Svilzatsiya tushunchasining vujudga kelishi va Yevropaga kirib borishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	497.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Svilzatsiya tushunchasining vujudga kelishi va Yevropaga kirib borishi

Купить

Mavzu:Svilzatsiya tushunchasining vujudga kelishi
va Yevropaga kirib borishi

Yangi tarixiy sharoitda insoniyat tarixini bilish muammolariga eskicha – formatsion yondashuv nazariya
va amaliyotda o zini oqlamoqda. Kishilik jamiyati tarixini o rganishda ancha qiyinchiliklarning kelib ʼ ʼ
chiqishiga sabab bo ldi. Sho rolar hokimiyati yillarida jamiyat rivojlanishining qoida va
ʼ ʼ
qonuniyatlarining mohiyati buzib talqin qilindi. Bugungi kunda jahon tarixini bilish, tushunish
masalasiga sivilizatsiyaviy yondashuv maqsadga muvofiqdir. Kishilik jamiyati taraqqiyotini beshta
formatsiyaga bo lib o rganish ilmiy-nazariy, mantiqiy tarixiy va metodologik jihatdan ham to g ri emas.
ʼ ʼ ʼ ʼ
Tarixiy jarayonning ob ektiv manzarasini ishlab chiqish (yaratish) uchun tarix fani muayyan
ʼ
metodologiyaga, umumiy tamoyillarga asoslanishi kerak. Uzoq vaqtga qadar tarix fanida sub ektivistik
ʼ
yohud ob ektiv-idealistik metodologiya hukmron bo lib keldi. Bunday hol tarixni buyuk insonlar –
ʼ ʼ
shohlar, qirollar, imperatorlar va boshqa siyosiy arboblar faoliyati tarixi sifatida tushunishga olib keldi.
Ushbu yondashuvga binoan biron-bir tarixiy voqelik, hodisa ularning maqsad-muddaosi, hisob-kitoblar
yoki xatolari hisobiga yuzaga kelgan, deb tushunildi. Ob ektiv-idealistik kontseptsiya tarixiy jarayonning
ʼ
hal qiluvchi kuchi sifatida Oliy yaratuvchi hohish-irodasi, Аbsolyut ideya ekanligini asoslab berdi.
Jamiyatni nima harakatga keltiradi va uning manbai qaerda, degan masala diniy fenomenning ilk
ko rinishi bo lgan asotirda o z ifodasini topgan. Masalan, yunon shoiri Gesiodning (yangi eramizdan
ʼ ʼ ʼ
avv. V asr) poemasida quyidagicha hikoya qilinadi: Olimp tog idagi tangrilar insonning birinchi avlodini
ʼ
baxtli qilib yaratdilar. Bu avlod yashagan davr oltin asr bo lgan. Kishilar g am-tashvishsiz, rohat-
ʼ ʼ
farog atda, huddi xudolarday hayot kechirganlar. Ular yordamga muhtojlik, keksalikni bilmaganlar.
ʼ
Qo l-oyoqlari kuchli va xastaliklardan xoli bo lganlar. Uzoq davom etgan umrdan so ng yuz bergan
ʼ ʼ ʼ
o lim osoyishta va tinch uyquga ketishday tuyulgan
ʼ

Musulmon tarixnavisligida tarix “Qur on”dan boshlanadi. “Аlbatta, osmonlaru yerning mulki Ollohnikidir. U o zi ʼ ʼ
tiriltiradi, o zi o ldiradi”. (“Tavba” surasi, 116-bet). Qur on va hadislarda islom dini yoyilishining asosiy
ʼ ʼ ʼ
bosqichlari, islom tarixiy tafakkuri o z aksini topgan. Islom yoyilishi davrida arablar tarixi “johiliyat” va islom
ʼ
davrlariga bo linadi. Musulmon tarixchilari, keyinchalik – Muhammad S.А.V., Аbu Bakr, Umar, Usmon va Аli
ʼ
chohoryorlar davri tarixi, Ummaviylar va Аbbosiylar davrini alohida ajratganlar. Аrab va fors tilidagi tarixiy
asarlarda esa Payg ambarlar hayoti va faoliyati, Аvliyolar tarjimai hollari (“Manoqib”), sulolalar hukmronligi
ʼ
davridagi tarixni ko ramiz. Tarix sulolaviy usulda davrlashtirilgan. Musulmon tarixnavisligi tarixning ikki
ʼ
shaklida –umumjahon tarixi va mahalliy tarixga ajratib yoritilishi bilan farqlanadi. Mualliflar o z asarlarida tarixni
ʼ
turli usullarda davrlashtirganlar va bu usullar, masalan, “Payg ambarlar, xalifalar va shohlar tarixi”, “Аjam
ʼ
shohlarining tarixi”, “Tarixi Buxoro” kabi nomlanishda va mualliflarning ijodiy talqinlarida o z ifodasini topgan.
ʼ
Xulosa qilib aytganda, musulmon tarixnavisligi sulolaviy xronologik davrlashtirish asosida yozilgan. O rta asr
ʼ
davri fanida ulkan ilmiy ishlarni amalga oshirgan Аbu Rayhon Beruniyning, tarix yozishdagi uslubini o rganish
ʼ
katta ahamiyatga ega. Uning bizgacha yetib kelgan yirik tarixiy asarlaridan “Аl-Osor ul-boqiya” – “Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobi ayniqsa, diqqatga sazovordir. Beruniy bu asarida “Biror o tib ketgan
ʼ
yilning avvalida hisobga olinadigan ma lum bir muddatga tarix deyiladi”, - deb yozadi. Bu bilan u tarixga, tarixiy
ʼ
xronologiyaga birinchi bor ta rif beradi: Olim tarixni yozishda ungacha bo lgan xalqlar tarixining boshlanishi
ʼ ʼ
qanday bo lganligini tushuntirib o tadi. U turli xalqlar o z tarixlarini yozishda “Payg ambarlar”, “Qudratli ...
ʼ ʼ ʼ ʼ
podshohlar”, “To fon”, “zilzila, halokatli yer yutish” va hokazolar kabi hodisalarni boshlanish davri deb
ʼ
ko rsatadi: “bunday hodisalar orqali ma lum vaqtlar, tarixlar aniqlanadi, dunyo va dinga oid barcha ishlarda
ʼ ʼ
bunga ehtiyoj seziladi”, - deb yozadi.

Beruniy u yoki bu tarixiy voqealarni yozishda keng qamrovli kuzatish, dalillarni sinchkovlik bilan aniqlash, bir voqea
haqidagi turli fikrlarni chuqur o rganish va uning “rosti”ni topib yozishga harakat qiladi. Olim asarni o quvchi uchun ʼ ʼ
tushunarli bo lishini ta kidlab, u mushtariyni mushohada qilishga, o ylashga majbur etish lozimligini uqtiradi. U birinchi
ʼ ʼ ʼ
bo lib, inson hayotining turli sohalaridagi faoliyatlarini birlikda, umumiylikda ko rib talqin qiladi. Qadimiy so g diylar va
ʼ ʼ ʼ ʼ
xorazmliklar tarixini, afsonalarini bayon qilar ekan, voqeliklarni haqqoniy, qanday bo lsa shundayligicha tasvirlashga
ʼ
harakat qiladi. Tarixni xalqlar millat yoki din manfaatlaridan kelib chiqib yozmaydi. Tarixiy voqealarni izohlayotgan
paytda, u hech qanday dinga, millat vakiliga, davlat yoki davlat arbobiga bo ysunmaydi. Holbuki, o sha davrlarda islom
ʼ ʼ
dini davlat siyosati darajasiga ko tarilgan, davlat sohiblari o z nomlarini ulug lash uchun hech qanday narsadan tap
ʼ ʼ ʼ
tortmaydigan bir paytda, u tarixni buzib ko rsatishni, yolg onni yozishni eng og ir gunoh deb bilgan.
ʼ ʼ ʼ XIX asr o rtalarida ʼ
nemis mutafakkiri K.Marks tarix tadqiqining metodologik kamchiliklarini tugatish, uni ilmiy asosda o rganish maqsadida
ʼ
tarixni tushuntirishning materialistik kontseptsiyasini yaratdi. Tarix formatsiyaviy yondashuv asosida, ya ni insoniyat o z
ʼ ʼ
tarixiy taraqqiyotida besh asosiy bosqich – formatsiyani (ibtidoiy jamoa, quldorlik, feodalizm, kapitalizm va kommunizm
(sotsializm – kommunistik formatsiyaning birinchi fazasi) bosib o tishida izohlanadi. Ijtimoiy inqilob vositasida
ʼ
navbatdagi formatsiyaga o tiladi. Sinfiy kurash – tarixni harakatga keltiruvchi kuch, inqiloblar – “tarix lokomotivi”, deb
ʼ
e lon qilingan. Tarixni bilish va tushuntirishda formatsiyaviy yondashuv kamchiliklardan xoli emas edi. Birinchidan,
ʼ
Marks chiziqli tarixiy taraqqiyot tarafdori bo lgan. Formatsiya nazariyasi Yevropa tarixiy yo lining yig indisi sifatida
ʼ ʼ ʼ
shakllangan edi. Ba zi bir mamlakatlar mazkur sxemaga tushmasdan “Osiyocha ishlab chiqarish usuli”ga o tkazib
ʼ ʼ
yuborildi. Ikkinchidan, “formatsiyaviy yondashuvga har qanday tarixiy voqelikni ishlab chiqarish usuliga, iqtisodiy
munosabatlar tizimiga qat iy bog lab qo yilishi xarakterlidir. Marks qarashlariga ko ra, taraqqiyot ishlab chiqaruvchi
ʼ ʼ ʼ ʼ
kuchlar rivojlanishiga, ishlab chiqarish usulining almashuviga tayanadi. Lekin taraqqiyotni bunday tushunishda inson
hamda ma naviy omillarning o rni tarixda lozim darajada aks etmaydi. Holbuki, tarix, dastavval inson tarixi – kishilar
ʼ ʼ
tarixidir

Ularning tarixi doirasidagina moddiy jarayonlar o tmishining mazmuni, mohiyati ifodalanadi. Uchinchidan, ʼ
formatsiyaviy yondashuv tarixiy jarayonda ziddiyatli munosabatlar, jumladan zo rlikning rolini mutlaqlashtirgan edi.
ʼ
Bunday metodologiya tarixiy jarayonni sinfiy kurash ko zgusidagina talqin etishga mahkum etgan edi. Lekin taraqqiyotni
ʼ
bunday tushunishda inson hamda ma naviy omillarning o rni tarixda lozim darajada aks etmaydi. Holbuki, tarix,
ʼ ʼ
dastavval inson tarixi – kishilar tarixidir. Ularning tarixi doirasidagina moddiy jarayonlar o tmishining mazmuni,
ʼ
mohiyati ifodalanadi. Uchinchidan, formatsiyaviy yondashuv tarixiy jarayonda ziddiyatli munosabatlar, jumladan
zo rlikning rolini mutlaqlashtirgan edi. Bunday metodologiya tarixiy jarayonni sinfiy kurash ko zgusidagina talqin etishga
ʼ ʼ
mahkum etgan edi. To rtinchidan, formatsiyaviy yondashuvga ijtimoiy utopiya (hayolot) unsurlari xos edi. Sinfiy
ʼ
jamiyatdan – sinfiy va yana sinfiy kommunistik jamiyatga kelish kontseptsiyasi sof utopik hayolot sifatida tarixda qoldi.
Hozirgi zamon tarix fanida formatsiyaviy yondashuv metodologiyasiga muayyan tarzda sivilizatsiyaviy yondashuv
metodologiyasi qarshi qo yilmoqda. Tarixiy jarayonni sivilizatsiyaviy yondashuv asosida yoritish XVIII asrdan boshlab
ʼ
shakllana boshladi. Biroq uning to laqonli rivoji XIX asrning oxiri – XX asrga to g ri keldi. Horijiy tarixshunoslikda bu
ʼ ʼ ʼ
metodologiyaning yorqin tarafdorlari bo lib M.Veber,
ʼ А. Toynbi, O.Shpengler va qator zamonaviy tarixchilar chiqdilar.
Rossiya tarixi fanida N.Ya.Danilevskiy, P. А. Sorokinlarni ko rsatish mumkin. Bunday yondashuv nuqtai-nazarida tarixiy
ʼ
jarayonning asosiy tarkibiy birligi sivilizatsiya hisoblanadi. “Tsivilizatsiya” – “tamaddun” atamasi lotincha “civil” -
shaharli, fuqaroviy, davlat so zidan kelib chiqqan. Dastlab bu atama ostida yovvoyilik, vahshiylik davridan keyin kirib
ʼ
keladigan sivilizatsiyaviy taraqqiyotning muayyan darajasini anglatgan. Izoh bo yicha ushbu sivilizatsiyaning farq
ʼ
qiluvchi belgilari etib shaharlar, yozuv, jamiyatning qatlamlarga ajralishi, davlatchilikning paydo bo lishi olingan. Keng
ʼ
ma noda sivilizatsiya ostida jamiyat madaniy taraqqiyotining yuqori darajasi tushunilgan. Yevropada Ma rifatparvarlik
ʼ ʼ
davrida sivilizatsiya ahloq, qonunlar, san at, fan, falsafaning takomillashuvi bilan mushtarak bo lgan.
ʼ ʼ

Sivilizatsiyaviy yondashuvga qator kuchli tomonlar xos:
1) Uning tamoyillari alohida olingan mamlakat yoki mamlakatlar guruhiga qo llanishi mumkin. Bunday ʼ
yondashuv faoliyat tarixini mamlakat va mintaqalarning o ziga xos xususiyatlarini e tiborga olgan
ʼ ʼ
holda bilishni taqozo etadi. Bundan mazkur metodologiyaning har tomonlamaligi (universalьnostь)
kelib chiqadi;
2) Xususiyatlarni hisobga olgan yo nalishi, o z navbatida, tarixning ko p chiziqli, ko p variantli jarayon
ʼ ʼ ʼ ʼ
ekanligi haqida tushunchani ko zda tutadi;
ʼ
3) Sivilizatsiyaviy yondashuv kishilik tarixining (umumiyligi) birligini, yaxlitligini inkor etmaydi, balki
aynan nazarda tutadi. Sivilizatsiyalar yaxlit tizimlar sifatida bir-birlari bilan taqqoslanishi mumkin. Bu
qiyosiy-tarixiy metodini keng ishlatishga imkon beradi. Shunday yondashuv natijasida mamlakat,
xalq, mintaqa tarixi o z holicha emas, balki boshqa mamlakatlar, xalqlar, mintaqalar, sivilizatsiyalar
ʼ
bilan qiyoslanib yoritiladi;
4) Tamaddun taraqqiyotining muayyan mezonlari asosida tarixchilarga u yoki bu mamlakatlar, xalqlar va
mintaqalarning yutuqlari darajasini, ularning jahon sivilizatsiyasiga qo shgan hissasini aniqlash
ʼ
imkoniyatini beradi;
5) Sivilizatsiyaviy yondashuv tarixiy jarayonda insoniy ma naviyahloqiy va aqliy (intellektual)
ʼ
omillarning munosib rolini ko rsatib beradi. Bu o rinda din, madaniyat va mentalitet tavsiflari muhim
ʼ ʼ
ahamiyatga ega.

Svilzatsiya tushunchasining vujudga kelishi va Yevropaga kirib borishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish