Suv omborlari va ularni ahamiyati. O‘zbekistondagi suv omborlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Suv omborlari va ularni ahamiyati. O‘zbekistondagi suv omborlari

Купить

Mavzu: Suv omborlari va ularni ahamiyati. O’zbekistondagi suv omborlari.
Reja:
Kirish.
1.1 Suv omborlari haqida umumiy ma‘lumotlar
2 Suv omborlari geografiyasi
3 Suv omborlari turlari,
2.1. Suv omborlarining asosiy ko’rsatkichlari.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Amaliy qism.
Daryolarning muolloq oqiziqlari va oqimini baholash.

Suv omborlari xaqida umumiy ma‘lumotlar. Ma‘lumki, daryolardagi suv
miqdori yil davomida mavsumidan, mavsumga va u yildan bu yilga o’zgarib
turadi. Yer yuzidagi, ayniqsa, O’rta Osiyo kabi arid iqlimli xududlardagi ba‘zi bir
daryo va soylarning suv miqdori yil davomida shu qadar notekis va noqulay
taqsimlanganki, oqibatda milliard – milliard metr kub suv xalq xujaligiga hech
qanday foyda keltirmasdan behuda oqib ketadi. Ayrim paytlarda, masalan toshqin
va tulinsuv davrlarida tulib – toshib oqib, katta zarar keltiradi. O’lkamiz sharoitida,
qishloq xujaligida suvga bo’lgan talab ortgan mavsumlarda esa bunday daryo va
soylarda suv keskin kamayib ketadi , ayrim hollarda butunlay qurib qoladi.
Mana shunday sharoitda daryo va soylar suvidan tula va samarali foydalanish
hamda toshqinlarni oldini olish maqsadida ularning oqim rejimini boshkarib turish
zarur. Bu muammoni daryolarda sun‘iy ko’llar – suv omborlari barpo etish yuli
bilan hal etish mumkin. Suv omborlari qurish o’lkamiz kabi qurg’okchilik hamda
qishlok xujaligi sug’orishga asoslangan xududlarda ayniqsa zarurdir. Ko’pchilik
suv omborlarini qurishda ekinzorlarni suv bilan ta‘minlashdan tashqari, ulardan
gidroenergetika, baliqchilikni rivojlantirish, yirik sanoat korxonalari va shahar suv
ta‘minotini yaxshilash maqsadida foydalanish ham nazarda tutiladi.
2 Suv omborlari geografiyasi. Daryolardagi suv va energiya boyliklari
(resurslari)dan tularoq foydalanish maqsadida Yer kurrasida juda ko’p suv
omborlari qurilgan. Dunyodagi eng yirik suv ombori Viktoriya – Nil daryosida
qurilgan Ouen – Fols (Viktoriya) suv ombori bulib, Keniya, Tanzaniya, Uganda
davlatlari xududida joylashgan. Uning suv sig’imi 205 km3 (Viktoriya ko’li bilan
qushib hisoblanganda) bulib, Nil daryosi oqimini yillararo boshqarishga
muljallangan.
Rossiya xududida joylashgan Bratsk (Angara daryosi), Krasnoyarsk (Yenisey
daryosi), Kuybishev (Volga), Buxtarma (Irtish) kabi suv omborlari nafakat mazkur
mamlakat xududida balki butun Yevrosiy materigida ham eng yirik suv omborlari
xisoblanadi.
Tarixiy ma‘lumotlarga ko’ra Orta Osiyo davlatlari xududida kichik suv omborlari
– hovuzlar eski eraning oxiri va yangi eraning boshlaridayoq qurilgan. Ularni

qurishdan maqsad kichik soylar suvini tuplab so’ng undan sug’orish ishlarida
foydalanish bulgan.
X-X11 asrlarga kelib ancha yirik suv omborlari qurilgan. Ulardan biri X asrda
barpo etilgan Xonbandi suv omboridir. Bu suv ombori Pasttog’ darasining (Jizzax
viloyati, Forish tumani) eng tor joyida qurilgan bulib, tug’onning balandligi 15 m
dan ortiq bo’lgan hamda 1,5 mln. m3 dan kuproq suvni sig’dira olgan. O’rta
asrlarda (XVI asr) qurilgan yirik suv omborlaridan biri Samarqand viloyati Okchob
qishlog’i yaqinida barpo etilgan Abdullaxonbandi suv omboridir. Olimlar
tomonidan tuplangan arxeologik ma‘lumotlar shu narsadan darak beradiki har ikki
suv omborlarining tug’oni aniq hisob-kitob boyicha, oldindan tayyorlangan
maxsus loyihalar asosida barpo etilgan.
X1X asrning ikkinchi yarmiga kelib, Rossiya imperiyasi O’rta Osiyo yerlaridan
yanada ko’proq boylik olish maqsadida irrigatsiya shoxobchalarini ta‘mirlash va
yangilarini qurishga alohida e‘tibor berdi. 1910-1911 yillarda Turkmaniston
xududidagi Mug’rob daryosida Murg’ob va Yultutan suv omborlari qurildi.
Daryo suvidan yanada unumliroq foydalanish maqsadida O’rta Osiyo davlatlari
xududida keyingi yillarda bir qancha suv omborlari loyixalandi va qurildi.
3. Suv omborlarining turlari. Suvni tuplab, undan kelgusida foydalanishga imkon
beradigan inshot suv ombori buladi. Suv omborlari umumiy ko’rinishi, suvni
to’plash shart-sharoitlari, to’gnning qurilishi usullari buyicha xilma-xildir. Ana shu
belgilari buyicha ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
yopiq suv omborlari;
ochiq suv omborlari.
Yopiq suv omborlariga suv saqlanadigan katta-kichik idishlar, rezervuarlar kiradi.
Bunday suv omborlari temirdan, temir – betondan, tosh va boshqa materiallardan
quriladi. Ular oqimni kunlar, xafta, oy ba‘zan mavsumlar buyicha boshqarishga
muljallanadi. O’lkamizda juda qadimdan mavjud bulgan sardoblarni ham ana
shunday suv omborlari tiriga kiritish mumkin.

Ochiq suv omborlari ikki xil buladi:
Dambali suv omborlari;
Tug’onli suv omborlari.
Dambali suv omborlari quyidagi kurinishlarda uchraydi:
a) bir tomonlama damba , nishab joyda seldan saqlash maqsadida quriladi;
b) gir aylanma damba, gorizontal joyda quriladi;
v) yarim kovlangan damba, suv ombori suv sig’imini kattalashtirish maqsadida
quriladi.
Yuqorida qayd etilgan suv omborlaridan turli maqsadlarda foydalanish mumkin va
shunga bog’lik holda vazifalari ham turlicha buladi.
Ma‘lumki, ko’pchilik hollarda suv omborlari daryolar vodiyiga tug’on qurish yuli
bilan barpo etiladi. Bu xildagi suv omborlari eng ko’p tarqalgan va xalq xujaligida
ularning ahamiyati juda katta.
Suv omborlarining tug’onlari vazifasiga ko’ra ikki turga bulinadi:
a) suv sathini kutarishga muljallangan tug’onlar. Ular energetika, suv transporti,
daryo yoki kanaldan suv olish maqsadlarida quriladi;
b) suvni to’plash va daryo oqimini boshkarish maqsadida qurilgan tug’onlar.
Xozirgi kunda yagona maqsadda tug’on qurish kam uchraydi. Ko’pchilik tug’onlar
majmuali – kompleks maqsadlarni ko’zlab quriladi.
4. Suv omborlarining asosiy ko’rsatkichlari. Suv omborlarining ko’rsatkichlari
(parametlari) ikki yunalishda belgilanadi:
suv omborining o’lchamlarini xarakterlaydigan parametrlar:
suv omboridan foydalanish rejimini aniqlaydigan parametrlar:
Birinchi turdagi, ya‘ni suv omborlarining o’lchamlarini xarakterlaydigan
parametrlar quyidagilardan iborat:
a) me‘yoriy dimlanish sathi (MDS);

b) foydasiz xajm satxi (FHS);
v) ishchi suv sathi (ISS).
Me‘yoriy dimlanish sathi (MDS) shunday sathki, suv ombori shu sathgacha
tuldirilganda to’g’on unda tuplangan suvni uzoq vaqt ziyonsiz ushlab tura oladi.
MDS ning takrorlanishi va davomliligi daryoning oqim rejimiga va uning
boshqarilish darajasiga bog’lik. Daryo oqimini mavsumiy boshqarishda MDS ga
har yili ko’p yillik boshqarishda esa faqat suv ko’p bo’lgan yili erishiladi.
Foydasiz hajm sathi (FHS)- suv omborida tuplangan suvning shu sathda yuqorida
joylashgan qismildan foydalaniladi. FHS ning takrorlanishi ham daryoning oqim
rejimiga va uning boshqarilish darajasiga bog’liq, FHS daryo oqimini mavsumiy
boshqarishda har yili ko’p yillik boshqarishda esa kam suvli yillarda – mejenning
oxirida kuzatiladi.
Suv omborlarining suv sig’imi – xajmining quyidagi ko’rinishlari mavjud va
ularning har biriga uziga xos vazifa yuklanadi:
a) foydali xajm yoki ishchi xajm (vf))
b) foydasiz yoki ulik xajm (vu)
v) umumiy yoki tuliq xajm (v)
g) ishchi chuqurlik (hi).
Foydali yoki ishchi xajm MDS va FHS orasida joylashgan buladi. Daryo oqimi
asosan shu xajmda boshqariladi.
Foydasiz xajm daryo oqimini boshqarishda ishtirok etmaydi, lekin suv inshootidan
samarali foydalanishda u muhim ahamiyatga ega. Jumladan, loyqa oqiziklarining
chuqishini, GES ni zarur bosim bilan ishlashini ta‘minlash foydasiz xajm o’lchami
bilan bog’likdir.
Umumiy yoki tuliq xajm foydali va ulik xajmlar yig’indisiga teng, ya‘ni:
V=Vf+Vu
Ishchi chuqurlik – me‘yoriy dimlanish sathi bilan foydasiz xajm sathi orasidagi
balandlikdir. Suv omborlaridan foydalanish jarayonida undagi suv sathi shu
balandlik chegarasida o’zgaradi.
Suv omborlarining yuqorida qayd etilgan ko’rsatkichlari ularda tuplangan suvdan

samarali foydalanish va shu bilan bog’lik bo’lgan muammolarni oldindan
rejalashtirishda juda muhimdir.
Suv omborlari o’rni va ko’rsatkichlarini tanlash. Suv omborlarining o’rni va
me‘yoriy dimlanish sathini tanlash bir nechta bosqichda amalga oshiriladi.
Birinchi bosqichda quyidagilar e‘tiborga olinadi:
daryo suvidan foydalanish sxemasi (tizimi);
joyning geologik tuzilishi;
joyning topografik sharoiti;
joyning iqtisodiy sharoitlari.
Geologik va topografik sharoitlar inshootning o’rnini, tug’on balandligini va bu
esa o’z navbatida suv omborida hosil qilinishi muljallangan gidrostatik naporni
aniqlashga imkon beradi. Aniqroq qilib aytganda, geologik sharoit inshoot turini,
o’lchamlarini va natijada uning xarajatlarini belgilaydi.
Ikkinchi bosqichda, ya‘ni suv omborining o’rnini tanlashda quyidagilarga e‘tibor
beriladi:
suv ostida qolishi mumkin bio’lgan foydalanishga yaroqli yer maydonlari, xalq
xujaligi ob‘ektlariga;
yirik aholi punktlaridan iloji boricha yiroq joylashtirishga (ayniqsa baland tug’onli
bo’lsa).
Me‘yoriy dimlanish sathini tanlash geologik va topografik sharoitlari bilan birga
ko’proq pul va kapital mablag’lar bilan bog’likdir.
Kurinib turibdiki, har ikki masala ham muhimdir. Shuning uchun suv xujaligi
inshootlarini loyihalashda ularga katta ahamiyat beriladi. Yuqoridagi talablarni
bajarishda e‘tiborga olinishi lozim bulgan omillar ko’p bo’lgani uchun ularni
hisoblash yo’li bilan aniqlab bo’lmaydi. Shu muammoning yechimini topishga
qaratilgan bir necha variantlar taklif etiladi va ulardan eng maqbuli tanlab olinadi.
Suv omborlarining foydasiz xajmi sathi (FHS) va foydasiz xajmi (FH) ni

aniqlashda quyidagilarga e‘tibor berish zarur:
suv inshootining butun faoliyati davomida unga daryo suvlari bilan quyiladigan
loyqa oqiziklarni tutib qolishiga;
GES ning samarali ishlashi chun minimal naporni ta‘minlashiga;
suv omborlaridan suv oladigan inshootlar (kanal, quvur, nasos stantsiyalari)ning
ishlanishi uzluksiz ta‘minlashiga;
suv transporti xarakatini uzluksiz ta‘minlashiga;
Me‘yordagi sanitariya sharoitini ta‘minlashiga (chunki suv omborining juda sayoz
bulishi yilning issi mavsumlarida kasallik tarqatuvchi zararli
mikroorganizmlarning rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi).
Foydasiz xajm sathini tanlash ham sarflanadigan mablag’ga bog’lik. Uning qiymati
ham taklif etilgan bir nechta variantlardan tanlab olinadi.
Suv ombori xajmini tanlash quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Dastlab suv
ombori o’rnini, me‘yoriy dimlanish sathini tanlash bilan biz suv omborining tula
xajmini va eng katta sathini ham aniqlagan bulamiz. O’z navbatida esa foydali
xajmni ham tanlagan bulamiz. Umuman ular o’zaro bog’likdir. Shuning uchun
ularni tanlashda birgalikda tahlil qilish kerak. Taxlilni quyidagi tartibda amalga
oshirgan ma‘qul;
suv omborining o’rini va me‘yoriy dimlanish sathining variantlari belgilanadi.
Tanlanadigan sath taklif etilagan variantlar oraligida buladi ;
me‘yoriy dimlanish sathining har bir varianti uchun ishchi chuqurlikning (hi) turli
variantlari belgilanadi. Natijada foydasiz xajm sathi aniqlanadi. Har bir variant
uchun hisob-kitoblar va texnik-iqtisodiy asoslash o’tkaziladi;
har bir variant uchun bajarilgan texnik-iqtisodiy asoslashlar o’zaro solishtiriladi.
Eng maqbul variant tanlanadi va natijada suv omborining me‘yoriy dimlanish sathi
(MDS), foydali xajmi (Vf) va foydasiz xajmi (Vu)ning qiymatlari aniqlanadi.

5 Suv omborlari tasniflari. Ko’llar kabi suv omborlarini ham bir qancha belgilariga
qarab tasniflash, ya‘ni guruhlarga ajratish mumkin. Quyida suv omborlarini
daryolarning oqim rejimini boshqarish sharoitiga va joylashish o’rniga bog’lik
holda tasniflash ustida to’xtalamiz.
Daryo oqimining boshqarishiga ko’ra tasniflash. Daryo va soylar oqimini tartibga
solish sharoitiga bog’lik holda suv omborlarini quyidagi turlarga ajratish mumkin.
a) daryolar oqimining kun yoki xafta davomida tartibga solib turadigan suv
omborlari. Bunday suv omborlarini qurishda asosiy maqsad, sanoat korxonalari,
aholi punktlari, chorvachilik fermalarini suvga bulgan extiyojini doimiy
ta‘minlashga erishishdir. Ularda suv tuplash, dam olish kunlari yoki tungi soatlarda
amalga oshiriladi. Bu turdagi suv omborlari ko’pincha suvi nisbatan oz va bir
me‘yorda oqadigan daryolar, soylar va buloqlar suvi hisobiga tuldiriladi;
b) daryolar oqimini mavsumlararo tartibga solishga muljallangan suv omborlari.
Bunday suv omborlarining asosiy vazifasi tulinsuv va toshqin davrlarida suvni
to’plash va undan daryolarda suv kamaygan paytlarda foydalanishdir. Mazkur
turdagi suv omborlari oqimi yil ichida notekis taqsimlangan va tulinsuv davri erta
kuzatiladigan daryolarda quriladi. O’kamizdagi ko’pgina suv omborlari shu turga
mansubdir. Misol qilib Kosonsoy, Chorbog’, Andijon, Pachkamar, Tolimarjon
kabi suv omborlarini aytib utish mumkin.
v) daryolar oqimini yillararo tartibga solishga muljallab qurilgan suv omborlari. Bu
turdagi suv omborlari ko’p suvli yillarda suvning bir qismini saqlab qolish va
undan kam suvli yillarda foydalanish maqsadida quriladi. Masalan, Norin
daryosidagi Tuxtagul , Vaxsh daryosidagi Norak suv omborlari shu turga
mansubdir.
Joylashish o’rniga bog’lik holda tasniflash. Suv omborlari joylashish o’rniga ko’ra
quyidagi ikki turga bulinadi:
o’zan suv omborlari;
tuldiriladigan suv omborlari.

O’zan suv omborlari daryo yoki soylar vodiylarida baland tug’onlar qurib suv
oqimini bevosita tusish yuli bilan barpo etiladi. Bunday suv omborlari ko’pchilik
hollarda ensiz va chuziq shaklida buladi. Ularning tug’onoldi qismi eng chuqur
bulib, undan daryo o’zani boyicha yuqorilagan sari chuqurlik kamayib boradi.
Mazkur turdagi suv omborlarini qurish iqtisodiy nuqtai-nazardan ancha tejamlidir.
O’lkamizdagi ko’pchilik suv omborlari, jumladan, Chorbog’, Kosonsoy,
Qayroqqum, Chordara, Tuyabug’iz, Pachkamar suv omborlari shu turga misol
buladi.
Tuldiriladigan suv omborlari daryo o’zanidan chetda joylashgan tabiiy
chuqurliklar, botiqlarni suvga tuldirish yuli bilan barpo etiladi. Botiqlar yetarli
darajada chuqur bo’lmasa, ularning tevaragi dambalar bilan kutarilib yoki tubini
chuqurlshtirish yuli bilan suv sig’imi orttiriladi. Ular daryo o’zanidan chetda
bulganligi sababli suv maxsus kanallar orqali keltiriladi. Masalan, Qashkadaryo
viloyatidagi Tolimarjon suv ombori Qarshi magistral kanali yordamida Amudaryo
suvi hisobiga, Surxondaryo viloyatidagi Uchqizil suv ombori Zang kanali
yordamida Surxondaryo suvi hisobiga tuldiriladi. Fargona vodiysidagi Karkidon ,
Buxoro viloyatidagi Quyimozor, Tudako’l suv omborlarini ham shu turga misol
qilib keltirish mumkin.
Ekinlar yoz chillasida ko'proq sug'orishni talab etadi va shu bilan birga
daryolarning to'lin suv davrlari mavsumiy xo'jalik muvozanatiga to'g'ri kelmaydi.
Bu esa ekinlarni sug'orishda ko'plab muammolarga sabab bo'ladi. Shu maqsadda
suv omborlarida jamg'arilgan suvlardan samarali foydalanilmoq-da. Qishloq
xo'jaligida ekinlarni sug'orishda: Tuyamo'yin, Chordara, Qayroqqum, Janubiy
Surxon, Chimqo'rg'on, Andijon, Hisorak va Sho'rko'l suv omborlarining ahamiyati
nihoyatda katta. Sho'rko'l suv ombori (Buxoro viloyati G'ijduvon), Navoiy viloyati
(Konimex va boshqa tumanlar)dagi 35 000 gektar, Chimqo'rg'on (Qamashi,
Qarshi, G'uzor, Koson tumani)ning 188 000 gektar ekinzorlarni sug'oradi, Andijon
suv ombori suvi Farg'ona vodiysida 27 300 gektarga yaqin yer maydonini suv bilan
ta'minlaydi, qo'shimcha 35 000 gektar yerni sug'orish imkonini beradi. Hisorak suv
ombori (Shahrisabz va va Chiroqchi) tumanlarining xo'jalik va maishiy-kommunal

ehtiyojlarida foydalanadi. Janubiy Surxon suv omboridan Sherobod cho'lidagi 52
ming gektar yerning suv ta'minotini yaxshilash, Qumqo'rg'on tumani va qo'shni
tumanlarni suvga bo'lgan ehtiyojini ta'minlasa, Kattaqo'rg'on suv ombori suvi bilan
Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 000 gektar yer sug'oriladi va 150 ming
gektar yerning suv ta'minotini yaxshilash uchun xizmat qiladi. So'nggi yillarda
mamlakatimizda suvdan oqilona foydalanish, uning sifati va xavfsizligi ta'minlash,
shuningdek suv iste'molini hisobga olishning innovatsion tizimlarini joriy etish
bo'yicha kompleks vazifalar amalga oshirilmoqda. Aholining ichimlik suvi bilan
ta'minlash darajasi 73% ga yetgan. 2021-yil davomida 400 km li yangi ichimlik
suvi tarmoqlar barpo etildi va 1100 km tarmoqlar joriy va mukammal ta'mirlandi.
5000 ta inshoot tarmoqlariga onlayn hisoblagichlar o'rnatildi, 973 ta nasos qayta
ta'mirlandi, 938 ta energo tejamkor nasoslar faoliyati samarali tashkil etildi. Suv
omborlarida jamg'arilgan suvlardan aholining maishiy-kommunal ehtiyojlarida,
masalan: Pachkamar suv ombori (G'uzor tumani), Janubiy Surxon suv ombori
(Qumqo'rg'on tumani), To'palang (Denov, Sho'rchi, Qumqo'rg'on tumanini),
Kosonsoy suv ombori (Namangan viloyati), Uchqizil suv ombori (Termiz
shahri),Chorvoq suv ombori (Toshkent viloyati va shahri) ni suv ta'minotini
yaxshilash uchun xizmat qiladi. Suv omborlaridan kommunal ehtiyojlarda
foydalanish bilan birga baliq mahsulotlarini yetishtirishda ham keng foydalaniladi.
Baliqlar asosan sun'iy suv havzalari, tabiiy havza va suv omborlarida, intensiv suv
havzalarida ko'paytirilmoqda. Suv omborlarida baliqchilik xo'jaliklarini
rivojlantirish o'z samarasini berib kelmoqda. Masalan, Sirdaryo viloyati (14646 t),
Xorazm viloyati (8 669 t), Toshkent viloyati (9565), Jizzax viloyati (5 786 t),
Farg'ona viloyati (6 170 t), eng kam miqdorda Buxoro viloyati (251 t),
Surxondaryo viloyati (196 t) to'g'ri keladi. Mamlakatimizda barcha sun'iy suv
havzalarida 54245 t, shundan suv omborlarida 36351 t baliqlar urchitilmoqda. Har
yili To'dako'l suv omboridan 500 t, Chimqo'rg'on va Jizzax suv omborlaridan 70-
100 t gacha baliq ovlanadi. Hozirda respublikamizda baliqchilik xo'jaligining
rivojlantirish maqsadida 8 ta birlashma, 7ta kombinat, 10 ta baliqchilik xo'jaliklar
faoliyat yuritmoqda. Respublikamiz suv omborlarida 106 turdagi baliqlar

urchitilmoqda. Respublikamiz umumiy maydoni 12 ming gektar bo'lgan sun'iy ko'l
va havzalarda 22ming tonna baliq mahsulotlarini yetishtirish imkoniyatiga ega.
O'zbekiston suv omborlaridan sog'lomlashtirish, dam olish, suv sporti
maqsadlarida ham foydalaniladi. Insonlar jazirama yoz kunlarida va bo'sh
vaqtlarida tabiat bag'rida dam olishga ko'proq ehtiyoj sezadi. Hozirda suv
omborlarida turistik zonalar tashkil etish, mamlakatimiz miqyosida endigina
shakllanish bosqichida. Kelgusida suv omborlari atrofida dam olish zonalari barpo
etish orqali mamlakatda ichki turizm salohiyati rivojlantirish mumkin. Shuningdek,
suv omborlaridan davolash sog'lomlashtirish maqsadlarida ham keng foydalanish
mumkin. Janubiy Surxon, Chordara, Chorvoq, Sardoba, Hisorak suv omborlari
atrofida kichik dam olish zonalari tashkil etishning ahamiyati yuqori darajada.
Gidroenergetika tarmog'ining rivojlanishi mamalaktimizda elektr energiyasiga
bo'lgan ehtiyojini bevosita ta'minlashda xizmat qiladi. Mavjud suv omborlarida
jamg'arilgan suv resurslaridan oqilona foydalanish maqsadida daryo havzalariga
yirik kaskadli GESlar qurilgan. Daryolarning energetika resurslaridan to'laroq
foydalanish uchun GESlar kaskad tarzida, ya'ni daryo oqimi bo'yicha ma'lum
masofada joylashtiriladi. Masalan: O'zbekistondagi Toshkent (Bo'zsuv, Bo'rijar,
Oqtepa, Shayxontohur GESlari); Qodriya (Qodriya, Qibray, Salar, Oqqovoq-2);
Chirchiq (Tovoqsoy, Oqqovoq); Quyi Bo'zsuv (GES-14, GES-18, GES-19, GES-
22, GES-23); O'rta Chirchiq (Chorvoq, Hojikent, G'azalkent); Shahrixon (GES5A,
GES-6A, GES-YUFK-1, GES-4A YUFK-3); Samarkand (GES-1B, GES2B, GES-
ZB, GES-5B) GESlar kaskadlari kiradi. Hozirda respublikamiz suv omborlarida
quvvati 505 mln. Mvt elektrenergiya ishlab chiqarilmoqda. Shu bilan birga 1354
mln. kVt miqdorli o'rtacha ko'p yillik elektrenergiya ishlab chiqarish imkoniyati
ham mavjud. Kanallar suv tushirgichlaridagi kichik GESlar resursi esa 3060.7 mln.
kVt ni tashkil qiladi. Hozirgi kunda suv omborlari barpo etishga katta e'tibor
qaratilmoqda. Suv omborlari tog'li rayonlarda va past-tekisliklarga qurilgan
bo'ladi. O'zbekiston hududidagi suv omborlarining ko'pchiligi pastlik rayonlariga
tegishlidir. Past-tekisliklardagi suv omborlarida tog'li rayonlarnikiga qaraganda suv
tarkibidagi cho'kindilar miqdori katta bo'ladi. Buning natijasida suv omborining

yarim hajmi 25-50 yildan so'ng loyqa bosadi va 50-100 yilda umuman ishdan
chiqadi. Masalan, Qayroqqum suv ombori 4,2 mlrd. m3 dan 0,5 mlrd m3 hajmini
loyqa bosgan bo'lsa, Chordara suv omborida uch yil ichida 5,7 mlrd. m3 dan 0,10
mlrd. m3, Qashqadaryoda qurilgan Chimqo'rg'on suv ombori 20 yilda 60 mln. m3,
G'uzordaryodagi Pachkamar suv ombori 9 yilda 17 mln. m3, Janubiy Surxon suv
omborining to'rtdan bir qismi 25 yilda loyqa bosgan. Sirdaryodagi Uchqo'rg'on suv
ombori hajmi 19 yil davomida 60% ga qisqardi. Daryo suvlarining yil davomida
loyqaligi natijasida, daryolarda barpo etilgan suv omborlarini tez cho'kindi qoplay
boshlaydi, oqibatda ularning suv sig'imi yildan - yilga kamaya boradi. Ayrim
hollarda esa ular bir necha o'n yillar davomidayoq daryo oqimini boshqarish uchun
yaroqsiz holga kelib qoladi. Loyqa bosishining asosiy sababi suv omborlarining
xo'jalikda noto'g'ri foydalanish natijasida yuzaga kelgan. Masalan, kichik suv
omborlarida loyqa bosish birdaniga butun suv ombori kosasi bo'ylab sodir bo'ladi.
Suv omborini loyqa bosishi uning sig'imini kamaytirib, samaradorligini keskin
pasayishiga sabab bo'ladi. Buning oldini olish uchun suv omborining ish rejimini
to'g'ri tashkil qilish lozim. Hozirgi paytda mamalaktimizda mavjud gidrotexnik
inshootlar, suv omborlari, gidrouzellar va minglab kichik gidroinshootlar bilan
birga 27 000 km uzunlikdagi 60 ta magistral va xo'jaliklararo kanallardan samarali
foydalanib kelinmoqda. So'nggi yillarda barpo etilgan suv omborlarining xo'jalik
miqyosida ahamiyati ortib bordi. Kattaqo'rg'on ( hajmi 900 mln m3 ), 1951;
Quyimozorri ( hajmi 250 mln m3), 1967; Chimqo'rg'on ( hajmi 450 mln m3 ),
1960 ; Janubiy Surxon ( hajmi 610 mln m3 ), 1967; To'dako'l ( hajmi 800 mln
m3 ), 1968; Tallimarjon ( hajmi 1530 mln m3 ), 1985; Chorvoq ( 1650 mln m3 ),
1964; Sardoba hajmi ( 930 mln m3), 2017; Kattaqo'rg'on suv ombori
mamlakatimizda tashkil etilgan birinchi suv ombori hisoblanadi. Bundan tashqari
2017 - yilda Sirdaryo viloyatida tashkil etilgan Sardoba suv omborining qurilishi
Sirdaryo va Jizzax viloyatlarining unumdor yerlaridan foydalanish bilan birga
qishloq xo'jaligi ekinlarining hosildorligini oshirish imkonini berdi. Sardoba suv
ombori atrofida dam olish zonalari tashkil etish rejalashtirilgan edi.

Foydalanilgan adabiyotlar;
1. F.A.Gapparov, D.V.Nazaraliev, S.R.Mansurov ,,Suv omborlaridan foydalanish"
o'quv qo'llanma Toshkent-2019
2. A.R.Rasulov, F.X.Hikmatov, D.P.Aytbobev, ,,Gidrologiya asoslari" Toshkent
Universitet " 2003
3. X.Valiyev, Sh.Murodov, B.Xolboyev, ,, Suv resurslaridan mukammal
foydalanish va muhofaza qilish " Toshkent - 2010, 168 - bet
4. ,, Suv omborlari gidravlikasi " o'quv qo'llanma Toshkent-2012
5. 5.M.R.Ikramova ,, Suv omborlar gidrologiyasi " o'quv qo'llanma Toshkent:
Baktriya Press - 2019, 176-bet
6. ,, Suv omborlari barpo etishning asosiy maqsadi " o'quv uslubiy majmua
Toshkent - 2014
7. M. Estimation of sediment loads: the Tuyamuyun reservoir on Amudarya
River// European Science Review. Austria. 2016. P. 199-202
8. Olsson O., Bauer M., Ikramova M., Froebrich J. The Role of Amudarya Dams
and Reservoirs in Future Water Supply in The Amu Darya Basin// Springer:
Science and Business Media. 2008. P. 277-292.
9. arxiv.uz.
10. daryo.uz.

Suv omborlari va ularni ahamiyati. O‘zbekistondagi suv omborlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish