yalgan doiralardan tashkil topgan mashinani ishlab chiqqan [4].
Mantiqiy amallar yordamida ularning turli kombinatsiylaridan "bilimlar
formulalari" hosil qilindi.
20-asrning 40-yillarida, elektron hisoblash mashina(EHM)larning paydo
bo'lishi, sun'iy intellektning rivojlanishiga sezilarni ta’sir ko’rsatdi.
SIsohasidagi tadqiqotlar ikkita maqsadga yo’naltirilgan [4]:
1) Tabiiy intellektning mohiyatini tushuntirish (inson intellekti);
2) Yangi bilimlarni qayta o’zgartirish va intellektual masalalarni echish uchun
mashina intellektini qo'llash.
Birinchi maqsadni psixologlar amalga oshiradilar. Ular masalani echishda
inson harakati modelini nazorat qiladi va uni tuzatadilar.
Ikkinchi maqsadni tadqiqotchi bajaradi. U odamlar foydalanadigan usullardan
qat'iy nazar, tizimning intellektual xatti-harakatini sintez qiladi
Bu maqsadlarga muvofiq, sun'iy intellekt, ikki asosiy qismga bo'linadi:
neyrokibirnetika va kibernetika "qora quti" [4].
Birinchi yo’nalish ta’kidlaydiki, faqat inson miyasi fikrlash qobilyatiga ega,
shuning uchun ixtiyoriy mashina inson miyasining strukturasi va unug ishlash
prinsipini bajarishi lozim.
5

1950-yillarning oxirida Amerika olimlar U. Mack Kalok, U. Pitts, F.
Rosenblatt tomonidan birinchi neyrotarmoqlar va neyrokompyuterlar ishlab chiqarila
boshlandi va ular hozirgi davrda SITning neyrokompyuterlar yo’nalishini tahkil
etadi.
Ikkinchi yo'nalish fikrlaydigan qurlmalaning hatti-xarakati prinsiplarini emas,
balki ularning ishlashini modellshtirish, ya’ni intellektual masalalarni echish
algoritmlarini izlash, boshqacha qilib aytganda qurilmalar inson miyasi kabi fikrlashi
emas, balki shaxsiy fikrlash modellariga asoslanishi lozim.
Sun'iy intellektning shakllanishi [4]. SIsohasidagi ishlar
neyrokibernetikaning paydo bo’lishidan boshlandi. Inson miyasi ko'p nerv
hujayralari - neyronlardan iborat bo'lganligi sababli, tadqiqotchilar neyronlarning
birgalikdagi harakatlarini takomillashtirib, intellektli mashina qurishga harakat
qilishdi. Neyrokibirnetikaning asosiy g'oyasini quyidagicha ifodalash mumkin.
Fikrlashi mumkin bo'lgan yagona narsa - inson miyasi hisolanadi. Shuning uchun har
qanday o'ylaydigan qurilma inson miyasi strukturasi va hatti-harakati kabi bajarilishi
kerak, uning tuzilishini, harakat tamoyilini takrorlaydi. Shunday qilib,
neyrokibirnetika inson miyasining tuzilishi va uning faoliyatini modellashtirish bilan
bog'liq.
1943 yilda У . Мак Колак va U.Pits ikkita turg’un holatda turuvchi neyronlar
uchun formal mantiqiy modelni taklif qildilar.
D.Hebb 1949 yilda neyronlarni o’ganish maqsadida neyronlar orasidagi
bog’lanishlar vaznini o’zgartirishning oddiy qoidalarini ishlab chiqdi. 1951 yilda M.
Minskiy va D. Edmonds 40 ta neyronlardan iborat neyrokompyuter yaratdi.
SI borasida olib borilayotgan tadqiqotlarni shartli ravishda uch bosqichga
bo`lish mumkin [11-13].
Birinchi bosqichda (1956-1970 yy.) olimlarning harakati evristik
(mutaxassisning tajribasi natijasida) izlash nazariyasini yaratishga va faoliyat yoki
intellekt darajasiga tegishli bo`lgan «masala yechuvchilar»ni yaratish bo`yicha
muammoni hal qilishga qaratilgan. Tadqiqot uchun instrument (asbob) bo`lib EHM
xizmat qilgan, har xil o`yinlar, boshqotirmalar, oddiy musiqa asarlari, matematik
6

masalalar o`ylab topilgan. Shunga o`xshash masalalarni tadqiqot uchun tanlash,
muammo muhitning oddiyligi va aniqligini, yetarli darajada oson tanlab olish
imkoniyatini va usulga qarab sun’iy konstruktsiyani tuzishni talab qiladi. Bu
yo`nalishda bir qancha yutuqlarga erishildi. Xususan shaxmat dasturlari hozir juda
yuqori takomilga yetkazildi.
Asosiy qiyinchiliklar masalani yechish uchun yaratilgan usullarni sun’iy
muhitlarda emas, balki haqqoniy muhitda qo`llashga urinish jarayonida sodir bo`ldi.
Bu qiyinchiliklar tashqi dunyo to`g`risidagi bilimlarni ifodalash muammolari bilan,
bu bilimlarni saqlashni tashkil qilish va ularni yetarli darajada izlash, EHM xotirasiga
yangi bilimlarni kiritish hamda eskirib qolganlarini olib tashlash, bilimlarning
to`laligi va bir-biriga zidligini tekshirish va shunga o`xshashlar bilan bog`liq.
Ko`rsatilgan muammolar bugungi kunda ham to`la yechilmagan, lekin hozirgi paytga
kelib shu narsa ravshan bo`lib qoldiki, muammolarni yechish - samarali SI tizimini
yaratishning kaliti ekan.
1956 yilda Dartmut kolleji (AQSh) seminarda "sun'iy intellekt" atamasi taklif
etildi [1-4]. SI bo’yicha birinchi ishlar M.Minskiy va J. Makkarti rahbarligida
Massachussets Texnologiya Institutida va G.Saymon va A. Nyuell rahbarligida
Carnegie Mellon Universitetida olib borildi. Ular S.I.ning "otalari" hisoblanadilar.
SI sohasidagi e vristik izlash va teoremalarni tasdiqlash (1956-1969) bo’yicha
tadqiqotlarning boshlanishi (50-yillarning oxirlari) turli muammolarni hal qilish
jarayonlarini tekshirgan Nyuell, Sayman va Shoylarning ishlari bilan bog'liq [1-4 ] .
Ularning natijalari "MANTIQCHI-NAZARIYOTCHI" deb nomlangan dasturlar
bo'lib, ular teoremalarni isbotlash uchun mo'ljallangan va "MASALANI
UNIVERSAL ECHUVCHI " bo’lgan. Ushbu ishlar SI sohasidagi tadqiqotlarning
birinchi bosqichining boshlanishi bo'lib, u turli xil murakkab
7

usullarni qo'llagan holda muammolarni hal qiladigan dasturlarni ishlab chiqish bilan
bog'liq.
Allen Nyuell Xerbert Saymon Jon Klifford Shoy
(1927-1992) (1916-2001) (1922-1991)
1957-yilda Amerikalik fiziolog F. Rozenblatt tomonidan ob’yektlarni idrok
etuvchi va tanuvchi modeli - perseptron taklif qilindi (1.1-rasm) [4].
8

R - elementlarА - elementlarS - elementlar
А – R aloqalarning V vazni
1.1-rasm. Pertseptron.
Pertseptron yoki obyektlarni tanib oluvchi dastur ikki rejimda ishlaydi : tanishni
o ’ rgatish rejimida va tanib olish rejimida . Tanishni o ’ rgatish rejimida , kimdir
( odam , mashina , robot yoki tabiat ), o ' qituvchi kabi , mashinaga ob ’ yektlarni taqdim
etadi va ularning har birining qaysi sinfga qarashli ekanligini oldindan ma ’ lum qiladi .
Ushbu ma ’ lumotlar asosida hal qiluvchi qoidalar quriladi . Tanib olish rejimida
mashinaga yangi ob ’ yektlar kiritiladi va ular hal qiluvchi qoidalar yordamida
imkoniyat darajasida to ’ g ’ ri sinflashtiriladi yoki tanib olinadi .
Timsollarni anglash muammosi matnlarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish
va mashinalarni tilga o’rgatish muammolari bilan chambarchas bog’liq. Lug’atdan
foydalanish qoidalari va asosiy grammatik qoidalarni sinflash va etarlicha qayta
ishlashga asoslangan holda ilmiy yoki ishchi matnlarni tarjima qiladigan algoritmni
yaratish mumkin. 1960-yillar oxirida ba’zi tillar uchun shunday tizimlar yaratildi.
9

Mantiqiy fikrlashni modellashtirish masalasiga kelsak, bunda eng yaxshi
masalalar modeli sifatida teoremalarni isbotlashni avtomatlashtirish masalasi
hisoblanadi. 1960 yildan boshlab birinch tartibli predikatlar mulohazasida
teoremalarni isbotlashni amalga oshiradigan bir qator dasturlar ishlab chiqildi. Bu
daturlar SI da deduktiv xulosalashda qo’llanilgan. Bunday dasturlar K.Grin va Xao
Vanga tomonidan ishlab chiqilgan.
Amerikalik kibernetik A.Samuel tomonidan mashinada shashka o’ynaydigan
dastur yaratildi. 1962 yilda bu dastur asosida mashina AQShning eng kuchli
shashkachisi R. Nili bilan o’ynadi va uni yutib chiqdi.
SI asosiy yo’nalashlaridan biri-robototexnika hisoblanadi [4]. Birinch yartilgan
robotlarni intellektual deb hisoblab bo’lmaydi. Faqat 1960 yillarda universal
kompyuterlar bilan boshqariladigan sezuvchi robotlar yaratila boshladi. Misol sifatida
1969 yilda Yaponiyada “sanoat intellektual roboti” yaratish loyihasi ishlab chiqildi.
Bu loyihaning maqsadi - yig’ish-montaj ishlarini bararuvchi sezuvchi
manipulyatsiyali robotni yaratishdan iborat edi.
Shunday qilib, 1960 -yillarning oxirida SI sohasida asosiy e’tibor masalalarni
tavsivlash va holatlar fazosida echimlarni izlash usullariga, hususan, masalalarni
mantiqiy shaklda tavsiflash va rezolyusiyalar usuli asosida teoremalarni avtomatik
isbotlash qaratildi.
Semantik tarmoqlar 1967 yilda M. Quillian tomonidan taklif qilingan [1-4].
Tabiiy tilni tushunish tizimini yanada takomillashtirish R. Shenk va W. Wuds
nomlari bilan bog'liq.
E. Feygenbaum, B. Bukhenenom, E. Liderbergom tomonidan 1969 yilda ishlab
chiqilgan dastur bu - DENDRAL [1-4] hisoblanadi. DENDRAL - murakkab organik
molekulalar strukturalarini tanish uchun qo’llaniladigan ekspert tizim
Ikkinchi bosqichda asosiy e’tibor (70-yillarning boshi dan to 80-yilgacha )
intellektual robotlar (real uch o`lchovli muhitda mustaqil holda harakat qiladigan va
yangi masalalarni yechadigan robotlar) qurishga qaratildi. Stenford universitetida va
Stenford ilmiy tekshirish institutida va boshqa ba’zi bir joylarda laboratoriya
sharoitida ishlaydigan tajribaviy robotlar ishlab chiqildi.
10

Bu borada intellektual funksiyalarning kerakli doirasi: maqsadga yo`naltirilgan
xulq(holat)ni ta’minlash, tashqi muhit to`g`risidagi axborotlarni qabul qilish,
harakatlarni tashkil etish, o`qitish, odam va boshqa robotlar bilan muloqotni
uyushtirish tadqiq qilindi va amalga oshirildi. Masalan, robotlarda maqsadga
yo`naltirilgan xulq(holat)ni ta’minlash uchun ular atrof-muhit haqida bilimlar
majmuasiga ega bo`lishi zarur. Bu bilimlar robotga tashqi muhit modeli ko`rinishida
kiritib qo`yilishi lozim. Robot ning tashqi muhit modeli - bu o`zaro bog`langan
ma’lumotlar yig`indisi bo`lib, bu ma’lumotlar mos sinfdagi masalalarni yechish
uchun kerak. Robotning bilimlar tizimiga muhitning o`zgarishini qayta ishlab
chiquvchi va shu asosda navbatdagi masalani yechishga imkon beruvchi algoritmlar
hamda bu rejaning bajarilishini va oldindan rejalashtirilgan harakatlarning
kutilayotgan natijalarini nazorat qiluvchi algoritmlar kiritilishi kerak. Demak,
intellektual robotlar bilimlar manbaiga ega bo`lishi shart. Bu bilimlar manbaida
bilimlar va «Reja tuzuvchi» maxsus blok saqlanadi. «Reja tuzuvchi» blokning
zimmasiga robotning harakati dasturini tuzish yuklangan. Bu harakat dastiri robot
tomonidan qabul qilinadi va robotning ko`rish vositasi(sensor) tizimi orqali
kuzatiladi. Robotning ish jarayonida « Ye chuvchi blok» bo`lishi kerak. Bu blok
robotning harakati to`g`risidagi yechimni qabul qiladi. Har ikkala blok bilimlar
manbaida saqlanuvchi bilimlar asosida ishlaydi. Bu bosqichda ayrim muammolar
aniqlandiki, intellektual robotlar yaratishda ularni hal etish zarur. Shunday
muammolarga faoliyat ko`rsatadigan muhit haqidagi bilimlarni tasavvur etish, ko`z
bilan ko`rganlarni o`zlashtirish, o`zgaruvchan muhitda robotlar xulqi(holati)ning
murakkab rejalarini tuzish va robotlar bilan tabiiy tilda muloqotda bo`lish kiradi.
1970 - yillarning boshlarida A. Nyuel va G.Saymonlar fikrlashni
modellashtiradigan dasturni tuzish uslubini taklif etdilar.
1973 yilda Wuds LUNAR tizimini yaratdi, bu esa geologlarning oydan olib
kelingan toshlarning namunalari bo'yicha tabiiy tilda savollar berishiga imkon berdi
[1-4].
11

1973 yilda A. Kolmeroe AQSh, Yevropa, Rossiyada ommalashgan mantiqiy
dasturlash tili - Prolog tilini yaratdi. Keyinchalik FRL, KRL, GUS mantiqiy
dasturlash tilllari ishlab chiqildi.
Yaqin vaqtlarga qadar murakkab intellektual o’yinlarga yaqqol misol sifatida
shaxmat qaralgan. 1974 yilda dasturiy ta’minot bilan ta’minlangan mashinalar
o’rtasida xalqaro shaxmat musobaqasi o’tkazildi. Bu musobaqada shaxmat dasturi
bilan ta’minlangan sovet (Rossiya) mashinasi "Kaissa" g’alaba qozondi.
Keyinchalik E. Feigenbaum, B. Bukxenen, E. Shortliff MYCIN ekspert
tizimini ishlab chiqadi [1-4]. Unda qonda yuqumli kasalliklarni aniqlashga imkon
beradigan 450 ga yaqin qoidalar mavjud. MYCIN - ichak kasalliklariga tashxis
qo`yuvchi ekspert tizim.
1979 yilda "PROSPECTOR" ekspert tizimi yaratilgan (1-4). PROSPECTOR
foydali qazilmalarni topishda maslahat beruvchi ekspert tizim hisoblanadi.
SI sohasidagi navbatdagi tadqiqotlarning rivojlanishiga predikatlar mantiqi
teoremalarini isbotlashga asoslangan Robisonning rezolyusiya usulining paydo
bo’lishi ta’sir etdi. Bu tadqiqotlarning maqsadi-inson echadigan masalalarni huddi
insonga o’xshab echadigan dasturlarni ishlab chiqishdan iborat bo’lgan.
Uchinchi bosqich (1980 -yillar boshi) idrok etuvchi, dinamik muhitda
murakkab rejalarni amalga oshiruvchi, bilimlarni tavsiflovchi, inson bilan tabiiy tilda
muloqot qiluvchi robotlarni ishlab chiqarish bilan bog’liq.
Sanoatda qo'llanadigan birinchi IT 1982 yilda McDermott tomonidan ishlab
chiqilgan K1 ekspert tizimi edi. K1 tizimi VAX oilasining kompyuter tizimlarini
sozlash uchun ishlatilgan. Digital Equipment Corporation tomonidan Carnegie
Mellon (AQSh) universiteti bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan tizimning tijorat
versiyasi XCON deb nomlandi. 1986-yilga kelib ushbu tizim korporatsiyasi yiliga 70
million dollar tejash imkonini berdi. Bundan tashqari, tizimni qo'llash natijasida
xatoliklar soni 30% dan 1% gacha qisqardi[1-4].
1981 yilda Yaponiyada SI tamoyillariga asoslangan 5-avlod mashinalari uchun
loyihaning boshlanishi haqida xabar berildi. Ushbu loyiha SI sohasida ko'plab
mamlakatlarda tadqiqotlarning jadallashtirilishiga o’z ta’sirini ko’rsatdi.
12

1985 yildan boshlab, ekspert tizimlar, undan keyin tabiiy tillarni (EYa-
tizimlari) tushunuvchi tizimlar, so'ngra neyron tarmoqlar (NS) tijorat ilovalarida faol
qo’lanila boshladi.
SITlarini ishlab chiquvchilariga savdodagi muvaffaqiyatlar darhol kelmadi.
1960-1985 yillar mobaynida SIning yutuqlari asosan SITni amaliy masalalarni
echishga qo’llashdagi muvaffaqiyotlari bilan bog’liq.
1986-1996 yillarda SI sohasidagi tadqiqotlarda mustaqil yo’nalish sifatida
ekspert tizim(ET)lar yoki bilimlar injeneriyasi shakllandi [1-4]. Bu yo’nalishdagi
masalalarga inson-ekspertga qiyin tyulgan, y’ni bilimlarga va masalani echish uchun
xulosalash proseduralariga asoslangan dasturlar yaratish va tadqiqotlar olib boorish
kabilar kiradi.
Foydalanuvchilar tomonidan ekspert tizimlarga qiziqish asosan uchta factor
bilan belgilanadi [4]:
• ET lar shunday masalalarni echishga mo’ljallanganki, qachonki uhbu
masalalarning echimi mavjud bo’lmasa yoki echish algoritmi nomalum bo’lsa ;
• ET foydalanuvchiga shunday sharoit yaratadiki, foydalanuvchi dasturlashni
bilmasa ham, o’zining tajribasi va bilimidan foydalanib masalani mustaqil ishlab
chiqadi ;
• ET shunday natijalarni olishga imkoniyat yaratadiki, bu natijalar inson-
ekspert natijalaridan qolishmaydi, ba’zi hollarda inson-ekspert imkoniyatlaridan
yuqoriroq natijalarga erishadi.
Bu davr oddiy ET larning yaratilganligi va integralli ETni yaratishning
boshlanishini o’z ichiga oladi.
1996-2000 yillarda SI sohasidagi tadqiqotlarda integrallashgan va gibrid
prinsiplariga asoslangan tizimlar yaratildi va shakllandi [1-4]. Bu tizimlarning asosi
- bilimlar bazasi, bilimlarni avtomatik olish, deduktiv, abduktiv va noravshan
mantiqiy xulosalash, muammoli-yo’naltirilgan muloqot tili, statik va dinamik
axborotlarni qayta ishlash kabilar hisoblanadi.
13

1990-yillardan boshlab SIda asosan ikkita yo’nalish ustunlik qilmoqda:
integratsiyalashuv (o'zaro birlashuv) va detsentrallashuv (markazlahgan tizimdan
markazlashmagan tizimga o'tish) [13,16].
I ntegratsiyalashuv jarayonlar SIning turli modellarini, masalan noravshan ET
va neyron tarmoqlarni o’zida birlashtiruvchi integrallashgan va gibrid tizimlarini
yaratish bilan bog’liq. Bunday integrallashgan tizimlarda bilimlarni tavsiflashning
turli modellari, fikrlashning turli shakllari, idrok etish va timsollarni anglash
modellari o’z aksini topadi.
Detsentrallashuv jarayonlar SIda bir-biri bilan o'zaro bog’langan ko’p sonli
intellektual agentlarning jamoaviy hatti-xarakati nuqtai nazaridan qaraladi.
Agent quyidagilarni amalga oshiradi [11]:
• boshqa agentlarga ta’sir etadi ;
• o’zining shaxsiy maqsadlarini tashkillashtiradi ;
• boshqa agentlar bilan muloqot qiladi ;
• o’zini nazorat qiladi ;
• muhitning lokal tavsifini quradi ;
• vazifasini bajaradi va xizmat ko’rsatadi.
XXI asr boshlanishi SIning o’zini-o’zi o’rgatadigan, moslashuvchan, o’zida
neyron tarmoqlarni va bilimlarni tavsiflash modellarini birlashtiruvchi gibrid tizimlar
uchun intellektual muloqotli tizimlarni yaratish va tadqiqotlar olib borish bilan
xarakterlanadi.
SITlari ning hozirgi davrgacha va kelajakdagi vaqtli taqvimi 1.2-rasmda
keltirilgan.
14

1.2-rasm. Sun’iy intellektning va qtli taqvimi.
15

Tajriba orttirish uchun misol va topshiriqlar .
1- topshiriq. Nazariy qismni o`zlashtirish va B/B/B jadvalini to`ldirish.
B/B/B texnikasini qo`llash bo`yicha ko`rsatma.
1. Ma’ruza rejasiga mos holda 2-ustunni to`ldiring.
2. O`ylang, juftlikda hal eting va javob bering, ushbu savollar bo`yicha nimani
bilasiz, 3-ustunni to`ldiring.
3. O`ylang, juftlikda hal eting va javob bering, ushbu savollar bo`yicha nimani
bilish kerak, 4-ustunni to`ldiring.
4. Ma’ruzani o`qing va materiallar bilan tanishing.
5. 5-ustunni to`ldiring.
B/B/B jadvali (Bilaman/Bilishni hoxlayman/Bilib oldim)
№ Mavzu savoli Bilaman Bilishni
ho x layma
n Bilib
oldim
1.
2.
3.
4.
5.
2-topshiriq. “Bilib oldim” ustuni asosida “T” jadvalini to`ldirish. Nazariy
qismdan tayanch iboralarni aniqlash va “T” jadvalini qurish.
Tayanch ibora Mazmuni
1.
2.
...
n .
1-ma'ruza uchun adabiyotlar
16

1. А.В. Гаврилов. Системы искусственного интеллекта: Учеб. пособие: в 2-х
ч. - Новосибирск: Изд-во НГТУ, 2001. - Ч. 1. - 67 с.
2. А.В. Гаврилов. Лабораторный практикум по нейронным сетям. Ч. 1. -
Новосибирск:Изд-во НГТУ, 1999.
3. Т.А. Гаврилова, В.Ф. Хорошевский. Базы знаний интеллектуальных систем.-
СпБ,Питер,2000.
4. Павлов С. Н. Системы искусственного интеллекта : учеб. пособие. В 2-х
частях. / С. Н. Павлов. - Томск: Эль Контент, 2011. - Ч. 1. - 176 c. ISBN 978-
5-4332-0013-5.
5. Russell S. L. Artificial intelligence: a modern approach / S. L. Russell, P. Norvig.
- Upper Saddle River, New Jersey: Prentice- Hall Inc., 1995. -905 p.
6. [15] Allen J. AI Growing up / J. Allen // AI MAGAZINE. - 1998. - V. 19. - №4. -
Р . 13–23.
7. Искусственный интеллект : справочник: в трех кн. / под ред. Э. В. Попова. -
М. : Радио и связь, 1990.
8. Гаскаров Д. В. Интеллектуальные информационные системы: учебник для
вузов / Д. В. Гаскаров.- М. : Высш. шк., 2003. - 431 с.
9. Андрейчиков А. В. Интеллектуальные информационные системы :
учебник / А. В. Андрейчиков, О. Н. Андречикова. - М. : Финансы и
статистика, 2006.- 424 с.- №12.
10. Ларичев О. И. Системы основанные на экспертных знаниях: история,
совершенное состояние и некоторые перспективы // Труды Седьмой
национальной конференции по искусственному интеллекту с
международным участием. - М. : Изд-во физико-математической
литературы, 2000.
11. Тарасов В. Б. О системно-организационном подходе в искусственном
интеллекте / В. Б. Тарасов // VI Международная конференция «Знания-
диалог-решения»: сб. научн. тр. - Ялта, 1997. - с. 57-70.
12. Бондарев В. Н. Искусственный интеллект : учеб. пособие для вузов /В. Н.
Бондарев, Ф. Г. Аде - Севастополь : Изд-во СевНТУ, 2002. - 615 с.
17

13. Луценко Е. В. Интеллектуальные информационные системы /Е. В.Луценко.
- Краснодар : КубГАУ, 2006.- 615 с.
14. Оссовский С. Нейронные сети для обработки информации : пер. с польского
Н. Д. Руданского / С. Оссовский. - М. : Финансы и статистика, 2002. -344 с.
15. Павлов С. Н. Интеллектуальные информационные системы : учеб. пособие /
С. Н. Павлов. - Томск : Томский межвузовский центр дистанционного
образования, 2004.- 328 с.
16. Представление и исследование знаний : пер. с япон. / Х. Уэно [и др.] ; под
ред. Х. Уэно, М. Исидзука; - М. : Мир, 1989. - 220 с.
17. Приобретение знаний : пер. с япон. / под ред. С. Осуги, Ю. Саэки; - М. :
Мир, 1990. - 304 с.
18. Allen J. AI Growing up / J. Allen // AI MAGAZINE. - 1998. - V. 19. - №4. - Р .
13–23.
19. Feder J. Plex Languages // Information Sciences. 1971. - № 3. - P. 225-241.
20. Search Engine Sizes [ Электронный ресурс ] / Danny Sullivan, Search Engine
Watch. - Электрон , текстовые дан . - [ Б . м .] : Search Engine Watch, 2000. -
Режим доступа : http://www.searchenginewatch.com/reports/sizes.html - Англ .
21. Kleppe A., Warmer J., Bast W. MDA Explained: The Model Driven Architecture
- Practice and Promise. - Addison-Wesley, 2003. - 192 p.
22. Uschold М . , Gruninger М . ONTOLOGIES: Principles, Methods and Applications
// Knowledge Engineering Review. 1996. - Vol . 11, № 2.
23. С. Рассел, П. Норвиг. Искусственный интеллект. Современный подход. -М.:
Вильямс, 2007. -1410 с.
1-ma’ruza uchun o’zini-o’zi tekshirish savollari
1. Sun'iy intellekt (SI) nima?
2. Intellekt atamasi nimani anglatadi?
3. SI ning olimlar tomonidan taklif qilingan qanday ta'riflari mavjud?
4. J. Allen SIga qanday tarif bergan?
18

5. Mashinalarning intellektual darajasini aniqlash uchun A.Tyuring tomonidan taklif
taklif etilgan empirik testni keltiring?
6. Bugungi kunda SIni ko'pchilik nuqtai nazaridan umumiylikga ega uchta ta’rifni
keltiring?
7. SIT nim?
8. D.V. Gaskarovning intellektli tizimlar uchun uchta ta'rifnini keltiring?
9. Ixtirochi Raymond Lullius qanday mashinani ishlab chiqqan?
10. EHM lar qachon paydo bo’lgan?
11. "Qora quti" nima?
12. Birinchi neyrotarmoqlar va neyrokompyuterlar nechanchi yillarda va kimlar
tomonidan ishlab chiqarilgan?
13. 1943 yilda kimlar tomonida ikkita turg’un holatda turuvchi neyronlar uchun
formal mantiqiy modelni taklif qilgan?
14. Nechanchi yilda va kim tomonidan neyronlar orasidagi bog’lanishlar vaznini
o’zgartirishning oddiy qoidalarini ishlab chiqilgan.
15. Nechanchi yilda va kimlar tomonidan 40 ta neyronlardan iborat neyrokompyuter
yaratildi?
16. Nechanchi yilda va qaerda "sun'iy intellekt" atamasi taklif etildi?
17. SI bo’yicha birinchi ishlar kimlar tomonidan olib borilgan?
18. "Mantiqchi-nazariyotchi" va "Masalani universal echuvchi" dasturlarni kimlar
yaratgan?
19. Pertseptronni nechanch yilda va kim yaratgan?
20. Nechanch yildan boshlab birinch tartibli predikatlar mulohazasida teoremalarni
isbotlashni amalga oshiradigan dasturlar ishlab chiqilgan?
21. Deduktiv xulosalashda qo’llanilgan birinchi dasturlarni kimlar yaratgan?
22. Mashinada shashka o’ynaydigan dasturni kim yaratgan va u nechanchi yilda
qo’llanilgan?
23. Nechanchi yillarda universal kompyuterlar bilan boshqariladigan sezuvchi
robotlar yaratila boshladi?
19

24. Nechanchi yilda va qaerda “sanoat intellektual roboti” yaratish loyihasi ishlab
chiqildi?
25. S haxmat dasturi qachon yatilgan va qaerda qo’llanilgan?
26. A. Nyuel va G.Saymonlar fikrlashni modellashtiradigan dasturni tuzish uslubini
nechanchi yilda taklif etdilar?
27. Robisonning rezolyusiya usuli nimaga asoslangan va uning maqsadi nima?
28. SI usullarini rivojlanishining uchta pog’onasini keltiring?
29. DENDRAL, MYCIN, "PROSPECTOR", LUNAR tizimlari qanday tizimlar va
ular qanday vazifalarni bajargan?
30. Prolog, FRL, KRL, GUS lar nima va ular qanday vazifalarni bajargan?
31. Kompyuter ishlab chiqarishning tijoratdagi muvaffaqiyatlarini keltiring?
32. 1-avlod intellektual tizimlarni (exspert tizimlarni) yaratish va shakllanish etapini
izohlang ?
33. 2-avlod intellektual tizimlarni ( integrallashgan va gibrid ) yaratish va shakllanish
etapi ni izohlang ?
1-ma’ruza uchun testlar
1. Intellekt -bu …………………………………tushunchalarini anglatadi.
a) b) va e) javoblar to’g’ri; b) aql va idrok ;
c) sezish va his qilish ; e) ong va insonning fikrlash qobilyati .
2. “Sun’iy intellect” atamasi nechanchi yida va qaerda taklif etilgan.
a) 1956 yilda Dartmut kolleji seminarida ;
b) 1956 yilda Massachussets Texnologiya Institutida ;
c) 1956 yilda Carnegie Mellon Universitetida ;
e) 1956 yilda Dartmut Universitetida seminarida .
3. Sun’iy intellekt -bu …………………………………tushunchalarini anglatadi.
a) b) va c) javoblar to’g’ri;
b) inson intellektining alohida funksiyalarini bajarishni ta’minlovchi avtomatik
tizim ;
20

c) qaror qabul qilish, muammoni hal qilish, o’qitish, o’rgatish kabi insoniy
fikrlash bilan bog'liq bo'lgan faoliyat turlari ;
e) kompyuter sxemasi.
4. Sun’iy intellekt -bu …………………………………tushunchalarini anglatadi.
a) b) va c) javoblar to’g’ri;
b) h isoblash modellarini qo'llash orqali intellektual qobiliyatlarni o'rganish ;
c) i nson tomonidan amalga oshirilganda intellektni talab qiluvchi funksiyalarni
bajaruvchi mashinalarni yaratish san'ati ;
e) inson nerv sistemasining strukturasi.
5. Sun’iy intellekt -bu …………………………………tushunchalarini anglatadi.
a) c) va e) javoblar to’g’ri;
b) inson nerv sistemasining fiziologik holati;
c) a nglab olishni, fikrlashni va harakat qilishni ta'minlaydigan hisoblashlarni
o'rganish ;
e) i ntellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish .
6. J. Allen s un’iy intellektga qanday ta’rif bergan?
a) I nsonlar echishi mumkin bo’lgan masalalarni echa oladigan mashinalarni
yaratish haqidagi fan ;
b) Intellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish bilan shug'ullanadigan
informatika sohasi ;
c) A nglab olishni, fikrlashni va harakat qilishni ta'minlaydigan hisoblashlarni
o'rganish ;
e) I ntellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish .
7. A.Tyuring s un’iy intellektga qanday ta’rif bergan?
a) agar kompyuter muloqotda qatnasha olsa, u holda u intellektual hisoblangan ;
b) Intellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish bilan shug'ullanadigan
informatika sohasi ;
c) A nglab olishni, fikrlashni, qaror qabul qilishni va harakat qilishni
ta'minlaydigan hisoblashlarni o'rganish ;
e) I ntellektual xarakter(xulq-atvor)larni avtomatlashtirish .
21

8. Sun’iy intellektning to’g’ri ta’riflarini aniqlang?
a) barcha javoblar to’g’ri;
b) H ar qanday, ayniqsa, tegishli xatti-harakatlar orqali yangi vaziyatga
muvaffaqiyatli javob berish qobiliyati ;
c) M aqsadga erishishga olib boradigan harakatlarning rivojlanishi uchun haqiqiy
faktlar o'rtasidagi munosabatlarni tushunish qobiliyati ;
e) Yangi dasturiy texnologiyalarni ishlab chiqish va yangi kompyuter
arxitekturalariga o'tish .
9. Sun’iy intellektning to’g’ri ta’riflarini aniqlang?
a) barcha javoblar to’g’ri;
b) Oqilona xatti-harakatlarni avtomatlashtirish bilan shug'ullanadigan
kompyuter fanlari sohasi ;
c) Boshqarish masalalarini tabiiy intellektga nisbatan kompyuter yordamida
yomon echmaydigan usullarni formallashtirish ;
e) Insonning intellektli faoliyatini modellashtirishga bag'ishlangan informatika
bo'limi .
10. Bugungu kunda k o'pchilik olimlar nuqtai nazardan s un’iy intellektning qaysi
ta’riflarida umumiylik mavjud?
a) b) va e) javoblar to’g’ri;
b) Intellektual hisoblangan va oldindan rasmiylashtirilmagan va
avtomatlashtirilmagan masalalarni echish uchun yangi modellar va usullar ishlab
chiqilayotgan asosiy tadqiqotlar ;
c) Boshqarish masalalarini tabiiy intellektga nisbatan kompyuter yordamida
yomon echmaydigan usullarni formallashtirish ;
e) Y angi dasturiy texnologiyalarni ishlab chiqish va kompyuterga o'tish bilan
kompyuterda muammolarni hal qilish bo'yicha yangi g'oyalar bilan bog'liq
tadqiqot .
11. S un’iy intellekt tizimi (SIT) -bu ……………………………. hisoblanadi.
a) barcha javoblar to’g’ri; b) kompyuterli va kreativ tizim ;
c) murakkab strukturali moslashish ;
22

e) maqsadga erishish uchun muhit o’zgarishiga moslashish va soha
o’zgarishidagi ichki holat.
12. S un’iy intellekt tizimi (SIT) deganda -bu ………………………tushuniladi.
a) barcha javoblar to’g’ri;
b) olam va ommalashgan tajrabalarga asoslamgan bilimlarni faol idrok etish
asosida ularni yig’ish va tuzatish ;
c) insonning psixologik holati;
e) mantiqiy xulosalash asosida xarakatlarni maqsadga yo’naltirish,
noaniqliklarni tavsivlashning turli darajadagi algoritmlari va murakkab
tizimlarni boshqarish .
13. Sun'iy odam va uning aqlini yaratish uchun urinishlar nechanchi yillarda va kim
tomonidan amalga oshirilgan?
a) 1200 yillarda Raymond Lullius ; b) 1205 yillarda U. Mack Kalok ;
c) 1210 yillarda U. Pitts ; e) 1100 yillarda F. Rosenblatt.
14. Eektron hisoblash mashina(EHM)lar nechanchi yillarda paydo bo’lgan?
a) 20-asrning 40-yillarida ; b) 20-asrning 50-yillarida ;
c) 20-asrning 60-yillarida ; e) 19 -asrning 40-yillarida.
15. Birinchi neyrotarmoqlar va neyrokompyuterlar nechanchi yillarda va kimlar
tomonidan ishlab chiqilgan?
a) 1950-yillarning oxirida U. Mack Kalok, U. Pitts va F. Rosenblatt ;
b) 1950-yillarning oxirida M. Minskiy va D. Edmonds ;
c) 1950-yillarning oxirida Nyuell, Sayman va Shoy ;
e) 1950-yillarning oxirida D.Hebb va F. Rosenblatt.
16. Ikkita turg’un holatda turuvchi neyronlar uchun formal mantiqiy modelni
nechanchi yilda va kimlar tomonidan ishlab chiqilgan?
a) 1943-yilda U. Mack Kalok va U. Pitts ;
b) 1943-yilning oxirida M. Minskiy va D. Edmonds ;
c) 1950-yilda Nyuell, Sayman va Shoy ;
e) 1950-yilda D.Hebb va F. Rosenblatt.
23

17. Neyronlarni o’ganish maqsadida neyronlar orasidagi bog’lanishlar vaznini
o’zgartirishning oddiy qoidalarini nechanchi yilda va kim tomonidan ishlab
chiqilgan?
a) 1949-yilda D.Hebb ; b) 1943-yilning oxirida D. Edmonds ;
c) 1950-yilda Nyuell ; e) 1950-yilda F. Rosenblatt.
18. Sun’iy intellect bo’yicha birinchi ishlar nechanchi yilda va kimlar rahbarligida
olib borilgan?
a) 1956-yilda M.Minskiy va J. Makkarti, G.Saymon va A. Nyuell ;
b) 1943-yilda D. Edmonds va F. Rosenblatt ;
c) 1950-yilda Nyuell va F. Rosenblatt ;
e) 1956-yilda F. Rosenblatt va J. Makkarti, M.Minskiy va D. Edmonds.
19. "Mantiqchi-nazariyotchi" va "Masalani universal echuvchi" dasturlarni
nechanchi yillarda va kimlar yaratgan?
a) 1950-yillarning oxirlarida Nyuell, Sayman va Shoylar ;
b) 1955-yilda D. Edmonds va F. Rosenblatt ;
c) 1950-yilda Nyuell va F. Rosenblatt ;
e) 1957-yilda F. Rosenblatt va J. Makkarti.
20. Anglab oluvchi "Perseptron" modelini nechanchi yilda va kim yaratgan?
a) 1957-yilda F. Rosenblatt ; b) 1955-yilda D. Edmonds ;
c) 1950-yilda Nyuell ; e) 1957-yilda J. Makkarti.
21. Birinch tartibli predikatlar mulohazasida teoremalarni isbotlashni amalga
oshiradigan dasturlarni nechanchi yilda va kimlar yaratgan?
a) 1960-yilda K.Grin va Xao Vanga ; b) 1955-yilda D. Edmonds va K.Grin ;
c) 1950-yilda Nyuell va K.Grin ; e) 1957-yilda J. Makkarti va Xao Vanga.
22. Mashinada shashka o’ynaydigan dasturni nechanchi yilda va kim yaratgan?
a) 1962-yilda A.Samuel ; b) 1955-yilda D. Edmonds ;
c) 1950-yilda K.Grin ; e) 1957-yilda Xao Vanga.
23. Universal kompyuterlar bilan boshqariladigan sezuvchi robotlar nechanchi yilda
yaratila boshlandi?
a) 1960 ; b) 1955 ; c) 1950 ; e) 1957.
24

24. Fikrlashni modellashtiradigan dasturni tuzish uslubini nechanchi yilda va kimlar
taklif etdilar?
a) 1970-yilda A. Nyuel va G.Saymon ;
b) 1965-yilda D. Edmonds va K.Grin ;
c) 1970-yilda K.Grin va G.Saymon ;
e) 1957-yilda A. Nyuel va Xao Vanga.
25. Sun’iy intellekt sohasidagi tadqiqotlarning rivojlanishiga predikatlar mantiqi
teoremalarini isbotlashga asoslangan Robisonning rezolyusiya usulining
maqsadi………………………………. ishlab chiqishdan iborat bo’lgan.
a) inson echadigan masalalarni huddi insonga o’xshab echadigan dasturlarni ;
b) inson echmaydigan masalalarni huddi kompyuterga o’xshab echadigan
dasturlarni ;
c) inson echadigan masalalarni huddi insonga o’xshab echmaydigan dasturlarni ;
e) insonsiz echiladigan masalalarni huddi insonga o’xshab echadigan
dasturlarni.
26. Sun’iy intellekt usullarini rivojlanishining birinchi pog’onasida tadqiqot
maydonida masalalar sifatida………………………………….. qaralgan.
a) turli xil o’yinlar, boshqotirmalar, matematik masalalar ;
b) inson echmaydigan masalalar ;
c) insonga o’xshab echmaydigan dasturlar ;
e) sezuvchi robotlar yaratish .
27. Sun’iy intellekt usullarini rivojlanishining ikkinchi pog’onasi
………………………………….. bilan bog’liq.
a) integrallashgan robotlarning yaratilishi ;
b) sezuvchi robotlarning yaratishlishi;
c) exspert tizimlarning yaratishlishi;
e) gapiruvchi robotlarning yaratilishi.
28. Sun’iy intellekt usullarini rivojlanishining uchinchi pog’onasi
………………………………………………………… bilan bog’liq.
a) b) va e) javoblar to’g’ri;
25

b) idrok etuvchi, dinamik muhitda murakkab rejalarning amalga oshirilishi ;
c) mehanik integrallashgan robotlarning yaratilishi ;
e) bilimlarni tavsiflovchi, inson bilan tabiiy tilda muloqot qiluvchi
robotlarni ishlab chiqarilishi.
29. DENDRAL -qanday vazifani bajargan ?
a) murakkab organik molekulalar strukturalarini tanish uchun qo’llaniladigan
ekspert tizim ;
b) idrok etuvchi, dinamik muhitda murakkab rejalarni amalga oshiruvchi ekspert
tizim ;
c) mehanik integrallashgan robotlarni boshqaruvchi ekspert tizim ;
e) robotlarni ishlab chiqarishga mo’ljallangan ekspert tizim .
30. MYCIN -qanday vazifani bajargan ?
a) ichak kasalliklariga tashxis qo`yuvchi ekspert tizim ;
b) murakkab rejalarni amalga oshiruvchi ekspert tizim ;
c) iqtisodiy masalalarni boshqaruvchi ekspert tizim ;
e) bank operatsiyalariga mo’ljallangan ekspert tizim .
31. PROSPECTOR -qanday vazifani bajargan ?
a) foydali qazilmalarni topishda maslahat beruvchi ekspert tizim ;
b) loyihalash ni amalga oshiruvchi ekspert tizim ;
c) biznes masalalarni boshqaruvchi ekspert tizim ;
e) bank operatsiyalariga mo’ljallangan ekspert tizim .
32. Semantik tarmoqlar nechanchi yilda va kim tomonidan yaratilgan?
a) 1967 yilda M. Quillian ; b) 1967 yilda E. Feygenbaum ;
c) 1967 yilda B. Bukhenenom ; e) 1967 yilda , E. Liderbergom.
33. Tabiiy tilni tushunish tizimi kimlar tomonidan takomillashtirilgan?
a) R. Shenk va W. Wuds ; b) E. Feygenbaum va W. Wuds ;
c) E. Feygenbaum va B. Bukhenenom ; e) E. Liderbergom va W. Wuds.
34. Prolog, FRL, KRL, GUS - nima ?
a) mantiqiy dasturlash tillari ;
b) loyihalash ni amalga oshiruvchi ekspert tizimlar ;
26

c) biznes masalalarni boshqaruvchi muloqat tizimlar ;
e) bank operatsiyalariga mo’ljallangan dasturlar.
35. Sun’iy intellekt tamoyillariga asoslangan 5-avlod mashinalarining loyihasi
dastlab qachon va qaerda ishlab chiqilgan?
a) 1981 yilda Yaponiyada ; b) 1980 yilda AQSh da ;
c) 1981 yilda Kanadada ; e) 1982 yilda Fransiyada.
36. 1-avlod intellektual tizimlarni (exspert tizimlarni) yaratish va shakllanish etapi
nechanchi yillarni o’z ichiga oladi ?
a) 1986-1996 yillar ; b) 1980-1990 yillar ; c) 1990-2000 yillar ;
e) 2000 -2010 yillar.
37. Ekspert tizimlar yo’nalishdagi masalalarga ………………. kabilar kiradi.
a) b) va e) javoblar to’g’ri;
b) inson-ekspertga qiyin tyulgan tadqiqotlar;
c) operatorga va foydalanuvchiga qiyin tyulgan tadqiqotlar ;
e) bilimlarga va masalani echish uchun xulosalash proseduralariga asoslangan
dasturlar yaratish .
38. Foydalanuvchilar tomonidan ekspert tizimlarga qiziqish asosan qanday factorlar
bilan belgilanadi?
a) Barcha javoblar to’g’ri;
b) F oydalanuvchi dasturlashni bilmasa ham, o’zining tajribasi va bilimidan
foydalanib masalani mustaqil ishlab chiqadi ;
c) Q achonki masalalarning echimi mavjud bo’lmasa yoki echish algoritmi
nomalum bo’lsa ;
e) Natijalar inson-ekspert natijalaridan qolishmasa, ba’zi hollarda inson-ekspert
imkoniyatlaridan yuqoriroq natijalarga erishsa.
39. Integrallashgan va gibrid printsiplariga asoslan tizimlarning asosi -
……………………………………….kabilar hisoblanadi.
a) b) va c) javoblar to’g’ri;
b) bilimlar bazasi, bilimlarni avtomatik olish, deduktiv, abduktiv va noravshan
mantiqiy xulosalash;
27

c) muammoli-yo’naltirilgan muloqot tili, statik va dinamik axborotlarni qayta
ishlash ;
e) predmet sohada bilimlar va ma’lumotlar bazasiga ega bo’lgan alohida
tizimlarni va loyihalarni ishlab chiqish.
40. I ntegratsiyalashuv jarayonlar ……………………………kabilar bilan bog’liq.
a) c) va e) javoblar to’g’ri;
b) predmet sohada bilimlar va ma’lumotlar bazasiga ega bo’lgan alohida
tizimlarni va loyihalarni ishlab chiqish;
c) s un’iy intellektning turli modellarini;
e) noravshan expert tizim va neyron tarmoqlarni o’zida birlashtiruvchi
integrallashgan va gibrid tizimlarini yaratish.
41. I ntegratsiyalashuv jarayonlar ……………………………kabilar bilan bog’liq.
a) c) va e) javoblar to’g’ri;
b) predmet sohada bilimlar va ma’lumotlar bazasiga ega bo’lgan alohida
tizimlarni va loyihalarni ishlab chiqish;
c) s un’iy intellektning turli modellarini;
e) noravshan expert tizim va neyron tarmoqlarni o’zida birlashtiruvchi
integrallashgan va gibrid tizimlarini yaratish.
42. Detsentrallashgan jarayonlar ………………………….. nuqtai nazaridan qaraladi.
a) bir-biri bilan o'zaro bog’langan ko’p sonli intellektual agentlarning jamoaviy
hatti-xarakati ;
b) bir-biri bilan o'zaro bog’lanmagan ko’p sonli intellektual agentlarning
jamoaviy hatti-xarakati ;
c) bir-biri bilan o'zaro bog’langan tugunlar to’plami;
e) bir-biri bilan o'zaro bog’lanmagan semantikc tarmoq.
43. Agent qanday vazifalarni amalga oshiradi ?
a) b) va c) javoblar to’g’ri;
b) boshqa agentlarga ta’sir etadi, o’zini nazorat qiladi, , boshqa agentlar bilan
muloqot qiladi;
28

c) vazifasini bajaradi va xizmat ko’rsatadi, muhitning lokal tavsifini quradi,
o’zining shaxsiy maqsadlarini tashkillashtiradi.
e) exspert tizimni nazorat qiladi, bilimlarni oladi va birlashtiradi, bilimlarni
namoyish etadi va boshqaradi.
29

Sun'iy intellektning asosiy tushunchalari va rivojlanish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish