Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining yil fasllarida miqdoriy o‘zgarish dinamikasi

Купить
SUT TARKIBIDAGI TO‘YINMAGAN YOG‘ KISLOTALARINING YIL FASLLARIDA MIQDORIY O‘ZGARISH DINAMIKASI Mundarija: Kirish ………………………………………………………………………………3 I BOB. SUT, UNING TARKIBI, BIOLOGIK AHAMIYATI VA INSON HAYOTIDA OZIQA SIFATIDAGI ROLI … …………………………………....5 1.1. Sut haqida umumiy tushunchalar. …………………………………… …...5 1.2. Sutning makro va mikromolekular tarkibi. …………………... ……… …...5 1.3. Sut tarkibidagi birikmalarning biologik ahamiyati. …... ……………… …..8 1.4. Sut mahsulotining inson hayotidagi oziqaviy roli. ……………... … ……. 17 II BOB. SUTNING YOG‘ VA YOG‘SIMON BIRIKMALARI VA TO‘YINMAGAN YOG‘ KISLOTALARI, ULARNING BIOLOGIK VA OZIQAVIY AHAMIYATI ………………………………………… ................... 20 2.1. Sutning yog‘ va yog‘simon birikmalari va to‘ynmagan yog‘ kislotalari .... 20 2.1.1. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining kimyoviy tuzilishi…… …… 2 0 2.1.2. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining tanqisligi va ortiqchaligi… .. 2 1 2.1.3. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining manbalari……………… …. 22 2.2. Sutning yog‘ va yog‘simon birikmalari va to‘yinmagan yog‘ kislotalarining biologik ahamiyati……………………………….………… .. 22 2.3. To‘yinmagan yog‘ kislotalarining tabiiy manbalari va insonlarning ularga bo‘lgan bir kunlik ehtiyoji.…………………….... ………………………… ... 25 III BOB TADQIQOT SHAROITI, OB ’ EKTI VA USLUBLARI . ……… …..... 27 3.1. Tadqiqot sharoitlari.………………....………………………………… 27 3.2. Tadqiqot ob'ekti.………………....…………………………………… . 27 3.3. Tadqiqot va statistik sarhisob qilish uslublari.………………………… 27 IV BOB TADQIQOT NATIJALARI .……………….... ………………………..30 4.1. Bahor faslida sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdorlariy ko‘rsatkichlari………………………………………………....3 5 4.2. Yoz faslida sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdorlariy ko‘rsatkichlari………………………………………………………………3 7 4.3. Kuz faslida sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdorlariy ko‘rsatkichlari………………………………………………………………3 9 4.4. Qish faslida sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdorlariy ko‘rsatkichlari………………………………………………… …………… 4 1 XULOSALAR ………………………………………………………………… … 4 4 TAKLIF VA TAVSIYALAR ……………………………………………… …… 4 5 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………… .. 4 6 2 KIRISH Sut inson uchun o‘ta qimmatli ovqat mahsuloti bo‘lib, uning tarkibida 100 dan ziyod oziqaviy moddalar: xususan, oqsillar, yog‘ va yog‘simon moddalar, karbonsuvlar, organik kislotalar, vitaminlar, fermentlar, xilma xil biofaol moddalar, makro va mikroelementlar uchraydi. Sut ovqat hazmi tizimida ovqatning hazmlanish jarayonini qo‘zg‘atadi, undagi nordon-ishqoriy muhitni meyorlashtiradi. Sutning odamlarning kunlik ratsioni tarkibida bo‘lishi juda muhim, chunki uning o‘zlashtirilishi oson va uning tarkibida organizm uchun kerakli bo‘lgan barcha birikmalar – oqsilloar, lipidlar, karbonsuvlar, vitaminlar, makro va mikroelementlar mavjud. Shu bois, jahon miqyosida yildan-yilga sut va sut mahsulotlariga bo‘lgan talab oshib bormoqda. Mavzuning dolzarbligi . Bugungi kunda jahon miqyosida yildan-yilga sut va sut mahsulotlariga bo‘lgan talab oshib bormoqda. Chunki, demografik ko‘rsatkichlar, ya’ni jahon aholisi sonini va ehtiyoj talabini oshib borishi, sut va sut mahsulotlari esa eng qimmatli hamda kunlik ratsionni me’yorlashtirishda muhim hisoblanadi. Odam organizmini kundalik ratsionini zaruriy nutriyentlar bilan muvofiqlashtirishda, uning aqliy va jismoniy rivojlavnishi, sog‘liq-salomatligi, umrboqiyligini kafolashlanishida sut va sut mahsulotlaridan foydalanish alohida ahamiyatga ega. Ishning yangiligi. Malakaviy ishda ilmiy manbalardan sut tarkibidagi polito‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdoriy o‘zgarishlariga oid ma’lumotlar yig‘ilib umumlashtirilgan va xususiy izlanishlar natijalari asosida keng muhokamadan o‘tkazilgan. Unda Qizil cho‘l zotli qoramollarning bahor, yoz kuz va qish fasllarida sut tarkibidagi polito‘inmagan yog‘ kislotalarining miqdoriy va sifat o‘zgarishlari o‘rganilib, olingan ma’lumotlardan odamlarning kunlik ovqat ratsionini muvofiqlashtirishda foydalanishga tegishli ma’lumotlar bayon qilingan. Ishning maqsadi va vazifalari. Ilmiy adabiyot manbalarida polito‘yinmagan yog‘ kislotalariga tegishli bo‘lgan malumotlarni to‘plash, ularning sut tarkibida mavsumlar bo‘yicha miqdoriy va sifatiy o‘zgarishlarini aniqlashga tegishli tahlillar 3 o‘tkazish, olingan ma’lumotlarni statistik sarxisob qilish hamda ularni ilmiy manbalar ma’lumotlari negizida muhokama qilish asosida tegishli xulosalarga kelishdan iborat. Ishning predmeti. Sut tarkibidagi yog‘ kislotalarini tavsiflash, ularni laboratoriya aniqlash uslublari asosida tahlil qilish, olingan natijalarni ilmiy adabiyot manbalari bilan qiyoslash va tegishli xulosalarga kelgandan keyin, bu ma’lumotlardan odamlarning kundalik ratsionini nutrientlar bo‘yicha foydalanishga oid xulosalarga kelishidan iborat. Tadqiqot ob’yekti. Fermer xo‘jaligida boqilayotgan sigirlarning sutidan har xil mavsumlarda olingan sarig‘ yog‘ namunalari xizmat qildi. Ishning eksperimental qismi kafedra laboratoriyasi bazasida mavjud bo‘lgan asbob- uskunalar va reaktivlardan foydalangan holda amalga oshirildi. Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati . Polito‘yinmagan yog‘ kislotalari hayotiy jarayonlarning kechishida muxim ahamiyatga ega ekanligi va ularning oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi miqdorini doimiyligiga erishish organizmni salomatligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Odamlarning kundalik ratsioni tarkibidagi oziqaviy komponentlarni muvofiqlashtirishda sut va sut mahsulotlarining alohida o‘ringa ega, shu sababli malakaviy ishning ilmiy va amaliy o‘rni kattadir. Bitiruv malakaviy ishimiz 45 sahifadan iborat. Ish Kirish, Tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari, Tadqiqot natijalari kabi boblardan tashkil topgan. Unda 13 ta jadval va 8 ta rasm keltirilgan. Bitiruv malakaviy ishda 4 banddan tashkil topgan, xulosalar, taklif va tavsiyalar qismlari ham keltirilgan. Ishda 42 ta nomdagi ilmiy manbalaridan foydalanilgan. Malakaviy bitiruv ishi izlanishlariga tegishli ma’lumotlar kafedraning “Fiziolog va biokimyogar” deb nomlangan to‘garagi yig‘ilishida muhokama qilingan va olingan natijalar Veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiya universitetining ilmiy to‘plami materiallarida nashr qilingan. 4 I BOB. SUT, UNING TARKIBI, BIOLOGIK AHAMIYATI VA INSON HAYOTIDA OZIQA SIFATIDAGI ROLI 1.1. Sut haqida umumiy tushunchalar Sut – sut emizuvchi hayvonlarning laktatsiya davrida sut bezlarida ishlab chiqariladigan suyuqlik, fiziologik jihatdan yangi tug‘ilgan naslni oziqlantirishga mo‘ljallangan murakkab kimyoviy tarkibga va barcha oziq moddalarga ega. Tarkibida suv, oqsil, yog`, mineral moddalar, vitaminlar, fermentlar, garmonlar va boshqa moddalar bor. Sut tarkibida organizmning normal o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur ko‘pgina oziq moddalarning maqbul nisbatlarda bo‘lishi uni qimmatli oziq-ovqat maxsulotiga aylantiradi. Qishloq xo‘jalik hayvonlari suti qimmatli oziq-ovqat hisoblanadi. Chorva hayvonlari sutidan saryog‘, pishloq, kazein, qatiq va boshqa maxsulotlar ishlab chiqariladi. Sigir, echki, tuya, suti ko‘p iste’mol qilinadi. Hayvonlar sutining tarkibi ularning turi, yoshi, oziqlanishi va saqlanish sharoitiga, laktatsiya davriga, yil mavsumiga qarab o‘zgarib turadi. 1.1.1-rasm. Sugir suti 1.2. Sutning makro va mikromolekular tarkibi. Sutning asosiy minerallari kaltsiy, magniy, kaliy, natriy, fosfor, xlor va oltingugurt, shuningdek tuzlar - fosfatlar, sitratlar va xloridlar. 5 Kaltsiy (Ca) sutdagi eng muhim makroelement hisoblanadi. U oson hazm bo‘ladigan shaklda mavjud va fosfor bilan yaxshi muvozanatlangan. Sigir sutidagi kaltsiy miqdori 100 dan 140 mg% gacha. Uning miqdori oziqlantirish ratsioniga, hayvon zotiga, laktatsiya davriga va yilning vaqtiga bog‘liq. Yozda Ca miqdori qishga qaraganda kamroq bo‘ladi[1, 6, 7, 8]. Ca sutda quyidagilar mavjud: ● erkin yoki ionlangan kaltsiy - umumiy kaltsiyning 11% (8,4-11,6 mg%); ● kaltsiy fosfatlar va sitratlar - taxminan 66%; ● kaltsiy kazein bilan mahkam bog‘langan - taxminan 23%. Ca fosfatlar va sitratlar qanday shaklda topilganligi hali aniqlanmagan. Bular Ca fosfat, vodorod fosfat bo‘lishi mumkin Ca, dihidroksifosfat Ca va undan murakkab birikmalar. Biroq, ma'lumki, bu tuzlarning ko‘pchiligi kolloid holatda va kichik qismi (20-30%) haqiqiy eritmalar shaklida bo‘ladi. Fosfor miqdori 74 dan 130 mg% gacha. Yil davomida u kam o‘zgaradi, bahorda faqat bir oz kamayadi va ko‘proq oziqlantirish ratsioniga, hayvon zotiga va laktatsiya bosqichiga bog‘liq. P mineral va organik shakllarda sutda uchraydi. Noorganik birikmalar kaltsiy va boshqa metallarning fosfatlari bilan ifodalanadi, ularning miqdori taxminan 45-100 mg% ni tashkil qiladi. Organik birikmalar kazein tarkibidagi fosfor, fosfolipidlar, uglevodlarning fosforli efirlari, bir qator fermentlar va nuklein kislotalardir[32 , 14, 40 ]. Sutdagi magniy miqdori ahamiyatsiz va 12-14 mg% ni tashkil qiladi. Mg hayvon tanasining zarur tarkibiy qismidir - u yangi tug‘ilgan chaqaloqning immunitetini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi, uning ichak kasalliklariga chidamliligini oshiradi, ularning o‘sishi va rivojlanishini yaxshilaydi, shuningdek, qorin mikroflorasining normal ishlashi uchun zarurdir va kattalar hayvonlarining mahsuldorligiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Mg ehtimol, sutda Ca bilan bir xil kimyoviy birikmalarda uchraydi. Mg tuzlarining tarkibi Ca tuzlari tarkibiga o‘xshaydi, ammo haqiqiy eritmadagi tuzlarning ulushi 65-75% Mg ni tashkil qiladi. 6 Sutdagi kaliy miqdori 135 dan 170 mg% gacha, natriy - 30 dan 77 mg% gacha. Ularning miqdori hayvonlarning fiziologik tarkibiga bog‘liq va yil davomida bir oz o‘zgaradi - yil oxiriga kelib natriy miqdori ortadi va kaliy kamayadi. A jraladigan xloridlar, fosfatlar va nitratlar shaklida bo‘ladi. Ular katta fiziologik ahamiyatga ega. Natriy va kaliy xloridlari normal hayot jarayonlari uchun zarur bo‘lgan qon va sutda ma'lum miqdorda osmotik bosimni ta'minlaydi. Ularning fosfatlari va karbonatlari tor chegaralarda vodorod ionlarining doimiy konsentratsiyasini saqlaydigan sut bufer tizimlarining bir qismidir. Bundan tashqari, kaliy va natriyning fosfatlari va sitratlari sutda toza suvda yomon eriydigan kaltsiy (va magniy) tuzlarining erishi uchun sharoit yaratadi. Shunday qilib, ular tuz muvozanatini, ya'ni kaltsiy ionlari va fosforik va limon kislotalarining anionlari o‘rtasidagi ma'lum nisbatni ta'minlaydi, bu eritmani rag‘batlantiradi. Ionlangan kaltsiy miqdori unga bog‘liq bo‘lib, bu o‘z navbatida kazein mitsellalarining tarqalishiga va ularning termal barqarorligiga ta'sir qiladi. Sutdagi xlor (xlorid) miqdori 90 dan 120 mg% gacha. Hayvonlar mastit bilan kasallanganda xlorid konsentratsiyasining keskin oshishi (25-30% ga) kuzatiladi[20, 21]. Mikroelementlar : Mikroelementlar mineral moddalar hisoblanadi, ularning konsentratsiyasi past va 1 kg mahsulot uchun mikrogram (mkg) bilan o‘lchanadi. Bularga temir, mis, rux, marganets, kobalt, yod, molibden, ftor, alyuminiy, kremniy, selen, qalay, xrom, qo‘rg‘oshin va boshqalar kiradi. Sutda ular yog‘ globulalari (Fe , Cu), kazein qobig‘i bilan bog‘liq va zardob oqsillari (I, Se , Zn , Al), fermentlar (Fe , Mo , Mn, Zn, Se), vitaminlar (Co) tarkibiga kiradi. Ularning sutdagi miqdori ozuqa, tuproq, suv tarkibiga, hayvonning sog‘lig‘iga, shuningdek sutni qayta ishlash va saqlash sharoitlariga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Mikroelementlar hayotiy fermentlar, vitaminlar, gormonlar qurilishi va faoliyatini ta'minlaydi, ularsiz hayvon (inson) tanasiga kiradigan ozuqa moddalarini aylantirish mumkin emas. Shuningdek, kavsh qaytaruvchi hayvonlarning rumen mikroorganizmlarining hayotiy faoliyati ozuqani hazm qilish 7 va ko‘plab muhim birikmalar (vitaminlar, aminokislotalar) sintezida ko‘plab mikroelementlarni qabul qilishga bog‘liq. Selen etishmasligi hayvonlarda sekin o‘sishni, qon tomirlari patologiyasini, oshqozon osti bezi va reproduktiv organlarda degenerativ o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Selenning muhim antioksidant ekanligi aniqlandi - u glutation peroksidaza fermentining bir qismi bo‘lib, hujayra membranalarida lipid peroksidatsiyasini oldini oladi va erkin radikallarni bostiradi. yod tanqisligi hayvonlarda qalqonsimon bezning hipofunktsiyasini keltirib chiqaradi, bu esa sut sifatiga salbiy ta'sir qiladi. Sigirlar ratsioniga kaliy yodid va dengiz o‘tlari unu har kuni kiritilishi qalqonsimon bez faoliyatini yaxshilaydi va sutdagi yod miqdorini oshiradi. Sink etishmovchiligi hayvonlarning sekin o‘sishi va balog‘atga etishiga, ovqat hazm qilish jarayonlarining buzilishiga olib keladi[24, 26, 28]. Uskunalar, idishlar va suvdan sog‘ishdan keyin ko‘plab mikroelementlar qo‘shimcha ravishda sutga kirishi mumkin. Qo‘shilgan mikroelementlar miqdori tabiiy moddalar miqdoridan bir necha baravar ko‘p bo‘lishi mumkin. Natijada, yoqimsiz ta'mlar paydo bo‘ladi, saqlash barqarorligi pasayadi va bundan tashqari, sutning zaharli elementlar va radionuklidlar bilan ifloslanishi inson salomatligiga tahdid soladi[12, 17, 29, 11]. 1.3. Sut tarkibidagi birikmalarning biologik ahamiyati. Bugungi kunda nafaqat sutning ozuqaviy qiymati, balki sut tarkibiy qismlarining boshqa fiziologik xususiyatlari ham qiziqish uyg‘otdi. Sigir sutida taxminan 87% suv, 4,6% laktoza, 3,4% protein, 4,2% yog‘, 0,8% minerallar va 0,1% vitaminlar mavjud. Sutning tarkibi naslchilik, oziqlantirish strategiyasi, sigirni boshqarish, laktatsiya davri va mavsumga qarab doimiy ravishda o‘zgarib turadi. Sut oqsillari, asosan, kazein, albumin va globulindan iborat. Shirdon fermenti va kuchsiz kislotalar ta sirida kezeinning ivish xususiyatidan tvorog,ʼ pishloq, kazein ishlab chiqarishda foydalaniladi. Albumin yosh organizmning 8 o sish jarayonlarini ta minlashda, globulin immun tanachalarining paydoʻ ʼ bo lishida muhim rol o ynaydi. Oqsillar tavsifiga ko ra sut kazeinli (juft tuyoqlilar ʻ ʻ ʻ — sigir, echki, qo y) va albuminli (bir tuyoqli — biya, bug u, eshak) sutga ʻ ʻ bo linadi. Kazeinli sut oqsilida kamida 75% kazein, albuminli sutda 50–65% ʻ albumin bo ladi. Biologik xususiyatlariga ko ra albuminli sut kazeinli sutga ʻ ʻ qaraganda foydaliroq hisoblanadi. Sut oqsilida hayotiy zarur barcha aminokislotalar, shu jumladan almashtirib bo lmaydigan aminokislotalarning to liq ʻ ʻ majmui bor. Ayniqsa, sutda lizin, metionin va triptofan maqbul nisbatlarda mavjud. Oltingugurtli aminokislotalar metionin va sistinga boy. Sut oqsillarini organizm yaxshi o zlashtiradi. Sut yog i kimyoviy tarkibiga ko ra glitseridlar ʻ ʻ ʻ aralashmasidan iborat, sovutilgan sutda diametri 0,1 dan 20 mkm (1 ml da 3 mlrd. ga yaqin) yog donachalari (suspenziya), yangi sog ilgan va isitilgan sutda tomchi ʻ ʻ (emulsiya) shaklida bo ladi. Sovugan sutda yuzaga ko tarilgan yog donachalari ʻ ʻ ʻ qaymoqni hosil qiladi. Sut tarkibidagi laktoza — disaharid, sof oq kristal kukun, turli bijg ish jarayonlariga oson kirishadi. Sutda (ayniqsa, yezda) vitaminlarning ʻ ko p turi uchraydi. Sut tarkibiga fermentlar (ulardan eng muhimlari — laktaza, ʻ peroksidaza, lipaza, amilaza, fosfataza, katalaza), gormonlar (oksitotsin, prolaktin, tiroksin, follikulin, adrenalin, insulin va boshqalar), kasalliklarga qarshi immunitet paydo bo lishiga yordam beruvchi immun tanachalar (antitoksinlar, agglyutininlar, ʻ opsoninlar va boshqalar), gazlar (SO2, O2, N2, NH3) kiradi. Sutli bijg ishni ʻ keltirib chiqaradigan bakteriyalar sutning normal mikroflorasini hosil qiladi. Yangi sog ilgan sut tarkibida antibakterial moddalar (lakteninlar) bo lgani uchun u ʻ ʻ bakteritsid xususiyatga ega. Yangi sog ilgan sut bakteriyaga chidamliligini 2–3 ʻ soat saqlaydi, shuning uchun sog ilgandan keyin sutni darhol 10° dan past ʻ haroratgacha sovutiladi, 4–6° da sutni ikki sutka saqlash mumkin[25, 10, 22, 43]. 1.3.1-jadval 100 g Sigir suti tarkibidagi birikmalar miqdori. 100 g sigir suti tarkbi 9 Energiy qiymati 60 kkal 250 kJ Suv 88 g Yog‘lar 3.25 g -to‘yingan 2.275 g -monto‘yinmagan 0.65 g -polito‘yinmagan 0.325 g Uglevodlar 5.2 g -shakar 5,2 g -laktoza 5.2 g Vitaminlar Retinol (A) 28 mkg Tiamin (B1) 0.04 mg Riboflavin (B2) 0.18 mg Kobalamin (B12) 0.44 mkg D vitamini 2 Mikroelementlar Kaltsiy 113 mg Magniy 10 mg Kaliy 143 mg Boshqa 100 ml 103 g ga to‘g‘ri keladi 10 1.3.1-rasm. Sut tarkibidagi birikmalar miqdori Sut murakkab biologik suyuqlik bo‘lib, unda turli xil birikmalar mavjud bo‘lib, ularning har biri sutemizuvchilarning o‘sishi, rivojlanishi va oziqlanishida, ayniqsa hayotning dastlabki bosqichlarida muhim rol o‘ynaydi. Sut tarkibidagi ba'zi asosiy birikmalarning biologik ahamiyati quyida keltirilgan: Proteinlar : Proteinlar o‘sish va rivojlanish uchun juda muhimdir va sut yuqori sifatli oqsillarning, birinchi navbatda kazein va zardobning boy manbaidir. Sut oqsillarining qariyb 80% ni tashkil etuvchi kazein tarkibida fosfor miqdori yuqori bo‘lganligi sababli kuchli suyaklar va tishlarni qurish uchun zarurdir. Shuningdek, u oshqozonda jel hosil qiladi, bu ovqat hazm qilishni sekinlashtiradi va aminokislotalarning asta-sekin so‘rilishini ta'minlaydi. Qolgan 20% ni tashkil etuvchi zardob oqsillariga beta-laktoglobulin, alfa- laktalbumin, immunoglobulinlar va sarum albumin kiradi. Kazein va zardob oqsillari aminokislotalarning asosiy manbai bo‘lib, organizmdagi to‘qimalarning o‘sishi, tiklanishi va saqlanishi uchun zarur bo‘lgan oqsillarning yaralish asosi bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu oqsillar tezda hazm qilinadi va so‘riladi, to‘qimalarni tiklash va immunitet funktsiyasi uchun zarur bo‘lgan aminokislotalarni tez etkazib berishni ta'minlaydi. Immunoglobulinlar, ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarga passiv immunitetni ta'minlashda, hayotning dastlabki bosqichlarida ularni 11 infektsiyalardan himoya qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Antigenlar sifatida ham tanilgan immunoglobulinlar bakteriyalar va viruslar kabi patogenlarni aniqlash va zararsizlantirish orqali immunitet tizimini mustahkamlashga yordam beradigan oqsillardir. Ular yangi tug‘ilgan naslni o‘zlarining immunitetlari etuk bo‘lgunga qadar passiv immunitetni ta'minlaydilar[30, 31, 32]. Fermentlar : Fеrmеntlar-oqsil tabiatiga ega b o‘ lgan biokatalizatorlar b o‘ lib, ular hayotiy jarayonlarning kеchishida hosil b o‘ ladi, moddalar va enеrgiya almashinuvida ishtirok etish tufayli muhit va organizm o‘ rtasidagi dialеktik birlikni ta’minaydi. Tirik organizmlar, xususan hayvonlar, o‘ simliklar va mikroorganizmlarda sodir b o‘ ladigan hayotiy jarayonlarning kеchishini ta’minlanishida fеrmеntlar muhim ahamiyatga egadir. Bu biofaol makromolеkulalar shunday muhim hayotiy jarayonlarni kеchishini ta’minlaydiki, ular orqali irsiy axborotning saqlanishi va k o‘ chirilishi, bioenеrgеtika, biomolеkulalarnning sintеzi va parchalanishi, moddalarning hujayra, t o‘ qima, organlar va butun organizm miqyosida almashinuvi kabi uzluksiz ravishda sodir b o‘ ladigan kimyoviy reaktsiyalar amalga oshadi. Bu makromolеkulalarni chuqur o‘ rganish orqali hanuzgacha sir b o‘ lib kеlayotgan va hayot dеb nomlangan kеng qamrovli jumboq hodisalar elеmеntlarining mohiyatlarini birin-kеtin ochish imkoniyati yaratildi. Fеrmеntlar va enzimologiyaning biologiya, tibbiyot va veterinariyadagi ahamiyati bеqiyosdir. Fеrmеntlarni o‘ rganish gеnеtik apparat ishini, mеmbranalar faoliyatini, oziqlanish hamda makromolеkulalar xususiyatlarini, hujayra ichidagi mеtabolizmni, kataliz, fiziologik boshqariluv, baktеrial achish, enеrgiyaning almashinuvi, biosintеz jarayonlari va farmakologik ta’sir mеxanizmlarini tushuntirishda muhim ahamiyatga ega b o‘ ladi. Fеrmеntlarni o‘ rganish biologiyani rivojlanishida uning nazariy va amaliy jihatlariga oid muammolar еchimini topishda muhimligini e'tirof etish bilan birga, ularni xalq x o‘ jaligi va tibbiyot uchun amaliy ahamiyatga ega ekanligini aloha qayd qilish lozim. Xususan, enzimalogiyaning katalizatorlar, antibiotiklar, vitaminlar va boshqa biologik faol moddalarni ishlab chiqaruvchi kimyo, oziq- 12 ovqat, farmasеvtika kabi sanoatlarni rivojlantirishida ham muhim ahamiyatga ega. Farmakologik nuqtai nazardan k o‘ p dorivor moddalarning ta’sir etish mеxanizmlari hali unchalik aniqlanmagan b o‘ lsada, ma’lum darajada bu jarayonlarni r o‘ yobga chiqishi fеrmеntlar bilan o‘ zaro ta’sirlanish orqali sodir b o‘ lishi haqidagi ma’lumotlar olingan. S o‘ ngi o‘ n yilliklarda umumiy va molеkular enzimologiyaning erishgan yutuqlari uning yangi tarmog‘i tibbiy va veterinariya enzimologiyalarni rivojlanishiga olib kеlmoqda. Enzimologiyaning bu tarmog‘ini maqsad va vazifalari, mеtodologik yondashuvlari endilikda enzimopatologiya, enzimodiagnostika va enzimotеrapiya muammolarini еchimiga qaratilmoqda. Organizmda kechadigan barcha hayotiy jarayonlar-bu fermentativ reaksiyalar majmuasidir. Bu biofaol moddalar kimyoviy tuzilish jihatidan hammasi oqsil tabiatli makromolekulalar hisoblanadi. Lekin ular orasida oddiy oqsil tabiatli va murakkab oqsil tabiatlilar uchraydi. Birinchilari - tarkibi proteinogen aminokislotalardan tashkil topgan makromolekulalar bo‘lsa, ikkinchilari bu xil makromolekulalarga yana biron xil nooqsil tabiatli birikmalar ham birikkan bo‘ladi. Yuqorida bayon qilinganidek fermentlar, juda murakkab tuzilishga ega bo‘lgan moddalar bo‘lishiga qaramay, hayotiy jarayonlarda muhim ahamiyatga ega bo‘lganligi sababli biokimyoning eng chuqur o‘rganilgan sohalaridan biri hisoblanadi. Xususan, turli organik moddalar orasida eng mukammal tasniflash tizimi fermentlar bo‘yicha 1961 yilda xalqaro biokimyogarlarning V- nchi kongressida ishlab chiqilgan bo‘lib, ularni to‘rt xil tamoil asosida 6 ta sinfga bo‘lingan. Shu yo‘sinda tastiqlangan fermentlarning xalqaro klassifikatorida sinflarni kenja sinflarga, kenja kenja sinflarga bo‘linib va to‘rtinchi tamoilga binoan muayyan fermentning o‘zini tartib raqami bilan belgilash tavsiya qilingan. Bu xil tasniflash fermentlarni ilmiy asosda nomlash, ya’ni ilmiy nomenklatura uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Sinflar: 1.Oksireduktazalar, 2. Transferazalar, 3.Gidrolazalar, 4.Liazalar, 5.Izomerazalar va 6. Ligazalar(Sintetazalar) deb nomlanadi. Yuqorida qayd qilingan oddiy oqsil tabiatli fermentlarning ko‘pi gidrolazalar sinfiga kiradi. Murakkab oqsil tadiatli fermentlarning kimyoviy 13 tuzilishi yanada murakkab bo‘lib, faol holda ularni xoloferment deb yuritiladi va bunda uning oqsil qismi apoferment nooqsil qismikoferment bilan birikkan holda bo‘ladi. Ular birikmagan holda bo‘lganda ferment faollikka ega bo‘lmaydi. Bu fermentlarning nooqsil qismi oqsil qismi bilan barqaror( kovalent bog‘ yordamida) yoki uncha barqaror bo‘lmagan(vodorod, disulfid va h.k.z. bog‘lar yordamida) birikishi mumkin. Birinchi holatda bu fermentlarni toza holatda ajratib olib, ularni eritmalaridagi past molekulali moddalardan xolis bo‘lish maqsadida dializlaganda ham koferment apofermentdan ajralib ketmaydi va ferment o‘z faolligini saqlab qoladi. Ikkinchilarida esa koferment past molekulali bo‘lganligi sababli dializ paytida fermentdan ajralib suv bilan chiqib ketadi va natijada bu ferment o‘z faolligini yo‘qotadi. Shu sababli dializlanmaydigan nooqsil tabiatli qism, ya’ni koferment kofaktor deb nomlanadi[27, 23, 17, 3]. Lipidlar (yog‘lar): Sut yog‘i yuqori darajada disperslangan va past erish nuqtasiga ega ( 27-34 ° C ), shuning uchun u yaxshi so‘riladi va hazm qilinadi [3] . Sutdagi yog ' miqdori o‘rtacha 3 dan 6% gacha. Yog ' glitseridlar , erkin yog‘ kislotalari (0,1-0,4%) va lipoidlardan (0,2% gacha) iborat . Yog‘da 170 tagacha yog‘ kislotalari topilgan, ulardan 20 tasi asosiy, olein, palmitin , miristin va stearin kislotalardir. Sut yog‘i sut tarkibida lesitin -oqsil qobig‘ida turli o‘lchamdagi yog‘ globulalari shaklida bo‘ladi . Sutning boshqa tarkibiy qismlari bilan solishtirganda uning zichligi past bo‘lganligi sababli, gazsiz sutda yog 'globulalari tepaga suzib, qaymoq hosil qiladi. Triglitseridlar va fosfolipidlar: Sutdagi yog‘lar o‘sish va metabolizm uchun konsentrlangan energiya manbai hisoblanadi. Ular, shuningdek, yog‘da membranasining tuzilishi va funktsiyasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xolesterin: Sutdagi xolesterin gormonlar, D vitamini va o‘t kislotalarini sintez qilish va hujayra membranalarining yaxlitligini saqlash uchun zarurdir. Uglevodlar Laktoza sutdagi asosiy uglevod bo‘lib, uning tarkibining taxminan 4,8% ni tashkil qiladi. Kaltsiy va boshqa minerallarning so‘rilishida, shuningdek energiya bilan ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Laktoza laktaza fermenti tomonidan 14 glyukoza va galaktozaga bo‘linadi, bu chaqaloqlarda to‘g‘ri hazm bo‘lishi uchun juda muhimdir. Laktoza, shuningdek, sog‘lom ichak mikrobiomasini saqlashga yordam beradigan Bifidobakteriyalar kabi foydali ichak bakteriyalarining ko‘payishiga yordam beradi. Bu, ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun juda muhimdir, chunki u ovqat hazm qilish tizimini rivojlantirishga yordam beradi va ularning immunitetini oshiradi. Vitaminlar: Vitaminlar-ovqat tarkibida uchraydigan oziqa omillari bo‘lib, butun organizmda moddalar almashinuvining boshqarilishida ishtirok etadigan, biokimyoviy va fiziologik jarayonlarning normal kechishini ta’minlaydigan moddalar. Bu moddalarning tuzilishi, funksiyasi, miqdoriy o‘zgarishlarini o‘rganuvchi fan vitaminologiya deyiladi. Yog‘da va eruvchi vitaminlar Moddalar va energiya almashinuvi jarayonining me’yor darajada kechishining izdan chiqishi ko‘pincha organizmga vitaminlar kirib kelishining yetarli bo‘lmasligi yoki umuman oziqa tarkibida bo‘lmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Vitaminning organizmga kirib kelishining umuman to‘xtashi avitaminoz kasalligini, ularning yetarlicha kirib kelmasligi - gipovitaminoz kasalligini keltirib chiqaradi. Odamda amaliy jihatdan kasallikning ikki xili uchraydi. Osiyo, Afrika va Janubiy Amerikaning ayrim hududlarida aholi ko‘pincha o‘simlik mahsulotlaridan iborat bo‘lgan va hamisha bir xil oziq-ovqatlarni iste’mol qiladilar. Shu sababli bu vohalarda vitaminlarning tanqisligi bilan bog‘liq bo‘lgan kasalliklar uchraydi. Ilmiy adabiyotlarda vitaminlarning organizmga ortiqcha miqdorda kirishi, ya’ni, gipervitaminoz tufayli kelib chiqadigan kasalliklarning borligi to‘g‘risida ham ma’lumotlar keltiriladi. Gipovitaminozga xos kasalliklarning kelib chiqishi organizmda fermentlar faoliyatining pasayishi tufayli yuz beradi, chunki ko‘p vitaminlaryuqorida qayd etilganidek, fermentlarning kofaktorlari yoki kofermentlari funksiyasini bajaradi. 15 Odam va hayvonlarda uchraydigan gipo- va avitaminozlarning kelib chiqishi ikki xil omillarga bog‘liq bo‘ladi. Bu omillar ekzogen va endogen omillar deyiladi. Endogen omillar deganda, oziqa tarkibida muayyan vitaminning yetishmasligi yoki umuman bo‘lmasligi tufayli yuzaga chiqadigan gipo- va avitominoz kasalliklari haqida fikr yuritiladi. Endogen omillar bilan bog‘liq gipo- va avitaminoz kasalliklari o‘ziga xos sabablarga bog‘liq holda kelib chiqadi. Ular jumlasiga: 1. Ba’zi fiziologik holatlarda vitaminlarga bo‘lgan ehtiyojning oshishi. Bunga homiladorlik, laktatsiya, tireotoksikoz va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. 2. Ichakda mikrofloraning rivojlanishi, ya’ni infeksion jarayonlar tufayli vitaminlarning parchalanib ketishi; 3. Ichaklar sekretor va motor funksiyasining izdan chiqishi tufayli vitaminlar so‘rilishining susayishi; 4. Jigar, oshqozon osti bezi kasalliklari tufayli o‘t yo‘lining to‘sib qo‘yilishi natijasida yog‘lar so‘rilishi va bu orqali yog‘da eruvchi vitaminlar so‘rilishining izdan chiqishi. Shu mulohazalardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, tibbiy amaliyot uchun gipo- va avitaminozlarning ekzogen va endogen tavsifga ega ekanligini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Ekzogen tavsifli gipo- va avitaminozni davolash va oldini olish uchun ratsionni tegishli vitaminlar bilan boyitish lozim bo‘ladi. Endogen tavsifli kasallikni davolash uchun esa, uning sababini aniqlagandan so‘ng muayyan vitaminni qo‘shimcha ravishda qonga yuborish amaliyotidan foydalaniladi. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida Osiyo, Afrika va Janubiy Amerikaning ayrim hududlarida vitaminlarning tanqisligi bilan bog‘liq kasalliklarning kelib chiqishi, bu mamlakatlarda turmush darajasining pastligidir degan fikrga kelingan. Shu nuqtayi nazardan R. Garris, K. Skriver va V.B. Spirichevlarning fikrlariga ko‘ra, oziqa tarkibi bilan bog‘liq kasalliklarning kelib chiqishi vitaminlarning miqdoriy ko‘rsatkichi bilangina emas, balki ovqatlanish 16 madaniyati va uning samaradorligini oshirish muammolarining yechimini qidirish lozim bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan bu narsa tibbiy muamo emas, balki ijtimoiy- iqtisodiy muammo tusini olmoqda. Shu sababli biokimyo va uning tarmog‘i bo‘lgan vitaminologiyaning rivojlanish istiqbollarida jahon aholisining samarali oziqlanishini ta’minlashga erishish vazifasi turadi[14, 16, 39]. Boshqa bioaktiv birikmalar: Oligosakkaridlar: Hazm bo‘lmaydigan uglevodlar, foydali ichak bakteriyalarining ko‘payishiga yordam beradi va immunitetni qo‘llab-quvvatlaydi. Antioksidantlar: E vitamini va selen kabi birikmalar hujayralarni oksidlovchi shikastlanishdan himoya qiladi va umumiy salomatlikni qo‘llab- quvvatlaydi. 1.4. Sut mahsulotining inson hayotidagi oziqaviy roli Sut mahsulotlari muhim oziq moddalarning boy tarkibi tufayli inson hayotida muhim ozuqaviy rol o‘ynaydi. Ularning ozuqaviy ahamiyatining ba'zi asosiy jihatlari: Kaltsiy manbai: Sut mahsulotlari kaltsiyning eng yaxshi manbalaridan biri bo‘lib, suyaklar va tishlarni mustahkam saqlash uchun muhim mineral hisoblanadi. Bolalik, o‘smirlik va erta balog‘at davrida kaltsiyni etarli darajada iste'mol qilish suyak massasining eng yuqori darajasini oshirishga yordam beradi va keyingi hayotda osteoporoz xavfini kamaytiradi. Protein tarkibi: Sut mahsulotlari yuqori sifatli oqsillarga boy bo‘lib, ular mushaklarning o‘sishi, tiklanishi va parvarishi uchun zarur bo‘lgan muhim aminokislotalarni ta'minlaydi. Sut mahsulotlaridan olingan oqsillar, ayniqsa, sportchilar, jismoniy faoliyat bilan shug‘ullanuvchilar va mushak massasini chiqarish yoki ushlab turishni istaganlar uchun foydalidir. 17 1.4.1-jadval Sigir sutidagi muhim aminokislotalarning tarkibi Aminokislotalar Tarkibi, mg/100 g Izoleysin 40 Leysin 283 Lizin 261 Metionin 83 Sistin 26 Fenilalanin 175 Tirozin 184 Treonin 153 Triptofan 50 Valin 191 Vitaminlar va minerallar: Sut mahsulotlari umumiy salomatlik uchun zarur bo‘lgan turli xil vitaminlar va minerallarni o‘z ichiga oladi, jumladan D vitamini, A vitamini, riboflavin (B2), vitamin B12, fosfor, kaliy va magniy. Ushbu oziq moddalar metabolizm, immunitet funktsiyasi, ko‘rish va asab uzatishda turli rol o‘ynaydi. Suyak salomatligi: Yuqorida aytib o‘tilganidek, sut mahsulotlari tarkibidagi kaltsiy va D vitamini suyak salomatligiga sezilarli hissa qo‘shadi. D vitamini kaltsiyning so‘rilishiga yordam beradi, bu uning suyak shakllanishi va parvarishi uchun samarali ishlatilishini ta'minlaydi. Sut mahsulotlarini iste'mol qilish osteoporoz va sinish kabi suyak bilan bog‘liq kasalliklar xavfini kamaytirishga yordam beradi. 18 Og‘irlikni boshqarish: Ba'zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sut mahsulotlarini muvozanatli dietaga kiritish vaznni boshqarishga yordam beradi. Yuqori proteinli sut mahsulotlari to‘yinganlikni rag‘batlantirishi va umumiy kaloriya iste'molini kamaytirishi mumkin, bu esa o‘z vaznini nazorat qilishni istaganlar uchun foydali bo‘ladi. Yurak-qon tomir salomatligi: Sutning yurak-qon tomir salomatligidagi roli murakkab va hali ham o‘rganilayotgan bo‘lsada, ba'zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sut mahsulotlarini o‘rtacha iste'mol qilish, ayniqsa kam yog‘li va fermentlar qilingan sut mahsulotlarini iste'mol qilish gipertenziya va insult kabi yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytirish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ichak salomatligi: Yogurt va kefir kabi fermentlangan sut mahsulotlari probiyotiklarni o‘z ichiga oladi - ichak salomatligi va ovqat hazm qilishni qo‘llab- quvvatlaydigan foydali bakteriyalar. Probiyotiklar immunitet funktsiyasi, ozuqa moddalarining so‘rilishi va umumiy farovonlik uchun zarur bo‘lgan ichak mikrobiotasining sog‘lom muvozanatini saqlashga yordam beradi. Miya salomatligi: Ba'zi dalillar sut mahsulotlarida mavjud bo‘lgan omega-3 yog ' kislotalari, vitamin B12 va xolin kabi oziq moddalar kognitiv funktsiya va miya sog‘lig‘ida rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi. Sut mahsulotlarini muvozanatli dietaning bir qismi sifatida kiritish kognitiv rivojlanishni qo‘llab- quvvatlashi va yoshga bog‘liq kognitiv pasayish xavfini kamaytirishi mumkin. Umuman olganda, sut mahsulotlari sog‘lom ovqatlanishning muhim tarkibiy qismi bo‘lishi mumkin, bu suyak sog‘lig‘ini, mushaklarning faoliyatini, immunitet tizimini va butun hayot davomida umumiy farovonlikni qo‘llab-quvvatlaydigan muhim oziq moddalarni ta'minlaydi. Biroq, kam yog‘li yoki yog‘siz sut mahsulotlarini tanlash va ularni turli va muvozanatli dietaning bir qismi sifatida me'yorida iste'mol qilish juda muhimdir. 19 II BOB. SUTNING YOG‘ VA YOG‘SIMON BIRIKMALARI VA TO‘YINMAGAN YOG‘ KISLOTALARI, ULARNING BIOLOGIK VA OZIQAVIY AHAMIYATI 2.1. Sutning yog‘ va yog‘simon birikmalari va to‘yinmagan yog‘ kislotalari Polito‘yinmagan yog‘ kislotalarini organizmda quiydagi funksiyalari bajaradi; -kislorodning almashinuvi; -energiyaning almashinuvi; -hujayraga moddalarni kirishi va undagi moddalarni chiqarilishini boshqarilishi; -hujayralararo bog‘lanishni koordinatsiyasi; -qondagi gormonlar miqdorini boshqarilishi; -prostaglandinlar sintezida ishtiroki; -gormonlarning sintezida ishtirok etish; -Immun tizimda ishtirok etish; -og‘riqni sezish va shamollash reaksiyalarini qabul qilish; -yurak va o‘pka tomirlarini qisqarishida ishtirok etish; -yog‘ sintezi va xolesterinni almashinuvi va to‘yingan yog‘ kislotalarining oksidlanish yo‘li bilan parchalanishida ishtirok etish; -xolesterinning qon tomirlari va arteriyalarda yig‘ilishini oldini olish; -teri va sochning sog‘ligini ta’minlash; -yurak patologiyasini oldini olish; -shamollash va antigistaminli samara; -yaralarni tuzalishini stimullash; -spermatogenez va ovogenezni stumullash; -vitamin D va boshqa omillar ishtirokida kalsiy va fosforni o‘zlashtirilishini ta’minlash kabilar kiradi. 2.1.1. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining kimyoviy tuzilishi Kimyoviy tuzilishi jihatidan F guruhi vitaminlari to‘yinmagan essensial (almashinmovchi) yog‘ kislotalari hisoblanadi.Ulardan asosiylari linol, linolen va araxidon kislotalar bo‘lib, kimyoviy ularning tuzilishi quyidagicha: 20 CH 3 – (CH 2 ) 4 – CH = CH – CH 2 – CH = CH – (CH 2 ) 7 – COOH Linol kislota CH 3 –CH 2 –CH=CH-CH 2 -CH=CH-CH 2 -CH=CH-(CH 2 ) 7 -COOH Linolen kislota CH 3 –(CH 2 ) 4 –CH=CH-CH 2 -CH=CH-CH 2 -CH=CH-CH 2 -CH=CH-(CH 2 ) 3 - COOH Araxidon kislota Bu kislotalardan yaxshi xolesterin hosil bo‘ladi. Bunday deyilishiga sabab xolisterin hosilalarining biofaol xillari shu kislotalardan sintezlanadi. Molekulasi tarkibida qo‘shbog‘larning bo‘lganligi sababli to‘qimastlarini, barcha hujayralar va ularning organellalarining membranalarini shakllanishi bu kislotalarning ishtirokisiz yuz bermaydi. Biokimyoviy va sintetik jarayonlarning kechishini ta’minlovchi energiyaning ko‘p qismi aynan to‘yinmagan yog‘ kislotalaridan hosil bo‘ladi. Shu sababli to‘qimalar regeneratsiyasi, moddalarning zahiralanishi, jigar, teri faoliyati va sochning normal holatini ta’msinlanishi shu xil essensial yog‘ kislotalarining ishtirokida kechadi. Essentsial yo‘g‘ kislotalari guruhiga kiruvchi yog‘ kislotalaridan prostaglandinlar sintezlanib, ular orqali nerv va mushak tizimi faoliyatini boshqarilishi amalga oshadi. Chunki prostaglandinlar bu tizim faoliyati uchun kerakli qo‘zg‘alanish va tormozlanish jarayonlarini amalgam oshishida mediator sifatida ishtirok etadi. Prostaglandinlar organizm tomonidan ovqat tarkibidagi fosfor va kalsiy elementlarini o‘zlashtirilishi jarayonlarida qatnashadi. Prostaglandinlarning immun tizimi faoliyatidagi ahamiyati juda katta. Essentsial yo‘g‘ kislotalari ishtirokida antitanalarning sintezi amalga oshadi. ishlab chiqariladi. Shuningdek yaralangan, shikastlangan to‘qimalarni tiklanishi prostaglandinlar ishtirokida kuchayadi[18,22,30]. 2.1.2. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining tanqisligi va ortiqchaligi Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining organizmdagi tanqisligi qator patologik holatlarni keltirib chiqaradi. Bu kislotalarining u yoki bu sabablarga ko‘ra tanqisligi: yurak-tomir kasalliklari, saraton bilan bog‘liq o‘sma kasalliklari, shol (paralich) kasalliklariga chalinish, charchash, nimjonlik, terini qurishi, ekzema, 21 dermatid, immun tizimini susayishi, infeksiyani kuchayishi, anoreksiya, ko‘rishni susayishi, qayizg‘oq, sochning quruqlashuvi, tirnoqning qatlamlashib mo‘rtlashuvi, hotirani zaiflashuvi, depressiya, giperfaollik, oshqozon-ichak faoliyatini izdan chiqishi, yurak-tomir kasalligi, bosimning oshishi, artrit, skolioz, osteoporoz, bo‘g‘inlar og‘rig‘i, paradontozlar kiradi. Essensial yog kislotalarining oshiqcha miqdorda ovqat mahsulotlari bilan organizmga kirishi tufayli yuzaga chiqadigan o‘zgarishlarga oid ma’lumotlar kam uchraydi. Aftidan ancha oshiqcha miqdorda kirib kelgan essensial yog‘ kislotalari organizmda jadal ravishda metabolitik jarayonlarga jalb qilinadi va ularning utilizatsiyasi samarali amalga oshiriladi hamda shu sababli chuqur o‘zgarishlar uncha ko‘zga tashlanmaydi. Shunga qaramasdan ilmiy manbalarda to‘yinmagan yog‘ kislotalarining oshiqchaligida qonning suyuqlanishi, qon ketishi, jig‘ildon qizishi, teri allergiyasi, artrit, astma, organizmning semirishga moyilligini oshishiga oid ma’lumotlar keltirilgan[3, 5, 22]. 2.1.3. Polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining manbalari To‘yinmagan yog‘ kislotalarning manbai urug‘ida yog‘ tutuvchi o‘simliklar va ulardan ajratib olingan yog‘lar hisoblanadi. Ular jumlasiga- kungaboqar, yeryong‘oq,yong‘oq, bodom, dukkaklilarning, oshqovoqning urug‘i, makka, zig‘ir, chigit, mevalarning qoqilari, kunjut va hokozolar kiradi. Hayvon mahsulotlaridan- baliq go‘shti, sarig‘ yog‘, sut, jigar, tuxum, charvilar tarkibida ko‘p miqdorda uchraydi[33]. Bizning xususiy izlanishlarimiz essensial yog kislotalariga bo‘lgan ehtiyojning qisman ulushi sarig‘ yog‘ evaziga qoplanishini inobatga olib sarig‘ yog‘ tarkibidagi bu kislotalarning mavsumiy o‘zgrishlariga oid izlanishlarni olib bordik. 22 2.2. Sutning yog‘ va yog‘simon birikmalari va to‘yinmagan yog‘ kislotalarining biologik ahamiyati Sutda mavjud bo‘lgan yog‘ va yog‘li birikmalar, shu jumladan to‘yinmagan yog‘li kislotalar muhim biologik ahamiyatga ega bo‘lib, inson salomatligi va rivojlanishining turli jihatlariga hissa qo‘shadi: Energiya manbai: Yog‘lar konsentrlangan energiya manbai bo‘lib, uglevodlar va oqsillarga nisbatan bir gramm boshiga ikki baravar ko‘proq kaloriya beradi. Sut yog‘i chaqaloqlar va yosh hayvonlar uchun muhim energiya zaxirasi bo‘lib, hayotning muhim bosqichlarida ularning o‘sishi va rivojlanishini qo‘llab- quvvatlaydi. Hujayra membranasining tuzilishi va funktsiyasi: Yog‘ kislotalari hujayra membranalarining asosiy tarkibiy elementlari bo‘lgan fosfolipidlarning muhim tarkibiy qismidir. Fosfolipidlar hujayra membranalarining yaxlitligi va suyuqligini saqlashga yordam beradi, uyali aloqani, ozuqa moddalarini tashishni va chiqindilarni olib tashlashni osonlashtiradi. Oziq moddalarning so‘rilishi: Oziq-ovqat yog‘lari, shu jumladan sut tarkibidagi yog‘lar yog‘da eriydigan vitaminlar (A, D, E va K) va boshqa yog‘da eriydigan ozuqa moddalarining so‘rilishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu vitaminlar turli xil fiziologik funktsiyalar, jumladan, ko‘rish, suyak salomatligi, antioksidantlardan himoya qilish va qon ivishi uchun zarurdir[34, 35]. Gormon ishlab chiqarish: Bu biofaol moddalar har xil kimyoviy tuzilishga ega bo‘lgan modda va energiya almashinuvini boshqariluvida faol ishtirok etadigan ichki sekretsiya bezlari tomonidan nihoyatda oz miqdorda ishlab chiqariladigan birikmalar hisoblanadi. Modda va energiya almashinuvining ko‘p sonli reaksiyalari neyro-gumoral yo‘l bilan amalga oshib, unda gormonlar muhim rol o‘ynaydi. Ularning bu jarayonlardagi ishtiroki o‘ziga xos bo‘lgan xossalarga ega ekanligi bilan bog‘liq bo‘ladi[9, 13, 15]. Xususan: 23 -ularning ta’sir doirasi juda ham past konsentratsiyalarda , ya’ni hattoki muhitdagi konsentratsiyasi bor-yo‘g‘i 10-6 – 10-12 M bo‘lganda ham ta’sir etadi; -gormonal samara hujayraning oqsil tabiatli retseptori orqali yoki bilvosita yo‘l bilan ikkilamchi vositachi(messerjer, masalan, siklik-3, 5- fosfo-AMF) orqali amalga oshadi; - gormonlar o‘zlari ferment ham, koferment ham bo‘lmagan holda fermentlarning sintezini va reaksiyalar tezligini oshiradi; - gormonlarning organizm miqyosidagi ta’siri markaziy asab tizimi tomonidan boshqariladi; - gormonlarning ta’siri sinergizm va antogonizm tavsifli bo‘lib, bir gormonning ta’siri natijasida yuzaga chiqadigan samara shu gormonning ajralishini ta’minlovchi bez faoliyatini ingibirlaydi; - ichki sekretsiya bezlari va ular tomonidan ishlab chiqariladigan gormonlar yagona tizim bo‘lib, to‘g‘ridan to‘g‘ri va teskari boshqariluv yo‘li bilan bog‘langan yagona tizim hisoblanadi. Gormonlar kimyoviy tuzilishi jihatidan har xil tabiatli bo‘lishi mumkin. Barcha gormonlar ichki sekretsiya bezlarining qonga chiqariladigan shiralari bo‘lib, ular modda va energiya almashinuvini neyro-gumoral boshqarilishida ishtirok etuvchi o‘ta faol moddalar hisoblanadi. Metabolizmning neyro-gumoral uyg‘unlikda bo‘lishi fiziologik me’yor darajasida bo‘lganda hayotiy jarayonlarni uzluksizligi va hayotiy reaksiyalarning doyimiyligini ta’minlaydi[36, 37, 38, 41] Miya va asab tizimining rivojlanishi: Ko‘p to‘yinmagan yog‘li kislotalar, xususan, dokosaheksaenoik kislota (DHA) kabi omega-3 yog‘ kislotalari, ayniqsa homila rivojlanishi va erta bolalik davrida miya va asab tizimining optimal rivojlanishi uchun zarurdir. DHA miya hujayralari membranalarining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, kognitiv funktsiya, o‘rganish va xotira uchun juda muhimdir. Yurak-qon tomir salomatligi: To‘yinmagan yog‘li kislotalar, shu jumladan mono to‘yinmagan va ko‘p to‘yinmagan yog‘lar yurak-qon tomir sog‘lig‘iga foydalari bilan bog‘liq. Ushbu yog‘lar ko‘pincha "yomon" xolesterin deb ataladigan LDL (past zichlikdagi lipoprotein) xolesterin darajasini pasaytirishga 24 yordam beradi va shu bilan muvozanatli dietaning bir qismi sifatida iste'mol qilinganida yurak xastaligi va insult xavfini kamaytiradi. Yallig‘lanishga qarshi ta'siri: Ba'zi to‘yinmagan yog‘li kislotalar, masalan, baliq yog‘i va ba'zi sut mahsulotlarida mavjud bo‘lgan omega-3 yog‘ kislotalari yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarni namoyish etadi. Ushbu yog‘ kislotalari immunitet reaktsiyalarini modulyatsiya qilish va yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi, bu revmatoid artrit va yallig‘lanishli ichak kasalliklari kabi yallig‘lanish kasalliklari bilan og‘rigan odamlarga foyda keltirishi mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, sut va sut mahsulotlarida mavjud bo‘lgan yog‘ va yog‘li birikmalar, shu jumladan to‘yinmagan yog‘li kislotalar inson salomatligi va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi, energiya almashinuvi, hujayra tuzilishi va funktsiyasi, ozuqa moddalarining so‘rilishi, gormonal muvozanat, miya salomatligi, yurak-qon tomir sog‘lig‘iga hissa qo‘shadi. , va immun funktsiyasi. Sut mahsulotlarini muvozanatli dietaga kiritish muhim yog‘ kislotalari bilan ta'minlashi va umumiy salomatlik va farovonlikka hissa qo‘shishi mumkin[4, 19, 31, 42]. 2.3. To‘yinmagan yog‘ kislotalarining tabiiy manbalari va insonlarning ularga bo‘lgan bir kunlik ehtiyoji. To‘yinmagan yog‘li kislotalar sog‘lom ovqatlanishning muhim tarkibiy qismlari bo‘lib, ularni turli xil tabiiy oziq-ovqat manbalarida topish mumkin. Mana, to‘yinmagan yog‘li kislotalarning asosiy manbalari va insonning ularga bo‘lgan kunlik ehtiyojlari: Baliq va dengiz mahsulotlari: Qizil ikra, skumbriya, sardalya, alabalik va seld kabi yog‘li baliqlar omega-3 yog‘ kislotalarining, xususan, eikosapentaenoik kislota (EPK) va dokozaxeksaenoik kislota (DHA) ning boy manbalari hisoblanadi. Amerika yurak assotsiatsiyasi omega-3 yog‘ kislotasiga bo‘lgan ehtiyojni qondirish va yurak-qon tomir sog‘lig‘ini qo‘llab-quvvatlash uchun haftada kamida ikki porsiya yog‘li baliq iste'mol qilishni tavsiya qiladi. 25 O‘simlik moylari: O‘simlik moylari to‘yinmagan yog‘li kislotalarning ajoyib manbalari, shu jumladan mono to‘yinmagan va ko‘p to‘yinmagan yog‘lar. Zaytun moyi, kolza yog‘i, avakado yog‘i va yeryong‘oq yog‘i mono to‘yinmagan yog‘larda, ayniqsa oleyk kislotada ko‘p. Soya yog‘i, makkajo‘xori yog‘i, kungaboqar yog‘i va otquloq yog‘i ko‘p to‘yinmagan yog‘larga, shu jumladan linoleik kislota kabi omega-6 yog‘ kislotalariga boy. Yong‘oq va urug‘lar: Yong‘oq va urug‘lar to‘yinmagan yog‘lar, oqsillar, tolalar, vitaminlar va minerallarning to‘yimli manbalari hisoblanadi. Bodom, yong‘oq, pecans, pista va findiqda bir xil to‘yinmagan va ko‘p to‘yinmagan yog‘lar ko‘p. Zig‘ir urug‘lari, chia urug‘lari, kanop urug‘lari va qovoq urug‘lari o‘simlikka asoslangan omega-3 yog‘ kislotasi bo‘lgan alfa-linolenik kislotaga (ALA) boy. Avakadolar: Avakadolar mono to‘yinmagan yog‘larga, xususan, oleyk kislotasiga boy noyob mevalardir. Shuningdek, ular tarkibida tolalar, kaliy, vitaminlar va antioksidantlar mavjud. Dukkaklilar: Yasmiq, nohut, qora loviya va loviya kabi dukkakli ekinlarda oqsil, tola va turli xil oziq moddalar bilan birga o‘rtacha miqdorda to‘yinmagan yog‘lar mavjud. To‘liq donalar: Yulaf, quinoa, jigarrang guruch va arpa kabi to‘liq donalar oz miqdorda to‘yinmagan yog‘larni o‘z ichiga oladi va tola, vitaminlar va minerallarga boy muvozanatli dietaning bir qismidir. Sutli mahsulotlar: Sut, pishloq va yogurt kabi sut mahsulotlarida ba'zi to‘yinmagan yog‘lar, ayniqsa mono to‘yinmagan yog‘lar mavjud. Ular, shuningdek, kaltsiy, oqsil va vitaminlar kabi muhim oziq moddalar bilan ta'minlaydi. Insonning to‘yinmagan yog‘li kislotalarga bo‘lgan kunlik ehtiyoji yosh, jins, salomatlik holati va individual ovqatlanish imtiyozlari kabi omillarga qarab o‘zgaradi. Biroq, ovqatlanish bo‘yicha ko‘rsatmalar odatda quyidagilarni tavsiya qiladi: To‘yinmagan yog‘lar dietadagi yog‘larning katta qismini tashkil qilishi kerak. 26 Amerika yurak assotsiatsiyasining ta'kidlashicha, kattalar kuniga jami kaloriyalarning 25% dan 35% gacha yog‘larni o‘z ichiga olgan dietaga intiladilar, bu yog‘larning aksariyati to‘yinmagan yog‘lar manbalaridan keladi. Xususan, omega-3 yog‘ kislotalari umumiy salomatlik uchun kuniga taxminan 250-500 milligramm miqdorida iste'mol qilinishi kerak, yurak-qon tomir kasalliklari kabi o‘ziga xos sog‘liq muammolari bo‘lgan shaxslar uchun yuqoriroq miqdorda tavsiya etiladi. Umumiy salomatlik va farovonlikni yaxshilash uchun muvozanatli dietaga to‘yinmagan yog‘li kislotalarning turli xil tabiiy manbalarini kiritishga e'tibor qaratish juda muhimdir. III BOB. TADQIQOT SHAROITI, OB ’ EKTI VA USLUBLARI. 3.1. Tadqiqot sharoitlari Bitiruv malakaviy ishning amaliy tajribalarini asosiy qismi kafedra qoshidagi biokimyo laboratoriyasida o‘tkazildi. Bunda muayyan ishga oid tahllillar laboratoriyalarda mavjud bo‘lgan sharoitlar, qurilma va asboblar hamda reaktivlardan foydalangan holda avalga oshirildi. Shu sababli bu ishni bajarilishida ham nazariy, ham amaliy yordamlarini ayamay, yaqindan yordam ko‘rsatgan laboratoriyaning ilmiy va texnik xodimlariga o‘z minnatdorligimizni bildiramiz. 3.2. Tadqiqot ob'ekti Tadqiqot ob’ekti sifatida ,,Hamid chorvachilik vohasida’’ boqilayotgan ,,Qizil cho‘l’’ sigirlaridan 5 boshi tanlab olindi. Bu sigirlarning sutidan har xil mavsumlarda namunalar ajratib olib, bu namunalarning tarkibidagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Bunda ayniqsa vitamin tavsifiga ega bo‘lgan polito‘yinmagan (F vitaminlari guruhini) bahor, yoz, kuz, qish mavsumlarida miqdoriy jihatdan o‘zgarish dinamikasini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. Chunki, bundagi tadqiqot natijalari bu vitaminsimon moddalarning odam ratsionini mavsumlar mobaynida muofiqlashtirishda sutning ahamiyati e’tiborga olinadi. 27 3.3. Tadqiqot va statistik sarhisob qilish uslublari Tadqiqot uslublari. Sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar ularning tarkibidagi umumiy, birikkan va erkin yog‘ kislotalari miqdorlari aniqlashni an’anaviy uslublar asosida, mono- va polito‘yinmagan yog‘ kislotalarini esa, Kaufman uslubi asosida amalga oshirildi. Kaufman uslubining o‘ziga xos jihati shundan iboratki, bu uslub to‘yinmagan yog‘ kislotalari tarkibida uchraydigan qo‘shbog‘larni to‘yintirish uchun brom va natriy bromidni metanolda eritilganda hosil bo‘lgan uncha barqaror bo‘lmagan birikma (Kaufman reaktivi)dan foydalanishga asoslangan. Bunda biomaterial tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarning qo‘shbog‘lari natriy bromid va molekulyar bromli kompleks birikmadan bromning ajralib chiqishi natijasida yog‘ kislotalardagi qo‘shbog‘lar bilan birikadi. Odatda yod soni 100 % bo‘lgan moylarning tarkibidagi qo‘shbog‘larni brom bilan to‘yinishi uchun bir soat vaqt kerak bo‘lsa, yod soni 100 % dan ziyod bo‘lgan moylar uchun bir yarim soat talab qilinadi. Asbob-uskunalar: laboratoriya tarozisi, titrlash qurilmasi. Reaktivlar: metanol, Kristal lizatsiya suvi qochirilgan kalsiy oksidi, brom, natriybromid, kaliyyodatning 10 % eritmasi, natriytiosulfatning 0,1 meritmasi, xloroform, kraxmalning 1 % li eritmasi, distillangan suv. Kimyoviy idishlar: konussimon kolbalar-250 ml, 500 ml, byuretkalar-25 ml, 50 ml, o‘lchov silindrlari 50 ml, 100 ml. Ishni bajarish tartibi: O‘lchov slindiri yordamida tadqiq qilinuvchi sut tegishli miqdorda olinadi va kolbaga solinadi, uni ustiga 15 ml xloroform qo‘shilib, aralashtiriladi. So‘ng 20 ml Kaufman reaktivi qo‘shilib kaliy yodid bilan namlantirilgan tiqin yordamida berkitiladi va 20 °C sharoitda qorong‘u joydasaqlanadi. Bir yo‘la bunga parallel holdan azorat tajribasi qo‘yiladi va unda sut namunasi o‘rniga distillangan suv qo‘shiladi. Titrlashdan oldin kolbalardagi aralashmalarga 20 ml 10 % li kaliyyodid va 50 ml distillangan suv qo‘shiladi. Aralashmalar yaxshilab aralashtiriladi, ajralib chiqqan yod 0,1 m natriy tiosulfat 28 yordamida och-sariq rang hosil bo‘lgunga qadar titrlanadi. Bundan keyin 1-2 ml kraxmalning 1% li eritmasi qo‘shiladi va ko‘k rangni yo‘qolguniga qadar titrlanadi. Yod soni quyidagi formula yordamida aniqlanadi: (a-b)0,01269xK YS = –––––––––––––– M Bu yerda: a- nazorat namunasini titrlash uchun sarflangan 0,1 m natriy tiosulfat eritmasi, b- tajriba namunasini titrlash uchun sarflangan 0,1 m natriy tiosulfat eritmasi, K-0,1 m konsentratsiyadagi natriy tiosulfat eritmasi uchun kiritilgan tuzatish ko‘rsatkichi, 0,01269- yod bo‘yicha 0,1 m natriy tiosulfat eritmasining titri, tadqiq qilinuvchi namunaning og‘irligi, 100 g yog‘ miqdoriga ko‘chirish tuzatish ko‘rsatkichi. Eng so‘ngi muhokama uchun qabul qilingan o‘rtacha arifmetik ko‘rsatkich ikki marta aniqlashning o‘rtacha qimmati hisobida olinib, bu ko‘rsatkich miqdoriy jihatdan yod soni bo‘yicha 1 % dan kam bo‘lishi lozim.[2,9,16] 29 IV BOB. TADQIQOT NATIJALARI. Sut tarkibidagi yog‘ kislotalari eng avvalo ilmiy manbalardan ma'lumki, umumiy, erkin va birikkan holdagi tuzilishlarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari ularni orasida to‘yingan, monoto‘yinmagan va polito‘yinmagan yog‘ kislotalari farqlanadi. Yuqorida bayon qilinganidek bu kislotalar butun organizm miqyosidagi hayotiy jarayonlarni kechishida muhim ahamiyatga ega. Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi ularning miqdoriy ko‘rsatkichlarini aniqlash va odamlarning kundalik ratsioni bo‘yicha ovqat mahsulotlarni muvofiqlantirish insonlarning salomatligiga erishish garovi hisoblanadi. Ular orasida to‘yingan ya’ni almashinadigan xillari bor ular oziq-ovqat mahsulotlarining turli xillari evaziga qoplanishi mumkin va ularga nisbatan tanqislik yoki ortiqchalik tavsifli patologik ko‘rinishlar yuzaga chiqmaydi. Lekin almashinmaydigan essensial polito‘yinmagan yog‘ kislotalari: linol, linolen va araxidon kislotalar oziq-ovqat mahsuloti tarkibida bo‘lishi shart bo‘lgan kislotalar jumlasiga kiradi. Shu bois, quyida sut namunalari tarkibida umumiy, erkin va birikkan holda uchrovchi polito‘ynmagan yog‘ kislotalar haqida ma'lumotlarni keltirib o‘tishni lozim deb topdik. 4.1-jadval Yilning xar xil fasllarida sut tarkibidagi yog‘lar va oqsillarning miqdoriy ko‘rsatkichlari ( 100 ml sut hisobida g hisobida) (n=5). Modd alar Ko‘rsatgichlar Bahor Yoz Kuz Qish Yog‘l ar М±m 3,83± 0.08 3,60± 0.08 3,77± 0.09 4,17± 0.08 Oqsill ar М±m 3,18± 0.09 3,28± 0.09 3,28± 0.09 3,29± 0.08 Yog‘: Oqsil nisbati 1,21:1 1,1:1 1,14:1 1,27: 1 30 4.1-rasm. Yilning xar xil fasllarida sut tarkibidagi yog‘lar va oqsillarning miqdoriy ko‘rsatkichlari ( 100 g sut hisobida g miqdorda). 4.1-jadval va 4.1-rasmda ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, mavsumlar bo‘yicha sutning tarkibidagi oqsillarga nisbatan yog‘larning miqdoriy ko‘rsatkichlarini o‘zgarishi ko‘zga yaqqolroq tashlanadi. Bunday holat bu makromolekular birikmalarning miqdorini o‘zaro nisbati ko‘rsatkichlarida aks etadi. Bunda yog‘larning miqdoriy o‘zgarish ko‘rsatkichlari fasllar bo‘yicha ishonchlilik darajasida(R<0.05) bo‘lgani holda, oqsillarning miqdoriy o‘zgarishlarida bunday holat kuzatilmadi (R>0.05). Sut tarkibidagi asosiy oziqaviy komponentlar (oqsil, yog‘ va karbonsuvlar)ni miqdoriy ko‘rsatkichlarini yil mavsumlarida o‘zgarishini aniqlash bilan birgalikda, biz uni tarkibidagi to‘yingan, monoto‘yinmagan va polito‘yinmagan yog‘ kislotalari tarkibi bo‘yicha yuz beradigan miqdoriy o‘zgarishlarini aniqlash ham zarurligini inobatga oldik. Chunki bu moddalar organizmda energetik, plastik va almashinuv yo‘li bilan boshqa xildagi moddalarni sintezlanishida ishtirok etishi tufayli ularning miqdoriy ko‘rsatkichlari mavsumiy o‘zgarishlarga duch kelishi 31 tabiiydir. Yog‘ kislotalari orasida to‘yingan, ya’ni almashinadigan xillari bo‘lib, ular oziq-ovqat mahsulotlarining turli tuzilishga ega bo‘lgan moddalar evaziga qoplanishi mumkin va ularga nisbatan tanqislik yoki ortiqchalik tavsifli patologik holatlar kuzatilmaydi. Lekin almashinmaydigan essensial polito‘yinmagan yog‘ kislotalar, ayniqsa: linol, linolen va araxidon kislotalar oziq-ovqat mahsuloti tarkibida yetarli miqdorda bo‘lishi shart bo‘lgan kislotalar jumlasiga kiradi. Biz aynan shu “F guruhi vitaminlari” deb nomlangan kislotalarni mavsumiy o‘zgarishlarini ham tahlil qildik. Yuqorida qayd qilinganidek bu kislotalar butun organizm miqyosidagi hayotiy jarayonlarni kechishida muhim ahamiyatga ega. Bu ko‘rsatkichlar esa odamlarning kundalik ratsionini oziqaviy va biofaol moddalar bo‘yicha fiziologik me’yoriy chegaralarda muvofiqlashtirish imkoniyatini beradi. Olingan natijalar 4.2-jadval va 4.2-rasmda o‘z aksini topgan. 4.2-jadval Yilning har xil mavsumlarida sut tarkibidagi turli yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari(100 ml sut g hisobida). (n=5). Yog‘ kislotalari Bahor Yoz Kuz Qish g % g % g % g % To‘yi ngan 2,3 4±0,08 61 ,18±2,2 2., 13±0,08 5 9,13±2, 0 2, 36±0,08 62 ,68±2.2 2, 56±0,09 61 ,32±2,2 Mon oto‘yinmag an 1,1 3±0,03 29 ,58±0,85 1, 08±0,03 3 0,04±0, 8 1, 07±0,03 28 ,41±0,85 1, 23±0,03 29 ,53±0,85 Polit o‘yinmaga n 0,2 ± 0008 5, 18±0,2 0, 25±0,00 8 6 ,95±0.2 0, 15±0,00 8 3, 85±0,2 0, 17± 0,008 4, 08± 0,2 Bosh qa xildagi 0,1 6±0004 4, 06±0,15 0. 14±0,00 7 3 ,79±0,2 0, 19±0,00 8 5, 06±0,21 0, 21±0,00 9 5, 01±021 Jami 3,8 3±0,08 100 3, 60±0,08 1 00 3, 77±0,09 10 0 4, 17±0,08 10 0 32 4.2-rasm. Yilning har xil mavsumlarida sut tarkibidagi turli yog‘ kislotalarini miqdoriy ko‘rsatkichlari. 4.2-jadval va 4.2-rasm ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, yilning har xil mavsumlaridagi to‘yingan, monoto‘yinmagan va boshqa xildagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlarini o‘zgarishlari ishonchlilik darajasining dastlabki chegarasida (R=0,05 R<0,05) bo‘lsa, polito‘yinmagan yog‘ kislotalarini miqdoriy o‘zgarishlari yuqori ishonchlilik (R<0,01) darajasida bo‘lar ekan. Shu sababli biz bu essensial yog‘ kislotalarining mavsumiy miqdoriy o‘zgarishlari bo‘yicha ham tahlil o‘tkazdik, Bu tahlil natijalari 4.3-jadvalda keltirilgan. 4.3-jadval Yilning har xil mavsumlarida sut tarkibidagi polito‘yinmagan yog‘ kislotalarining(100 ml sut hisobida g hisobida) miqdoriy ko‘rsatkichlari (n=5) Yog‘ kislotalari Bahor Yoz Kuz Qish g % g % g % g % 33 Sut tarkibidagi yog‘ kislotalarini umumiy miqdori 3, 83±0,08 100 3, 60±0,08 1 00 3, 77±0,09 1 00 4,1 7±0,08 1 00 Jumladan : Polito‘yin magan essensial yog‘ kislotalari 0, 2± 0.008 5, 18±0,09 0, 25±0,008 6 ,95±0.0 9 0, 15±0,008 3 ,85±0,0 8 0,1 7± 0,008 4 ,08± 0,08 Linol kislota 0. 156±0.00 8 4. 08±0.09 0. 178±0.00 8 4 .94 ±0,09. 0. 118±000 8 3 .11± 0.08 0.1375± 0.008 3.30± 0.08 Linolen kislota 0. 029±0.00 4 0. 73±0.05 0042±0.0 04 1.18±0. 05 0.018±0. 004 0.45±0. 05 0.0175±0. 004 0.42±0. 05 Araxidon kislota 0. 015±0.00 4 0. 37±0..05 0. 030±0.00 4 0 .83±0.0 5 0. 014±0.00 4 0 .34±0.0 5 0.0 150±0.004 0 .36±0.0 5 Polito‘yinmagan yog‘ kislotalari miqdorlarining mavsumiy o‘zgarishlarini tahlili shuni ko‘rsatdiki, umuman sut tarkibidagi yog‘ning miqdoriy ko‘rsatkichlari ham, to‘yingan, monoto‘yinmagan va polito‘yinmagan yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlarining o‘zgarishlari ham yuz berar ekan. Bunda sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining umumiy miqdori har xil mavsumlarda 3,6 % - 4,17 % ko‘rsatkichlargacha bo‘lgan chegarada o‘zgarish kuzatildi. Bu xil o‘zgarish polito‘yinmagan yog‘ kislotalarini miqdoriy o‘zgarishlarida ham o‘z aksini topar ekan. Xususan, polito‘yinmagan yog‘ kislotalari sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining umumiy ulushini 3,85±0,08 % ni (kuzda), 4,08± 0,08% ni(qishda), 5,18±0,09%ni (bahorda) va 6,95±0.09% ni(yozda) tashkil qildi. o‘z navbatida linol, linolen va araxidon kislotalarning miqdoriy ko‘satkichlarida ham, mavsumlarga oid o‘zgarishlar mavjud ekanligi 4.2-rasmda ko‘zga yaqqol tashlanadi. Agar odam 34 organizmi uchun bu kislotalar bo‘yicha bir kecha-kunduzgi ehtiyoj 1,25 -1,5 g ekanligini e’tiborga olinsa, bu kislotalarga boy bo‘lgan ovqat mahsulotlari qatori kunlik ratsionni muvofiqlashtirishda sut va undan olingan mahsulotlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Shunday qilib, ta’kidlash mumkinki, bizning izlanishimiz natijalari hayotiy jarayonlarni me’yoriy kechishini ta’minlash uchun zarur biofaol linol, linolen va araxidon kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlaridagi mavsumiy o‘zgarishlarini inobatga olishni, odamlarning kundalik ratsionidagi oziqaviy komponentlar tarkibiga sut va undan olingan mahsulotlarni kiritishni va shu yo‘l bilan ratsionni energetik, plastik va o‘zaro mutanosiblik asosida muvofiqlashtirishni taqoza qiladi. 4.1. Bahor faslida sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar va yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari Qoramollar suti tarkibidagi oqsillarning va yog‘larning miqdoriy ko‘rsatkichlarini aniqlash natijasida olingan ma’lumotlar 4.1.1-jadvalda keltirilgan. 4.1.1-jadval Baxor faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari. Tajriba hayvonlari t/r Yog‘( % hisobida) Oqsil (% hisobida) Yog‘ / oqsil nisbati 1 3.81 3.08 1.24 2 3.79 3.28 1.15 3 3.70 3.05 1.21 4 3.86 3.20 1.18 5 3.89 3.29 1.21 М ±m 3.83±0.05 3.18±0.08 1.21±0.08 35 4.1.1-rasm. Baxor faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari diogramasi. 4.1.1-jadvalda keltirilgan bizning tahlillarimiz natijalaridan ko‘rinib turibdiki, baxor faslida sut tarkibidagi oqsillar miqdori 3.05 % dan 3.29 %, o‘rtacha 3.18±0.12 % gacha, yog‘larning miqdori esa 3.70 % dan 3.89 % gacha, o‘rtacha 3.83±0.05% gacha bo‘lib, ular o‘rtasidagi nisbiy ko‘rsatkich 1.18 dan 1.24 gacha va o‘rtacha 1.21±0.08 gacha bo‘lar ekan. Yog‘ kislotalari bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalari 4.1.2-jadvalda keltirilgan. 4.1.2-jadval Baxor faslida sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari. Tajriba hayvonlari t/r To‘yingan Monoto‘yinmagan Polito‘yinmag an Boshqa xil kislotalar g % g % g % g % 1 2.36 61.1 4 1.10 28. 5 0. 22 5. 7 0.18 4. 7 2 2.30 61.8 4 1.16 30. 7 0. 18 4. 76 0.14 3. 7 3 2.25 61.8 1 1.09 29. 95 0. 17 4. 67 0.13 3. 5 4 2.38 59.9 1.17 29. 0. 5. 0.19 4. 36 6 47 23 79 78 5 2.41 61.7 9 1.13 28. 97 0. 20 5. 12 0.16 4. 11 М ±m 2.34±0 .08 61,18±2,2 1.13± 0.08 29, 58±0,85 0,2 ± 0008 5, 18±0,2 0,16 ±0004 4, 06±0,15 4.1.2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibidagi to‘yingan yog‘ kislotalarining miqdori baxor faslida 2.25 g dan 2.41 g gacha yoki 59.96 % dan 61.84 % gacha bo‘lgan chegaradagi miqdorda bo‘lar ekan. Monoto‘yinmagan yog‘ kislotalari esa, yuqoridagi tartibda 1.09 g dan 1.17 g gacha yoki 28.5 % dan 30.7 % gacha, polito‘yinmaganlari 0.17 g dan 0.23 g gacha yoki 4.67 % dan 5.79 % gacha, boshqa xildagilari 0.13 g dan 0.19 g gacha yoki 3.5 % dan 4.78 % gacha chegaradagi o‘zgarishlarda bo‘lar ekan. 4.2. Yoz faslida sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar va polito‘ynmagan yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari 4.2.1-jadval Yoz faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari. Tajriba hayvonlari t/r Yog‘( % hisobida) Oqsil (% hisobida) Yog‘ / oqsil nisbati 1 3.56 3.22 1.1 2 3.66 3.32 1.1 3 3.58 3.28 1.1 4 3.54 3.31 1.07 5 3.66 3.27 1.12 М ±m 3.6±0.05 3.28±0.08 1.1±0.08 37 4.2.1-rasm. Yoz faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari diogramasi. 4.2.1-jadvalda keltirilgan bizning tahlillarimiz natijalaridan ko‘rinib turibdiki, yoz faslida sut tarkibidagi oqsillar miqdori 3.22 % dan 3.32 %, o‘rtacha 3.28±0.12 % gacha, yog‘larning miqdori esa 3.54 % dan 3.66 % gacha, o‘rtacha 3.6±0.05 % gacha bo‘lib, ular o‘rtasidagi nisbiy ko‘rsatkich 1.07 dan 1.12 gacha va o‘rtacha 1.1±0.08 gacha bo‘lar ekan. Yog‘ kislotalari bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalari 4.2.2-jadvalda keltirilgan. 4.2.2-jadval Yoz faslida sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari. Tajri ba hayvonlari t/r To‘yingan Monoto‘yinmaga n Polito‘yinmagan Boshqa xil kislotalar г % г % г % г % 1 2.16 58,8 6 1.1 7 31.8 8 0.2 2 5.9 9 0.12 3.27 2 2.12 56.0 8 1.2 2 32.2 8 0.2 8 7.4 1 0.16 4.23 3 1.99 56.6 7 1.1 1 31.7 2 0.2 4 6.8 6 0.17 4.86 4 2.19 59.0 1.1 30.4 0.2 7.0 0.13 3.5 38 3 5 6 6 1 5 2.20 57.5 9 1.2 5 32.7 5 0.2 5 6.5 4 0.12 3.14 М ±m 2.13 ±0.08 59.1 3±2,0 1.1 8±0.03 30.0 4±0,8 0,2 5± 0.008 6.95 ±0.2 3,6± 0.08 3.79± 0.2 4.2.2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibidagi to‘yingan yog‘ kislotalarining miqdori yoz faslida 1.99 g dan 2.20 g gacha yoki 56.08 % dan 59.03 % gacha bo‘lgan chegaradagi miqdorda bo‘lar ekan. Monoto‘yinmagan yog‘ kislotalari esa, yuqoridagi tartibda 1.11 g dan 1.25 g gacha yoki 30.46 % dan 32.75 % gacha, polito‘yinmaganlari 0.22 g dan 0.28 g gacha yoki 5.99 % dan 7.41 % gacha, boshqa xildagilari 0.12 g dan 0.17 g gacha yoki 3.14 % dan 4.86 % gacha chegaradagi o‘zgarishlarda bo‘lar ekan. 4.3. Kuz faslida sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar va kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari 4.3.1-jadval Kuz faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari. Tajriba hayvonlari t/r Yog‘( % hisobida) Oqsil (% hisobida) Yog‘ / oqsil nisbati 1 3.75 3.32 1.13 2 3.78 3.29 1.15 3 3.74 3.3 1.13 4 3.85 3.24 1.18 5 3.73 3.25 1.14 М ±m 3.77±0.05 3.28±0.08 1.14±0.08 39 4.3.1-rasm. Kuz faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari diogramasi. 4.3.1-jadvalda keltirilgan bizning tahlillarimiz natijalaridan ko‘rinib turibdiki, kuz faslida sut tarkibidagi oqsillar miqdori 3.24 % dan 3.32 %, o‘rtacha 3.28±0.12 % gacha, yog‘larning miqdori esa 3.74 % dan 3.85 % gacha, o‘rtacha 3.77±0.05 % gacha bo‘lib, ular o‘rtasidagi nisbiy ko‘rsatkich 1.13 dan 1.16 gacha va o‘rtacha 1.14±0.08 gacha bo‘lar ekan. Yog‘ kislotalari bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalari 4.3.2-jadvalda keltirilgan. 4.3.2-jadval Kuz faslida sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari. Tajrib a hayvonlari t/r To‘yingan Monoto‘yinmag an Polito‘yinmaga n Boshqa xil kislotalar г % г % г % г % 1 2.33 65.8 2 1.0 5 29. 67 0.16 4 .52 0. 17 4. 8 2 2.37 62.7 1.0 7 38. 3 0.14 3 .95 0. 2 5. 65 3 2.35 45.9 1.0 9 21. 29 0.15 4 .23 0. 18 5. 08 4 2.38 61.3 1.1 28. 0.18 5 0. 6. 40 4 35 .08 22 21 5 2.37 65.3 1.0 4 28. 65 0.12 3 .34 0.19 5. 37 М ±m 2.36 ±0.08 62.68±2.2 1.0 7±0.03 28.4 1±0.85 0.15 ± 0.008 3 .85±0.2 0. 19±0.008 5. 06±0.21 4.3.2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibidagi to‘yingan yog‘ kislotalarining miqdori kuz faslida 2.33 g dan 2.38 g gacha yoki 45.9 % dan 65.3 % gacha bo‘lgan chegaradagi miqdorda bo‘lar ekan. Monoto‘yinmagan yog‘ kislotalari esa, yuqoridagi tartibda 1.04 g dan 1.1 g gacha yoki 21.29 % dan 38.3 % gacha, polito‘yinmaganlari 0.12 g dan 0.18 g gacha yoki 3.34 % dan 5.08 % gacha, boshqa xildagilari 0.17 g dan 0.22 g gacha yoki 4.8 % dan 6.41 % gacha chegaradagi o‘zgarishlarda bo‘lar ekan. 4.4. Qish faslida sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar va kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari 4.4.1-jadval Qish faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari. Tajriba hayvonlari t/r Yog‘( % hisobida) Oqsil (% hisobida) Yog‘ / oqsil nisbati 1 4.2 3.3 1.27 2 4.15 3.28 1.26 3 4.18 3.25 1.29 4 4.21 3.32 1.27 5 4.12 3.3 1.25 М ±m 4.17±0.0 5 3.29±0.08 1.27±0.08 41 4.4.1-rasm. Qish faslida sut tarkibidagi oqsil va yog‘larning miqdorlari va ularning o‘zaro nisbat ko‘rsatkichlari diogramasi. 4.4.1-jadvalda keltirilgan bizning tahlillarimiz natijalaridan ko‘rinib turibdiki, qish faslida sut tarkibidagi oqsillar miqdori 3.25 % dan 3.32 %, o‘rtacha 3.29±0.12 % gacha, yog‘larning miqdori esa 4.12 % dan 4.21 % gacha, o‘rtacha 4.17±0.05 % gacha bo‘lib, ular o‘rtasidagi nisbiy ko‘rsatkich 1.25 dan 1.29 gacha va o‘rtacha 1.27±0.08 gacha bo‘lar ekan. Yog‘ kislotalari bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalari 4.4.2-jadvalda keltirilgan. 4.4.1-jadval Qish faslida sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining miqdoriy ko‘rsatkichlari. Taj riba hayvonlari t/r To‘yingan Monoto‘yinmaga n Polito‘yinmagan Boshqa xil kislotalar г % г % г % г % 1 2.55 62.3 4 1.2 1 29.6 0.1 3 3.1 8 0.2 4.8 9 2 2.60 65 1.2 4 31 0.1 5 3.7 5 0.19 4.7 5 3 2.58 61.3 1.2 2 29 0.1 9 4.5 1 0.22 5.2 2 4 2.53 60.6 1.2 29.5 0.1 4.3 0.23 5.5 42 7 3 8 1 5 2.54 60.9 1.2 5 30 0.2 4.8 0.18 4.3 1 М ±m 2.56± 0.09 61.32 ±2.2 1.2 3±0.03 29.5 3±0.85 0.17 ± 0.008 4.0 8±0.2 0,21 ±0.009 5.0 1±0.21 4.4.1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibidagi to‘yingan yog‘ kislotalarining miqdori qish faslida 2.53 g dan 2.60 g gacha yoki 60.67 % dan 65 % gacha bo‘lgan chegaradagi miqdorda bo‘lar ekan. Monoto‘yinmagan yog‘ kislotalari esa, yuqoridagi tartibda 1.21 g dan 1.25 g gacha yoki 29 % dan 31 % gacha, polito‘yinmaganlari 0.13 g dan 0.2 g gacha yoki 3.18 % dan 4.8 % gacha, boshqa xildagilari 0.18 g dan 0.23 g gacha yoki 4.31 % dan 5.5 % gacha chegaradagi o‘zgarishlarda bo‘lar ekan. 43 XULOSA Yilning har xil fasllarida sut tarkibidagi oqsillarning miqdori yog‘larga nisbatan miqdoriy jihatdan kamroq o‘zgaradi(o‘zaro mos holda (R>0.05) va (R<0.05). Bunda Yog‘ning Oqsilga bo‘lgan miqdoriy nisbat ko‘rsatkichi bahorda - 1.21:1; yozda-1.1:1; kuzda-1.14:1; qishda-1.27:1 ni tashkil qildi. Sut tarkibidagi yog‘ kislotalarining asosiy ulushi mavsumlar bo‘yicha to‘yingan va monoto‘yinmagan kislotalar hisobiga to‘g‘ri keladi va ularning o‘zaro yig‘indi ulushi bahorda- 90,58 % ni, yozda-89,17 % ni, kuzda-91,09 % ni va qishda-90,85 % ni tashkil qiladi va bu o‘zgarishlar ishonchlilik darajasida emas(R>0.05). Yil fasllarida miqdor ulush jihatidan sut tarkibida 10 % atrofida va undan kamroq miqdorda uchrovchi polito‘yinmagan va boshqa xil tavsifli yog‘ kislotalarini yig‘indi ulushi nisbatan juda kam bo‘lishiga qaramay, yilning har xil mavsumlarida ularninng miqdoriy o‘zgarishlari ishonchlilik darajasida bo‘ladi(R<0.05). Odamlarning kundalik ratsionini fiziologik me’yor darajasidagi oziqaviy komponentlar bilan muvofiqlashtirishda tadqiqot natijalariga asoslanib, har xil mavsumlarda sut tarkibidagi essensial yog‘ kislotalarining miqdoriy o‘zgarishlarini inobatga olib ish yuritish maqsadga muvofiq. 44 TAKLIF VA TAVSIYALAR Bizning izlanishlarimiz natijalariga ko‘ra sut tarkibidagi oqsillar, yog‘lar va polito‘yinmagan yog‘ kislotalarining fasllar bo‘yicha o‘zgarishlarini inobatga olib, odamlarning kunlik ratsionini to‘la qimmatligiga erishish maqsadida o‘zaro mutaosib holda sog‘lom hayot tarzi doirasida optimallashtirgan holda muvofiqlashtirishda va maktablarda “Odam va uning salomatligi” va “Umumiy biologiya “ fanlarining ayrim mavzularini yoritishda foydalanishni tavsiya qilamiz. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Ro‘YXATI 1. Mirxamidova T., Zikiryayev A., Dolimova S. “Biokimyodan amaliy mashgulotlar” Toshkent Universitet 2002 y. 2. Safin M. G. Biokimyo va molecular biologiya. SAMARQAND – 2021 363 b. 3. Safin M.G., Ro‘ziyev Yu.S. “Vitaminlar biokimyosi” Toshkent 2010 y. 4. А.В. Самойлов, Ye.Yu. Колпаков, Н.М. Сураева, А.Н. Петров, Т.К. Володарская, T.Yu. Горева СЕЗОННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ ЖИРНОКИСЛОТНОГО СОСТАВА КОРОВЕГО МОЛОКА Вестник КрасГАУ. 2017 5. Aмалеева А.А., Киреева Н.А. “Витамины” Методические указания и лабороторно практическим занятиям по биохимии. Уфа. РИО-БошГУ 2004 г. 6. Аппалонова И.В.,Смирнова Е.А.Никонова Н.П. Исследование жирнокислого состава липидов молока. В жур. «Животноводство и молочное дело».2012. 73-75б. 7. Асатиани В.С. “Новие методи биохимической фотометрии” М. 1965 й. 8. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. “Биологическая химия” М. 1990 г. 9. Биотехнология (под. ред. А.А.Баева.) “Наука” М. 1948 г. 10. Биохимия: учеб. под ред. Е. С. Северина. – 5-е изд., испр. и доп. – М: ГЭОТАР-Медиа, 2011. – 768с. 11. Валиханов.М.Н. Биокимё. Тошкент. Университет. 2009 й. 12. Досон Р., Эллиот Д., Эллиот У. и др. “Справочник биохимика” Пер. с анг. Изд-во “Мир” 1991 г. 13. Дроздов И.С. и др. “Практикум по биологической химии” М. 1970 г 14. Збарский А.И. “Практикум по биологической химии” М. 1969 г. 15. Кнорре Д.Г., Мызина С.Д. “Биологическая химия” Учеб. для хим. биол. мед. спец. вузов 3-е изд. Высшая школа 2003 г. 16. Кнорре.Д.Г, С.Д.Мызина. Биологическая химия. Москва. «Высшая школа».2000 г. 17. Kольман Я., Рем К. “Наглядная биохимия” Пер. с нем. Изд-во Мир 2004 г. 46 18. Колатилова А.И. “Витамины” М. 1976 г. 19. Косимов А.К., Кучкаров О.К., Муборакова Д.Х. “Биокимёдан амалий машгулотлар” Тошкент Укитувчи 1989 й. 20. Кретович В.Л. “Биохимия растений” М. Высшая школа 1986 г. 21. Кушманова О.Д., Ивченко Г.М. “Руководство к практическим занятиям по биологической химии” М. Медицина 1974 г. 22. Лакин Г.Ф. “Биометрия” М. Высшая школа 1980 г. 23. Ленинджер “Биохимия” М. 1974 г. 24. Марри Р., Греннер Д., Мейес П. и др. “Биохимия человека” Пер. с англ. Изд-во Мир 2004г. 25. Меркурьева Е.В. “Биометрия в селекции с/х жыв/х” М. Колос 1970 г. 26. Мецлер Д. “Биохимия” М. “Мир” 1980 г. 27. Мусил Я., Новакова О., Кунц К. “Современная биохимия в схемах” М. Мир 1984 г. 28. “Основы биохимии” (под. ред. Проф. А.А. Анисимова) М. 1986 г. 29. Овчинников Ю.А. “Биоорганическая химия” М. Просвещение 1987 г. 30. Плохинский Н.А. “Биометрия” М. МГУ. 1970. 31. Савронов Е.С. “Практикум по биохимии животных” М. 1967 г. 32. Собирова Р.А., Аброров О.А., Иноятова Ф.Х., Арипов А.Н. “Биологик кимё” Тошкент “Янги аср авлоди” 2006 й. 33. Страйер Л. “Биохимия” Пер. с англ. М. 1948 г. 34. Султонова Р.Г., Холмухаммедова Н.М., Султонхужаев У.Л., Каримова Ш.Ф. “ Биокимёдан амалий машгулотлар” Тошкент “Янги аср авлоди” 2006 й. 35. Тарасенко И.О. “Руководство к практическим занятиям по биологической химии” М. 1990 г. 36. Туракулов Ё.Х. “Биохимия” Т. Укитувчи 1970 й. 37. Уайт А., Хендлер Ф., Смит Э., Хилл Р., Иман И. “Основы биохимии” М. 1981 г. 38. Филиппович Ю.Б. “Практикум по общей биохимии” М. 1990 г. 47 39. Шапиро Я.С. “Биологическая химия” Учеб. пособие. Изд-во ЭЛБИ- СПБ 2004 г. 40. Шилов П.И. “Основы клинической биохимии” М. 1974 г. 41. Шумакова Н.К. Молочная продуктивност, состав и свойства молока черно-пестрой породи при различних технологических доения в зависимости от сезона года. Автор. Канд. Дисс. Троитск 2000 й. 20 б. 42. Цынко. Т. Ф. Диагностика заболеваний по анализу крови и мочи. Ростов-на- Дону.«Фенкс». 2005. 43. www.novainfo.ru 44. www.journalofdairyscience.org 45. www.biokhimija.ru 48

Sut tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining yil fasllarida miqdoriy o‘zgarish dinamikasi

Купить