Suvda o‘ynaladigan harakatli o‘yinlar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	56.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Suvda o‘ynaladigan harakatli o‘yinlar

Купить

Suvda o’ynaladigan harakatli o’yinlar.
Reja
1. Suvda o’ynaladigan harakatli o’yinlar.
2. Ishlab chiqarishda kasbiy amaliy tayyorgarlik.
3. Jismoniy sifatlarni tarbiyalash metodikasi.
4. Kichik yoshdagi bolalarga beiladigan harakatli o’yinlar.
5. Harakatlarni va jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi qat’iy tartiblashtirilgan
mashq uslubi.
1

Suvda о ‘tkaziladigan о yinlar: «Suvda quvlashmachoq», «Tez suzish», «Suv
ostida suzish», «Qurbaqa va laylak», «Cho’rtan baliq».
Suvda o ‘tkaziladigan musobaqalar ham alohida diqqatga sazovordir. Suv
mashqlaridan biri bo'lgan g‘owoslik juda qadimiy kasblardan biri bo‘lib, devonda
suv bahslarining ikki turi uchraydi: birinchisi — suvda cho‘milish, sho‘ng‘ish,
suvdan suzib o‘tish, suv kechish, suvda quvlashmoq. suvga biron narsani, masalan,
suvda cho‘kmaydigan yog‘och, biror ashyoni tashlamoq; ikkinchisi — ermak,
ko‘ngil ochish mashg'ulotlari ma’nosidagi o‘yinJardir. Bular. suv yoki sut
simirmoq, suv ustida yalpoq toshni kim o‘zarga otmoq, ya’ni babslashmoq.
Hozirgi paytda bolalar buni «qaymoq» o‘yini deb o‘ynashadi. O'yinda toshning
suvga necha marta tegib sakrab «qaymoq» hosil qilishini e’tiborga olinadi va kim
ko‘p «qaymoq» hosil qilsa, o'sha g'oiib sanaladi. Devonda bolalar o‘yinlarining
turi ko‘p uchraydi. Ularning ba’zilari yo‘l-yo‘lakay sanab o ‘tilgan bo‘Isa, ba’zi-bir
o‘yinlar tafsiloti bilan keltirilgan. Masalan: bolalaming qorong‘ida kelib «kurgon»
olishlari — «Ko‘ragumi» deyilsa, bir to ‘daning ikkinchi to‘dani chaqqonlik bilan
asir olishlari «Bandol» deb atalgan. Shuningdek, «Jangli-mangli» degan o‘yin turi
ham bor. Oshiq o‘yini, to‘p o‘yini, cho‘pon bolalar o'yinlari, chillak o'yinlari,
qizlarning arg‘imchoq o‘yifilari ham birma-bir sanab octilgan. 0‘sha davrdagi
ko‘pgina o‘yinlar bolalaming hozirgi davrdagi o‘yinlarini eslatadi. Masalan,
«0‘tish-o‘tish» deb atalgan o‘yin «Kesak kuydi», «Darra soldi», «Musht ketdi»
o‘yinlariga o‘xshab ketadi. Amudaryo va Sirdaryo sohillarida, Orol etaklarida,
shuningdek, yaqin joylardagi soylar, anhorlar, hovuzlar va ko‘l bo‘ylarida
bolalaming «Muguz-muguz» nomli qadimiy o‘yini o‘ynalgan. Devonda
«Oqsuyak» o'yini misol tariqasida keltiriladi. Alisher Navoiy ham o‘zinmg
«Mahbub ul-qulub» asarida «Oqsuyak» o‘yinining ta’riflni beradi. Mahmud
Qoshg‘ariy devoni XI asrda bitilgan bo‘lsa, Alisher Navoiyning «Mahbub ul-
qulub» asari XV asrda yozilgan. Hozirgi paytda ham bolalar «Oqsuyak» o‘yinini
xuddi o‘sha qoida asosida o‘ynaydilar. «Oqsuyak» o‘yini nafaqat 0 ‘rta Osiyoda,
balki yer kurrasining ko‘p joylarida keng tarqalgan. Bu o‘yinni Yevropaning
2

Skandinaviya mamlakatlari xalqlari etnografiyasiga oid adabiyotlarda o‘qish
mumkin. Hattoki, ushbu о ‘vin Avstraliyada ham uchraydi. Aslida, xalq o‘yinlari
hech qachon chegara bilmaydi. Aksincha, o‘yin!ar xalqlar, elatlar orasidagi o‘zaro
do‘stlik, qon-qardoshlik rishtalarini mustahkamlash uchun xizmat qiladi.
2. Ishlab chiqarishda kasbiy amaliy tayyorgarlik.
Jismoniy tarbiya tizimining asosiy tamoyili jismoniy madaniyat va sportning
kishilar mehnati va mudofaa faoliyati bilan aloqasi hisoblanadi. Amaliyotda
jismoniy madaniyat va sportdan mehnatni ilmiy tashkil qilishda (MIT), kasbiy-
amaliy jismoniy tayyorgarlik (KAJT) va harbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlik
(HÀJT) deb ataladigan shakllardan foydalaniladi.
Kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlik quyidagi vazifalarni hal qilishga qaratilgan:
— o‘quvchilarning mehnat operatsiyalarini muvaffaqiyatli bajarishlari uchun
ularga zarur jismoniy sifatlar to‘g‘risida, kasb haqida amaliy bilimlarni o‘rgatish;
— o‘quvchilarda bo‘lajak mutaxassislikning ishlab chiqarish mehnatiga ta’sir
ko‘rsatadigan harakat, ko‘nikma va malakalarini shakllantirish;
— ularda jismoniy va ruhiy sifatlarni tarbiyalashga, mehnat operatsiyalarini hamda
kasbni tez o‘zlashtirishga ta’sir ko‘rsatish;
— ishlab chiqarishda toliqishning oldini olish, kuchlarni tez va to‘liq tiklash uchun
faol dam olish vositalaridan foydalanishga o‘rgatish;
— hayot faoliyati, mehnat operatsiyasi jarayonida kuch, tezkorlik, chidamlilik,
chaqqonlik va egiluvchanlikni oshira borib, ishlayotganlar o‘rtasida ishlab
chiqarish shikastlanishining oldini olish.
O‘rta maxsus o‘quv muassasalarining jismoniy tarbiya dasturida o‘quvchilarni
KAJTning nazariy asoslari bilan tanishtirish ko‘zda tutilgan. Chunonchi, ularni
3

ayrim kasbiy-amaliy jismoniy mashqlarga o‘rgatish, asosiy jismoniy sifatlarni
o‘zida tarbiyalash hamda ularni kasbiy-amaliy sport turlari bo‘yicha oddiy
musobaqalarda qatnashishga tayyorlash shular jumlasidandir.
KAJTning vazifalarini tushunishda kerakli bilim, ko‘nikma va malakani egallash,
ularni amaliyotda samarali qo‘llash, mutaxassislarning mehnat sharoitlarini oqilona
tahlil qilish, ularning jismoniy tayyorgarligiga bo‘lgan talablarini o‘rganish muhim
hisoblanadi.
Mutaxassislar mehnat sharoiti va ularning jismoniy tayyorgarligiga
qo‘yiladigan talablar
Har xil mehnat turlariga tavsif berganda uning jismoniy og‘irligi va asab-ruhiy
tizimga ko‘rsatgan ta’siriga e’tibor qaratiladi. Mehnatning jismoniy og‘irligi
deganda ish vaqtida jismoniy zo‘r berish hajmining yig‘indisi tushuniladi.
Mehnatning asabruhiy zo‘riqishi deb ish bajarish paytidagi emotsional yuklama
darajasiga aytiladi. Mehnatning asab-ruhiy zo‘riqishi aqliy va jismoniy turlarga
ajratiladi. Mehnatning bu ikki asosiy turi uchinchi — aralash mehnat turini keltirib
chiqaradi.
Jismoniy og‘ir mehnatga kon qazuvchi va po‘lat quyuvchilarning kasblarini
namuna qilib ko‘rsatish mumkin. Bu mehnat faoliyati zamirida sezilarli muskul
zo‘riqishi yotadi. Og‘ir jismoniy mehnat turiga, shuningdek, yengil atletika,
velopoyga, og‘ir atletika, chang‘i sporti va boshqalar ham kirishi mumkin.
Aqliy mehnat turiga hisobchi xodimlar, EHM operatorlari va dastur tuzuvchilar,
olimlar, ijodkor kishilar va boshqalarning mehnatini kiritish mumkin. Shunga
qaramay ularning faoliyatida to‘liq yoki qisman jismoniy mehnat komponenti
ishtirok etadi.
4

Texnika taraqqiyoti bilan og‘ir ishlab chiqarish mehnati ko‘proq har xil
mexanizmlar zimmasiga yuklatilmoqda, insonga esa aksariyat hollarda boshqarish
va nazorat qilish vazifasi qolyapti. Ishlab chiqarish avtomatlashgani sari inson
mehnati jarayonida jismoniy yuklama doimiy ravishda kamayib bormoqda. Biroq
hali ham yordamchi ishchilar, boshqaruvchilar, montajchilar, jihozlarni
ta’mirlovchilarning jismoniy mehnat hissasi yetarlicha yuqori. Shunga qaramay,
avtomatika, robot texnikasining rivoji inson ruhiy zo‘riqishi barqarorligini, ishlab
chiqarishning ilgarilashi to‘g‘risidagi katta axborot oqimini o‘rganishni, tez qabul
qilishni talab qilmoqda.
Bajariladigan jismoniy ishning hajmi va quvvatini hisoblashda har xil o‘lchov
birligi qo‘llaniladi: ko‘tariladigan yuk massasi, bosib o‘tilgan yo‘l, ishga
sarflangan vaqt va boshqalar. Inson bajargan ishni aniqlashning aniq va ilmiy
asoslangan maxsus usullari, uning ish qobiliyatiga yarasha tavsiyalar berilgan va
joriy qilingan. Buning uchun YQT yoki tomir urish ko‘rsatkichlari yig‘indisi vaqt
birligida organizmning kislorod iste’mol qilishi va butun ish davrida mazkur ishga
sarflanadigan energiya
(kkal), KDJ va boshqalarda o‘lchanadi. Ushbu metodlar yordamida olingan
natijalar jismoniy mehnatning og‘irligi to‘g‘risida xulosa chiqarish imkonini
beradi. Bajarilgan mehnat shartli ravishda juda yengil, yengil, o‘rtacha og‘irlikda,
og‘ir va o‘ta og‘ir ishlarga bo‘linadi. Masalan, juda yengil mehnat umumiy va
sutkalik energiya sarfini talab qiladi, bu asosiy modda almashuvining (2300 kkal
atrofida) o‘rtacha miqdoridan oshadi, YUT esa oshmaydi, odatda, bir daqiqada u
80 zarbadan yuqorini tashkil qiladi. Bundan farqli o‘laroq, juda og‘ir jismoniy
mehnat sutkalik energiya sarfini 4000 dan 6000 kkal gacha, ayrim holatlarda esa
bundan ham yuqori bo‘lishini talab etadi. Bunday paytlarda YUT eng ko‘p
miqdorda bo‘ladi, ya’ni bir daqiqada 180–200 zarbaga yetadi. Bunday ishni yaxshi
mashq qilgan kishilargina bajarishlari mumkin, o‘shanda ham uzoq vaqt davomida
emas.
5

Jismoniy mehnatning og‘irligini o‘lchash yoki baholash nisbatan yengil bo‘lsa,
aqliy mehnatning emotsional-ruhiy zo‘riqishini o‘lchash va tasniflash hiyla og‘ir.
Bu o‘rinda ishlab chiqarishning borishi to‘g‘risidagi katta axborot oqimini, ya’ni
jismoniy ishni o‘lchash paytida foydalaniladigan fikrlash usullarini qo‘llab
bo‘lmaydi. Buni faqat YUT ni o‘lchash orqali bilish mumkin. Misol uchun
uchuvchi-sinovchi yangi samolyotda bir soatlik uchishda 3 kg dan 4 kg gacha vazn
yo‘qotadi, uning yurak urishi keskinlashib, bir daqiqada 200 zarbaga yetadi. Og‘ir
jismoniy mehnat paytlarida ham bunday holat yuz bermaydi.
Mehnatning aralash turlari —bu (zamonaviy ishlab chiqarishda ko‘pchilikni tashkil
qiladi) inson organizmiga jismoniy og‘irlik yoki asab-ruhiy zo‘riqish ta’sir
ko‘rsatishi bilan bog‘liq bo‘lib, unga, ko‘pincha, o‘rta bo‘g‘indagi mutaxassislar
hamda o‘rta maxsus, kasb-hunar bilim yurtlari o‘quvchilari mehnati kiradi.
Mutaxassislar mehnat sharoiti va ular boshdan kechiradigan zo‘riqishlarga bir
qator misollar keltiramiz.
Yer ostida ishlaydiganlar mehnati. Uzoq vaqt joyidan siljishlar va majburiy
holatlarda (bukilib, o‘tirib, tizzalab, yotib) mehnat operatsiyalarini bajarishda,
quyosh nuri va kislorodning yetishmasligida, nafas olishdagi qiyinchilik va
havoning gazlashganligi, yorug‘likning pastligida, shuningdek, katta hajmdagi turli
axborotlarda kuzatiladi.
Charchoq, ko‘pincha, og‘ir jismoniy mehnat va uning asab zo‘riqishiga ko‘ra
paydo bo‘ladi, shuningdek, diskomfort sharoit, ya’ni changga to‘lalik, yuqori
namlik va hokazolar tufayli ham yuz beradi. Bunday mehnat ishchilardan
mustahkam sog‘liq, yuqori darajadagi umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni
talab qiladi.
Ilmiy texnika inqilobi yer ostida ishlovchilarning mehnat sharoitini tubdan
o‘zgartirib yubordi. Qazib olib uni tashqariga chiqaruvchi texnika va transport
mehnatidagi jismoniy qiyinchiliklarni sezilarli kamaytirdi, qisman yer ostida
6

bo‘lish paytidagi diskomfort sharoitni bartaraf qildi. Natijada o‘rta bo‘g‘indagi
mutaxassislar ishida asab-ruhiy zo‘riqish nisbatan kamaydi.
Qishloq xo‘jaligidagi mutaxassislarga: agronomlar, zootexniklar va boshqalar
mehnati kiradi. Ish kunining uzunligi va dam olishning yetishmasligi, doimiy faol
harakat, yil davomidagi umumiy ish va harakat yuklamasidagi mavsumiy
nomutanosiblik, aralash ish, manzildan manzilga siljishda piyoda yurishdan, otdan,
mototsikldan, avtoulovdan foydalanish, tayanch-harakat apparatiga tushadigan
katta yuklama, sezilarli jismoniy va ish kuni oxiriga borib aqliy-emotsional
charchash ularga xos xususiyatlardir.
Bu kabi mutaxassislardan mehnat va dam olish tartibi haqida, turli mashina va
mexanizmlardan foydalanish paytida xavfsizlik texnikasi to‘g‘risida, chiniqishning
asosiy usullari haqida, quyi bo‘g‘inlarning mehnat usullari o‘zgarishi to‘g‘risida,
ishlovchilarning faol dam olishlari uchun jismoniy madaniyat va sport
vositalaridan foydalanish haqida bilimga ega bo‘lish, turmush sharoitini
ko‘ngildagidek tashkil q
Quyish sexlari, domna va prokat ishlab chiqarish mutaxassislari. Ular
xomashyoni tayyorlash, metallarni silliqlash, ularni qoliðga solish va kesib,
tozalash operatsiyalarini atrofni o‘rab turgan havo haroratining keskin o‘zgarishi
paytida, har xil shovqin va umumiy tebranishlar sharoitida bajaradilar. Bu kasb
egalari texnologik jarayonni vizual va instrumental kuzatib, mashina va
agregatlarda ishlaydilar.
Shu bois, ushbu kasb egalari quyidagi sifatlarni o‘zlarida tarkib toptirgan
bo‘lishlari kerak:

chaqqonlikning yuqori darajasi, yaxshi rivojlangan muvoza-natni saqlash va
7

vestibulyar turg‘unlik, atrofni o‘rab turgan havo haroratining keskin
o‘zgarishiga chidashni;

irodaviy sifatlarning yuqori darajasi — jasurlik, jasorat, qat’iyatlikni;

yurak qon-tomir va nafas olish hamda asab tiziminingyaxshi holatini.
Zamonaviy domna va prokat ishlab chiqarishining mexanizatsiyalashtirilishi va
avtomatlashtirilishi ishchilar va muhandistexnik xodimlarning mehnatini
yengillashtirdi.
Kemada suzuvchilar tarkibidagi ishchilarning jismoniy mehnati ham
avtomatlashtirish va mexanizatsiyalashning o‘sishi bilan kamaymoqda.
Dengizchilar mehnati va turmushida yetishmayotgan harakat faolligi jismoniy
mashqlarga katta e’tiborni talab qiladi. Shuning uchun dengizchilarga suzish,
sho‘ng‘ish, suvga sakrash, eshkak eshish va boshqalar bilan ko‘proq shug‘ullanish
zarur bo‘ladi. Chaqqonlik va harakat koordinatsiyasi, tezkorlik va sezgirlik
harakati, ya’ni reaksiyalar aniqligi, chayqalishga chidamlilik, o‘zgaruvchan iqlim
va haddan tashqari issiqlikka moslashish kabi zaruriy jismoniy sifatlar
dengizchilarda tarkib topgan bo‘lishi kerak. Fuqarolik aviatsiya xizmati
mutaxassislarining mehnat sharoiti ham o‘ziga xosdir. Mexanik va radistlar yil
davomida ochiq havoda har xil ob-havo sharoitida ishlaydilar. Ularning barcha
faoliyati, asosan, 15 metr balandlikda, chegaralangan tayanch maydonida
(narvonda) o‘tadi. Ishchi holati bir xil va noqulay (cho‘kka tushib o‘tirib, bukilgan
holatda, qo‘llari yuqoriga ko‘tarilgan va hokazo), uzoq vaqt zo‘riqish bilan o‘tadi.
Smena davomida muhandislar, texnik xodimlar, rahbarlar ko‘p yuradilar. Shuning
uchun ularning mehnat sharoiti har tomonlama jismoniy tayyorgarlikni, asosiy
muskul guruhlari kuchini, ayniqsa, maxsus chidamlilikni, uzoq vaqt davomida
o‘ziga xos ishlarni bajara olish ko‘nikmasini, egiluvchanlikni talab qiladi. Elektr
8

tarmoqlarida ishlovchilar mehnati. Bu kasb egalaridan yuqori darajadagi
jismoniy va ruhiy tayyorgarlik talab etiladi. Shuningdek, yuqoriga tirmashib
chiqish, chegaralangan tayanch maydoni bo‘ylab siljish, yuklarni olib o‘tish, o‘zini
o‘zi muhofaza qilish, chidamlilik, kuch, chaqqonlik, aniq harakat koordinatsiyasi
va reaksiyasiga, jasurlik, vestibulyar barqarorlik, o‘zgaruvchan ob-havo sharoitida
ishlash malakasiga ham ega bo‘lishi lozim. Ko‘p yillik amaliyot va o‘tkazilgan
sinovlarning ko‘rsatishicha, energiya tarmoqlarida ishlovchilar yuqori kasbiy
salohiyatga erishishlari uchun alpinizm, gimnastika, sport o‘yinlari, yakka kurash,
og‘ir atletika bilan doimiy shug‘ullanib turishlari kasbiyamaliy samara beradi. ABT
(avtomatik boshqarish tizimi), EHM mutaxassislarining mehnati o‘ziga xos
bo‘lib, ular turli jihozlar yordamida ishlarni uzoq vaqt kuzatish va nazorat ishlari
katta oqimida axborotlarni qayta ishlash va murakkab bo‘lgan harakatlarni tez va
aniq hamda sezilarli darajada emotsional-irodaviy zo‘r berish bilan bajarishlari
lozim. Kasblar orasida doimiy qo‘l barmoqlari zo‘riqishi bilan ishlaydigan
hisoblash mashinasi operatorlari, pianinochi, tikuvchi, telegrafchilar bor. Bunday
kasb vakillarining barmoqlari doimiy zo‘riqish bilan ishlashi natijasida qo‘l
muskullarida, panja va barmoq bo‘g‘inlarida og‘riq paydo bo‘ladi. Bunday holatlar
yuz bermasligi uchun ishonchli vosita o‘zini o‘zi uqalash, maxsus jismoniy
tayyorgarlik hisoblanadi. Ular chidamlilik, egiluvchanlik va barmoqlar
harakatchanligining rivojlanishiga, inson ish qobiliyatining oshishiga ta’sir
ko‘rsatadi.
O‘rta maxsus ta’lim muassasalari o‘quvchilari — bo‘lajak texniklar, operatorlar,
pedagoglar, tibbiyot hamshiralari va boshqa kasb egalari — KAJTning asoslarini
hamda jamoa bilan mashg‘ulotlarni uyushtirishni bilishlari muhimdir.
O‘quvchi va ishlovchilarning kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarligini tashkil
qilish shakllari
O‘quvchi va ishlovchilarning KAJT vazifalarini hal qilish uchun nazariy va amaliy
mashg‘ulotlar olib boriladi.
9

Nazariy mashg‘ulotlar suhbatlar, turli mavzuga doir kechalar va adabiy manbalarni
mustaqil o‘rganish shaklida o‘tkaziladi. Tegishli kasb mutaxassislarining mehnat
sharoiti o‘rganiladi, ularning psixofiziologik tayyorgarligiga ishlab chiqarish
jismoniy tarbiyasining roli, shuningdek, ishlovchilarga KAJTning ijobiy ta’siri
tushuntiriladi va muayyan talablar qo‘yiladi. Mutaxassis uchun kasbiy muhim
bo‘lgan jismoniy sifatlarga alohida e’tibor qaratiladi.
Amaliy mashg‘ulotlar har xil shakllarda o‘tkaziladi: KAJT bo‘yicha maxsus o‘quv
mashg‘ulotlari, kasbiy-amaliy maqsad qo‘yilgan ommaviy sport tadbirlari; kasbiy-
amaliy jismoniy mashqlar va maxsus-amaliy sport turlari, individual mustaqil
mashg‘ulotlar kasb xususiyatlariga moslashtirilgan holda ishlab chiqarish
gimnastikasi (badantarbiya pauzalari) tashkil qilinadi. KAJB bo‘yicha maxsus
o‘quv mashg‘ulotlarida o‘quvchilar ko‘nikma va malakalar hosil qiladilar, kasbga
doir zarur jismoniy sifatlarni takomillashtiradilar. Masalan, qishloq xo‘jaligi
kollejlarida o‘quvchilar otni parvarish qilishga o‘rgatiladi va ularda otda yurish
malakasi hosil qilinadi. Bir qator kollejlarda KAJT bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari
uchun maxsus maydon yoki shaharchalar, maxsus trenajor qurilmalari bilan
jihozlangan zallar qurilgan. Masalan, qurilish kollejlarida, balandlikda ishlaydigan
montajchilar tayyorlashda ularga mo‘ljallab muvozanat saqlashni o‘rgatish
maqsadida yotqizilgan to‘sinli inshoot o‘rnatiladi. Osma tebranib turadigan sport
snaryadlari keng qo‘llanadi. O‘t o‘chirish texnik kollejida maxsus to‘siq chiziqlari
chizilib, turli jihozlar o‘rnatiladi. Masalan, tog‘-kon kollejlari o‘quvchilari uchun
kontrol mashq turlari ishlab chiqilgan.
1.
Kross (poyga)—1500 m dan 3000 m gacha.
2.
Marsh-brosok—6 km.
3.
Suzish: vaqt hisobga olinmaydi—100 m dan 500 m gacha.
10

4.
O‘tirib-turish: ikki oyoqda — 100 dan 350 martagacha,bir oyoqda — 15 dan
150 martagacha.
5.
Ko‘krakdan shtangani siltab ko‘tarish. Variantlari: tik turib,tizzada turib,
chalqancha yotib 1—2 dan 8—10 martagacha. (Shtanganing og‘irligi gavda
vaznining 45—80% ini tashkil etishi kerak.)
6.
Qo‘llarga tayanib yotib, uni bukib-yozish. Oyoqlarnigimnastika skameykasi
ustiga qo‘yib,20 dan 40 martagacha bukib yozish.
7.
Chalqancha yotgan holatdan gavdani 30 dan 90 martagachako‘tarib-
tushirish.
8.
16 kg li toshni gimnastika skameykasidan oshirib o‘tkazishva teskarisi,
tizzalarda turgan holatda toshni u yoqdan bu yoqqa 1 daqiqa ichida kim tez
o‘tkazish.
9.
Yarimbukilgan qo‘llarda yotib tayanish (50 dan 110 soniyagacha).
10.
Oyoqlarni yelka kengligida qo‘yib, yuzni yuqorigaqaratib, qo‘llarni bosh
orqasiga qo‘yib 35 dan 85 soniyagacha gavdani yotiq holatda ushlash; yuzni
pastga qaratib, 80 dan 130 soniyagacha 5 kg li to‘ldirma to‘pni qo‘llarni
to‘g‘ri qilib ushlash.
11.
Gimnastika skameykasi ustida yurish va o‘tirib-turish(10 dan 35
martagacha).
12.
15–20 m ga o‘tirib yurish; oyoq yordamisiz 10—15 m ga qo‘llarga tayanib
11

yotib siljish — bukilib yurish. 5 –10 m ga tosh ko‘tarib yugurish (22—26
soniyada).
13.
10 m ga tizzalarga tayanib emaklash: yon tomonga — 10 m; yerbag‘irlab
sudralib — 10 m; 5 dan 15 kg gacha yuk bilan yurish (20—24 soniya.)
14.
30 m ga 7,5—10 soniyada o‘tirib tez yurish.
15.
20 m ga 10 kg li to‘ldirma to‘p bilan o‘tirib yurish. Qo‘llarga tayanib, 20 m
ga oyoq yordamisiz emaklash. Cho‘qqayib o‘tirib, 20 m ga (27—44
soniyada) orqa bilan oldinga siljish.
Ishlab chiqarishda ishlaydiganlar uchun KAJT bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari
o‘tkazishga ko‘proq e’tibor qaratilmoqda, ko‘pgina sanoat korxonalarida
salomatlik sexlari yaratilgan, salomatlikni tiklash markazlari, reabilitatsiya va faol
dam olish hamda apparatli massaj seansini qo‘llash, funksional musiqa eshitish
xonalari tashkil qilinmoqda.
Ko‘pchilik o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida KAJT bo‘yicha ommaviy sport
tadbirlari o‘tkazilmoqda. Bu tadbirlarning kasbiy-amaliy yo‘nalishi kollejlararo
spartakiadalar maqomini olgan. Musobaqa dasturiga alohida kasbiy-amaliy
jismoniy mashqlar, maxsus amaliy sport turlari kiritilgan. Har bir o‘quvchi KAJT
bo‘yicha musobaqalarda qatnashib nafaqat yuqori shaxsiy natijaga erishishi, balki
o‘z guruhi, kursi, bo‘limi, kolleji sharafini munosib himoya qilishi lozim.
KAJT bo‘yicha musobaqa dasturiga quyidagi mashqlar kiritilgan.
1.
Bir oyoqni yerga tekkizmay oldinga uzatib, boshqasi bilano‘tirib-turish.
Chap, o‘ng qo‘llar oldinga („to‘pponcha“ qilib) uzatilgan holda.
12

2.
Oyoqlar gimnastika skameykasi ustida, gavdani to‘g‘ritutib, yerga tayanib
qo‘llarni bukish va yozish.
3.
Toshni gimnastika skameykasidan oshirib, bir gal utomonga, bir gal bu
tomonga olib qo‘yish. Tizzalarda turib, toshlarni o‘ng va chapga olib
qo‘yish.
Mashq bir daqiqa mobaynida bajariladi. Bunda toshning o‘rindiq orqali necha
marta olib o‘tilgani hisobga olinadi.
1.
Estafeta 3½2 m.
a.
o‘tirib 5—8 kg to‘ldirma to‘p bilan siljish, to‘p bukilgan
qo‘llarda, ko‘krak oldida;
a.
qo‘llarga to‘g‘ri tayanib yotib, oyoq yordamisiz siljish;
d) orqaga tayanib yotib, oldinga siljish.
Musobaqa g‘oliblari ko‘pkurash turlari bo‘yicha aniqlanadi. (birinchi o‘ringa — 1
ochko, ikkinchi o‘ringa — 2 va hokazo).
Ishlab chiqarishda ishlovchilar uchun ommaviy sport tadbirlari kasbiy-amaliy
maqsad asosida belgilanadi va keng ko‘lamda o‘tkaziladi. Alohida kasbiy-amaliy
jismoniy mashqlar sayohat va uchrashuvlar dasturiga, salomatlik va sport kunlari,
13

korxona va tashkilotlarning an’anaviy spartakiadalari, „Alpomish“, „Barchinoy“
maxsus testlari bo‘yicha brigada, sex va uchastkalar musobaqalariga kiritiladi.
O‘quvchilarning KAJT individual dasturida mashg‘ulotning maqsadi aniq
ifodalanadi, qulay vositalar belgilanadi. Bunday vositalar maxsus amaliy sport
turlarining alohida unsurlari, buyumlarsiz jismoniy mashqlar, buyumlar,
espanderlar, trenajor va boshqalar bilan bajarilishi, shuningdek, ularga suv va
chiniqish muolajalarini ham kiritish mumkin. Kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlik
ko‘nikma va malakasini tezroq egallash maqsadida yaqin sport inshootida, istirohat
bog‘ida, o‘rmonlarda mustaqil ravishda shug‘ullanish ham yordam beradi.
Demak, mehnatni ilmiy tashkil qilish bo‘lajak xalq xo‘jaligi mutaxassislari oldiga
muhim vazifalarni qo‘yadi: kasbiy bilimlarni, ko‘nikma va malakalarni tez va
mustahkam o‘zlashtirish; kelajakdagi mehnatga tayyorgarlikni yanada oshirish;
kasbiy zarur jismoniy va axloqiy sifatlarni oshirish; barcha a’zolarni chiniqtirish —
organizmni issiq va sovuqqa, ayrim mehnat sharoitiga xos bo‘lgan zararli
ta’sirlarga qarshiligini oshirish. Bu vazifalar sizning qiziqishingiz va faol
qatnashishingiz, jismoniy tarbiyaga, va xususan, KAJTga ongli munosabatda
bo‘lganingizdagina muvaffaqiyatli hal etilishi mumkin. Siz o‘qishni tugatib
egallagan kasbingiz bo‘yicha ishga kelasiz. Qo‘yilgan vazifalarni hal qilishda sizga
jismoniy tarbiya sohasida olgan bilim, ko‘nikma va malakalaringiz yordam beradi.
3. Jismoniy sifatlarni tarbiyalash metodikasi. Jismoniy sifatlarning asosiy
belgilari
Ijtimoiy-madaniy turmush sharoitlar, jismoniy mehnat va sportda jismoniy sifatlar
tushunchasi bir-biri bilan bevosita bog’langan. Ya'ni har kungi yurish-turish, o'quv
jarayoni va jismoniy mehnatda “chaqqon”, “yengil”, “abjir”, “zo'r”, “kuchli”,
“botir-jasur”, “bardoshli-chidamli” kabi xalq iboralari ko'p uchraydi. Ularning
mazmunida fanda qo'llaniladigan “chidamlilik”, “kuchlilik”, “egiluvchanlik”,
“chaqqonlik” kabi iboralar jismoniy sifatlar deb tushuniladi. Bular o'z navbatida
14

“jismoniy tayyorgarlik”, “jismoniy rivojlanish”, “maxsus jismoniy tayyorgarlik”,
“sport mahorati”, “sport shakli” kabi iboralar va tushunchalar bilan
mujassamlashgan. Ularning eng muhim belgilari haqida ba'zi fikr-mulohazalar
yuritish mumkin bo'ladi.
Chidamlilik belgilari
Insonlarning amaliy faol harakatlari, shuningdek, jismoniy sifatlar tana (gavda)
a'zolarining funktsiyalari (faoliyati) bilan bevosita bog’liqdir. Ya'ni barcha faol
harakatlar inson tanasining tez harakat qilishini, ya'ni nafas olish, yurak urishi, qon
aylanishi, ichki a'zolarda moddalarning hazm bo'lishi, almashishini ta'minlaydi.
Shu asosda juda ko'p biologik, kimyoviy va fiziologik o'zgarishlar sodir bo'ladi.
Bunday faol harakatlar negizida chidamlilikka doir mashqlar alohida o'rin tutadi.
Chidamlilik deganda, ijtimoiy turmush sharoiti, jismoniy tarbiya darslari, sport
mashg’ulotlari (trenirovka) hamda sport musobaqalarida uchraydigan katta-kichik
qiyinchiliklarga bardosh berish, chidash va uni yengish jarayonlari tushuniladi.
Tabiiyki, bunday ijtimoiy-tarbiyaviy xususiyatlar o'z-o'zidan paydo bo'lmaydi yoki
tug’ma omil emas. Chidamlilik belgilari va sifatlari juda ko'p mashqlarni
takrorlash, uzoq vaqtlar mashq bo'lishini talab etadi. Chidamlilikda nafas olish,
nafasni ichda saqlab turish, mushaklar va barcha bo'g’inlarning og’ir-yengil
harakatlarni bajarishga odatlanishi ustuvor turadi. Chidamlilik belgilari va sifatlar
ko'proq quyidagi faol harakatlarda uchraydi va belgilanadi. 1 Yengil atletikaning
qisqa, o'rta va ayniqsa uzoq masofalarga (10-20 km. va undan ortiq) yugurish
jarayonlarida nafas olishning qiyinlashishi, oyoqlar va qo'llarning charchashi,
holsizlanishi sodir bo'ladi. Bu qiyinchiliklarga chidash uchun juda ko'p yugurish,
mashq qilish lozim bo'ladi. Bu sifatlarni tarbiyalashda suvda suzish, piyoda yurish
sayohatlari bilan qo'shimcha shug’ullanish tavsiya etiladi.
2. Kurash, boks, shtanga, qo'l kuchini sinash kabi sport turlarida mushaklar
harakati (dinamik holat) yoki harakatsiz (statistik holat) ushlab turish (shtanga
ko'krakda tutish) mashqlarida tana a'zolari (mushak, bo'g’in, nafasni saqlash,
15

chiqarish va h.k.) zo'riqadi. Natijada nafas olish tezlashishi, qon tomirlari-yurak
urishi kuchayishi kabi fiziologik jarayonlar yuzaga keladi. Ayniqsa, qo'llar, elka,
bel va natijasida yuqoridagi faoliyatlar yengil o'tishini yoki ularga chidash
imkoniyatlari yaratiladi.3. Suvda suzish, futbol o'yini (90 daqiqa davomida
yugurish, to'p surish) va boshqa sport turlarida ham u yoki bu darajada toliqishi
tabiiydir. Ularni yengish va bardosh berish uchun har bir shug’ullanuvchi ko'proq
mashq bo'lishini talab etiladi. O'quvchi yoshlar va talabalar jismoniy tarbiya
darslarida (yengil atletika, gimnastika, kurash va h.k.) charchashi, toliqishi
tabiiydir. Chunki ko'pchilik yoshlarda jismoniy tayyorgarlik va maxsus
tayyorgarlik jihatlari to'la yetishmaydi. Shu sababdan eng avvalo, jismoniy
rivojlanish va maxsus jismoniy tayyorgarliklarga ega bo'lishi lozimdir.
Kuchlilik belgilari
Kuchlilik-jismoniy sifatlarning asosi (otasi) hisoblanadi. Chunki uning qo'llanilish
va bajarilish xususiyatlar, turlari barcha amaliy harakat faoliyatlarda, shuningdek,
barcha sport turlarida o'ziga xos yo'l bilan qo'llaniladi va zaruriyati, ehtiyoji
tug’iladi. Sport sohasida kuchlilik asosan shtanga, kurash, boks, qo'l kuchini
sinash, tosh (gir) ko'tarishda qo'llaniladi. Yuqorida ta'kidlangan sport turlarida
mushaklarning tortish, cho'zish, itarish, urish, saqlab turish (shtanga) va h.k.
harakatlari orqali amalga oshiriladi.Bunda har bir sport turining xususiyati, texnik-
taktik jihatdan harakatlarni bajarishda sekin, tez va tez-kuch sifatlar ishlatiladi.
Mushaklarning kuchi (dinomometriya, stanometriya) va harakat tezligi
(sekundomer, komppyuter va h.k.) asosiy o'rinda turadi, ular maxsus asboblar
orqali o'lchanadi.Harakat tezligi (suzish, yugurish, to'pni urish, tepish va h.k.) kuch
bilan bog’liq bo'lishi mumkin. Ya'ni suzish, yugurish, to'pni darvozaga zarb-kuch
bilan tepishda texnik-taktik harakatlar, tezlik va kuchlar bir-biri bilan bog’lanib
ketadi.Turnikda qo'llarga osilib tortilishda kuch va bajarish usuli (texnik) o'zaro
bog’liqdir. Ya'ni elka, bo'yin va boshini yuqoriga ko'tarishda tezlik, oyoqlarni
to’g’ri tutgan holda oldinga ozroq ko'tarish qo'llarda tortilishiga qulaylik tuqdiradi.
16

Demak, kuchli bo'lish uchun tezlik sifatlarni ham egallash lozim bo'ladi.Ijtimoiy-
madaniy turmush sharoitimizda kuch ko'p ishlatiladi, masalan:
• to'la qopni (50-70 kg) ulovlarga (ot, eshak, mashina) ko'tarib ortish yoki uni
tushirish. Bundan qo'llar, bel, oyoqlarda kuch bo'lishi lozim. Bu faoliyatni bajarish
texnikasi ham turli xil bo'lishi mumkin. Ya'ni ikki qo'lda ko'tarish yoki quchoqlab
olib ko'tarish;
• qishloq sharoitlarda kurash va ko'pkari (uloq) o'yinlarida “polvon” (kuchli) va
chovondoz-polvon (yengil-kuchli) iboralari qadimdan buyon ishlatilib kelinadi. Bu
fazilat va jismoniy sifatga (kuchli) ega bo'lish uchun ular ko'p yillar davomida
mashqlar qiladi. Unda turli xil vositalar va usullardan foydalaniladi.
Xulosa shundaki, kuchli-polvon-chovondoz bo'lish uchun tug’ma qobiliyatlar ham
bo'lishi kerak va ularni tinimsiz mashq qilish bilan rivojlantirish lozimdir.
Egiluvchichanlik belgilar
Egiluvchanlik belgisi va sifati ijtimoiy-turmush, mehnat va sportda muhim
ahamiyatga egadir. Chunki har qanday amaliy harakat faoliyatlarda har tomonlama
egilish, bukilish, o'tirib-turish, yotish, kerilish, do'mbaloq oshish kabi faol
harakatlar bajarilishi tabiiydir. Bu belgilar hamda jismoniy sifatlarni bajarishda
mushaklar, paylarning yumshoqligi, qayishqoqligi, bo'g’inlar egiluvchanligi asosiy
o'rinda turadi. Misol tariqasida quyidagi turlar, sifatlarni ko'z oldiga keltirishning
o'zi kifoyadir, ya'ni:
• gimnastika (erkin mashqlar), badiiy gimnastika, akrobatika, sinxron suzish (suv
osti nafis gimnastikasi) va boshqa mashqlarda tezlik, kuchlilik sifatlar bilan
egiluvchanlik holatlar mujassamlashib ketgan;
17

• shtanga ko'tarishda tizzalarga turish, shtangani ko'krakda saqlash (tirsaklar
bukilishi), kurashdagi turli xil olishuvlar, elkadan oshirib yiqilishdagi holatlarda
egiluvchanlik xususiyatlar katta ahamiyatga egadir.
• Boshqa sport turlarida ham o'zlariga xos egiluvchanlik harakatlar mavjud.
Jismoniy sifatlarni tarbiyalashda trenajyor mashqlari, akrobatika, gimnastika,
suvda suzish kabi turlardan maqsadli foydalaniladi.
O'quvchi-yoshlar va talabalar ham jismoniy tarbiya darslarida gimnastika,
akrobatika, kurash elementlarini bajarishga odatlanishi va hayotda uchraydigan
turli-tuman harakatlarda egiluvchanlik xususiyatlaridan maqsadli foydalanishni
o'rganishlari lozim. Xulosa qilib aytganda egiluvchanlik mashqlari mushaklar,
ularning tolalarini harakatlantirishda, ayniqsa, umurtqa pog’onalari, gavdadagi
barcha bo'qinlarning harakatchanligini ta'minlashda xizmat qilishi bilan o'ziga xos
sifatlarga egadir.
Chaqqonlik belgilari
Chaqqonlik-tezlik, epchillik, abjirlik kabi jismoniy sifat belgilarining
mujassamlashishidir. Bunda mushak harakatlari va asab tolalari muhim vazifalarni
bajaradi. O'z navbatida esa bo'g’inlarda suyaklarga tutashgan paylar, mushak
tolalarining mustahkam bo'lishi, suyaklarni tutib turishda xizmat qiladi chunki, tez
harakat qilishda bo'g’inlarning bo'shashi, cho'zilishi natijasida suyaklar o'z joyidan
qo'zqalishi, chiqib ketishi mumkin. Bunday holatlar yuz bermasligi uchun
mushaklarni kuch, egilish va chidash yo'llari bilan tezlik, chaqqonlikda ham
tarbiyalash, chiniqtirish, mustahkamlash amalga oshiriladi. Chaqqonlik belgisi va
sifatini tarbiyalashda juda ko'p xilma-xil mashqlar ishlatiladi. Ular nafas olish, qon
aylanish, yurak urishi tizimlarini tezlashtirish, chiniqtirish bilan birgalikda tana
(gavda) a'zolarining harakat birligini (kuch, egilish, chidash, tez)
ta'minlaydi.Masalan: 30,60, 100 m masofalardagi vaqtga yugurish o'quvchi-
yoshlar, talabalar va sportchilardan o'ta chaqqonlik, tezlikni talab etadi. Yoki
balandlikdan (130, 140, 150 sm) tez va oson sakrab o'tishda chaqqonlik, epchillik
18

kabi sifatlar ancha ustun turadi.Chaqqon belgilari (abjir, tez, yengil va h.k.) futbol,
basketbol, voleybol, tennis kabi sport o'yinlarida ko'proq namoyon bo'ladi. Ya'ni
to'pni raqibdan aldab olish, uni zudlik bilan sherigi yoki darvoza tomon yuritish, 3-
4 kishini aldab o'tib, to'pni darvozaga tepib yoki bosh, ko'krak, elka bilan urib
kiritish. Bunday holatlar basketbolda to'pni yuritish, savatga tushirishda hamda
voleybolda yerga tushay degan to'pni etib olib, uni sherigiga uzatish, to'pni to'r
ustidan zarb bilan urib raqiblar maydoniga tushirish kabi murakkab harakatlarda
ko'rish mumkin bo'ladi.Xulosa qilganda, Chaqqonlik sport turlarining barchasida
qo'llanuvchi eng muhim jismoniy sifatlardan biridir.Umuman aytganda jismoniy
sifatlar turmush sharoit va ayniqsa sportda eng zaruriy omillardan biri bo'lib
hisoblanadi.
Jismoniy sifatlarni tarbiyalash va ta'minlashda maxsus jismoniy tayyorgarliklar
muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan: qishki sport turlarida (futbol, suvda suzish,
sport o'yinlari, qishki sport turlari va h.k.) maxsus jismoniy tayyorgarlik usullari
ko'proq qo'llaniladi. Ya'ni musobaqalar nihoyasiga etgach, qisqa tayyorgarlik
jarayonlarida maxsus jismoniy mashqlardan (gimnastika, akrobatika, shtanga,
suvda suzish, trenajyor mashqlari va h.k.) maqsadli foydalanadi va jismoniy
tayyorgarlik, sport mahoratlarni ta'minlaydi. Bunday holatlar boshqa sport turlarida
ham o'ziga xos ravishda qo'llaniladi.Xulosa qilib aytilsa, jismoniy madaniyat va
sport harakatida jismoniy tayyorgarliklar (umumiy va maxsus) asosan
shug’ullanuvchilarning jismoniy sifatlarini (chidam, kuch, egiluvchanlik,
chaqqonlikva h.k.) tarbiyalash, ular orqali mahorat ortirishga qaratiladi.O'quv
yurtlari, maktabgacha tarbiya muassasalari va ishlab chiqarishda qo'llaniladigan
jismoniy tarbiya vositalari, o'tkaziladigan ommaviy jismoniy tarbiya-sport
tadbirlari aholining, ayniqsa, o'quvchi yoshlarning jismoniy barkamol bo'lishlarida
xizmat qiladi. Shu asosda iqtidorli yoshlarning umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarliklarini tarbiyalash yo'li bilan ularni sportga safarbar etishda maqsadli
foydalaniladi. Bu jihatlarni talabalar mukammal rivishda egallashlari lozimdir.
19

Jismoniy tarbiyada sportning o'rni
Sport jismoniy tarbiyaning eng yuqori cho'qqisi va asosiy omili hisoblanadi. Sport
bilan shug’ullanuvchilardan yuqori malaka, mahorat talab etish bilan birga, tana
(gavda) a'zolarining mukammal rivojlanishi va murakkab harakatlarni bajarishga
tayyorlaydi. Shu asosda u shug’ullanuvchilarning ma'lum darajadagi faoliyatlarini
yakunlashga (razryad talablari, chempion, rekord va h.k.) asos bo'ladi.Sport turlari
o'zining mazmuni, qoidalari va texnik-taktik jihatlari bilan bir-biridan jiddiy farq
qilsa-da, sportchilarning jismoniy sifatlari u yoki bu darajada etarli bo'lishini
taqozo etadi. Jismoniy tarbiya tizimida sport katta o'rin egallamoqda. Barcha
bolalarning ilk jismoniy mashqlari mazmunida yurish, yugurish, sakrash,
uloqtirish, muvozanat saqlash, to'p o'yinlari orqali kurash va boshqa juda ko'p sport
elementlari o'z ifodasini topgan. O'quv yurtlaridagi “Jismoniy tarbiya” dasturida
yengil atletika, gimnastika, futbol, voleybol, basketbol, qo'l to'pi, suzish, kurash,
xalq milliy harakatli o'yinlari o'z o'rniga ega. Bu turlar o'ta yuqori sport talablari
(klassifikatsiya) darajasida bo'lmasa-da, u jismoniy tarbiya vositasi sifatida o'z
talablari, me'yorlari, miqdorlariga (me'yoriy asoslar) ega. Bu talablar jismoniy
tarbiya nazariyasi va amaliyoti asosida ishlab chiqilib, qonunlashtirilgan, ya'ni
dasturga kiritilgan. Davlat ta'lim standartlari (1999) asosida tasdiqlangan va
amalda qo'llanilayotgan “jismoniy tarbiya” dasturi o'quvchi-yoshlar va
talabalarning umumiy jismoniy tayyorgarligini ta'minlash bilangina chegaralanib
qolmaydi. Uning mazmunidagi sport turlari elementlari iqtidorli yoshlarni haqiqiy
sportga (mashg’ulotlar, musobaqalar) safarbar etmoqda. Shu sababdan “Umid
nihollari”, “Barkamol avlod”, “Universiada” kabi nufuzli sport musobaqalari eng
avvalo, o'quv yurtlaridan boshlanib, ularning yakuni Respublika miqiyosidagi katta
sport bayramlari bilan nihoyasiga etadi. Bunday ulkan musobaqalarda yuqori
natijaga erishgan sportchi yoshlar Respublika terma jamoalariga jalb etilib, maxsus
tayyorgarlik va mahorat yo'llaridan o'tadi. Iqtidorli sportchilar esa Osiyo va Jahon
miqiyosidagi eng yirik sport musobaqalarida qatnashishga muyassar bo'lmoqda.
20

Xullas, sport jismoniy tarbiyaning asosiy vositasi, jismoniy tayyorgarlik va sport
mahoratini oshirish maktabi hisoblanadi. Bu esa O'zbekiston shuhratini jahonga
tanishtirish va yanada kengaytirishda xizmat qilmoqda. Shu sababdan O'zbekiston
sportini yuqori pog’onalarga baland ko'tarish yo'lida katta tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Bunda Respublika hukumati bevosita g’amho'rlik
qilmoqda.“O'zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish
to’g’risida”gi prezidentning farmoni (24 oktyabr 2002 y.) va shu asosda qabul
qilingan hukumat qarori (30 oktyabr 2002 y.) barcha tuman va shaharlarda sport
maktablarining ish faoliyatini qayta ko'rib chiqish va ularni zarur sharoitlar bilan
ta'minlash yo'lida ishlar qizg’in bormoqda. Bu muhim va o'ta ma'suliyatli
tadbirning negizida yurtimizda jismoniy tarbiya tizimini takomillashtirish va
sportni ommalashtirish bilan bir qatorda uni yuqori cho'qqilarga ko'tarishga
qaratilgan, talabalar qanday kasb-hunar egallamasin va qaysi tarmoqda kelajakda
mehnat faoliyatlarini yuritmasin aholi o'rtasida jismoniy tarbiya va sportning
rivojlanishiga o'z hissalarini qo'shish yo'l-yo'riqlarini egallashlari zarurdir.
4. Kichik yoshdagi bolalarga beiladigan harakatli o’yinlar.
Mazkur yoshdagi bolalarga mos xarakatli o‘yinlar jismoniy tarbiya darsining asosi
xisoblanadi. Shuning uchun maktab dasturida o‘yinlar boshqa materiallarga
nisbatan ko‘proq o‘rin oladi. Buning sababi shuki, dasto‘rga kiritilgan xar xil
jismoniy mashqlarni bolalar turli o‘yinlar vositasida osonroq idrok qiladilar va
o‘zlashtiradilar. Masalan, ularga yugurib kelib uzunlikka sakrashni o‘rgatish
bo‘yicha aloxida mashg‘ulot o‘tkazilsa, o‘qituvchi qo‘ygan vazifa amalga oshmay
qolishi mumkin. Chunki mashqni tushuntirish, amalda kursatish, bajarish va
qanday bajarilganini aniqlash, xatolarni tuzatish va xokazolar bolalar uchun
zerikarli bo‘ladi. Agar bu ishda "Buri zovur ichida" o‘yiniidan foydalansa,
maqsadga osongina erishiladi. III-IV sinflarda xarakatli o‘yinlarning asosan
darsning asosiy va yakunlovchi qismida o‘tkazish tavsiya etiladi, chunki dasturda
darsning kirish qismida saf mashqlarini o‘tkazish belgilangan. O‘yinlarda
yugurish, sakrash, uloqtirish yoki irg‘itish kabi harakatlar bajarilishiga aloxida
21

e'tibor berish lozim. Bu yoshdagi bolalar bilan asosan oddiy va o‘rtacha
murakkablikdagi o‘yinlar o‘tkaziladi. Agar bolalar yetarli tayyorlangan bo‘lsa,
yanada murakkabroq, ya'ni komandalarga bo‘linib ijro etiladigan o‘yinlarni xam
o‘tkazish mumkin. Bolalar bu o‘yinlarda "Bir qishi xamma uchun, hamma bir qishi
uchun" prinsipi bo‘yicha birgalikda harakat qiliishni o‘rganadilar. Bu xol butun
jamoaning, komandadagi barcha ishtirokchilarining ma'suliyatini orttiradi.
Komandali o‘yinlar yetarli darajada chaqqonlik, xozirjavoblik, farosatlik va
jismoniy tayyorgarlikni talab qiladi va ayni vaqtda bu xususiyatlarni
takomillashtiradi. Jismoniy tarbiya darslari ko‘pincha turli o‘yinlardan iborat
bo‘ladi va ularga gimnastika xamda sport o‘yinlarining asosiy turlari basketbol,
voleybol va xokazolar xam kiritiladi. O‘qituvchi xarakatli o‘yinlar yordamida
jismoniy mashg‘ulotlarni qiziqarli o‘tqazadi va III-VI sinf o‘quvchilarida turli
harakat ko‘nikmalarini xosil qiladi. III-VI sinf o‘quvchilari xarakatli o‘yinlarda
qatnashganlarida ularning harakatlari faollashib, tartibli va aniqroq bo‘lib boradi.
9-10 yoshli bolalarning o‘yinlari birmuncha murakkablashtiriladi. Agar o‘qtuvchi
o‘z oldiga o‘quvchilarda sportning biror turi bo‘yicha harakat ko‘nikmalarini xosil
qilish vazifasini qo‘ysa, ayrim darslar shu vazifani bajarishda yordam beradigan
o‘yinlardan iborat bo‘lishi mumkin. Shuni xam nazarda tutish xam kerakki, o‘yin
darslarinii o‘tkazish o‘quvchilardan ayrim o‘yin harakatlarini ko‘nikmalariga ega
bo‘lishni talab qiladi. O‘yin darslarini xar o‘quv choragini oxirgi o‘n kunliklarida
o‘tkazish maqsadga muvoofiqdir. Chunki shunda o‘qituvchiga bolalar qanday
harakat ko‘nikmalarini egallagani imkonini beradi. Xarakatli o‘yinlar III-VI sinflar
darsliklarida xam ancha keng o‘rin oladi. Bu sinflardagi xarakatli o‘yinlar jismoniy
tarbiya darslarida xosil qilingan harakat ko‘nikmalarini takomilashtirish va
mustaxkamlash uchun xizmat qiladi. Darsning asosiy qismi muayyan vazifani
amalga oshirishga masalan, basketbol o‘yining asosiy elementlarini o‘rgatishga
doir o‘yin materiallaridan iborat bo‘lsa, uning kirish qismida "To‘plar poygasi"
singari xarakatli o‘yinlardan foydalanish mumkin. Bunday xollarda darsning
asosiy qismiga "Ovchilar va o‘rdaklar", "Otishma" o‘yinlari kiritiladi. O‘yinlardan
foydalanishda faqat ularning elementlari kanchalik tez bajarilganini emas, balki
22

bajarilish sifatlarini xam aloxida xisobga olish zarur.
5. Harakatlarni va jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi qat’iy tartiblashtirilgan
mashq uslubi.
Rivojlanishning o‘sib borishida uchta fazani ajratish mumkin: rivojlanish
darajasining ko‘tarilishi, nisbatan barqarorligi va inson jismoniy imkoniyatlarining
asta-sekin pasayishi. eng jo‘shqin rivojlanish maktabgacha va kichik maktab
yoshiga to‘g‘ri keladi hamda maktabda ta’lim olishning barcha davrlari mobaynida
davom etadi.
Jismoniy rivojlanish ob’ektiv biologik qonunlarga bo‘ysunadi. Bu qonunlardan eng
muhimi muhit va organizm rivojlanishining birligi qonunidir. O‘qituvchi
bolalarning dam olishini tashkillashtirishi, mustaqil ishlar va mehnatni, o‘qish
sharoitini hisobga olishi kerak. Bularning hammasi bolalarning jismoniy
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan omillardir.
Jismoniy rivojlanish uchun shart-sharoit yaratish iste’dodli bolalarni tanlab olishga
imkoniyat yaratadi. CHunki iste’dod nasldan-naslga o‘tadi. SHuning uchun yuqori
sport natijalariga har qanday o‘quvchi ham erisha olmaydi. Har bir shug‘ullanuvchi
maqsadga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarga muntazam, vijdonan ishtirok etish
sharoitida o‘zining jismonan yaxshi rivojlanishini ta’minlashi mumkin, biroq
organizm himoyasi va mehnatda munosib muvaffaqiyatlarga erishish uchun
sharoitlar yaratish zarur. Bunday rivojlanishga erishish uchun “Jismoniy tarbiya”
nomini olgan maxsus yo‘naltirilgan va tashkillashtirilgan faoliyatdan foydalaniladi.
23

1-chizma. Jismoniy tarbiya maqsadga muvofiq yo‘naltirilgan pedagogik jarayon
bo‘lib, harakat ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va jismoniy sifatlarni
rivojlantirishga qaratilgan.
Jismoniy tarbiyaga tegishli o‘ziga xos vazifalardan kelib chiqib, uning jismoniy
ta’lim berish va jismoniy sifatlarni tarbiyalash kabi ikki tomonini qarab chiqish
mumkin.
Jismoniy ta’lim o‘quvchilarning muayyan bilimlarni egallashi, jismoniy
mashqlarni bajarishi va ularni hayotga tatbiq eta olishini ko‘zda tutadi.
Jismoniy sifatlarni tarbiyalashga quyidagilar kiradi: kuch va tezkorlikda namoyon
bo‘lish natijalarini oshirish, chidamlilik, chaqqonlik ko‘nikmalarini yaxshilash.
24

YAgona jarayonning bu tomonlari o‘zaro mustahkam bog‘langan, masalan, agar
o‘quvchilar yugurish mashqlarini, ularning texnikasini o‘zlashtirish maqsadi bilan
ko‘p marta takrorlasalar, u holda bir vaqtning o‘zida kuch, tezkorlik, chidamlilik
ham tarbiyalanadi. Ikkinchi tomondan yugurish mashqlari katta tezlik bilan
(tezlikni tarbiyalash uchun) ko‘p marta bajarilsa, bu texnikaning takomillashishiga
va mustahkamlanishiga ko‘maklashadi.
Jismoniy mashqlarni bajarish jarayoni shug‘ullanuvchilarga nafaqat jismoniy, balki
ma’naviy ta’sir ham ko‘rsatadi. Buning oqibatida bu jarayon tarbiya vazifalarini
echish uchun qulay sharoitlar yaratadi (1-chizma).
25

Adabiy o tlar
1. A.N.N о rmur о d о v. Jism о niy tarbiya T.,1998
2. T.Usm о nxo’jaev, F.Xo’jaev. 1001 ў yin T.,1990
3. A.V.Keneman, D.V.Xuxlaeva Maktabgacha tarbiya yoshidagi b о lalarni
jism о niy tarbiyalash nazariyasi va met о dikasi. T.,1988
4. V.G.Frоlоv. Sayrda jismоniy tarbiya mash g ’ulоtlar, o ’yinlari va mash q lari. T.,
O ’ q ituvchi 1990 y.
26

Suvda o‘ynaladigan harakatli o‘yinlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish