Sut hosil bo‘lsih va sut berish refleksi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sut hosil bo‘lsih va sut berish refleksi

Купить

Sut hosil bo‘lsih va sut berish refleksi
Reja:
1. Sut ekskreti.
2. Sutning hosil bo‘lishi
3. Sigirlarning sut ishlab chiqarishi

Sut emizuvchi hayvonlarning sut bezining ekskreti-sut deb yuritiladi. Sutni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatilishining asosiy maqsadi shundan iboratki, ya’ni, yangi
tug‘ilgan, kuchsiz hayot organizmini saqlash. Sutning tarkibida organizm uchun
kerakli bo‘lgan barcha moddalar yengil hazm bo‘lish shaklida mavjud bo‘lib, bu
moddalar yosh hayvonlarning organizmi uchun ozuqa va rivojlanishida katta
ahamiyatga ega bo‘lib, hamda barcha yoshdagi odam organizmi uchun kerakli
mahsulotdir. Sutning tarkibida oqsillar, yog‘lar, vitaminlar, shakar, fermentlar,
mineral tuzlar, organizmning tirikligi uchun kerakli bo‘lgan mikroelementlarning
to‘plami va boshqa murakkab moddalar mavjud. Shuning uchun ham sutning o‘zi
va undan olinadigan mahsulotlar yog‘, pishloq, tvorog va boshqalari odamning
organizmi uchun sifatli oziq-ovqat hisoblanadi. Sut va sut mahsulotlari aholining
kundalik ovqatidir, shuning uchun ularning xavfsizligi ayniqsa muhimdir.
Sanitariya-gigiena qoidalariga rioya qilish
sut olish, hayvonlarni sifatli ozuqa bilan boqish, to‘g‘ri ishlov berish va
saqlash sharoitlari
mahsulot sifatning ishonchli kafolati hisoblanadi.
Sut - urg‘ochi sutemizuvchi hayvonning sut bezlaridan ajraluvchi noshaffof
oq suyuqlikdir. Aynan sut chiqara olish qobiliyati sut emizuvchilar sinfini shunday
nomlashga sabab bo‘lgan. Sut go‘dak hayvonlarning ularning oshqozon-ichak
tizimi boshqa ovqatga ko‘nikkuncha iste’mol qilishi uchun asosiy taomidir.
Sutdagi qimmatli oziqlar bilan birgalikda antitanalar ham go‘dakka o‘tib,
uning immunitetini yaxsh ilaydi.
Sut yana odam va sutemizuvchi hayvonlarning laktatsiya davrida sut
bezlarida ishlab chiqariladigan suyuklik; fiziologik jihatdan yangi tug ilgan naslniʻ
oziqlantirishga mo ljallangan murakkab kimyoviy tarkibga va barcha oziq
ʻ
moddalarga ega. Tarkibida suv, oqsil, yog , mineral moddalar, vitaminlar,
ʻ
fermentlar, gormonlar va boshqa moddalar bor. S. tarkibida organizmning normal
o sishi va rivojlanishi uchun zarur ko pgina oziq moddalarning maqbul nisbatlarda
ʻ ʻ
bo lishi uni qimmatli oziqovqat mahsulotiga aylantiradi.
ʻ

Qishloq xo jaligi hayvonlari suti — qimmatli oziqovqat mahsuloti. Chorvaʻ
hayvonlari Sdan sariyog , sir, kazein, qatiq va boshqa mahsulotlar ishlab
ʻ
chiqariladi. Sigir suti ko p iste mol qilinadi. Qo y, echki, biya, tuya, buyvol,
ʻ ʼ ʻ
qo tos, shimol bug usi va boshqa hayvonlar Sdan ham foydalaniladi; hayvonlar
ʻ ʻ
S.ning tarkibi ularning turi, yoshi, ozikdanishi va saqlanish sharoitiga, laktatsiya
davriga, yil mavsumiga qarab o zgarib turadi.
ʻ
S oqsillari, asosan, kazein, albumin va globulindan iborat. Shirdon fermenti
va kuchsiz kislotalar ta sirida kezeinning ivish xususiyatidan tvorog , pishloq,
ʼ
kazein ishlab chiqarish.da foydalaniladi. Albumin yosh organizmning o sish
ʻ
jarayonlarini ta minlashda, globulin immun tanachalarning paydo bo lishida
ʼ ʻ
muhim rol o ynaydi. Oqsillar tavsifiga ko ra S. kazeinli (juft tuyoklilar — sigir,
ʻ ʻ
echki, qo y) va albuminli (bir tuyoqli — biya, bug u, eshshak) S.ga bo linadi.
ʻ ʻ ʻ
Kazeinli S. oqsilida kamida 75% kazein, albuminli S.da 50—65% albumin bo ladi.
ʻ
Biologik xususiyatlariga ko‘ra albuminli S kazeinli S.ga qaraganda foydaliroq
hisoblanadi. S oqsilida hayotiy zarur barcha aminokislotalar, shu jumladan
almashtirib bo lmaydigan aminokislotalarning to liq majmui bor; ayniqsa, S.da
ʻ ʻ
lizin, metionin va triptofan maqbul nisbatlarda mavjud; oltingugurtli
aminokislotalar metionin va sistinga boy. S oqsillarini organizm yaxshi
o zlashtiradi. S. yog i kimyoviy tarkibiga ko ra glitseridlar aralashmasidan iborat,
ʻ ʻ ʻ
sovutilgan S.da diam. 0,1 dan 20 mkm (1 ml da 3 mlrd. ga yaqin) yog donachalari
ʻ
(suspenziya), yangi sog ilgan va isitilgan S.da tomchi (emulsiya) shaklida bo ladi.
ʻ ʻ
Sovugan S.da yuzaga ko tarilgan yog donachalari qaymoqni hosil qiladi. S
ʻ ʻ
tarkibidagi laktoza — disaharid, sof oq kristal kukun, turli bijg ish jarayonlariga
ʻ
oson kirishadi. S.da mineral moddalar organik va noorganik kislotalarning tuzlari
shaklida mavjud. S.dagi mineral moddalar: mikroelementlar — kalsiy, fosfor,
natriy, kaliy, oltingugut, xlor, magniy va boshqa (100 g S.da aksariyat kalsiy —
115–130 mg%, fosfor —95–105 mg%), mikroelementlar — ruh mis, marganets,
molibden, temir, kumush va boshqa bor. S.da (ayniqsa, yezda) vitaminlarning ko p
ʻ
turi uchraydi; S. tarkibiga fermentlar (ulardan eng muhimlari — laktaza,
peroksidaza, lipaza, amilaza, fosfataza, katalaza), gormonlar (oksitotsin, prolaktin,

tiroksin, follikulin, adrenalin, insulin va boshqalar), kasalliklarga qarshi immunitet
paydo bo lishiga yordam beruvchi immun tanachalar (antitoksinlar, agglyutininlar,ʻ
opsoninlar va boshqalar), gazlar (SO2, O2, N2, NH3) kiradi (jadvalga q.). S.li
bijg ishni keltirib chiqaradigan bakteriyalar S.ning normal mikroflorasini hosil
ʻ
qiladi. Yangi sog ilgan S. tarkibida antibakterial moddalar (lakteninlar) bo lgani
ʻ ʻ
uchun u bakteritsid xususiyatga ega. Yangi sog ilgan S. bakteriyaga chidamliligini
ʻ
2—3 soat saklaydi, shuning uchun sogilgandan keyin S.ni darhol 10° dan past
haroratgacha sovutiladi, 4—6° da S.ni ikki sutka saklash mumkin.
S. zavodlarda pasterlanadi va qaynatiladi. Pasterlangan S. qaymog i
ʻ
olinmagan, yog liligi standart normaga yetkazilgan, vitaminlashtirilgan bo ladi.
ʻ ʻ
O zbekistondagi S. z-dlarida Sdan separatsiya usulida qaymoq, sariyog
ʻ ʻ
olinadi, pasterlangan va qaynatilgan ichimlik S, sut kukuni, quyiltirilgan
(konservalangan), vitaminlar kushilgan S.lar va boshqa mahsulotlar ishlab
chiqariladi.
Sut bezlari — urg ochi sut emizuvchilar, jumladan, odamda laktatsiya
ʻ
davrida sut ishlab chiqaradigan bezlar. Erkak hayvonlarning Sut bezlari hayoti
davomida rudiment holatda bo ladi (qarang
ʻ Rudimetar organlar ). Sut bezlari
embiriogenezning ilk davrida juft epiteliy yo g onlashuvi shaklida murtakning
ʻ ʻ
qorin tomonidan "sut chizig i" bo ylab shakllana boshlaydi. Keyinchalik sut
ʻ ʻ
chizig i alohida tugunchalarga bo linib, ulardan Sut bezlari hosil bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Hayvonlarda Sut bezlari kloakalilarda juda sodda tuzilgan; so rg ichlari bo lmaydi;
ʻ ʻ ʻ
Sut bezlari yo li qorin tomonga ochiladi; bolasi ona hayvonning yungiga oqib
ʻ
chiqqan sutni yalaydi. Xaltalilar Sut bezlarining so rg ichlari xaltasiga ochiladi.
ʻ ʻ
Kitsimonlarning Sut bezlari muskulli maxsus cho ntakda joylashgan; muskullar
ʻ
qisqarganida katta bosim ostida sut otilib chiqadi. Sut bezlari soni (2 tadan 20
tagacha) va joylashishi har xil. Ko p bolalaydigan hayvonlar (to ng izlar)da Sut
ʻ ʻ ʻ
bezlari qorindan ko krakgacha 2 qator bo lib joylashgan. Fillar va primatlarda
ʻ ʻ
ko krak qismida, tuyoqli hayvonlarda qorinning keyingi qismida bo ladi. Yangi
ʻ ʻ
tug ilgan hayvon Sut bezlari yaxshi rivojlanmagan. Hayvon voyaga yetish,
ʻ

bo g ozlik va laktatsiya (emizish) davrida nerv va ichki sekretsiya bezlari ta siridaʻ ʻ ʼ
tez rivojlanadi.
Odamda Sut bezlari katta ko krak muskullari ustida, ya ni 3 va 6-
ʻ ʼ
qovurg alar oralig i sohasida joylashgan. Qizlar balog atga yetganida shakllana
ʻ ʻ ʻ
boshlab, homiladorlik va emizikli davrida to liq rivojlanadi. O rtacha og irligi
ʻ ʻ ʻ
qizlarda 150—200 g , emizikli ayollarda 300—400 g . Sut bezlari o rtasida atrofi
ʻ
halqasimon dog li so rg ichi bo ladi. So rg ich uchiga 10—15 ta sut chiqarish yo li
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
teshiklari ochiladi. Sut bezlari 15—20 ta bezli bo lakchalardan iborat; bo lakchalar
ʻ ʻ
shakli, hajmi sekretsiya fazasiga qarab o zgarib turadi. Sut ichki sekretsiya bezlari
ʻ
(gipofiz, qalqonsimon bez va boshqalar)da ishlab chiqariladigan gormonlar
ta sirida hosil bo ladi. Sut bezlari bezli to qima va yog kletchatkasidan tashkil
ʼ ʻ ʻ ʻ
topgan. Laktatsiya davri tutagandan so ng yog kletchatkasi ko payadi. Sut bezlari
ʻ ʻ ʻ
kasalliklari: mastit, mastopatiya, genekomastiya va boshqa
Sut sanoati — sutdan turli sut mahsulotlari ishlab chiqaradigan oziqovqat
sanoati tarmog i. Sut sanoati tarkibiga sariyog , sut, qatiq, qaymoq, smetana, quruq
ʻ ʻ
sut, sut konservalari, pishloq (sir), tvorog , brinza, muzqaymoq, kazein va boshqa
mahsulotlar ishlab chiqaradigan korxonalar kiradi. O zbekistonda 20-asrning
ʻ
20y.lari oxirlariga qadar sutdan xonaki usullarda qaymoq, qatiq, ayron, suzma,
qag anoq, pishloq, qurt kabi mahsulotlar, qatiqni kuvda pishib sariyog
ʻ ʻ
tayyorlangan.
O zbekistonda birinchi sut zavodi 1928 yilda Toshkent shahrida ishga
ʻ
tushirilgan. 1940y.ga kelib respublikaning yirik shaharlarida qurilgan 13 ta sut
zavodi ishladi (ularda 30,4 ming t sut qayta ishlangan va asosan yogi olinmagan
sutqatiq mahsulotlari, sariyog ishlab chiqarilgan). 50y.lar oxiriga kelib sut
ʻ
zavodlari soni 25 taga yetdi (293 ta sut qabul kilish punktlari tashkil etildi),
ularning 21 tasida bug xonalar kurildi. 1960—70 yillarda Termiz (1961), Andijon
ʻ
(1962), Urganch (1964), Navoiy (1965), G azalkent (1966), Namangan (1966),
ʻ
Xo jayli (1968), Jizzax (1969) sh.larida zamonaviy sut zavodlari ishga tushirildi.
ʻ

1974 yilda Toshkentda bir smenada 150 t sut va sut mahsulotlari ishlab
chiqaradigan sut k-ti foydalanishga topshirildi. 1975—85 yillarda bir
kechakunduzda 50—30 t sutni kayta ishlaydigan Farg ona, Qo qon, Angren,ʻ ʻ
Olmaliq, Guliston, Jizzah Kattaqo rg on, Chirchiq sh.larida sut ktlari ishga
ʻ ʻ
tushirildi.
Sut zavodlari smetana, qaymoq, pishloq kdsoklash va sutni butilkalarga
quyish avtomat liniyalari bilan jihozlandi, 156 separator bo limlari qurildi.
ʻ
Sut sanoati korxonalarida kichik yoshdagi bolalar uchun sut mahsulotlari,
buzoklarni boqish uchun sun iy sut ishlab chiqarish. yo lga qo yildi. 1990 yilga
ʼ ʻ ʻ
kelib O zbekiston Seda 684,1 ming t yog i olinmagan sut va sut mahsulotlari, 15,9
ʻ ʻ
ming t sariyog , 2,1 ming t qattiq va yumshoq pishloq, 20,7 ming t yogeiz sut
ʻ
mahsulotlari, 8,2 ming t muzqaymoq ishlab chiqariddi.
90y.lardan boshlab Sut sanoati korxonalarini texnik jihatdan qayta
qurollantirish, xorijiy texnologiyalar,1 qadoqlash avtomatlari bilan jixrzlash
amatga oshirildi, chet el firmalari bilan hamkorlikda kaymoq, kazein, yogurt kabi
mahsulotlar ishlab chiqaradigan, quvvati 10 tG sutka bo lgan 15 mini zavodlar
ʻ ʻ
barpo etildi, qo shma korxonalar kurildi. "Buxorosut", "Farg onasut" aksiyadorlik
ʻ ʻ
jamiyatlari O zbekiston—Britaniya qo shma korxonasi, "Bravosut" (Samarqand
ʻ ʻ
sh.), O zbekiston — "Nestle" (Namangan sh.), Toshkent shahrida "Vimm Bill
ʻ
Dann — Markaziy Osiyo" (Rossiya — O zbekiston) qo shma korxonalari shular
ʻ ʻ
jumlasidandir.
1993 yilda Respublika go sht va sut sanoati vazirligi, qoramollarni
ʻ
bo rdoqiga boqish birlashmalari negizida "O zgo shtsutsanoat" birlashmasi tashkil
ʻ ʻ ʻ
etildi.
Respublikadagi barcha toifadagi xo jaliklarda 4,03 mln. t sut ishlab
ʻ
chikarildi (uning 96% dehqon xo jaliklarida yetishtirildi), 790 t sariyog , 6,3 ming
ʻ ʻ
t sut va sut mahsulotlari, 2715 t muzkaymoq tayyorlandi (2003). 2003 y. dek.dan
to liq xususiylashtirilgan Sut sanoati korxonalarini birlashtiradigan
ʻ
"O zgo shtsutsanoat" uyushmasi tarkibida 40 dan ortiq sutni qayta ishlash
ʻ ʻ

korxonalari ishlaydi. Ularning ishlab chiqarish. kuvvatlari bir smenada 1067,7 t
sutni kayta ishlash, 25 t sariyog , 11,8 t sir, 20,8 t muzqaymoq, 15 t yog i olinganʻ ʻ
quruq sut va boshqalarni tashkil etadi (2004). Sut sanoati korxonalari zamonaviy
pasterlash, sterilizatsiyalash, sovutish, bug lash, mahsulotni qadoqlash uskunalari
ʻ
bilan jihozlangan, avtorefrijiratorlar, sut va boshqa mahsulotlarni tashiydigan
avtomobillarga ega.
Sut hosil bo‘lishi va sut berish refleksi
Sut bezida sutning hosil bo‘lish jarayoni haligacha butunlay aniqlangan
emas. Ko‘pgina tekshirishlar natijasida shu narsa aniqlanadiki, suv, globulin,
mineral moddalar va ayrim vitaminlar sutning tarkibiga diffuziya shimilish orqali
o‘tadi. Sutning tarkibidagi boshqa moddalar, komponentlar qondan sut bezining
sekretor apparatining hujayralari orqali qonning tarkibidan sintezlanadi.
Aniqlanishga ko‘ra, 1 litr sutning hosil bo‘lishi uchun sut bezidan 400-500
litr qon aylanib o‘tishi kerak. Bundan shu narsa aniqlanganki, sutning hosil
bo‘lishidagi asosiy manba qon hisoblanadi, lekin sut o‘zining kimyoviy tarkibi va
har xil moddalarning miqdoriga ko‘ra, qonning tarkibidan farq qiladi. Shunga
ko‘ra, sigir sutining tarkibidagi shakar, qondagiga nisbatan 60-90, yog‘ 9, kalsiy
13, kaliy va fosfor 7 marta ko‘p. Lekin shu paytning o‘zidagi sutda, qondagiga
nisbatan oqsil 2, natriy 7 barobar kam.
Sutning murakkab tarkibiy qismiga kiradigan kazein va laktoza, qonning
tarkibida umuman yo‘q. Dalil asosida shu narsa aniqlanganki, sutning oqsili
aminokislotalardan, polipeptitdan va qon plazmasi oqsilidan sintezlanadi (hosil
bo‘ladi), sutning yog‘i esa qon plazmasining tarkibidagi neytral yog‘lardan hosil
bo‘ladi. Qonning glyukozasidan laktoza hosil bo‘ladi, lekin qonning sut kislotasi
sut bezi yordamida shimilmaydi, shunga ko‘ra u laktoza hosil qilish manbai bo‘lib
xizmat qiladi. Sutning hosil bo‘lish jarayoni prolaktin, oksitosin va boshqa
endokrin ichki bezlar gormonining ta’siri ostida, markaziy asab sistemasi
yordamida idora qilinadi.
Sut va sut-go‘sht zotlarini ko‘paytirishga ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklarida
sigirlarning sut mahsuldorligini tizimli ravishda baholash zarur. Unda har bir

alohida shaxsning (har 10 kunda yoki undan ko‘proq sog‘ishni nazorat qilish) va
butun podani (butun fermaning jami sut mahsuldorligi em-xashak sigirlari soniga
bo‘linadi) baholashni o‘z ichiga olishi kerak. Sigirlarning sut mahsuldorligini
baholashda quyidagilarni hisobga olish kerak: zot, kelib chiqishi, yoshi, har bir
sigirning individual xususiyatlari, oziqlantirish, saqlash, sog‘ish usullari.
Laktatsiya va quruq davrlar, bolalashga tayyorgarlik, turli kasalliklar (sil,
brutsellyoz) ham sut mahsuldorligini 20-50% ga, sigirning fiziologik holati (ov
davri, homiladorlik) va boshqa ko‘plab omillarni keltirib chiqarishi mumkin.
Sigirlarning sut mahsuldorligi ko‘p jihatdan laktatsiya davriga bog‘liq bo‘lib, bu
sigirning tug‘ilishidan boshlab sigirning boshlanishigacha bo‘lgan vaqt (quruq
davr, ya’ni sog‘ishning tug‘ilishdan oldin to‘xtashi, odatda 1,5-2 oy) deb
tushuniladi. Optimal laktatsiya davri 305 kun deb hisoblanadi. Laktatsiya davrida
sigirlarning sut ishlab chiqarishi o‘zgaradi. Tug‘ilgandan keyingi dastlabki 2-4 oy
ichida sut mahsuldorligi eng yuqori bo‘ladi, keyin u asta-sekin kamayishni
boshlaydi (oyiga 5% ga). Tarkibi bo‘yicha sut laktatsiya davrida yog‘lilikdan
tashqari deyarli o‘zgarmaydi (birinchi 2-3 oyda 0,2-0,3% ga pasayish kuzatiladi,
keyin u asta-sekin ko‘tariladi). Sigir tug‘ilgandan keyin 20-30 kun ichida birinchi
urug‘lantirishga qodir (bu vaqt odatda xizmat muddati deb ataladi). Xizmat
muddatining 60 kundan ortiq o‘sishi (3 sigir ovlash) maksimal yillik sut
mahsuldorligiga va laktatsiya davrining bir tekis oqimiga olib keladi, ammo
sigirning kelgusi tug‘ilishi ortadi. Bu vaqt qisqartirilsa, laktatsiya davri qisqaradi,
ammo keyingi tug‘ilishni kutish vaqti kamayadi.
Quruq davr (sigirning boshlanishi) - laktatsiya davri va sigirning tug‘ilishi
o‘rtasidagi vaqt oralig‘i. Laktatsiya davridan keyin ko‘krakni tiklash uchun quruq
davr juda muhimdir. Intensiv oziqlantirish bilan organizm hayotiy, rivojlangan
naslni olish uchun ozuqa moddalari, minerallar va vitaminlar zaxiralarini tiklaydi.
Tirik vazn ortib bormoqda. Uchirish davomiyligi hayvonning holatiga, tana
holatiga va rejalashtirilgan sut mahsuldorligiga (45-60 kun) bog‘liq. Sigirning
bolalash vaqti sigir suti qanday rivojlanishini belgilaydi. Masalan, noyabr-
dekabrda buzoqlagan sigir may-iyun oylarida buzadigan sigirga qaraganda 300-

700 kg ko‘proq sut beradi. Em-xashak bazasi yetarli darajada ta’minlanmagan
xo‘jaliklarda buzoqlar yaylov davridan to‘liq foydalanishi uchun bolalashni
qishning oxiriga yoki erta bahorga yetkazish kerak. Ko‘pgina fermer xo‘jaliklarida
yil davomida bolalash tavsiya etiladi, bu esa butun podada sut ishlab chiqarishning
bir xil ko‘rsatkichini va sut korxonalarini sut bilan uzluksiz ta’minlashni
ta’minlaydi. Sigirlarning sut ishlab chiqarishi hayvonning yoshi bilan o‘zgaradi,
ya’ni. dastlabki uchta bolalashda sut mahsuldorligi katta yoshli sigirlarga nisbatan
past bo‘ladi. Birinchi buzoqda o rtacha sut mahsuldorligi 76% (sut mahsuldorligiʻ
30% dan kam bo lgan birinchi buzoqlar rad etiladi), ikkinchisida 85-89%,
ʻ
uchinchisida 93-97% ni tashkil qiladi. . Kelajakda 3-4 yil davomida sut
mahsuldorligi ko‘rsatkichi bir xil darajada saqlanadi, keyin esa pasayishni
boshlaydi. Naslchilik xo‘jaliklari uchun 8-10 laktatsiya davrigacha sigirlardan
foydalanish tavsiya etiladi. Oziqlantirish, uy-joy va parvarish kabi atrof-muhit
omillari sigirlarning sut mahsuldorligiga, sut tarkibiga (ayniqsa, yog‘ va oqsil
miqdori) sezilarli darajada ta’sir qiladi. Oziqlantirish ratsionini to‘g‘ri
shakllantirish bilan sigirning yuqori darajadagi sut ishlab chiqarish uchun genetik
qobiliyati to‘liq namoyon bo‘ladi. To‘g‘ri ovqatlanish, parvarish qilish va parvarish
qilish sut sifati va miqdorini oshirishga, shuningdek, laktatsiya davrida sut
mahsuldorligini teng taqsimlashga yordam beradi. Birlamchi va yuqori mahsuldor
sigirlar tashqi omillarning buzilishiga ayniqsa keskin ta’sir ko‘rsatadi. Yangi
sigirlarning yuqori sut mahsuldorligi ko‘pincha sigirning naslchilik va
mahsuldorlik holatiga bog‘liq. Shuning uchun, naslchilik podalari, birinchi
laktatsiya uchun podani ta’mirlash uchun tanlash kerak. Uzluksiz sut hosil bo‘lishi
faqat sigirning elini to‘la bo‘lgunga qadar sodir bo‘lishi mumkin, shuning uchun
o‘z vaqtida sog‘ish sigirlarning sut mahsuldorligini shakllantirish va saqlashda
muhim omil hisoblanadi. Sanoat xo‘jaliklarida sut sog‘ish 2 marta amalga
oshiriladi, lekin sut sog‘ish hajmini oshirish, tez sog‘ish va sigirlarning sut
sog‘ishini me’yorda saqlash uchun yuqori mahsuldor va yangi sigirlarni sutkada 3
marta sog‘ish kerak.

Bu ayollarda sutning shakllanishi, to‘planishi va chiqarilishiga qaratilgan
murakkab fiziologik jarayon. Bu asab markazlari va humoral tartibga solishni,
shuningdek ovqat hazm qilish tizimi, o‘pka, yurak va qon tomirlarining haddan
tashqari kuchlanishini o‘z ichiga oladi. Endokrin omillardan etakchi rol gipofiz
bezining gormonlariga tegishli. Biokimyoviy va metabolik reaktsiyalar
organizmning homiladorlik va nasl tug‘ilishiga bo‘lgan javobiga aylanadi. Asosiy
vazifa - yangi tug‘ilgan chaqaloqni tez o‘sishi va rivojlanishi uchun ajralmas,
to‘yimli va oson hazm bo‘ladigan oziq-ovqat bilan ta’minlash.
Hayvonning sut olish uchun mos bo‘lgan vaqt oralig‘i "laktatsiya davri" deb
ataladi. Uning davomiyligi 10 oygacha, bu buzoqni boqish uchun juda ko‘p, u 6
dan keyin kattalar dietasiga o‘tadi. Qoramollarni tanlash natijasida odam sutning
ko‘p qismini olish uchun laktatsiya davrini sezilarli darajada oshirdi. uning
ovqatlanishi. Har yili dunyoda 400 million tonnaga yaqin bu chorvachilik
mahsuloti ishlab chiqariladi, bu esa uni eng mashhurlaridan biriga aylantiradi.
Shuning uchun sut mahsuldorligini oshirish masalasi doimo dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
Sut - bu sut bezining sekretor faoliyati mahsuloti bo‘lib, u refleksli ravishda
chiqariladi. Uni sun’iy ravishda qo‘zg‘atib bo‘lmaydi: u qondan so‘rilishi, so‘ngra
asosiy tarkibiy qismlarning biosintezi natijasida elinda hosil bo‘ladi. Sigirlarni
sog‘ish va ularning normal mahsuldorligini saqlashning eng muhim sharti o‘z
vaqtida sog‘ish hisoblanadi. Homiladorlik davrida sut bezlari o‘zgaradi va o‘sishni
boshlaydi. Ba’zi odamlarda elin umumiy tana vaznining 3% ga etadi. Odatda, sut
ishlab chiqarish tug‘ruq boshlanishidan va istisno hollarda, tug‘ilishdan bir necha
kun oldin boshlanadi.
Laktatsiya qancha davom etadi
Ko‘p zotli farqlarga qaramay, o‘rtacha laktatsiya davri yiliga 305 kun.
Davomiyligi quyidagilarga qarab o‘zgaradi:
• shaxsning individual xususiyatlari bo‘yicha;
• jismoniy holat;
• oziqlantirish rejimi;

• atrof-muhit ta’siri.
Bolalash kontseptsiyadan keyin bir vaqtning o‘zida sodir bo‘lganda -
taxminan 1 yil, laktatsiya 315 kungacha, o‘lik yog‘och esa - 60 gacha davom etishi
mumkin. Sut hosil bo‘lishi yil davomida sodir bo‘ladi yoki tug‘ruqdan keyingi
birinchi haftalarda stress tufayli to‘xtaydi, shuning uchun u Hayvon uchun qulay
sharoit yaratish juda muhimdir. Hatto kichik shamollashlarga ham e’tibor berish
tavsiya etiladi, chunki ular asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Laktatsiya davrida sut ishlab chiqarish o‘zgaradi. Tug‘ilgandan so‘ng darhol
sut mahsuldorligi ko‘tariladi va ikkinchi yoki uchinchi oyda maksimal darajaga
etadi, shundan so‘ng u asta-sekin kamayishni boshlaydi. Laktatsiya egri
chizig‘ining grafik tasviri o‘rtacha sutkalik sut mahsuldorligidagi o‘zgarishlarni
ko‘rsatadi. Sut mahsuldorligiga xizmat qilish muddati ham ta’sir qiladi: sigir
tug‘ilgandan keyin 2 yoki 3 oydan kechiktirmasdan urug‘lantirilishi kerak.
Qanchalik uzoq bo‘lsa, laktatsiya davri shunchalik uzoq bo‘ladi.
Sutning mustahkamligi, kimyoviy tarkibi va xossalari o‘zgarib turadigan
uchta ketma-ket bosqich mavjud. Bu organizmning fiziologik talablari bilan
bog‘liq, chunki buzoq rivojlanishning turli bosqichlarida ma’lum oziq moddalarni
talab qiladi.
Bu bola tug‘ilgandan keyin darhol boshlanadi va 7-10 kun davom etadi.
Og‘iz suti yangi tug‘ilgan buzoqning immunitetini mustahkamlash uchun zarur
bo‘lgan barcha narsani o‘z ichiga oladi - oqsillar, uglevodlar, yog‘lar, minerallar,
vitaminlar, suv. Bundan tashqari, u intrauterindan avtonom ovqatlanishga silliq
o‘tishni ta’minlaydi. Shuningdek, u tanadagi ko‘plab fiziologik va biologik
jarayonlarni normallashtiradi:
• ovqat hazm qilish tizimini rag‘batlantiradi;
• ichak motorikasini kuchaytiradi.
Ko‘pgina tadqiqotlarga ko‘ra, og‘iz sutining sifati sigirning yoshini
aniqlaydi. 3 yoshdan oshgan odamlarda asosiy ozuqa moddalarining (yog‘, oqsil,
kazein) ko‘payishi kuzatiladi.

Og‘iz suti - o‘ziga xos hidli, sarg‘ish rangli va ta’mi sho‘r bo‘lgan yopishqoq
suyuqlikdir. Qizdirilganda, u globulinlar va albuminlarning yuqori miqdori tufayli
osongina kıvrılır. Og‘iz suti aralashmasi bilan sutdan tayyorlangan mahsulotlar
tezda yo‘qoladi va yoqimsiz ta’mga ega. Asosan, odamlarga undan foydalanish
tavsiya etilmaydi, chunki u hazmsizlikni qo‘zg‘atishi mumkin. Shu bilan birga,
mahsulot an’anaviy tibbiyotda etarlicha mashhurlikka erishdi.
Bu og‘iz suti ishlab chiqarishni to‘xtatgandan so‘ng darhol paydo bo‘ladi va
190 kundan 280 kungacha davom etadi. Sut an’anaviy tarkibga, tuzilishga va
ta’mga ega. Bu davrda urug‘lantirish majburiy ravishda sodir bo‘lishi kerak.
Homiladorlik borligiga ishonch hosil qilish uchun progesteron testi
o‘tkaziladi. Shuni yodda tutish kerakki, eng yuqori sut mahsuldorligi
laktatsiyaning dastlabki 100 kunida aniq kuzatiladi. Bir necha oy davomida
sutkalik sut miqdori 15 litrga etadi. Shunday qilib, jismoniy shaxslarning
mahsuldorligi umumiy hajmning 70% gacha. Keyinchalik, laktatsiya davrining
ikkinchi yarmida yana ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarishning
asta-sekin kamayishi kuzatiladi.
Laktatsiyaning oxiri keladi (9-10 oy). Davomiyligi ishga tushirishdan
taxminan 10 kun oldin. Tarkibi bo‘yicha sut og‘iz sutiga yaqinlasha boshlaydi,
shuning uchun u sut zavodiga etkazib berish uchun ishlatilmaydi, balki
oziqlantirish uchun buzoqlarga yuboriladi.
Laktoza va kislota miqdori kamayadi, yog‘lar, oqsillar va mineral tuzlar
miqdori ortadi. Sut sanoat ishlab chiqarish uchun yaroqsiz deb hisoblanadi. U
achchiq-sho‘r ta’mga ega bo‘ladi. Qadimgi sut aralashmasi bo‘lgan sut fermentativ
koagulyatsiyaning yomonligi bilan ajralib turadi. Unda sut kislotasi bakteriyalari
deyarli rivojlanmaydi. Konsistensiyada kichik yog‘globullari va kazein misellari
mavjud. Hayvon tiklana boshlaydi, shuning uchun ozuqadan energiya ishlab
chiqarish minimal darajaga tushadi.
Ratsionning xususiyatlari
Buzlashdan keyin muvozanatli ovqatlanish - sigirning yuqori mahsuldorligi
va naslni uzoq vaqt oziqlantirish kafolati. Agar dastlab insonning ishlashi yuqori

darajada bo‘lsa ham, kelajakda etarli darajada oziq-ovqat va uning ortiqcha bo‘lishi
turli kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Ozuqa sutning tarkibi va xossalariga, sut mahsuldorligi miqdoriga kuchli
ta’sir ko‘rsatadi. Shuni esda tutish kerakki, turli xil sharoitlarda kuzatilgan bir xil
parhez boshqa ta’sirga ega.
Oziqlantirish stavkalari hisobga olingan holda belgilanadi:
• hayvonning vazni;
• sutning yog‘liligi;
• kuniga olingan mahsulot miqdori.
Ko‘pchilik kuniga uch marta ovqatlanish yaxshiroq degan fikrga qo‘shiladi.
Biroq, yuqori mahsuldorlik bilan ajralib turadigan zotlar uchun - yiliga 5 ming
litrdan ortiq - qo‘shimcha qo‘shimcha ovqatlarni kiritish talab etiladi.
Yuqori sifatli laktatsiya uchun ishlatiladigan asosiy ozuqa turlari:
1. nam. Ildiz mevasi zarralari bilan boyitilgan suvli ovqatni o‘z ichiga oladi.
Asosan silos, bagass, pivo donlari bilan ifodalanadi. Ular sutning ozuqaviy
qiymatini oshiradi va uni A vitamini bilan boyitadi. Makkajo‘xori silosu keng
qo‘llaniladi, chunki u sut miqdorini 7% gacha oshirishi mumkin.
2. Yarim nam. Dag‘al (pichan) va maxsus qo‘shimchalar, sut
mahsuldorligini oshiradigan konsentratlar kiradi.
3. Qo‘pol. Bu, ayniqsa, qishda, erta bahorda va kech kuzda talab qilinadigan
sabzavot tolasining quruq manbalari - pichan, somon, pichan, novdalar yemini o‘z
ichiga oladi.
4. Quruq. O‘simlik uniga asoslangan konsentrlangan ozuqaviy granulalarni
o‘z ichiga oladi.
5. Konsentrlangan. Barcha donlar - bug‘doy, arpa, tariq, tritikale
makkajo‘xori va boshqa ekinlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, bu yerda kepak,
kraxmalning quritilgan qoldiqlari, lavlagi-shakar va fermentatsiya sanoati kiradi.
6. Sabzavotlar. Lavlagi, sabzi, kartoshkada juda ko‘p oson hazm bo‘ladigan
uglevodlar mavjud bo‘lib, ular sutning yog‘liligini oshiradi. Hammayoqni esa uni
kamaytiradi.

Sizni 500 kg og‘irlikdagi sigirning taxminiy dietasi, sutkalik o‘rtacha sut
mahsuldorligi 17 kg va sut yog‘i 4% bilan vizual ravishda tanishishingizni taklif
qilamiz:
• suvli ozuqa - 30 kg;
• ildiz ekinlari - 5 kg;
• yuqori proteinli konsentrat - 2,2 kg;
• pichan - 6 kg;
• arpa yemi - 1 kg.
Oziq moddalarni iste’mol qilishni sozlash uchun turli xil premikslar
qo‘llaniladi. Ozuqa tarkibiga qarab ular alohida tanlanadi.
Sut mahsuldorligini oshirish uchun ular to‘liq va sifatli oziqlantirishni
tashkil qilishadi. Masalan, sut ratsionini taxminan 2 kg DM ga oshirish odatiy
holdir. Shu bilan birga, chorvaning sog‘lig‘i va fermaning iqtisodiyoti ko‘p
jihatdan sog‘ish chastotasi bilan belgilanadi. Standart - kuniga 2 marta. Biroq,
amalda, shuningdek, yangi sigirlarning uch / to‘rt baravar sut ishlab chiqarish,
shuningdek, yuqori mahsuldor va elin sig‘imi etarli bo‘lmagan shaxslar mavjud.
Har holda, teng vaqt oralig‘ini hisobga olish muhimdir. Ikki marta sog‘ishda
- 12 soat, uch marta - 8, to‘rt marta - 6. O‘rtacha sut sog‘imi taxminan 2000 kg
bo‘lgan podalarda sog‘ish sonining ikkidan uchga ko‘payishi mahsuldorlikni 6%
gacha oshiradi. Shu bilan birga, 100 litr sut olish uchun mehnat xarajatlari ham
taxminan 30% gacha oshadi.

FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR.
Asosiy adabiyotlar
1.S.Murodov va boshqalar. Qishloq xo‘jalik mahsulotlarining veterinariya
sanitariya ekspertizasi, va qayta ishlash texnologiyasi, gigiyenasi va
standartizatsiyasi. O‘quv qo‘llanma. Samarqand 2013 yil.
2. A.M. Ahmedov, N.M. Samorodov, Y. Jiyanov Sutchilik ishi va chorvachilik
mahsulotlari texnologiyasi. O‘qituvchi nashriyoti. Toshkent -1973 y.
Qo‘shimcha adabiyotlar
3. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekistonda erkin va farovon yashaylik.
“Toshkent, “Tasvir” nashriyot uyi, 2021 yil. – 52 bet.
4. Mirziyoyev Sh.M. Insonparvarlik, ezgulik va bunyodkorlik-milliy
g‘oyamizning poydevoridir. Toshkent, “Tasvir” nashriyot uyi, 2021 yil. – 36 bet.
5 . Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi . Toshkent,
“O‘ zbekiston” nashriyoti, 2022 yil. – 416 bet.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 28-martdagi
“Veterinariya va chorvachilik sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5696 son Farmoni.
7 . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 31-martdagi
“Veterinariya va chorvachilik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan
takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ-187 -son qarori.
8 . Oliy ta’lim me’yoriy-huquqiy hujjatlar to‘plami I-II tom. Toshkent 2013.
9. А.В.Смирнов. Практикум по ветеринарно-санитарной экспертизе.
Учебник. Санкт-Петербург ГИОРД, 2015 год.

Sut hosil bo‘lsih va sut berish refleksi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish