Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	294.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi

Купить

MAVZU: SUV TEJOVCHI SUG‘ORISH USULLARI VA TEXNIKASI
Reja:
1. Sug‘orish usullari va texnikasi.
2. Sug‘orish texnikasi va usullarini qo‘llash maqsadlari va sharoitlari.
3. Tuproq yuzasidan sug‘orish.
4. YOmg‘irlatib sug‘orish.
5. Impulsli yomg‘irlatib sug‘orish.
6. Tuproq orasidan sug‘orish tizimi.
7. Subirrigatsiya.
8. Tomchilatib sug‘orish tizimi.
9. Ayerozolь sug‘orish

1. Sug‘orish usullari va texnikasi
Qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orish usullari sug‘orish suvini sug‘oriladigan
uchastkalarga taqsimlash va suvning oqim shaklini tuproq va atmosfyera namligiga
aylantirishda qo‘llaniladigan usul va tadbirlar majmuasi bo‘lib, hozirgi vaqtda yer
yuzasidan (tuproq ustidan), yomg‘irlatib, tuproq orasidan, tomchilatib va
ayerozolь (mayda dispyers yomg‘irlatib) sug‘orishlar farqlanadi.
Sug‘orish texnikasi sug‘orishni o‘tkazish texnologiyasi va bunda
qo‘llaniladigan texnik vositalarni o‘z ichiga oladi. Sug‘orish texnikasi zamonaviy
sug‘oriladigan dehqonchilikda eng murakkab va ma’sul agromelio - rativ tadbir
hisoblanadi.
Sug‘orishning sifati va suvdan tejamli foydalanish, sug‘orishda ish
unumdorligini oshirish, tuproqning qulay suv, havo, tuz va oziq rejimlarini,
meliorativ ahvolini ta’minlash, tuproq unumdorligini oshirish ko‘p jihatdan
sug‘orish usulini to‘g‘ri tanlanganligi hamda sug‘orish texnikasini to‘g‘ri tashkil
etilganligi va amalga oshirilishiga bog‘liq bo‘lib, bularning barchasi ekinlardan
yuqori va barqaror hamda sifatli hosil etishtirish shartlaridir.
2. Sug‘orish texnikasi va usullarini qo‘llash maqsadlari va sharoitlari.
Qabul qilingan sug‘orish usuli va texnikasi sug‘orish suvini dalaga tekis
taqsimlash va tuproqning hisobiy qatlamini bir xilda namiqtirish, suvni filtratsiya
va oqovaga behuda sarfini eng kam darajaga tushirish, tuproqqa va ekinlarga
ishlov byerishni mexanizatsiyalash, suvchilar uchun tegishli gigiena-sanitariya
sharoitlarini yaratgan holda sug‘orishni kechayu-kunduz o‘tkazish va ularning ish
unumdorligini oshirish imkoniyatlarini byerishi lozim. Tanlangan sug‘orish usuli
va texnikasi sug‘orish tizimida suv taqsimlash jarayonlarini hamda sug‘orishni
mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishga yerishishni ta’minlamog‘i zarur.
SHuningdek, sug‘orishga qilinadigan mehnat sarfi va xarajatlarining eng kam
bo‘lishligi, sug‘orishning tuproqni zichlashuvi va strukturasini buzilishi hamda
irrigatsiya yeroziyasiga sabab bo‘luvchi salbiy ta’sirini eng kam darajada bo‘lishi,
mazkur usulni ma’lum bir tabiiy sharoitda qo‘llash mumkinchiligi e’tiborga
olinadi. Sug‘orish usullari va texnikasini xo‘jalikning joylashgan o‘rni va

ixtisoslashganlik sohasi, dalalarning o‘lchami va shakli, almashlab ekish turi,
sug‘oriladigan hududning tashkil etilishi kabi xo‘jalik sharoitlari, sug‘orish
tizimining suv bilan ta’minlanganlik darajasi, suvdan va yerdan foydalanish
koeffitsientlari, tizimning foydali ish koeffitsienti, suv sifati, harorati,
sho‘rlanganlik darajasi, suv manbaining joylashgan o‘rni kabi suv xo‘jalik
sharoitlari ham hisobga olgan holda tanlash talab etiladi.
3. Tuproq yuzasidan sug‘orish.
Sug‘orish usullarining foydali ish koeffitsenti (FIK):
Egatlab sug‘orishda–57 % ni;
YOmg‘irlatib sug‘orishda – 67 % ni;
Tomchilatib sug‘orishda – 80 %ni tashkil qiladi.
Sug‘orish tarmoqlarida suv-ning filtratsiyaga sarflanishi ko‘pchilik mamlak
atlarda 30-40 % dan iborat bo‘lmoqda. 1
Qator oralari ishlanadigan ekinlar (g‘o‘za, boshoqli don kanop, lavlagi,
makkajo‘xori, oq jo‘xori, sabzavot, poliz ekinlari va boshqalar) yer yuzasidan egat
olib sug‘oriladi. Bir yillik hamda ko‘p yillik o‘tlar va sholi chek olib bostirib
sug‘oriladi.
Egatlab sug‘orishda egatlarning uzunligini, bir egatga byerila-digan suv sarfini,
ularga suv taqsimlashda qo‘llaniladigan matyeriallarni tug‘ri tanlash juda katta
ahamiyatga egadir.
Egatlarga suvni chim, qog‘oz salfetka bilan taqsimlashda har bir egatga suvni
bir xilda taqsimlash imkoniyati bo‘lmaydi. Sifon - naylardan, egiluvchan sug‘orish
shlanglaridan, tuproq ostidan suv taqsimlash usullaridan foydalanish yo‘li bilan
suvchining ish unumini oshirish va barcha egatlarga bir xilda suv taqsimlash
mumkin. Agar egatga chim yoki qog‘oz salfetka yordamida suv taqsimlansa 1
suvchi 1 ga yerga 3,5-4 soat sarflasa, sifon-naylardan foydalanilganda 1,5-2 soat,
tuproq ostidan suv taqsimlash usulida arzimagan vaqt ketadi.
Egatlarning uzunligi va ularga byeriladigan suv sirfi joyning nishabi va
tuproqning suv o‘tkazuvchanligiga ko‘ra turlicha bo‘ladi.
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 402.

Har bir aniq sharoit uchun egat uzunligini quyidagi ifoda yordamida aniqlash
mumkin.
l = 10000 x q x t / m x d;
bu yerda l-egat uzunligi, m ; q-suv sarfi, l/s; t-suv byerish davomiyligi, soat; m-
sug‘orish me’yori, m 3
/ga; d-qator orasi kengligi, m.
Bir egatga byeriladigan suv sarfi esa quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi:
Q  1,28 v ih 2
.
Bu yerda q-suv sarfi, l/s; 1,28-doimiy son; i-joy nishabligi (egat tubi
nishabligi); h-1 egatga byeriladigan suv qalinligi, sm.
h  0,6 x N - 2  , 
bu yerda: 0,6-qator oralig‘i, m; h-egat chuqurligi, sm;  -dala tekisligining
aniqligi (loyihadan farqi, + - )
Egatga suv byerish davomiyligi kam suv o‘tkazuvchan tuproqlarda 24-36
soat, yaxshi suv o‘tkazuvchanli tuproqlarda esa 12-16 soat bo‘ladi. Egatga suvni
o‘zgaruvchan oqim bilan byerish quyidagicha amalga oshiriladi: suv egat oxiriga
etguncha 0,5-0,6 l/s, oxiriga etganda suv sarfi 2 barobar kamaytiriladi.
Egatga suv taqsimlashni quyidagicha mexanizatsiyalashtirish mumkin: tuproq
ostidan suv taqsimlash, SHarov - Heynkin sxemasi bo‘yicha yopiq tizimlardan
foydalanish, eguluvchan shlanglardan foydalanish, diskyert-Impulsli sug‘orish
tizimini qo‘llash va boshqalar. SHuningdek, PPA-165U, KP-250, TAP-150
mashina va agregatlari suv taqsimlashni mexanizatsiyalashtirishga hamda suv
isrofgarchiligini kamaytirishga olib keladi.
SHolini chek olib bostirib sug‘orishda pollar kengligi 25-30 m, uzunligi esa
150-200 m bo‘ladi. SHolini sug‘orish noinjenyerlik, yarim injenyerlik va
injenyerlik tipidagi tizimlarda amalga oshirilmoqda. Noinjenyerlik va yarim
injenyerlik sholichilik tizimlarida cheklar kattaligi 0,05-0,3 ga, injenyerlik tipidagi
tizimlarda esa 1-4 ga va undan kattadir. Injenyerlik tipidagi tizimlarda cheklar
kengligi 200-250 m, uzunligi 1000 m gacha etmoqda.

1.24 - rasm. Egatlarga suv taqsimlash jihozlari : a – bo‘g‘otchalar; b – nay;
b va g – sifon; 1 – o‘qariq; 2 – egat; 3 – suv olgichning mahkamlagichi;
4 – sifonning tirsagi; 5 – suv olgich. ( O‘ lchovlar sm hisobida).
1.25-rasm Egatga suv taqsimlash.

4. YOmg‘irlatib sug‘orish.
YOmg‘irlatib sug‘orish mashina va agregatlaridan keng foydalanish bilan
sug‘orishni yanada to‘laroq mexanizatsiyalashtirish mumkin.
Buning uchun uzoqqa va yaqinga otar yomg‘irlatib sug‘oruvchi mashina va
agregatlardan foydalanish mumkin (KDU-55, DDN-70, DDA-100MA,
“Voljanka”, “Fregat”, “Kolomno”, “Kubanь” va boshqalar).
KDU-55 moslamasini ish unumi 0,28 ga/soat, bir mavsumda 40 ga maydonni
sug‘orishi mumkin, DDN - 70 mashinasining ish unumi 0,3 ga/soat, DDA -
100MA agregatiniki esa 0,85 ga/soat, bir mavsumda 120-150 ga, “Voljanka”
mashinasida 1 mavsumda 70-100 ga maydonni sug‘orish mumkin. “Fregat”
mashinasi bilan ham shuncha maydon sug‘oriladi.
YOmg‘irlatib sug‘orish engil qumoq, murakkab relьefli, katta nishabli, suv
resurslari kam yerlarda yaxshi samara byeradi. Egatlab sug‘orish esa sho‘r va og‘ir
mexanik tarkibli tuproqlar, sayoz joylashgan minyerallashgan sizot suvlar,
sug‘orish suvi minyerallashgan va kuchli shamollar bo‘lib turadigan xududlarda
yaxshi samara byeradi.
5. Impulsli yomg‘irlatib sug‘orish.
Impulsli yomg‘irlatib sug‘orish tizimi yomg‘irlatib sug‘orishning istiqbolli
yo‘nalishi bo‘lib, bunda suv turli konstruksiyadagi maxsus yomg‘irlatgichlar
yordamida bo‘lib-bo‘lib, kichik miqdorlarda taqsimlanadi. Bu usul bilan nishobligi
0,05 dan 0,3 gacha bo‘lgan murakkab relьefli yerlarda rezavor mevali bog‘lar,
texnik, sabzavot va em-xashak ekinlari sug‘oriladi. Markaziy Osiyoning
qurg‘oqchil sharoitida undan yuqori samarada foydalanish imkoniyatlari katta.
Sinxron Impulsli yomg‘irlatish tizimi suv olish inshooti, nasos stansiyasi, aloqa
liniyalari, sug‘orish tarmog‘i, Impulsli yomg‘irlatgich apparatlari, sug‘orishni
avtomatlashtirilgan holda boshqarish tizimi, nazorat o‘lchov asboblari bilan
ta’minlangan. Mazkur sug‘orish usulida quvurlar diametri kichiklashtirilganligi
sababli odatdagi yomg‘irlatib sug‘orish mashinalari va agregatlariga qaraganda
kam metall talab etiladi, tuproqni ustki va havoni yerga yaqin qatlamlarining
mikroiqlimi doimiy qulay holda ta’-minlanib turiladi.

Ushbu tizim sirasiga KSID-10A sinxron-Impulsli yomg‘irlatib sug‘orish
komplekti kiradi. Komplekt 10 ga. li modulь uchastkalarga moslab
loyihalashtiriladi. Uning tarkibiga 20, 25, 32, 50, 70, 80 va 100 mm diametrdagi
po‘lat quvurlar, DI-15 Impulsli yomg‘irlatgich, buyruq signallari genyeratori,ssNS
nasoslari, rostlash armaturalari, nazorat-o‘lchov jihozlari, boshqarish pulьti, GPD-
50 o‘g‘it aralashtirgich, avariyadan himoya qilish tizimi kiradi.
6. Tuproq ostidan sug‘orish
Ekinlarni tuproq orasidan sug‘orish usuli barcha texnologik jarayonlarni
mexanizatsiyalashtirishga imkon byeradi. Bunda qo‘l mehnati kamayadi, suvdan
foydalanish koeffitsienti ortadi, xosildorlik ko‘payadi. Bu usulda sug‘orish uchun
35-40 sm chuqurlikda egat bo‘ylab har 80-120 sm oraliqda har 20 sm da
teshikchalari bo‘lgan quvurlar yotqiziladi. Suv bosim ostida byerilganda tuproqqa
shu teshikchalar orqali suv chiqib, uni namlatadi. Bu sug‘orish tizimi yordamida
dalaga o‘g‘it ham byerish mumkin.
7. Subirrigatsiya
Subirrigatsiya sizot suvlar sathini ko‘tarish orqali tuproqni namlash, ya’ni
sug‘orish bo‘lib, bunda tuproqning faol qatlamiga sizot suvlar tuproq kapillyarlari
orqali ko‘tarilib keladi va o‘simliklarning suv ta’minotini yaxshilaydi. Sizot suvlar
sathini sun’iy ravishda boshqarish evaziga ushbu jarayon amalga oshiriladi,
tuproqning havo va oziq rejimlariga ta’sir etiladi. Ushbu sug‘orish usuli Markaziy
Osiyo regionining sizot suvlari yer yuzasiga tabiiy holda ko‘tariladigan yerlarda
qadimdan qo‘llanilib kelingan. Buning uchun ikki tomonlama ishlaydigan

sug‘orish zax qochirish tarmoqli meliorativ tizimlar barpo etilgan. Tarmoqqa
to‘siqlar o‘rnatish, shuningdek, ularni sug‘orish suvi bilan qo‘shimcha ta’minlash
orqali ulardagi suv sathi ko‘tariladi va o‘simlikning turi, yerning holati va tuproq
sharoitlariga bog‘liq holda sizot suvlar 0,7–1,5 m chuqurlikda tutib turiladi.
Subirri-gatsiyani sizot suvlarining mine-rallashganlik darajasi 4–5 g/l. gacha
bo‘lgan yerlarda qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi.
8. Tomchilatib sug‘orish tizimi
Bog‘ va tokzorlarni tomchilatib sug‘orish usuli tog‘ oldi mintaqalari va past
tekisliklarda katta ahamiyatga egadir. Bu usulda sug‘orish uzum hosildorligini
deyarli 2 marta oshiradi, suv sarfi 2-3 marta kamayadi. Quvurlarni tuproq ustidan
yoki orasidan o‘tkazish mumkin hamda ularni daraxtga osib qo‘yish ham mumkin.
Har bir tup atrofida tomchilatgichlar o‘rnatiladi va shular yordamida tup yoniga
suv tomchi holatida tushib turadi.
Keyingi vaqtlarda respublikada g‘o‘zani sug‘orishda Isroil texnologiyasini
qo‘llash sinovdan o‘tmoqda. Neftaxim firmasining tomchilatib sug‘orish tizimi
1994 va 1995 yillarda Quyi CHirchiq tumanida sinovdan o‘tdi. Sug‘orish maydoni
196 ga. Sug‘orish me’yori 300 m 3
/ga. Egatlab sug‘orishda mavsumiy sug‘orish
me’yori 8225 m 3
/ga. Tomchilatib sug‘orishda
3 marta kam. Hosildorlik egatlab sug‘orishda 28,4ss/ga bo‘lsa, tomchilatib
sug‘orishda 40ss/ga ga teng bo‘ldi, ya’ni farq 11,6ss/ga. Suvni tejash (5510 m 3/
ga)
hisobiga samara 826 so‘m/ga ga teng bo‘ldi. Qo‘shimcha hosil hisobiga samara
145951 so‘mga teng bo‘lib, tizim bo‘yicha salbiy samara 1559100 so‘mni tashkil
etdi. Umumiy xarajatlar: tomchilatib sug‘orishda 19388 so‘m/ga, egatlab
sug‘orishda 443,74 so‘m/ga. Joriy xarajatlar tegishli ravishda 200,64 va 406,41
so‘m/ga teng bo‘ladi. Tomchilatib sug‘orish tizimida 1 ga yerga 1 yilda 70430,26
so‘m kapital mablag‘ sarflangan.
Har g ektar maydonni tomchilatib sug‘orishga o‘tkazish 5000 AKSH dollari
hajmida kapital harajat qilishni talab etadi. Orol dengizi regionida sug‘orilayotgan

8 mln. ga yer uchun 40 mlrd. AKSH dollari talab etiladi. 8 mln. ga maydonda
tashkil etilajak tizimni joriy xarajatlari 2,5 mlrd. dollarni talab etadi.
Sug‘orish texnikasiga baho byerishda reja bo‘yicha sug‘orish me’yori
amaldagi me’yorga bo‘linadi:

st = m
reja / m
amal .
Xo‘jalikda suvdan foydalanish darajasini belgilovchi kattalik-bu suvdan
foydalanish koeffitsientidir:
SFK = R
r x 
a / R
b x 
r .
bu yerda: R
r -sug‘orish rejasini bajarilishi, %; R
b -xo‘jalikga suv taqsimlashni
bajarilishi, %; 
a va 
r -xo‘jalik sug‘orish tizimining amaldagi va rejadagi FIK.
9. Ayerozolь sug‘orish.
Ayerozolь sug‘orish (ayrim adabiyotlarda mayda dispyers yomg‘irlatish yoki
tuman holida sug‘orish deb yuritiladi) sug‘orishning eng yangi usuli bo‘lib, qishloq
xo‘jaligi ekinlari uchun qulay mikroiqlimni vujudga keltiradi. Ayerozolь
sug‘orishda havoni yerga yaqin qatlamining nisbiy namligi oshiriladi, o‘simlik yer
ustki organlarining harorati 6 12 gradusga pasay-tiriladi. Bunday sug‘orish kunning
eng issiq vaqtida har bir-ikki soatda qayta-qayta o‘tkazilib turiladi. Bir marta
sug‘orishda gektar hisobiga 0,8–1 m 3
suv sarflanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi

Купить