Suvon Melining tanqidchanligi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	175.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Suvon Melining tanqidchanligi

Купить

Mundarija
Kirish…………………………………………………………………………2
I.Bob. O’zbek adabiy tanqidchiligi tarixi ……………………..……………..
I.I. Tanqidchilik tarixining paydo bo’lishi va unda Suvon Melining roli…….5
I.II. “Boy ila xizmatchi” asarini tahlilga tortib yozgan “Boy ila xizmatchi” yoki
tiklangan nusxa muammosi” maqolasida o’tkir munaqqidona
chizgilar ………………………………………………………………………11
II. Bob. Suvon Melining “So’zu so’z” kitobidagi ayrim maqolalar tahlili……….
II.I. “Adabiyot falsafasi yoxud ko’zga aylangan ko’ngil” maqolasida adabiyot so’z
san’ati talqini ………………….……………………………………………..14
II.II. Suvon Melining modernizm va strukturalizm oqimlari borasidagi qarashlari.
tahlili………………………………………………………………………….20
Xulosa…………………………………………………………………………29
Foydalingan adabiyotlar………………………………………………………30
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Adabiy tanqid mustaqil soha sifatida
adabiyotshunoslikdan farqlanadi. U, asosan, zamonaviy adabiy hayotda sodir
bo’layotgaan jarayonlarni kuzatadi. Adabiy hayotda sodir bo’layotgan jarayonlarni
tahlil qilib, zamon g’oyaviy-estetik talablaridan kelib chiqib adabiy, badiiy
asarlarga munosabat bildiradi. Hozirgi prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
ta’kidlaganidek: “Adabiyot xalqning yuragi, elning ma’naviyatini ko’rsatadi.
Bugungi kunda odamlar qalbiga yo’l topish, ularni ezgu maqsadlariga
ilhomlantirishda adabiyotning ta’sirchan kuchidan foydalanish kerak”. Buning
uchun, avvalo, adabiy asarlarimizni o’rganishga bo’lgan qiziqishni uyg’ota
olishimiz, ularning kamchilik-u yutuqlarini tanqidiy ruhda ochib bera olishimiz
kerak. Tandiq chig’irig’idan o’tkazib haqiqiy munosib asarlarni aniqlash va ularni
o’qirmandaga taqdim etish biz adabiyotshunoslarning asosiy vazifalarimizdan biri
sanaladi. Mana shunday qalami o’tkir munaqqidlardan biri Suvon Meli domladir.
Hozirgi adabiy tanqidchiligimizda aynan, u kishining adabiy faoliyatiga doir
muqim bir izlanish mavjud emas. Kurs ishining dolzarbligi ham aynan shundan
iborat.
Mavzuni o’rganilganlik darajasi. Suvon Meli tanqidiy faoliyati haqida
muqim bir mukammal izlanish olib borilgan, shu jihatidan ushbu kurs ish birinchi
ilmiy izlanish sanaladi.
Mavzuning maqsadi. Kurs ishini yozish jarayonida quyidagi asosiy
maqsadlar belgilandi:
- O’zbek tanqidchiligida suvon Melining o’ziga xos o’rnini aniqlash;
- Munaqqid izlanishlarini bir butun imiy ish holiga keltirish;
- Izlanuvchilar uchun mukammal ruhdagi kichik qo’llanma tayyorlash.
- Dolzarb mavzular doirasida tanqidchining qarashlarini tahlil qilish
- O’zaro farqli tanqidiy fikrlarni chog’ishtirish.
2

Kurs ishi predmeti. Kurs ishining predmeti sifatida quyidagilar tanlab
olindi:
- tanqidning rivojlanish tamoyillarini o’rganish;
- adabiy jarayonga uning ta’sirini aniqlash;
- tanqidchilik borasida ayrim firklar mushtarakligini aniqlash;
- davrimizgacha bo’gan o’zbek tanqidchilik tarixini o’rganish;
- Suvon Meli tanqidiy qarashlarini tahlil qilish;
- munaqqid adabiy merosini bir butun holga keltirgan holda qiyoslash;
- ma’lum mavzular doirasida har xil tanqidiy qarashlarga olibkelgan fikrlarni
jamlash va adabiy tahlilga tortish;
- munaqqidlarning fikrlaridagi o’xshash tomonlarini aniqlash.
Kurs ishi obyekti. Suvon Melinning quyidagi maqolalari kurs ishining
obyekti sifatida tanlab olindi va tanqidiy qarashlar tahlilga tortildi: “Xamsatayn”
ozbekcha so’zlasa”, “Adabiyot falsafasi yoxud ko’zga aylangan ko’ngil” “Vaqt
falsafasi yoxud sirli hodisaning poetik talqini” , “Yirik xotiranavis”, “Mushtarak
uchlik”, “Poetik alijabr yoxud noaniq aniqlik”, “Elis Manro – zamonaviy hikoya
ustasi”, “Tilla baliqcha fojiasi”, “Zamon, shoir va g’azal”, “She’r yaratgan
oqshomlar”, hazillashmang daho bilan: kim haq, Fitrat, yoki Navoiy?”, “O’grigina
bolaning izzati yohud mehr sehri”, “Komik katarsis”, “Asl adabiyot ezgulikka
xizmat”, “Shekspirning ruhdoshi yohud ko’ngil so’nngi bekat”, “Lirik fojelik”,
“Nayning nolasi- kimning nolasi?”, “Kaufman nega kuldi?”, “Mangu mung.
Qadim turkiylarning qabriston she’riyati”.
Kurs ishining ilmiy uslubiy jihatlari. Kurs ishida O’zbekiston
Respublikasida chop ettirilgan me’yoriy huquqiy hujjatlardan, ilmiy
adabiyotlardan gazeta va jurnallardan, internet malumotlaridan foydalanilgan.
Kurs ishini hajmi va tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish II ta bob, xulosa va
takliflar va foydalingan adabiyotlardan iborat.
3

I.Bob. O’zbek adabiy tanqidchiligi tarixi
I.I. Tanqidchilik tarixining paydo bo’lishi va unda Suvon Melining roli
Adabiy tanqid ilmda o’ziga xos hodisa sifatida dastlab Platon, Aristotel,
Aristarx faoliyatlarida antik zamonda namoyon bo'ldi. Aslini olganda, tanqidning
ilk unsurlari xalq og‘zaki ijodida boshlangan. 0’tmishda badiiy asar haqida ikki xil:
og'zaki va yozma shakllarda fikr bildirib kelindi. Ilk badiiy asar yaratuvchisi xalq
bo‘lganidek, ularga ilk munosabat bildiruvchi ham xalqning o’zidir. 1
Hayotimizning har bir onida, masalan, kishilarning tabiat xodisalariga qarshi
kurashdagi jasoratini, aniq belgilangan maqsad yo‘lidagi harakatlari, qahramonlik
xislatlari va rang-barang ruhiy emotsiyalarini ifoda etuvchi asarlar paydo bo’lishi
va xalqning bu asarlarga, ularda tasvirlangan voqea-hodisalarga , bahosi,
ma’qullashi yoki inkori etishi ulardan ijobiy ta’sirlanishi yoki aksincha
qoniqmasligi tabiiydir. Adabiy tanqidning paydo bolishida mana shu tabiiy jarayon
yotadi. Demak, badiiy asar paydo bo‘lishi bilan unga baho berilishi (qanchalik
oddiy boiishidan qat’i nazar) zamiridagi estetik uzv adabiy tanqidning dunyoga
kelishini taqozo etadi. Bunday hol umum jahon miqyosidagi adabiy tanqidiy
tafakkurning paydo bo‘lishi uchun umumiy qonuniyat sanaladi. Shu tariqa adabiy
tanqidning ilk namunalari folklor asarini yaratuvchilar hamda uni tinglovchilar
toifasiga mansubdir deyish mumkin. Shunday holat o ‘zimizning baxshilar va ular
ijrosidagi asarlarni tinglovchilar uchun ham xos bo‘lgan. Bu hol adabiy tanqid
hodisasining qadimiyligidan guvohlik beradi.
Arabiy lug‘atlarning shahodat berishicha, “naqd” so‘zining bosh ma’nosi –
“saralamoq”, yarn vaxshini yomondan yoki aslni soxtadan ajratish demakdir.
1
Nazarov B. va b., Ozbek adabiy tanqidchiligi tarixi.darslik. –T., 2012. 4-bet.
4

“Naqada” o‘zagidan kelib chiqqan tanqid istilohi muhokama qilmoq, tekshirmoq,
o‘rganmoq, nimaningdir haqqoniyligi va to‘g‘riligini isbotlamoq, yutuq va
kamchiliklarini aniqlash, badiiy asarni baholash, izohlash kabi ma’nolarni
ifodalaydi.
Ma’lumki, Sharq mumtoz poetikasi an’anaviy ilmi qofiya, ilmi aruz, ilmi
bade’dan tarkib topgan edi. Tanqid ham ana shu uchlik
ichida bo‘lgan. Vazn, qofiya, ifoda, tasvir, bayondagi g‘alizliklar uni yaxshi
tushunuvchilar tomonidan be e’tibor qolmagan. Badiiy asardagi kamchilikni
ko‘rsatadigan “ilmi naqd” tarzida an’ana kasb eta borgan. Biroq boshda u dastlab
ilmi aruz, ilmi qofiya, ilmi bade’da har birining o‘zida naqd qismi sifatida mavjud
bo‘lgan. XIII asrning yirik adabiyotshunosi Shamsiddin Muhammad binni Qays
Roziy “Al- Mo‘jam” kitobida ilmi naqdni alohida fasl qilib ajratgan. Olim bu
ilmning ahamiyati, vazifalari haqida ham maxsus fikr yuritadi .
Yunon tilidagi “sritike” so‘zi bilan ifodalangan (uni ruslarda ilk bor
Kantemir 1799-yilda “kritik” shaklida taomilga kiritgan) tanqid, V.G.Belinskiy
talqinicha, “hukm qilmoq”, keng ma’noda esa, mulohaza bildirmoq, fikr yuritmoq
ma’nolarida qo‘llangan. Shu sababli tanqid faqat san’at va adabiyot asarlarigagina
xos bo'lmay, turli fanlarga, jumladan, tarix, axloq va boshqa sohalarga ham
taalluqlidir. Demak, tanqid tushunchasi doirasining kengligi uning hayotdagi
barcha hodisa-voqealarga tegishli ekanini ko'rsatadi. Shu jihatdan tanqid hayotning
qaysi bir sohasiga tegishli bo‘lsa, o ‘sha jabha nomi bilan ham atalishi
an’anaviydir. (Masalan, ijtimoiy tanqid, iqtisodiy tanqid kabi).
Koshifiy bu adabiy ilmni yanada mukammallashtirdi, kitobda naqdning
lug'aviy va istilohiy ma’nosi, bu adabiy ilmning vazifalari aniq ta’riflangan:
“Nazm aytmak bayonidakim uni naqd ilmi derlar va adabiy ilmlarning biri deb
bilurlar va naqd lug‘atda “saralamoq” va “soh tangani qalbaki tangadan ajratmoq
degani. Istilohda eng yaxshi she’rni yomonidan ajratish va ulami o ‘zaro farqlash
ilmidan iborat va bu ilmni shuning uchun naqd deganlarki, tanga naqqodi
(saralovchi)
5

qalbaki tangalar orasidagi haqiqiy tangani ajratsa, bu ilm sohibi (tanqidchi) ham
pokiza va beayb suxanni noshoista va ayblik suxanlar orasidan saralab aytishi
kerak. Har holda kimki she’r ayblaridan ogoh bo‘lmasa, unga beayb she’rni
namuna qilib ko‘rsatishi lozim”. 2
Ko‘rinib turibdiki, olimning adabiy tanqid oldiga qo‘ygan talabi hozir ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas.
Rus va Yevropadagi qator xalqlarda realistik adabiy tanqidning san’at va fan
sintezidan iborat holda shakllana boshlashi XVII asr oxiri va XVIII asr boshlariga
to ‘g‘ri keladi. Adabiy tanqid harakatdagi estetik tafakkur tarzida adabiy jarayon
mohiyatini tahlil qilish va baholash xususiyatini kasb etgan; ijtimoiy-falsafiy
estetik qarash shaklida adabiyot va jamiyat munosabatlari qay darajada in’ikos
topganini zamon mafkurasi prizmasidan o ‘tkazgan holda umumlashtirish san’ati
darajasiga ko‘tarilgan. Binobarin, san’at qanchalik ichki xilma-xilliikka ega bo‘lsa,
tanqid ham o‘sha sohalarga tegishlilik kasb etadi. Bunga teatr va kino tanqidini
misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Badiiy adabiyot muammolariga daxldor tanqid adabiy tanqiddir. Chunki
adabiy tanqidning qiziqish doirasini so‘z san’ati – badiiy adabiyot tashkil etadi.
Hozirgi tushunchamizdagi o ‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi o ‘zbek vaqtli
matbuotining tug'ilishi va rivoji bilan chambarchas bog’liqdir. Vaqtli matbuot
adabiyotga aloqador bu yangi sohani taraqqiy ettirishga katta hissa qo‘shdi. Nashr
etilgan badiiy va tarjima asarlariga vaqtli matbuot sahifalarida taqrizlar berildi.
XX asr boshlaridagi o ‘zbek vaqtii matbuoti sahifalarida adabiy tanqid
haqida, uning ahamiyati, ijobiy ta’siri. umuman, adabiyotning taraqqiyotidagi roli
haqida qimmatli maqolalar chop etildi. Masalan, “Sadoyi Turkiston” gazetasi
“tanqid” istilohi va uning adabiyotga kirib kelayotgani haqida shunday ma’lumot
beradi: “Ushbu kalima qo‘limizda bo‘lg‘on lug‘at kitoblarining ba’zilarida bo‘lsa
ham ba’zilarida yo'qdir. Turkiston viloyatida iste’mol qilinadurg’on lug‘at
kitoblarida bo’lmaganlik to‘g‘risinda bu “tanqid kalimasi bizning istiloh orasida
yangidir”. Gazeta tanqid “Axbori kabir” lug'atida “alnoqid” so‘ziga to‘g‘ri kelib
2
Sultonmurod Olim. Tanqid qadimiy / / 0‘z AS. 1990, 25-may.
6

“yaxshi narsaning orasidan yomonini ajratib chiqarib tashlamoq” ma’nosini
bildirishi, lekin endilikda bu atamani tatar matbuoti va adabiyotida qo'llanilayotgan
ma’nosida ishlatish lozimligini uqtiradi. Maqola muallifi Ahlullo Xaybullo o‘g'li
“tanqid“ning bu davrga kelganda butunlay yangi ma'no kasb etishini aytish bilan
birga “badiiy asarlarga vaqtii matbuot orqali baho berish” deb ham tushunadi va
shu mantiqdan kelib chiqqan holda asarlarning yutuq hamda kamchiliklarini
ko‘rsatishi lozimligini uqtiradi. Uningcha “Tanqid demak bir musannifning yozib
maydoni intishorga qo‘ygan kitobinda kelishmag‘on iboralami matbuot vositasi ila
yozib ko‘rsatmoq demakdir”. 3
Ahlullo domla bu bilan adabiyotning kelgusi taraqqiyoti bevosita vaqtli matbuotga
uzviy bog‘liqligini uqtiradi. Shu bilan birga u tanqidchi odob doirasidan
chiqmasligini ham alohida ta’kidlaydi. E’tibor bersangiz, bundan taxminan yuz yil
avval o'zbek tanqidchiligida ilk bor tanqidchi etikasi degan muhim masalaga ham
diqqat qaratilgan. Muallif maqolada adabiy tanqidning rus, tatar, ozarbayjon vaqtli
matbuotida faol ko‘rinayotganligini e’tirof etadi va o‘zbek tanqidchilarini ham
ulardan o ‘rganishga da’vat etadi. Chindan-da, ilk o ’zbek vaqtii matbuoti adabiy
tanqidning paydo bo‘lish omillaridan biriga aylana bordi. ilk o‘zbek vaqtli
matbuoti yangi tipdagi adabiy tanqidning shakllanishiga asos solish bilan birga
uning muhim ijtimoiy mohiyatiga ham e’tibor berdi.
Tanqidchilik tarixida o’tgan davr taqazosi bilan S.Meliyev va H.Karimovda
Qahhorning o'tmish mavzusida yozilgan asarlarida voqelik sho’ro davri totalitar
tuzumi g‘oyalari nuqtayi nazaridan yoritiladi, shu bois soxta g'oyaga asoslanganligi
uchun bu asarlar yuksak badiiylik namunalari bo‘lolmaydi, degan xulosa
chiqariladi. S.Sodiq va D.Quronov kuzatishlarida ham asarlar davr bilan, davr
g‘oyalari bilan bog‘lab talqin etiladi. Bu hol o‘z-o‘zidan bahs-munozaralarda
ko‘proq e'tibor g‘oyabozlikka qaratilgani, ya’ni Qahhor o‘tmish mavzusidagi
asarlarida sho’ro g'oyalarini targ‘ib qilganmi yoki aksincha, fosh etganmi, degan
masala yetakchilik qilganligini ko'rsatadi. Vaholanki, S.Meliyev va H.Karimov
3
Jalofov A., O‘zganboyev X. O‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyoti taraqqiyotida vaqtl i matbuotining roli.
-T.: Fan. 1993. 83-bet.
7

maqolalarida adabiyotning asosiy yadrosini tashkil etuvchi insoniylik (uni S. Meli
maqolasida mehr, H. Karimov esa o‘zbekona urf-odatlar va musulmon olamiga xos
yashash prinsiplari shaklida talqin etadi) tamoyillari haqida gap ketadiki, uni
muayyan davr g‘oyasiga bog‘lamasdan matnning o‘zidan kelib chiqib talqin
etilganda asl mohiyat oydinlashgan bo'lar edi. Demak, mazkur tanqidiy qarashlarga
va ulammg opponentlari tomonidan berilgan javoblarga ham davr g‘oyasi degan
tushuncha xalaqit berganligini ko‘ramiz. Biroq, ayni chog‘da, shuni ta’kidlash
lozimki, mazkur bahs-munozaratar Qahhor ijodini anglashga, uning estetik
tamoyillarini tushunishga xizmat qildi. Mazkur bahslar shu jihati bilan
xarakterlidir. S.Meliyev, H.Karimovlarning “O’g‘ri”, “Dahshat” hikoyalari
haqidagi tanqidiy xarakterdagi maqolalari va ularga javoban yozilgan D.Quronov,
S.Sodiq maqolalaridagi yetakchi fikrlar ko’zga tashlanadi.
Suvon Meli(Suvonqul Meliyev) 1951-yili Samarqand viloyati Kattaqo’rg’on
shahrida oddiy mehnatkash dehqon oilasida tug’ilgan.Uning otasi qat’iyatli halol
odam bo’lgan. Urush ko’rgan, qirg’inbarot ichidan omon qaytgan. Suvon
Menining aytishicha: “ Jang maydonida “Ixlos” surasida tilimdan qo’ymadim,
Olloh qo’lladi, ko’p o’limdan qoldim, umrimning qolgani menga Egamning
marhamati”, der ekan otasi Meli Husanov. Suvon Meli 1970-yillarda O’zbekiston
Milliy universitetining jurnalistika fakultetida o’qigan. Ammo talabalik davrining
asosiy qismi o’zbek filologiyasi fakuteti auditoriyasida o’tgan. U filolog ustozlar
ma’ruzalarini tinglash, ular bilan suhbatlashishni yaxshi ko’rar edi. O’zini bo’lajak
jurnalistdan ko’ra ko’proq filolog sifatida tasavvur qilardi. Suvon meli o’zbek
filologiyasi fakultetida adabiy to’garak ochib, Abdulla Oripov, Erkin Vohidovlarni
tarbiyalagan, Matyoqub Qo’shjonov etagini tutgan. Chunki u inson o’z davrining
asl adabiyotiga yaqin, ilmiy demokratiya va akademizmga moyil yirik olim edi.
Suvon Meli 1975-yilda O’zRFA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot
institutida laborant lavozimida ish boshlagan. 46 yildan beri shu institutda ishlab
kelmoqda. Olim muayyan yillar Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika
universiteti, Toshkent davlat agrar universitetida adabiyot ilmidan dars ham
bergan. Izzat Sulton, Matyoqb Qo’shjonov, Homil Yoqubov, Abduqodir
8

Hayitmetov, Salohiddin Mamajonov, Nayim Karimov, Yoqubjon Ishoqov, Bahodir
Sarimsoqov kabi olimlar bilan hamkorligi ilmiy-nazariy qarashlarini
shakllanishida katta yordam bergan.
Olimning quyidagi asarlari bor:
- 2000-yil ustoz akademik Matyoqub Qo’shjonov bilan hammualliflikda chop
etilgan “Abdulla Oripov” nomli to’plam holidagi asar
- 2020-yil “So’zu so’z” asari
- 2020-yil “Global talqin poetikasi”
Uning quyidagicha nomlangan o’nlab maqolalari bor:
- “Xamsatayn” ozbekcha so’zlasa” maqolasi ;
- “Adabiyot falsafasi yoxud ko’zga aylangan ko’ngil”;
- “Vaqt falsafasi yoxud sirli hodisaning poetik talqini”;
- “Yirik xotiranavis”, “Mushtarak uchlik”,;
- “Poetik alijabr yoxud noaniq aniqlik” ;
- “Elis Manro – zamonaviy hikoya ustasi” ;
- “Tilla baliqcha fojiasi”;
- “Zamon, shoir va g’azal”;
- “She’r yaratgan oqshomlar”;
- “Hazillashmang daho bilan: kim haq, Fitrat, yoki Navoiy?”;
- “O’grigina bolaning izzati yohd mehr sehri”;
- “Komik katarsis”;
- “Asl adabiyot ezgulikka xizmat”;
- “Shekspirning ruhdoshi yohud ko’ngil so’nngi bekat”;
- “Lirik fojelik”;
- “Nayning nolasi- kimning nolasi?”;
- “Kaufman nega kuldi?”;
- “Mangu mung. Qadim turkiylarning qabriston she’riyati”.
Suvon Melining asl qiyofasini ning nazariy tadqiqotlarida ko’rinadi. Badiiy
adabiyotga xos, liriklik, epiklik, tragiklik, tushunchalari shunchaki nazariy istiloh
9

yoki ilmiy formallik emas. Chunki mazkur tushunchalar badiiy asar botinida
yashaydi. Dunyo adabiyotshunosligida ayni hodisani badiiy konteksda munosib
kash etgan olim barmoq bilan sanarli.
Olim, munaqqid,filologiya fanlari doktiri Suvon Meli o’zi faoliyat olib
borayotgan universitet rektoring qo’llovi bilan “Jahon adabiyoti va universal
adabiyotshunoslik” kafedrasi qoshida “Yosh munaqqid klubi”da 200dan ortiq
yoshlarga munaqqidlik sir-asrorlarini o’rgatib kelmoqda.
Olim o’zining tandiqodiy faoliyati bilan bir qatorda, kitobxon ahlini ma’nan
yuksak, mazmunan chuqur asarlarni o’qishga davat qiladi. Quyida jahon
adabiyotidagi o’nlikni XX asrning eng yaxshi asarlari deb ta’kidlaydi va o’qirman
ahliga taqdim qiladi:
1. Uilyam Folkner. “Suronu qahr”.
2. Mixail Sholoxov “Tinch Don”.
3. Ernest Xeminguey. “Chol va dengiz”.
4. Mixail Bulgakov. “Usta va Margarita”.
5. Tomas Mann. “Doktor Faustus”.
6. Frans Kafka. “Evrilish”.
7. Chingiz Aytmatov “Oq kema”,
8. Kabo Abe. “Qumdagi xotin”.
9. Gabriel Garsia Markes. “yolg’izlikning yuz yili”.
10. Boris Pastermak. “Doktir Jivago”.
Shu bilan bir qatorda, o’zbek adabiyotida ham XX asrdagi eng zo’r asarlar
o’ntaligini belgilaydi:
1. Abdulla Qodiriy. “ O’tkan kunlar”.
2. Hamza va Komil Yashin. “Boy ila xizmatchi”.
3. Oybek. “Qutlug’ qon”.
4. G’afur G’ulom. “Shum bola”.
5. Cho’lpon “Go’zal”.
10

6. Usmon Nosir .“Nil va Rim”.
7. Hamid Olimjon. “O’rik gullaganda”.
8. G’afur G’ulom. “Sen yetim emassan”.
9. Abdulla Oripov “Sen bahorni sog’inmadingmi”
10. Mirtemir. “Onaginam”
Bekorga olim aynan bu asarlarni keltirishi bejizga emas, chunki ular vaqt
hukmidan o’ta olgan va chin badiiylik me’zonlariga asoslangan asarlardir.
Jumladan, munaqqid chig’irig’idan ham eson-omon o’tgan o’nliklar hamdir.
11

I.II. “Boy ila xizmatchi” asarini tahlilga tortib yozgan “Boy ila
xizmatchi” yoki tiklangan nusxa muammosi” maqolasida o’tkir munaqqidona
chizgilar
Misol uchun u “Boy ila xizmatchi” asarini tahlilga tortib yozgan “Boy ila
xizmatchi” yoki tiklangan nusxa muammosi” nomli maqolasida xususiyada
quyidagicha fikr bildiradi: ” Komil Yashin tomonidan 1939-yili tiklangan nusxasi
kelajakda ko’plab tadqiqotlarga sababchi bo’lishi tabiiy. Bu variantning yuzaga
kelishi, ya’nimuallifi tirik bo’lmagan, asl nusxasi yo’qolgan asarning boshqa bir
adib tomonidan tiklanishi jahon adabiy tajribasida ko’rilgan hodisadir”. 4
Olim,
avvalo, tanqidchi, uning tahsiniga sazovor bo’lish hammaning ham qo’lidan
kelavermaydi, ya’ni bu maqolada u Komil Yashinning qilgan harakati adabiyotda
yangilik ekanligini aytib o’tadi. Lekin shu bilan bir qatorda ushbu nusxa asarning
aslichalik mukammal emasligini achchiq haqiat bo’lsada, tan oladi. U bu ish to’g’ri
yoki noto’gri ekanligi haiqda hukm chiqarmoqchi emas, shunchaki, ijobiy-salbiy
jihatlarini qayd etish orqali adabiy tanqid olamiga tortadi. Va quyidagi ikki ulkan
kamchilikni ko’rsatib o’tadi:
1.Dramaning shu tahlitda tiklanish Hamza ijodini har taraflama, ilmiy xolis
o’rganishga to’sqinlik qilib keldi.
2.Hamza ijodining butunligiga putur yetkazdi. Kitobxon ahli, aynan shu
qayta tiklangan nusxaga o’rganish orqali, asl variantdagi “Brungi saylovlar” kabi
boshqa asarlarini o’qishni inkor eta boshladi.
Tiklangan nusxadagi yana bir kamchilik quyidagicha edi, “Jamilaning o’lim
oldi hayqirig’ida – “Bolangni o’ldirgan, xotiningni xazon qilgan boyning, butun
boylarning jazosini ber. Zamonasiga o’t qo’y, yonder.” – 17 yoki 18-yilning emas,
39-yilning dag’dag’asi ko’proq. Chunki bu so’zlarni Hamza emas (Hamzaning
Jamilasi sodda va tabiiyroq o’ladi: “Oh, G’ofir san o’ylama, Jamilam boyga qoldi
deb. Boyga men qo’limni ham ushlatmadim. Sansiz bu hayot manga kerak emas”),
4
Meliyev S. Boy ila xizmatchi” yoki tiklangan nusxa muammosi . Xrshid Davron elektron kutubxonasi.
2014.15.12.
12

Komil Yashin yozgan. 5
Shuncha ko’p tanqidiy jihatlari bor bo’lsada, olim
tomonidan ushbu asar o’qishga arzigulik asar sifatida tan olinadi. Bu bejizga emas,
albatta.
Olimning tanqidiy firlari birgina nasriyatga oid emas, balki nazm ham bu
borada oz o’rniga egadir.Bu haqda shunday fikr bildiradi: “She’rni tahlil qilish
qiyin, lekin haqiqiy she’r tahlil qilinishi kerak. Shunda u badiiy faktdan
adabiyotshunoslik faktiga aylanadi va kitobxon ongida tugal qiyofaga ega
bo`ladi”. 6
Suvon Melining “Tilla baliqcha fojiyasi”, “Lirik fojelik”, “Nayning nolasi,
kimning nolasi” maqolalarida Abdulla Oripovning “Tilla baliqcha”, “Sog’inch” va
“Nay” nomli she’rlarini alohida-alohida tahlil etar ekan, ulardagi simvolik ruhga
alohida e’tibor qiladi. Tilla baliqcha – inson ramzi, tor hovuzcha - moddiy dunyo,
“mudroq tollar” – shu xovuzchani to’sib, qo’riqlab turgan devor – ma’naviyatsiz,
ruhoniyatsiz, mayda aqidalar majmui. Sariq burglar – boyagi bilimlarning chala-
chulpi laxtaklari. Moddiyat kishanida bog’langan odam nazdida materialism – eng
oliy haqiqat, ruh boqiyligi – quruq afsona, o’limdan so’ng mutloq yo’q bo’lish,
cherish. Xullas, zerikarli va kulfatzada dunyo, ya’ni “ko’mak xovuz”.
Tilla baliqcha – faqat biqiq muhit, cheklangan jamiyatda emas, balki vujud
qobig’ida qolib, vujud extiyotlarini hayotning birdan-bir ma’nosi deb bilgan odam
fojiyasi.
“Sog’inch” she’rida:
Parchagina bulut
Cheksiz osmon,
Adir orasifagi yolg’iz oyoq yo’l.
5
Meliyev S. Boy ila xizmatchi” yoki tiklangan nusxa muammosi . Xrshid Davron elektron kutubxonasi.
2014.15.12.
6
Meliyev S. She’r tahlili haqida mulohazalar. O`TA. 1985-yil, 4-son
13

Parchagina bulut – vaqt oldida chorasiz odam. Osmon dunyo – cheksiz
dunyo. “adir” o’tib ketgan vaqt ma’nosini, “yolg’iz oyoq yo’l” umrning yakka-
yakka kechishni ramziy ifodalaydi.
II. Bob. Suvon Melining “So’zu so’z” kitobidagi ayrim maqolalar tahlili
II.I. “Adabiyot falsafasi yoxud ko’zga aylangan ko’ngil” maqolasida
adabiyot so’z san’ati talqini
Suvon Melining “So’zu so’z” kitobi 2020-yil “Sharq” nashriyot-matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati tomonidan nashr etilgan. Epikraf sifatida
Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostoni V bobidan olingan quyidagi parcha
olingan:
Avvalu oxiringg’a solg’il ko’z,
Bil: ham avval so’zu ham oxir so’z.
Asar olimning “Adabiyot falsafasiga” chizgilaridan iborat. Kitobda
muallifning sal kam qirq yillik ijodidan saralangan maqola va suhbatlari joy olgan.
Muallif badiiy matnga hamisha falsafiy yondashadi, badiiy asarni ichidan
nurlantirib, badiiy adabiyot qariga sho’ng’ib tahlil qiladi.
Olim asar so’z boshisidan, avval bo’limida: “ Ushbu kitobimni dadam Meli
Husan o’g’li va ayam Xadicha Mulla Kamol qizi ruhi poklariga bag’ishlaayman”, 7
-
deb yozadi.
Debocha o’rnida “Adabiyot falsafasi yohud ko’zga aylangan ko’ngil” maqolasi
keltirilgan. Kitob mundarijasi “Badiiy tragizm”, “Navoiy olamiga sayr”, “She’r:
so’z falsafasi”, “Nazariya. Muammo. Tadqiqot”, “Qalbdagi siymolar” kabi to’rt
tarkibiy qismdan iborat. Ularning ichiga esa quyidagi maqolalar kiritilgan:
“Badiiy tragizm” bo’limiga: “Qadimgi sadolari.Manggu mung(Qadimiy
turklarning “qabriston poeziyasi”, “Tilla baliqcha fojiasi”, “Forobiy va Ibn Sino
targ’o’ziya (tragediya) haqida”, “Lirik fojelik”, “Badiiy tragizm qirralari (Chingiz
7
Meliyev S. So’zu so’z. –T:, 2020. 5-bet.
14

Aytmatovning “Asrni qaritgan kun” romani asosida), “Samoviy miqiyos: O’tkan
kunlar va Qirol Lir”, “Tahlil musiqasi”, “Boqiy hukm yohud qozilarzikrida turfa
hangoma”.
“Navoiy olamiga sayr”: “Hazillashmang daho bilan: kim haq, Fitrat, yoki
Navoiy?”, “Xamsa”da muallif obrazi kategoriyasi”, “Yuksak fazolarda uchrashuv
yoki zukko mezbon”, “Baytda qiyos prinsipi”, “Munojot poetikasida qiyos”,
“Zotga maxsus ot Hayrat “Smyateniye) emas.
“She’r: so’z falsafasi” : “She’riy so’z”, “Nayning nolasi- kimning nolasi?”,
“Poetik alijabr yoxud noaniq aniqlik”, “Kontekstda so’z harakteri”, “She’r tahlili
haqida mulohazalar”, “She’riy so’z va estetik ta’sir”, “Jonli So’z qudrati (“She’riy
matnda so’z harakati” turkumidan”, “Shoir nigohi”, “Trinal tipologiya (Platon-
Pushkin- Hamid Olimjon)”, “Azizdan azizim”, “Talabim kenglik”.
“Nazariya. Muammo. Tadqiqot” bo’limida: “Vaqt falsafasi yoxud sirli
hodisaning poetik talqini” , “Komik katarsis”, “Kaufman nega kuldi?”,”Binar
tipologiya”, “Kengaytirilgan, demak bo’lgan “Boy ila xizmatchi”ning rejissyor
varianti qayerda?”, “Yangi tanqid”, “Tahlil va tanqid yohud adabiyotshunoslikda
“Qo’shjonov maktabi”, “Adabiyot darvozasi”, “Tong, Toshkent va G’afur
G’ulom”,”Adabiy gurunglar tafti”, “Orzu imkondan katta”, “Millat ko’zgusi”.
“Qalbdagi siymolar” bo’limida: “Mangu Jaloliddin”, “Domla
(M.Qo’shjonov), “Dilxiroj (G’.Mo’minov), “Beminnat xizmat yoxud ‘yo’q siz rus
emassiz! (N. Vladimirova)”, “Dildosh (M. Sultonova)”, “Ardoq (F.Abdullayev)”,
“Ona tili ato etgan jasorat ( B.Nazarov), “U.Jo’raqulov. Men bilgan Suvon Meli
(So’ng so’z).
So’z boshisidan joy olgan “Adabiyot falsafasi yohud ko’zga aylangan
ko’ngil” maqola 6 tarkibiy bo’libdan iborat. Birinchi bo’lim Cho’lponning nafis
adabiyot “hisli ko’ngil tarixi” dir, degan so’zlari bilan boshlanadi. Olimning
nazdida adabiyot tarixidan ham uzoq umr kechirgan, u eng , avvalo, inson ko’ngil
mahzanida, qabl kechinmalarida shakklanadi va so’z ila duyo bilan yuzlashadi.
15

Shu bilan birga u adabiyot nima? degan savolga quyidagi hayotida o’z tasdig’ini
topgan javobni keltirib o’tadi: “San’at, jumladan, so’z san’ati, ya’ni adabiyot bani
odam ko’nglida kechadigan tuyg’ular, ro’y bergan voqea- hodisalardan tug’ilgan
taassurot ca tasavvurlarni konsentratsiyashgan holda so’zga, kalomga muhrlab,
hozirgi va kelajak avlodlarga meros qilib qoldirishga jahddir. Asar yaratishni
o’zidan, o’zi mansub bo’lgan, guvoh bo’lgan zamonlari iz, belgi qoldirishdir”.
Demak, adabiyot uning nazdida san’at darjasiga ko’tarila olgan bir tushunchadir. U
insonning ichki dunyosi, qalb ovoziyu- ohanglaridan yaraladi va so’z ila odam ahli
avlodlariga meros bo’lib qoladi. Shu tariqa uzoq umr yoki qisqa bir hayot
yashaydi, valek chin adabiyotgina asrlar bilan yuzlashishga, qiyomat qadar mr
ko’rishga qodir. Birinchi bo’lim ramziy ma’noda “adabiyotning quroli so’zdir” 8
degan xulosa bilan yakunlanadi.
Ikkinchi kichik bo’lim esa ko’z haqidagi fikrlar bilan boshlanadi. Olimning
fikricha so’z mukammla yaratilgani bilan u olamning barcha sir-asrorlarini ko’ra
olmaydi. Shunday hodisalar bo’ladiki, uni ko’rish mumkin emas va, hatto, his etish
qiyin. Bu bandda Mavlono Jaloliddin Rumiyning “ Ko’zni yumgil, ko’zga aylansiz
ko’ngil” 9
degan hikmatli so’zini dasturi amal qilib oladi. Va birinchi abzasidayoq
dunyoni ko’ngil ko’zi bilan ko’ra olishga intilishjoiz ekanligiga davat etadi.
Badiiy adabiyotning shunday bir asarlari borki, ular “hisli ko’ngil” sohiblari
tadqiqotchilar uchun yaratilgan. Xos kitobxon badiiy asarni tahlilga tortar ekan,
undag mantiqiy izchillikni anglay oladi, falsafiy teranlikni his qiladi va kitobxon
ommasi uchun aniq va izchil fikrlar bilan sharhlab, yetkaza oladi.
Uchinchi bo’limda esa olim sekin-asta o’zining adabiyot falsafasi haqidagi
asosiy fikrlarini kitobxon ommasiga ilina boshlaydi. Uning nazdida adabiyot
falsafasi bu falsafa kabi jo’n hodisa emas, u predmet-u obyektga asoslanib, fanning
mavjud qoidalari bilangina yashamaydi. Unda qolib bo’lmaydi, inson ko’nglidan
to’kilayotgan duru-gavharlar, ma’lum bir shakllga solinmaydi, balki u o’z qolibi
8
Meliyev S. So’zu so’z. –T:, 2020. 5-bet.
9
Meliyev S. So’zu so’z. –T:, 2020. 6-bet.
16

bilan tug’iladi. Mana shu joyda olim “Qobusnoma”dan arzirli bir marchani misol
ta’riqasida keltiradi. Ya’nikim: “mangu hayotning qat-qatiga “hali onasidan
tug’ilmagan hamma” 10
qalbi va vujudida jo-bajo va cheksiz takrorlanuvchi olam
hissiyot va shu hissiyot sohiblarining jonli, huddi o’ziday, tiriklardan tiriklroq
qilib tasvirlashga, ko;’rsatishga falsafaning tishi o’tmaydi”, rosti haam bu ish uning
gardanida ham emas, bu adabiy asar tadqiqotchisining zimmasidagi vazifasidir.
Maktab adabiyot darslikaridan birida shu borada ajoyib bir o’xshatish bore
di. Unda “kecha homilador bir kampir, ammo nima tug’ishini bilmaydi” deyilgan
ma’nodagi fikr kelib chiqar edi. Bu tashbek, menimcha, bir ijodkorning ruhiy
qiyofasi yanglig’ yangraydi. U kelachalari ijod qiladi, ma’lum bir asar bunyod
etadi. O’z ichki dunyosidan to’kilayotgan qalb chizgilarini qog’ozga tushiradi va
yangi bir ijod mahsulini yaratadi. Hamma insonda ham bo’lishi mumkin ko’ngil
qatlarining mngli xonishi, lekin faqat “ko’ngiln kishilari”gina larni ma’lum bir
qiyofaga solib, kalom ila ifodalshga qodirdirlar. Bu bo’limda olim fikrini quyidagi
parcha bilan isbotlashga harakat qiladi:
Bir oning bahosin o’lchamoq uchun
Oltindan tarozu, olmosdan tosh oz.
Nurlar qadami-la chopgan sekundning
Barini tutolmas ayhannos ovoz.
( G’afur G’ulom, “Vaqt”)
Bir lahza, bir on bahosini falsafada ko’rsatib bera olish mumkin emas, bunga
faqat adabiyot so’z qudrati ila erisha oladi. Onlarda, lahzalarda yashovchi qalb
qiyqiriqlarini eshitishga birgina adabiyot qodirdir.
To’rtinchi bo’limda gap “adabiyotning so’zi oddiy so’zmi” degan savolga
javob borasida ketadi. Adabiyotning so’zi oddiy so’z emas,u ohangdor,
jilovdor,quruq shakl-u shamoilgagina xoslanmaydi. U oddiy kitobxon ko’zi biolan
10
“Qobusnoma”dagi “hamma narsani ham biladi, hamma hali onasidan tug’ilgan emas” degan buyuk hikmatga
ishora
17

ilg’ay olmas qirralarni ham kalom ilajumlalarga ko’chira oladi. Berilgan tavsif
katta ma’no tashib , huddi sehrgar tayoqchasidek badiiy asarga yangi qiyofa kasb
etishi mmkin. Manaqqdir fkrini dalilash uchun Oybekning “Qutluq qon”, Chingiz
Aytmatovning “Jamila” qissalaridan parchalar keltiradi. Asar qahramonlari
nutqidagi ayrim jihatlarni “Injildagi” Iso Masihning jumlalariga borib taqaydi.
Ularning o’zaro bog’lovchi qirralari borligini aytib o’tadi.
Keyingi bo’limda ezoterika haqida gap ketadi va bir kitobdan parcha
keltiriladi: “ Biz o’zimiz haqida bilganimizdan ancha-muncha ulkanmiz. Buni
shunchaki unutganmiz, xolos” 11
. Bu joyda olim insonning ulkan botiniy kuchi
haqida fikr yuritadi. Biz bilgan adabiyotning ham shunday ulkan qudrati borki,
ancha-muncha inson buni ilg’ay olmaydi. Agar biz adabiyoning qudratini chin
ma’noda anglay olganimzda, balki bundanda ulug’roq asar yaratgan bo’lar edi,
badiiyatimizni yanada boyitgan, qimmatli manbalarni o’qiguvchiga hozirlangan
bo’lardik. Hazrati Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni 63-bobida
Iskandar bilan ustozi Arastu o’rtasida savol-javobdan parcha keltiriladi. Savolga
Arastu ya’ni Navoiy quyidagicha javob beradi:
Vale muncha bilmishki, bilmaydurur,
Bu maqsud darkini qilmaydurur.
O’zi bilmasi anglog’on so’zu dard,
Ani barcha maxluqdin qildi fard” 12
Navoiy nazdida inson shunchalik mukammal yaratiqki, undagi barcha bilim,
sir-asror uning o’zida-vujudida va qalbida. Adabiyot insonni har hil ko’rinishda,
turli alfozda tasvirlaydi. Har bir yaratilgan obrazga, manzara yoki holatga mallif
munosabati seziladi, b munosabat ularning muayyan talqini ham.
Oxirgi bobda adabiyot falsafasi haqida xulosa fikrlar jamlanadi. Olim bir
so’z bilan aytganda “adabiyot falsafasi – badiiy obraz falsafasidir” degan xulosaga
11
Друнвала Мельхиседекб Древняя тайна Цветка Жизнииб М., «София», 2012, с. 13.
12
Alisher Navoiy. To’la asarlar to’plami. O’n jildlik, 8-jild. Toshkent. 2011, 397-bet.
18

keladi. Adabiyot falsafasi va global ilmiy-badiiy talqin mohiyatan esh hodisadir. U
uchun aqlik teranlik, hissiy bag’ri kenglik, tafakkur oydinligi va ongiy kenglik
birday xos xususiyat sanaladi.
II.II.Suvon Melining modernizm va strukturalizm oqimlari
borasidagi qarashlari tahlili
19

Umuman, ramziylik hozirgi kunda ham ijodkorlarga fikrni obrazli
ifodalashda qo’l kelmoqda.
M.Qo‘shjonov A.Oripov ijodiga bag‘ishlangan “Onajonim she’riyat”
risolasida o‘z xalqi va yurti jamolini kuylagan ijodkor she’rdan she’rga o‘sib,
kamolotga erishganligini ta’riflab, shoirning muxtasar ijodiy portretini yaratadi.
Shuningdek, shogirdi Suvon Meli bilan hamkorlikda yozgan “Abdulla Oripov”
nomli risolasida esa shoir ijodini bugungi dunyoqarash va milliy mafkura
tamoyillari asosida tadqiq etadi. Mualliflar asosiy e’tiborni Abdulla Oripovning
yangi o‘zbek she’riyatini boyitishdagi o‘ziga xos individual uslubini, badiiy
kashfiyotlarini ko‘rsatishga qaratadilar.
Taniqli adabiyotshunoslar S.Mamajonov, N.Karimov, U.Normatov,
B.Qosimov, B.Akramov, I.Haqqulov, A.Ulug‘ov va N.Jabborovlar aynan Abdulla
Oripov ijodiga bag‘ishlangan maxsus ilmiy tadqiqot yaratmagan bo‘lsalar-da,
ularning qator maqolalari va kitoblarida shoir she’riyatidagi mahorat qirralari
adabiyotshunosligimizdagi ilmiy-nazariy masalalar bilan bog‘lab o‘rganilgan
qimmatli kuzatishlar mavjud.
Suvon Melining “Komik katarsis”nomli maqolasida G’.G’ulomning “Shum
bola”qissasida komiklik qatidagi fojiaviylik tadqiq etiladi.
Adabiyotshunos Suvon Meli “Badiiy tragizm qirralari” nomli maqolasida yozadi:
“O’lim tragediya janrining zaruriy elementi ekani bejiz emas. O’lim haqidagi
qomusiy bir kitobda shunday deyiladi: “Haydegger bejiz o’limni hayotga nisbatan
muhimroq hodisa deb hisoblamagan, chunki o’lim hayotga hayot baxsh etadi, unga
jon ato qiladi. Bizning borlig’imiz Haydegger nazdida “o’lim tomon borliq”dir
M.Qo‘shjonov A.Oripov ijodiga bag‘ishlangan “Onajonim she’riyat” risolasida o‘z
xalqi va yurti jamolini kuylagan ijodkor she’rdan she’rga o‘sib, kamolotga
erishganligini ta’riflab, shoirning muxtasar ijodiy portretini yaratadi. Shuningdek,
shogirdi Suvon Meli bilan hamkorlikda yozgan “Abdulla Oripov” nomli risolasida
esa shoir ijodini bugungi dunyoqarash va milliy mafkura tamoyillari asosida tadqiq
etadi. Mualliflar asosiy e’tiborni Abdulla Oripovning yangi o‘zbek she’riyatini
20

boyitishdagi o‘ziga xos individual uslubini, badiiy kashfiyotlarini ko‘rsatishga
qaratadilar. 13
“Obrazlilik, -deb ta’kidlaydi akademik M.Qo‘shjonov va adabiyotshunos Suvon
Meli, -Abdulla Oripovni adabiyotning birinchi elementi - til xususida o‘ylashga
majbur qiladi. U so‘zlarga jilo bera oladi. Uning asarlarida bizga ma’lum so‘zlar
yangicha ma’no kasb etgandek bo‘ladi. Shu bilan barobar, o‘zbek tilining boyligi
haqida ham qayg‘uradi. Ba’zan fikrlarni betakror so‘zlar bilan ifodalay oladi.
Buning uchun u o‘zbek tilining bor boyliklaridan unumli foydalanadi”1. Shoir
ijodida tilga munosabatning ikki ko‘rinishi badiiy aks etadi. Birinchidan, shoir o‘z
she’rlarida tilni tabiatning faqat insongagina in’om etilgan ulug‘ ne’mati sifatida
tasvirlaydi. Til va ruhni egizak tushunchalar sifatida badiiy idrok etadi.
Ikkinchidan, tilga ana shunday badiiy va falsafiy munosabat shoir ijodida ham
amaliy tabiati bilan namoyon bo‘ladi. 14
"G‘am" she’ridagi milliy ruh unda ishlatilgan jonli xalq tiliga xos eshilib,
to‘lg‘anib, ingranadi kabi inson holatiga xos belgilarni ifodalovchi so‘zlarning kuy
so‘ziga ham aynan mos kelishida ham namoyon bo‘ladi. Shu boisdan Suvon Meli
"o‘zaro aloqalar natijasida so‘zlarning, binobarin, butun kontekstning ma’no
quvvati oshib, jozibadorlik kashf etadi. Badiiylik ko‘p jihatdan so‘zlarning
shunday harakatchanligiga bog‘liq. Badiiyat sehriga cho‘lg‘angan so‘zlar ko‘zga
sirli ko‘rinib, mazmuni g‘amgin yoxud quvnoq bo‘lishidan qat’i nazar, kishiga
allaqanday quvonch bag‘ishlaydi. Bunday asar bilan uchrashuv xuddi sevimli kishi
bilan muloqotdek tansiq, huzurbaxsh bo‘ladi",- deb alohida ta’kidlaydi.
Suvon Meli Dostoyevskiyning «Telba» va G‘. G‘ulomning «Shum bola»
asarlari qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan ma’ruzasida bu ikki asardagi asoslanmagan
ongning namoyon bo‘lishi xususida qiziqarli kuzatishlarni o‘rtaga tashlaydi. M.
Sharafiddinova esa beriroq kelib, O‘. Hoshimovning «Ikki eshik orasi» romani
badiiy strukturasiga oid tadqiqotida mazkur roman ifoda tarzi yo‘llari jihatidan
Nabokov asarlari poetikasiga yaqin turishini aytadi...
13
Abdulla Oripov she’rlariga xos badiiy ifoda usuli 4-bet
14
O’sha joyda 11-bet
21

Adabiyotshunoslikda ko’plab tahlilarga sababchi bo’lgan modernism
haqida bir necha adabiyotshunoslar orasida quyidagicha suhbat bo’lib o’tadi:
A.Allambergenov: Ozod Sharafiddinov: «Modernizm jo‘n hodisa emas», –
deya unga ehtiyotkorlik bilan yondashsa, Suvon Meliyev modern yo‘nalishini
tamomila inkor etib, bu yo‘nalish o‘zbek adabiyotini buzadi, u asl badiiyatni
tushunmaydigan va yaratolmaydigan ijodkorlar yo‘li deya hukm chiqaradi. Har
ikkala qarashga o‘z fikringizni bildirsangiz?
U. Hamdam: Sho‘ro davrida modernizmga taqiq qo‘yildi. Bu ishning o‘ziga
yarasha arzigulik sabablari bo‘lsa-da (chunonchi, modernizm individualizmni
yoqlaydi, axloqiy chegara tanimaydi, har qanday an’anani inkor qiladi, Yevropa
madaniyatini boshqa madaniyatlardan ustun qo‘yadi va h.k.), oqimning dunyo tan
olgan, jahon adabiyotida alohida mavqega ega bo‘lgan vakillari bor ediki, ularning
asarlarini man qilish insonni yaxshi bilmaslik, uning badiiy tafakkur tadrijini
mensimaslik bilan teng edi. Zero, modernizmni bilishga intilish insonni bilishga,
uning botinidagi puchmoqlarda yashirinib yotgan sirlarga bo‘ylashga, ichkaridagi
ziddiyatlardan boxabar bo‘lishga intilishdir, buning mahliyolik yoki
g‘arbparastlikka aslo aloqasi yo‘q. Insonning san’at-u adabiyotdagi har bir
hodisaning tub ildizlariga sog‘lom nazar sola bilishi alaloqibat uning dunyoqarashi
butunligini ta’min etibgina qolmay, ma’naviy immunitetini ham chiniqtiradi.
«Modernizm nima?» degan savolga dunyo va o‘zbek olimlari ko‘pdan beri javob
berib kelishadi, haligacha bu masala ustida bahslar yakunlangani yo‘q. Modernizm,
o‘zbek olimi Ozod Sharafiddinov ta’kidlab aytganidek, «jo‘n hodisa» emas. O‘zbek
adabiyotshunosligida, ayniqsa, istiqlol yillarida modernizm atrofida qizg‘in bahslar
bo‘ldi. Bahslarda, asosan, modernizmni o‘zbek mentalitetiga butunlay yot mafkura
yoki, aksincha, modernizm insoniyat badiiy tafakkur tadrijining bir bosqichi, uni
o‘qib-o‘rganishning hech bir zarari yo‘q degan ikki qarash aytildi. Chunonchi, siz
eslagan adabiyotshunos olim, o‘ziga xos qarashlar egasi Suvon Meliyevning
chiqishlaridan tashqari filologiya fanlari doktori, professor Bahodir Sarimsoqov
«Absurd ma’nisizlikdir»26 maqolasida modernizm oqimlaridan biri – absurdni
22

keskin tanqid ostiga oladi, uni «inqiroz», ekzistensializm oqimini esa «subutsiz» deb
ataydi. 15
Menimcha, Suvon Melining TANQIDIY QARASHLARI, ZAMON BILAN
HAMNAFAS BIR RUHDEK YANGRAYDI. Misol uchun , “Vaqt falsafasi- yoxud
sirli hodisaning poetik talqini” maqolasida davr mafkurasi taqazosi ila she’rning asl
variantidagi o’zgartirilgan 7- band uchinchi misrasi haqida quyidagicha fikrlar
keltiradi: “”Dastlab misra “Tirik Stalinning nafasdoshimiz bo’lgan, so’ng uni
shoirning o’zi “Barhayot Leninning avlodlarimiz” deya o’zgartirgan.. Istiqlol
davrida chop etilgan “Tanlangan asarlar”ida misra “O’zbekning barhayot
avlodlarimiz” shaklini olgan. Shoir tavalludining 100 yilligi munosabati bilan
bosilgan, “Vaqt” she’ri o’rin olgan bukletda misra “Barhayot Navoiy avlodlarimiz”
tarzida berilgan”. 16
Munaqqid nazdida birgina misraning o’zgarishi butun bir
banddagi ma’noning hiralashishi va yashirinib qolishiga sababchi bo’lgan. Umuman
olganda davr taqazosi bilan adabiy asarlarning asl variantiga o’zgartirish kiritish
yoki davr mafkurasiga moslashtirish, adabiyotimizning sof ma’nodagi mukammal
boyishiga emas, balki sayozlashib, faqat bir yoqlama bo’lib qolishiga olib keladi.
Bilamizki, adabiyotimizda shunday bir asarlar borki, hajman kichik bo’lsada ayni
bir doira ahli uchun, tom ma’noda xoslar uchun, ya’ni ayrim toifa kishilari tushuna
oladigan tarzda yozilgan. Misol tariqasida, modernistik ruhdagi asarlarni, hokkularni
keltirishimiz mumkin. Mening nazdimda ham Suvon Melining bu boradagi
qarashlarida jon bordek. Agar har bir kichik asarni ham davrlar, vaqtlar, sil’silasida
o’z mentalitetimizga moslashtirib boraversak, kunlar keladiki, qadimiylashib
borayotgan adabiy manbalarimizni asl variatlarini yo’qotamiz. Ularda faqat mallifni
emas, balki ayrim toifa ahllarini fikrlari,qarashlari qoladi, xolos. Suvon Meli asl
holicha qolishi to’g’ri bo’ladi, - deya ta’kidlagan she’rning bandi quyidagicha edi:
Bebaho damlarning tirik joni biz,
Har oni o’tmishning yuz yiliga teng.
15
Suhbatdosh: Anvar Allambergenov, shoir va tadqiqotchi. Adabiy gurung. «Tamaddun nuri» jurnali (2018. №2), «O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati» gazetasi (2018-yil 20-iyul)da e’lon qilingan.
16
“O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 2013-yil 45-46-sonlaridan olindi.
23

Tirik Stalinning nafaslarimiz,
Nafaski, mazmuni fazolardan keng .
To’g’ri, bu misralarda xalqimiz boshiga og’ir kunlarni kelishiga sababchi
bo’lgan, Sovet hukumati rahbarlaridan birining alqovi bor, lekin buni shoirning
xatosi deya olmaymiz,aksincha davr siyosati shuni taqazo etar edi. Biroq, bir
fikrida har bir davr asari o’z holicha qolishi ma’qul ekanligini ilgari surgan
munaqqid, boshqa bir fikrida zamon adabiyoti talabi bilan yuzaga kelgan yangi
oqimlardan biri- modernizmni qattiq tanqid ostiga oladi. Uning qarashlariga ko’ra:
«Anchayin ishonch bilan aytish mumkinki, modernizm G‘arb hodisasi sifatida
o‘zbek ma’naviy muhitida nash’-u namo topa olmaydi. Modernistik qora va
tushkun kayfiyat bizda ildiz ota olmaydi. Sharqona islomiy ma’naviyat, o‘zbek
ma’naviyati bunga yo‘l qo‘ymaydi». 17

Suvon Meli ta`kidlaganidek: “ Adabiyotning, badiiy asarning mafkuraviy
belgi va qiymati haqidagi gaplar sho`ro zamonida qolib ketdi, endi mafkurasiz
adabiyot davri keldi, deganlar yanglishadi. Adabiyot, adabiy asar borki, uning
qobig`ida muayyan mafkura bor. Faqat u badiiyat qonunlariga bo`ysungan holda
bo`lishi lozim va badiiy yuksak asarlarda aynan ana shunday ” 18
.
Ilmiy tadqiq jarayonining muhim masalasi bo`lmish mafkura esa aslo qo`rqinchli
hodisa bo`lmay, “ badiiy asar mazmunidagi muayyan tuzum, jamiyat yoxud millat
manfaati va foydasiga xizmat qiluvchi bir tarafga yo`naltirilgan fikriy
qayirmadir ”.
Avvalo, modernizm nima degan savolga javob aniq javobni qo’ya olishimiz
kerak. Modernizm (fr. moderne – eng yangi, zamonaviy) – XIX asr oxiri – XX asr
boshlarida ommalashgan termin, san’at va adabiyotda dekadansdan keyin
maydonga chiqqan norealistik oqimlarning umumiy nomi sifatida tushuniladi...
Modernizmga xos umumiy xususiyatlardan biri shuki, u obyektiv voqelikning
17
99-bet ulug’bek hamdam
18
Мели С. Таhлил ва талqин ёки адабиётшуносликда “Qo`шжонов мактаби” // ХХ аср o`збек адабиёти
масалалари. – Т., Фан, 2012. – 143-б.
24

tasviri o`rniga uning ijodkor tasavvuridagi badiiy modelini yaratishni maqsad
qiladi. Ya’ni bu o`rinda voqelikni aks ettirish emas, ijodkorning o`z-o`zini
ifodalashi (ekspressionizm) ustuvor ahamiyat kasb etadi. Ijodda subyektivlikning
oldingi o`ringa chiqarilishi, mantiqiy bilishdan intiutiv bilishning yuqori qo`yilishi,
inson ichki olamida kechuvchi tizginsiz evrilishlarga ayricha e’tibor berilishi (ong
oqimi), ijodkor shaxs ijodiy taxayyuli va u aks ettirgan voqelikning betakror hodisa
sifatida tushunilishi, o`z o`y-hislarini hech qanday (ma’naviy, axloqiy, siyosiy va
h.k.) cheklovlarsiz ifodalash huquqining e’tirof etilishi ham modernizmga xos
xususiyatlardandir. Ijodiy erkinlik nafaqat g`oyaviy-mazmuniy, balki shakliy
izlanishlarda ham mutlaqo daxlsiz. 19
Zamon jadallik bilan o’sib borar ekan,
adabiyotga ham bu o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmaydi. Bu ijobiy yoki salbiy ta’sir
bo’lishi mumkin,ammo adabiy evrilishlar ham aynan shuning zamirida vujudga
keladi. Modernizmning oqim sifatida kirib kelishi o’z-o’zidan rivojlangan G’arb
mamlakatlarining adabiyoti bilan uzviy bog’lanib ketadi. Xalqlar bir-birdan ayro
rivojlana olmagani kabi adabiyot ham busiz mavjud bo’la olmaydi. Insonlar
moddiy ehtiyojlar bilan bir qatorda ma’naviy ehtiyojlar sabab ham o’zaro
yaxlitlanib boraveradi. Shu bilan bir qatorda, modernizm oqimini ham o’zbek
badiiyati-yu nazariy adabiyotshunosligiga kirib kelishi ham bejizga bo’lmagan.
Adabiyotshunos Ulug’bek Hamdam aytganidek:” Zero, modernizmni bilishga
intilish insonni bilishga, uning botinidagi puchmoqlarda yashirinib yotgan sirlarga
bo‘ylashga, ichkaridagi ziddiyatlardan boxabar bo‘lishga intilishdir, buning
mahliyolik yoki g‘arbparastlikka aslo aloqasi yo‘q. Insonning san’at-u
adabiyotdagi har bir hodisaning tub ildizlariga sog‘lom nazar sola bilishi alaloqibat
uning dunyoqarashi butunligini ta’min etibgina qolmay, ma’naviy immunitetini
ham chiniqtiradi”. 20
Asrlar, yillar zamirida birgina adabiyotgina emas, balki inson
tafakkurida ham oz muncha o’zgarishlar bo’lmagan deysizmi. Axir hozirgi odam
bilan ibtidoiy davr kishisini farqi yer bilan osmon qadar. Demak, adabiyotda ham
yuksalish shu qadar bo’lishi tabiiy. Modernizmning chegara bilmasligi, yoki unda
19
Nurullayeva S. Modernistik romanlarda ilohiy-irfoniy g’oyalarning badiiy sintezi. Dissertatsiya. –B., 2015. 26-bet.
20
Suhbatdosh: Anvar Allambergenov, shoir va tadqiqotchi. Adabiy gurung. «Tamaddun nuri» jurnali (2018. №2), «O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati» gazetasi (2018-yil 20-iyul)da e’lon qilingan.
25

yozuvchi ong oqimining inki’osi-ila nayon bo’lishi davrlar birgina jism-u tashqi
ko’rinishga emas, balki tafakkur-u fikrlash tarziga ham mukammallik baxsh
etayotganini ko’rishimiz mumkin. Xullas, modernizm ham davr taqazosi ila paydo
bo’lgan hodisadir, boshqa adabiyoqimlardan farqli o’laroq u ham faqat xos kishilar
uchun mo’jjallangan. Suvon Meli boshqa bir fikrida modernizmni biroz qabul
qilgandek bo’ladi:”... sharqona islomiy ma’naviyat, o`zbek ma’naviyati bunga yo`l
qo`ymaydi. Xususan, “Ffu” romanida ham modernistik tafakkur mumtoz
an’analarga yondashuv asosida o`quvchi e’tiboriga havola etilgan va ushbu roman
orqali sharqona qadriyatlarga yangicha tus berilganiga, asar mumtoz adabiyot
namunalaridan oziqlanganiga guvoh bo`lamiz”, -deydi. Bu firdan xulosa qilish
mumkinki, munaqqid modernizmni adabiyotimizga kirib kelishiga qarshi emas,
faqat G’arbona yalong’och tasvirlardan holi bo’lishini, o’zbeklarning o’ziga xos
ana’analari-yu, mumtoz namunalaridan oziqlanishi kerak deb hisoblaydi.
Munaqqidning ko’plab fikrlari , asosan, yoqlamaslik, kamchilik sifatida
ochib berishga qaratilsada, ayrim hmavzularda ijobiy jihatlarini ochib berishga
harakat qiladi. Ulardan biri strukturalizm va struktur tahlil metodidir.
Strukturalizm atamasi Sharq adabiyotida (o`zbek adabiyotida) XXI asrning
boshlarida Yevropa xalqlari adabiyoti ta`sirida kirib kela boshladi. An`anaviy
adabiyotshunoslik badiiy asar bilan shug`ullansa, strukturalizm esa badiiy matnni
tadqiq etadi. Strukturalizm atamasi asosan aniq fanlar (matematika, geometriya,
fizika, kimyo...)ga nisbatan qo`llanilgan bo`lib, adabiyotshunoslikda struktur
atamasining ishlatilishi aniq fanlarga xos unsurlarni ijtimoiy fanlarga
yaqinlashtirishni ko`rsatadi.
Struktur so`zi narsa tarkibiy qismlarining o`zaro bog`liqlik ravishda
joylashuvini anglatadi . Oddiy kuzatishlarimiz asosida misol qiladigan bo`lsak,
odam tanasining bosh qismidagi a`zolari og`iz (lablar), burun, ko`z, qosh, quloq,
soch - barchasi Olloh taoloning inoyati ila sistemaga solinib, tartib bilan
joylashtirilgan. Og`iz o`rnida ko`zni, burunni o`rnida quloqni tasavvur qila
olmaymiz, biroq ular orasida ma`lum funksiyalarni bajarishda mushtaraklik bor,
26

biri ikkinchisini taqozo etadi. Struktura ham sodda qilib aytganda, yuksak ichki
tartib tarkibidagi intizomdir. U sistema tushunchasi bilan chambarchas bog`liq.
Chunki struktura sistema qaror topishining tuzilishi va ichki shakli bo`lib, bu shakl
mazkur sistema elementlari o`rtasidagi barqaror o`zaro aloqalarning birligi sifatida
yuzaga keladi. Sistemaning o`zi esa o`zaro munosabat va aloqada bo`luvchi va
muayyan yaxlitlikni, birlikni tashkil etuvchi elementlar to`plamidir.
2008-yil O`TAning 2-sonida chop etilgan Suvon Meliyevning
"Strukturalizm va struktur tahlil" maqolasida fransuz olimlari R.Pento va
M.Gravitsining “Ijtimoiy fanlar, metodlar» kitobida struktur tushunchasi va uning
turli fanlar matematika, tilshunoslik, etnologiya, psixologiya, ijtimoiy psixologiya,
iqtisod, sotsialogiyada qo`llanilishi haqida batafsil ma`lumotlar berilib, kitobda
struktur tushunchasini quyidagicha ta`riflaganini yozadi. «Biz shuning uchun
struktura atamasining tarafdorimizki, u juda ma`nodor va ijtimoiy fanlarning
hozirgi holati uchun namuna. Fizika, biologiya, psixologiyaning so`ngi yillardagi
rivojida biz chuqur o`xshashliklar ko`ramiz. Bu o`xshashliklar voqelikka, sof
tahliliy yondashuvchi eski pozivistik konsepsiyalardan barcha elementlar majmuini
o`zaro bog`liq munosabatlar va holatlarda qarab chiquvchi sintetik konsepsiyalarga
o`tishda o`z ifodasini topadi, ya`ni ana shu struktura tushunchasini tashkil etadi» 21
.
Bu berilgan ta`rifda xoh tabiiy, xoh ijtimoiy, xoh aniq fan bo`lsin, struktur atamasi
o`ziga xos ma`no kasb etishi haqida to`xtanilgan. Yana bu maqolada Rolan
Bartning struktur faoliyat qanday qoidalarga amal qilish haqidagi qarashlari,
qadimgi yunon faylasufi Platonning "shakl" so`zini, "struktura" so`ziga salkam
teng kelishi haqidagi fikrlari, badiiy asar strukturaviy mutanosiblikda hosil bo`lgan
sistema ekan, u ham ichki tartib-intizomga, shakliy struktur belgi alomatlariga ega
bo`lmasligi mumkin emasligi, “Qur`oni Karim”dagi ilohiy tartib intizomga butkul
mos kelishi haqida strukturalizmning eng ojiz nuqtalari to`g`risida, strukturalizm
asoschilaridan R.Yakobson Pushkin ijodiga bag`ishlangan struktur tahlillarida
badiiy asarning ichki strukturasi asarning yetakchi struktur birliklari haqida batafsil
fikr yuritilgan.
21
Пэнто Р . , Гравитц М . Методы сом . наук . М ., 1972, С .291
27

2009 yil O`TAning 5-sonida struktur yondashuvlar aks etgan birvarakaiga
ikki maqola chop etildi. Qurdosh Qahramonovning «Adabiy tanqidda struktur
metod talqini» va G`ayrat Murodovning «Kecha va kunduz» romanida zamonaviy
tafakkur in`ikosi».
Q.Quronov maqolasida struktur tahlil metodi haqida to`xtalib, Abdug`ofur
Rasulovning "Struktura va strukturalizm" maqolasi tahliliga kirishadi va
A.Rasulov
strukturaning janr, asar nomi va qahramonlar tasviri bilan bog`liqligi A.Oripov,
T.Murod, U.Azim, Faxriyor, U.Hamdam asarlaridan olingan parchalar bilan
asoslanganini yozadi. Struktur tahlil haqidagi qisqa ta`rifini keltiradi.
«Strukturalizm - matnni o`qish, uqish, huzurlanish haqidagi fan. Strukturalizm
talqin va tahlilning nozik go`zal yo`sini. Strukturalizm - modernizm mohiyatini
ishonarli yoritib beruvchi vositadir», degan ta`rifini keltiradi. Hamda maqolada
Hamidulla Boltaboyevning «Teranlik» maqolasidagi «Anor» hikoyasining struktur
tahliliga bag`ishlangan struktur talqinni ko`rishimiz mumkin. Shu sonda chop
etilgan keyingi maqola G`.Murodov bevosita struktur tahlilni Cho`lponning
"Kecha
va kunduz" romani misolida talqin qiladi. Muallif "Kecha va kunduz"ning yetakchi
va ikkinchi darajali personajlari roman badiiy syujeti chiziqlarida harakat etar
ekan, ularning murakkab, ko`p qatlamli ruhiy olamidagi muallif (roviy)ga ham,
qahramonlarning o`ziga ham bo`ysunmaydigan mustaqil qonunuiyatlar, prinsiplar
asosida rivojlanib boradigan oqim, to`lqinlar tufayli o`zliklarini, botiniy
xususiyatlarini ko`rsatib, oshkor etib borishini yozadi. Shuningdek, strukturalizm
namoyandasi Rolan Bartning "Qahramon faoliyati, jismoniy va ma`naviy -psixik
harakatlarni muallif (roviy) emas, badiiy matn strukturasining ichki, mustahkam
oqimlari, qonuniyatlari, o`zaro munosabatlari belgilab, boshqarib boradi» degan
fikri bilan mustahkamlaydi. Struktur maydonning nafaqat gorizontal, shuningdek,
vertikal jihatdan keng ekanligini qiyosiy tahlillar orqali yoritib beradi.
O`TAning keyingi yillardagi sonlarida ham struktur tahlillar o`rin oldi. 2011
28

yil O`TAning 1-sonida Nafisa Aliyevaning “O`tkan kunlar»da psixoanalitik
holatlar” nomli, 2013-yil O`TAning 2-sonida Muhammadjon Xolbekovning
«Rolan Bart va struktur adabiyotshunoslik» maqolalari chop etildi.
Yuqoridagi misollardan ko`rish mumkinki, O`zbekistonda struktur
yo`nalishni o`rganish, izlanish, tadqiqotlar olib borishga yangi bir maktab
allaqachon shakllanib ulgurgan.
29

XULOSA
Suvon Meli domlaning nafaqat pedagogik faoliyati, balki ilmiy faoliyati ham
tahsinga sazovordir. Hozirgi kunda chin ma’noda ilm kishilarini topish qiyin,
lekin munaqqid chin ma’noda umrini, hayotini ilmga bag’ishlagan zot. Uning
uchun adabiyot hayotining bir qismidir. Hozirgi yurtboshimiz Shavkat
Mirziyoyev aytganlaridek: “ Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish –
xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir”. Suvon
Meli domla esa ana shu poydevor uchun munosib ustun bo’la oldilar. O’z
zamonida Erkin Vohidov, Abdulla Oripovdek buyuk ijodkorlar uchun ustozlik
qildilar.
Adabiy faoliyatida esa, nafaqat o’z-o’ziga, balki haqiqiy adabiyotga
munosib nazariy va tanqidiy izlanishlar olib bora oldilar. Misol uchun, Suvol
Melining “So’zu so’z” kitobidagi tanqidiy ruhdagi maqolalari bu sohadagi ulkan
izlanish deyish mumkin. Olim qalamga olgan mavzularida ijodkorning
kamchiliklari-yu yutuqlarini o’zgacha munaqqidona ruhda ochib berishga harakat
qiladi. Har bir nazariy izlanishlari mahsulida o’zgacha bir yo’l, olimning
o’zigagina xos bo’lgan ovozni his etishimiz mumkin.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1. Alisher Navoiy. To’la asarlar to’plami. O’n jildlik, 8-jild. Toshkent. 2011.
2. . Jalofov A., O‘zganboyev X. O‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyoti
taraqqiyotida vaqtli matbuotining roli. -T.: Fan. 1993.
3. .Meliyev S. Boy ila xizmatchi” yoki tiklangan nusxa muammosi. Xrshid
Davron elektron kutubxonasi. 2014.15.12.
4. Meliyev S. She’r tahlili haqida mulohazalar. O`TA. 1985-yil, 4-son
5. Мели С. Таhлил ва талqин ёки адабиётшуносликда “Qo`шжонов
мактаби” // ХХ аср o`збек адабиёти масалалари. – Т., Фан, 2012.
6. Meliyev S. So’zu so’z. –T:, 2020. 6-bet.
7. .Nazarov B. va b., Ozbek adabiy tanqidchiligi tarixi.darslik. –T., 2012.
8. Nurullayeva S. Modernistik romanlarda ilohiy-irfoniy g’oyalarning badiiy
sintezi. Dissertatsiya. –B., 2015.
9. Sultonmurod Olim. Tanqid qadimiy / / 0‘z AS. 1990.
10. Suhbatdosh: Anvar Allambergenov, shoir va tadqiqotchi. Adabiy gurung.
9.«Tamaddun nuri» jurnali (2018. №2), «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati»
gazetasi (2018-yil 20-iyul)da e’lon qilingan.
11. “O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 2013-yil 45-46-sonlaridan
olindi.
12. Друнвала Мельхиседекб Древняя тайна Цветка Жизнииб М., «София»,
2012, с. 13.
13. Пэнто Р. , Гравитц М. Методы сом.наук. М., 1972, С.
31

Suvon Melining tanqidchanligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish