Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishda interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	130.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishda interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish

Sotib olish

“ Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishda
interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish ”
MAVZUSIDAGI BITIRUV LOYIHA ISHI
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………...…………………….3
I BOB “ SYUJET VA UNING UNSURLARI ” M ODULINI O‘QITISHNING
USTUVOR YO‘NALISHLARI
1.1. Syujet va uning unsurlari haqida ma'lumot……………………………..........8
1.2. Syujet unsurlarining badiiy asarni tizimli tahlil qilishda tutgan o‘rni
……............................................... ..........................................................................18
II BOB. “SYUJET VA UNING UNSURLARI” MODULINI O‘QITISHNING
AMALIY-TEXNOLOGIK JIHATLARI
2.1. “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishga doir innovatsion ta’lim
texnologiyalari……………………………………………………………………26
2.2. “Syujet va uning unsurlari” modulini innovatsion ta’lim texnologiyalari
asosida o’qitishning amaliy-texnologik jihatlari……..…………………………...35
Xulosa ……………………………………………………………….…… ............ 84
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati …………………………….………………86
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi zamon sharoitida, yuqori malakali
kadrlarni tayyorlashda, o‘qitishning hozirgi zamon tizimlari va yangi pedagogik
texnologiyalari asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq. Yangi pedagogik
texnologiyalarni xislati shundaki, unda qo‘yilgan maqsadlarga erishish kafolatini
beruvchi o‘quv jarayoni rejalashtiriladi va amalga oshiriladi. Darhaqiqat,
mashg‘ulotlarning muvaffaqiyatli o‘tishining 80 foizi ta'lim jarayonini to‘g‘ri
loyihalashtirish, tashkil etish va uni amalga oshirishga bog‘liqdir.
O‘quv jarayonlarini loyihalashtirishda ta'lim mazmunini, ta'lim maqsadi,
kutilayotgan natijani aniq belgilash, ta'lim metodlari, shakllari va vositalarini
to‘g‘ri tanlash, o‘quvchi va talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini
baholashni real mezonlarini oldindan ishlab chiqish, mashg‘ulotga ajratilgan vaqt
ichida ularni samarali amalga oshirish va bir-biri bilan uyg‘unlashuviga e'tiborni
qaratish maqsadga muvofiqdir.
Zamonaviy pedagogik texnologiya o‘zining pedagogika va boshqa fan
yutuqlari bilan bog‘liq xususiy nazariyasiga ega; u birinchi galda o‘quv-tarbiyaviy
jarayonni ilmiy asosda qurishga yo‘naltirilgan; o‘qitishning axborotli vositalaridan,
didaktik materiallardan, faol metodlardan keng foydalanishga asoslangan
o‘qituvchi va talabalarning birgalikdagi faoliyatiga zamin yaratadi.
Ta'lim jarayonida interfaol metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik
va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish, e'tibor
kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bo‘lishining sabablaridan biri, shu
2

vaqtgacha an'anaviy ta'limda talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga
o‘rgatilgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalarda esa, ularni egallayotgan bilimlarni
o‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil o‘rganib tahlil qilishlariga, xatto xulosalarni
o‘zlari keltirib chiqarishlariga o‘rgatadi. Pedagog bu jarayonga shaxsning
rivojlanishi, shakllanishi, bilim olish va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu
bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik funksiyasini bajaradi. Ta'lim
jarayonida talaba asosiy bo‘g‘inga aylanadi.
Har bir fan singari adabiyotshunoslik ham adabiyotning mohiyati, uning
paydo bo‘lish asoslari, rivojlanish tamoyillarini o‘rganadi. Bu fan adabiy-badiiy
asarlarning tuzilishi, tarkibi, adabiy-tarixiy jarayonda sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni
tahlil qiladi. Adabiyotshunoslik adabiyotning ijtimoiy fikr taraqqiyotiga ta'siri,
adabiyotning boshqa fan, soha, tarmoqlar bilan aloqadorligini aniqlash bilan
shug‘ullanadi. Adabiyotshunoslikning bundan boshqa vazifalari ham ko‘p. Shu
boisdan adabiyotshunoslik nima ekanligini aniq, lo‘nda ta'riflash oson, jo‘n ish
emas. Aslida ham murakkab hodisalarni, ayniqsa, ular nomoddiy bo‘lsa, sodda,
barchani birday qanoatlantiradigan tarzda ta'riflab bo‘lmaydi. Chunki har qanday
mukammal ta'rif-tavsif ham ularning mohiyatini to‘la-to‘kis ifoda etolmaydi.
Mana shu holatda ijodkor badiiy asar kompozitsiyasida muhim o‘rin
tutadigan voqelik tavsifi bo‘lgan syujetga murojaat etadi. Syujet voqealari
boshlanishi (ekspozsiya), tuguni, rivoji, kulminatsiyasi va yechimi qahramonlar
o‘rtasida kechadi. Syujet va uning unsurlari haqida ma'lumot berish
adabiyotshunoslikda muhim sanaladi. Ushbu jarayonida an'anaviy metodlar bilan
bir qatorda innovatsion texnologiyalardan, xususan, interfaol metodlardan
foydalanish oliy ta'lim tizimidagi filologik ta'lim yo‘nalishi talabalari uchun
foydadan holi bo‘lmaydi. Interfaol metodlar mavzuning tezkor, obrazli va
tushunarli yetkazilishida muhim omil bo‘ladi.
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o‘qituvchi va talaba
faoliyatiga yangilik, o‘zgarishlar kiritish bo‘lib, uni amalga oshirishda asosan,
interfaol metodlardan to‘liq foydalaniladi. Interfaol metodlar – bu jamoa bo‘lib
3

fikrlashdan iborat, ya'ni u pedagogik ta'sir etish usullari bo‘lib, ta'lim mazmunining
tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu metodlarning o‘ziga xosligi shundaki, ular faqat
pedagog va talabalarning birgalikda faoliyat ko‘rsatishi orqali amalga oshiriladi.
Kelajakda ta'lim taraqqiyotining haqqoniy harakatlantiruvchi kuch sifatida
o‘qituvchi faoliyatini yangilashga, ta'lim-tarbiya jarayonini maqbul (optimal)
qurishga, talaba yoshlarda hur fikrlilik, bilimga chanqoqlik, Vatanga sodiqlik,
insonparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Syujet va uning unsurlari mavzusi
adabiyotshunoslik nazariyasiga oid tadqiqotlarda o‘rganilgan. Xususan,
I.Sultonov 1
, H.Umurov 2
, T.Boboyev 3
, D.Quronov 4
, A.Ulug‘ov 5
, E.Xudoyberdiyev 6
kabi olimlarning nazariy qarashlari orqali atroflicha tadqiq etilgan. Ushbu
manbalarda syujet haqida umumiy ma'lumot, syujet turlari, uning komponentlari,
fabula, konflikt kabi masalalarga e'tibor qaratilgan.
Adabiyotshunoslik nazariyasi sohasida o`rganilishi muhim sanalgan ushbu
mavzuni, ya`ni oliy ta’lim muassasalarida “Syujet va uning unsurlari” modulini
innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitish mazkur jarayon samaradorligini
yanada oshirishga xizmat qiladi.
Bitiruv loyiha ishining maqsadi - “Syujet va uning unsurlari” modulini
o‘qitishda innovatsion ta’lim texnologiyalaridan foydalanish mazmunini yoritib
berish.
Bitiruv loyiha ishining ob’ekti : “Syujet va uning unsurlari” modulini
o‘qitishda innovatsion ta’lim texnologiyalaridan foydalanish jarayoni.
Bitiruv loyiha ishining predmeti: “Syujet va uning unsurlari” modulini
o‘qitishda innovatsion ta’lim texnologiyalaridan foydalanish mazmuni,
imkoniyatlari va yo‘llari.
1
Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. - Т.: O’qituvchi, 2005.
2
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: “Ўзбекистон”, 2000.
3
УмуровҲ. Адабиёт назарияси. - Т.: “ Шарқ” . 2003.
4
Қуронов Д. Адабиётшуносликка кириш. - Т.: «А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти» нашриёти,
2004. .
5
Улуғов А.Адабиётшуносликка кириш. – Т.: “Университет”, 2005.
6
ХудойбердиевЭ. Адабиётшуносликка кириш. – Т.: . ЎАЖБНТ нашриёти, 2003.
4

Bitiruv loyiha ishining vazifalari:
- “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishning nazariy asoslari haqida
ma`lumot berish.
- “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishning ustuvor yo‘nalishlarini
aniqlashtirish.
- “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishga doir innovatsion
texnologiyalarni tasniflash.
- “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitish jarayonini loyihalashtirish va
rejalashtirish.
- “Syujet va uning unsurlari” modulini innovatsion ta’lim texnologiyalari
asosida o’qitishning amaliy-texnologik jihatlariniishlab chiqish.
Bitiruv loyiha ishining amaliy ahamiyati : M azkur bitiruv loyiha ishida ishlab
chiqilgan innovatsion ta’lim texnologiyalaridan “Adabiyotshunoslik
nazariyasi”fanidan ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarini o‘tkazish jarayonida
samarali foydalanish mumkin.
Bitiruv loyiha ishining tuzilishi: bitiruv loyiha ishi kirish, to‘rt paragraf,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. “SYUJET UNING UNSURLARI” MODULINI O‘QITISHNING
USTUVOR YO‘NALISHLARI
1.1. Syujet va uning unsurlari haqida ma'lumot
Hayotning badiiy ifodalashda va zurur g’oyani olg’a surishda syujetning roli
nihoyatda kattadir. Syujet badiiy asarning hamma turlariga ham bo’ladi. Lekin har
bir janrning syujeti o’ziga xosdir. Chunonchi, kichik lirik she’rda ham ma’lum bir
fikr oqimi mavjud. Shu fikr oqimi she’rining o’ziga xos syujetini tashkil qiladi.
fikrlar oqimi ko’zga ravshan tashlanadigan, uning ifodasida voqea – vaziyat
yaratilgan she’rlar ham bo’ladi. Bunday she’rlar voqeaband she’rlar yoki syujetli
she’rlar deb yuritiladi (Mirtemirning «Opoqi» , «Tarsaki» she’rlari kabi)
Syujetning klassik shakli, asosan dramatik, epik va liro-epik asarlarda
uchraydi.
Syujet (fransuzcha syujet) – tasvirlanayotgan yoki bayon etilayotgan narsa
degan ma’noni anglatadi. Syujetga o’zbekcha qo’llanmalarda turlicha ta’rif
beriladi. Masalan, I.Sultonov «Adabiyot nazariyasi» kitobida «Asarda hikoya
qilanayotgan voqea «syujet» deb ataladi», deydi.
Prof. N.Shukurov va dots. Sh.Xolmirzayevlar «Obrazlarining o’zaro
munosabatidan, kurashidan kelib chiquvchi, iroda yo’nalishini, xarakter
xususiyatini namoyon qiluvchi voqealar silsilasiga syujet deyiladi» deb ta’rif
berishadi («Adabiyotshunoslikka kirish»). Dots. T.Boboyev «Syujet adabiy asarda
tasvirlangan xarakterning mazmunini ifodalovchi sistemasi kengroq ma’noda
6

konkret voqealar chizmasidagi namoyon bo’ladigan xarakterlar tarixidir» deydi.
(«Adabiyotshunoslikka kirish kursi bo’yicha o’quv-metodik qo’llanmalar»).
Shularni umumlashtirib, badiiy asarda voqealar va xarakterning o’zaro uyushishi
hodisasiga syujet deyiladi deb ta’rif berish.
Syujet yozuvchiga asarning butun materialini biriktirishga imkon beradi. U
badiiy asarning g’oyasiga nisbatan shakl hisoblansa va obrazlarning xarakteri,
faoliyati, iroda yo’nalishini ifodalashi jihatidan mazmunni tashkil etadi.
Qahramonlarning o’zaro murakkab munosabatlari asar syujetini tashkil
qiladi. Qahramonning o’zaro munosabatlari esa voqeada hodisada namoyon
bo’ladi. Shu ma’noda voqea-hodisalar sistemasi asar syujetining asosini tashkil
etadi.
Badiiy asar syujetida xarakterlar mantiqi va voqealar mantiqi bo’ladi.
(F.M.Golovchenko va M.Qo’shjonovlarning fikri) chinakam asar san’at asari
voqealar, albatta, qahramonlar xarakterini ochishga buysundiriladi.
Prof. M.Qo’shjonov realistik asarlarda syujetning qator ko’rinishlari
borligini ta’kidlaydi. Bular quyidagilar:
Shunday asarlar ham bo’ladiki, ularda vakealar tartibi ko’zga yaqqol
tashlanib turadi. Odatda, sarguzasht xarakteridagi asarlar syujetida xuddi shu holat
seziladi. Masalan, A.Belyayevning «Odam-Amfibiya» qissasi, X.To’xtaboyevning
«Sariq devni minib…» romanida syujetning shu turi mavjud.
Shunday asar bo’ladiki, ularning syujetda xarakterlar ham shaklan, ham
mazmunan birinchi o’rinda turadi. Bunday asarlarda voqealar tizmasi u qadar
tashkil qiluvchilik kuchiga ega bo’lmaydi. Asarda voqea-hodisalar xarakterlar
mantiqi asosida tartiblashtiriladi. Voqealar tartibi esa tez-tez o’zgarib, yangilanib
turadi. Ba’zan bir bobdagi voqea keyingi bobda davom etmaydi. Voqeadan
mantiqan voqea kelib chiqmaydi. Odatda, avtobiografik asarlar shunday xarakterga
ega bo’ladi. Masalan, M.Gor’kiyning avtobiografik qissalari, Oybekning «Bolalik»
N.Safarovning «Navro’z», «Ko’rgan -kechirganlarim» va xakozo.
7

Shunday asarlar ham bo’ladiki, ularda xarakterning yoki voqealar
mantiqining ustunligini sezish qiyin. Bunday asarlarda xarakter mantiqi va
voqealar mantiqi qat’iy ravishda tenglashtiriladi. Masalan, A.Tolstoyning «Ulug’
Pyotr», Oybekning «Navoiy», M.Avezovning «Abay» romanlari.
Bir xil asarlarda dastlab xarakterlar mantiqi syujetni boshqarsa, kengroq
voqealar mantiqi ham syujetga kuchli ta’sir eta boradi. Masalan, A.Qahhorning
«Qo’shchinor chiroqlari» romanning syujeti dastlab xarakter (Sidiqjon) mantiqi
asosida rivojlangan bo’lsa, keyinroq voqealar mantiqi ham kuchayadi.
Adabiy ijod tajribasida yana shunday asarlar ham uchraydiki, ularning markazida
bitta yoki ikkita qahramon obrazlari turmaydi, balki butun xalq turadi.
Yozuvchining diqqat markazi ommaning umumlashtirishga obrazini yaratishga
qaratilgan bo’ladi. Masalan, Sholoxovning «Tinch Don», A.Serafimovichning
«Temir oqim» romanlari. Chinakam realistik san’at asarlari syujetining qaysi turi
qo’llanishidan qat’iy nazar, u albatta, xarakterlarni ochishga, asarlar g’oyasini
ifodalashga xizmat qilishi zarur.
Adabiyotshunos I.Sulton badiiy asarda hikoya qilinayotgan voqyeaga
“syujet”, deb ta'rif bergan. Ya'ni, syujet badiiy asarlarning bevosita mazmunini
tashkil etgan, o‘zaro bog‘langan va rivojlanib boruvchi hayotiy voqyealar
tizimidir.
Syujet har bir tur va janrda o‘ziga xos bo‘ladi. G.Pospelov fikricha, syujet lirik
asarga xos emas. Lirik asarda kompozitsiya yetakchi. Ammo lirikada “Syujetli
she'rlar”, ya'ni voqyeaband she'rlar ham bo‘ladi. Syujet dramatik va epik hamda
liro-epik asarlarga xos.
Badiiy g‘oya syujet vositasida bayon qilinadi. Yirik nasriy asarlarda syujet
ko‘p qirrali, bir necha tarmoqli bo‘lishi mumkin. Bu holatni “Boburnoma”
syujetiga tegishli deya bemalol ayta olamiz. Hikoyada esa bitta voqyea, bitta
xarakter tarixi bo‘lgani uchun nisbatan sodda syujet bo‘ladi.
Syujetda voqyea va xarakter (obraz) munosabati muhim sanaladi. Voqyelar
bilan xarakterlar birligi muhim. Xarakter qirralarini ochmaydigan ortiqcha
8

voqyealar asarni ortiqcha semirtiradi. Voqyealar tasviri xarakterlarga
bo‘ysundirilishi lozim. Syujetda hayot tasviri va xarakter mantig‘i masalasi juda
muhim. Hayot mantig‘i esa badiiy asarda asosan ikki holatda - voqyea va
xarakterlarda ro‘y beradi. Shunga ko‘ra:
1. Ba'zi asarlarda voqyealar mantig‘i yetakchilik qiladi. Sarguzasht syujetli
asarlarda shunday.
2. Ba'zan voqyea va xarakter mantig‘i barobar bo‘ladi.
3. Ba'zan xarakter mantig‘i ustunlik qiladi. Odatda avtobiografik janrdagi
asarlar syujet jihatdan ana shunday bo‘ladi. Aslida syujetni tashkillashtirish
ijodkorning badiiy niyatiga, badiiy uslubiga, iste'dodiga bog‘liq murakkab
masaladir.
Har qanday voqyea badiiy syujet bo‘lavermaydi. Balki muayyan badiiy
konsepsiyaga asoslangan voqyealar va xarakterlar birligi syujetni tashkil qiladi.
Ayrim asarlarda xarakterlar mantig‘i syujetni boshqarsa, bir xil asarlarda voqyealar
mantig‘i syujetni tashkil qiladi, xarakterning tarixida voqyelik muhim ahamiyat
kasb etadi.
Syujet yaratishning quyidagi yo‘llari mavjud:
1. Syujet fantaziya mahsuli sifatida yaratiladi (“Guliverning sayohatlari”,
“Kichkina shahzoda”).
2. Hayotiy-tayyor syujetlar asosida yaratiladi (tarixiy asarlar, biografik asarlar,
prototiplar asosida yozilgan asarlarning syujeti bunga misol). Biz tahlilga tortgan
“Boburnoma” syujeti ham aynan hayotiy-tayyyor syujet asosida yaratilgan asardir.
Sababi bu voqyealarga muallif bevosita aloqador, hatto ularning ayrimlariga guvoh
ham bo‘lgan.
3. Sayyor syujet yoki o‘zlashtirilgan syujet. (M.Qo‘shjonov uni “negiz syujet”
deb ataydi. Masalan, “Lisonut tayr” va “Mantiq-ut tayr”, “Layli va Majnun” -
umuman “Xamsa” syujetlari).
Syujetning quyidagi shakllari mavjud:
9

1. Xronikali syujet da voqyealar bir boshdan boshlanib, birin-ketin hikoya
qilinadi. Xronikli syujet ishonarli bo‘ladi. Biroq syujetning bu turi doim ham qulay
vosita bo‘la olmaydi, chunki xronikaning o‘zi syujet bo‘la olmaydi. Xronikalilik
ko‘pincha naturalistik bayonchilikka olib keladi, yorqin obrazlar yaratishga imkon
bermaydi. Masalan, Navoiyning «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun»
dostonlarida, Ayniyning «Esdaliklar»ida, P.Tursunning «O‘qituvchi»sida
voqyealar qahramoning tug‘ilishidan, to ma'lum yoshigacha beriladi. Biroq bu
asarlarning kompozitsion qurilishi, voqyealarni tanlash, saralash, umumlashtirish
va ularni badiiy ifodalash mahorati, ularni joylashtirish, ya'ni kompozitsiya shunga
olib keladiki, bu asarlarni o‘qigan kishi unda ortiqcha narsa yo‘q, barcha voqyealar
badiiy-estetik va ijtimoiy qimmatga egadir, degan xulosa chiqadi. Ularda e'tiborga
loyiq va qiziqarli syujet hosil qilinadi.
2. Retrospektiv (orqaga qaytuvchi) syujet da voqyealar bir boshdan birin-
ketin hikoya qilinmay, balki voqyeaning ma'lum joyida to‘xtatib qo‘yilib, uning
o‘tmishiga, oldingi voqyealarga murojaat qilinadi. Ba'zi asarlar umuman ana
shunday orqaga qaytishga asoslansa, ayrim masalalarda vaqti-vaqti bilan voqyealar
hamda qahramonlarning o‘tmi-shiga qaytib turiladi. Masalan, M.Sholoxovning
«Inson taqdiri» qissasi butunicha orqaga qaytishga asoslangan. A.Qodiriyning
«Meh-robdan chayon» romanidagi Solih Mahdumning o‘tmishi tasviri,
H.Olimjonning «Zaynab va Omon»ida Zaynab bilan Omonning o‘tmishi,
O‘.Hoshimovning «Tushda kechgan umrlar» romanida komissar va T.Malikning
«Shaytanat» qissasida bosh qahramoni Asadbekning o‘tmish hayoti tasviri kabilar
vaqti-vaqti bilan orqaga qaytish namunasi bo‘ladi.
3. Konsentrik syujet tadqiqot syujet ham deyiladi. Unda voqyea hikoya
qilinmaydi, o‘tmishga ham murojaat qilinmaydi. Konsentrik syujetda biror
hodisaning sabablari tahlil qilish jarayonida sodir bo‘lgan voqyealar kitobxon ko‘z
o‘ngida jonlanadi. Masalan, O‘.Umarbekovning «Yoz yomg‘iri» qissasi boshida
Chorsudan Mo‘nisning jasadi topiladi. Uning qanday o‘ldirilganligini yozuvchi
ham, kitobxon ham, asar qahramonlari ham hikoya qilib bermaydilar. Jinoyat
10

sabablarini tekshirish jarayonida kitobxon ko‘z o‘ngida sodir bo‘lgan voqyealar
jonlanadi. Sofoklning «Shoh Edip», O.Abdullinning «O‘n uchinchi rais»
dramalari, H.G‘ulomning «Mash'al», O.YOqubovning «Larza»,
O‘.Umarbekovning «Fotima va Zuhra», O‘.Hoshimovning «Tushda kechgan
umrlar», T.Malikning «Shaytanat» kabi asarlari ham syujetning ana shu turiga
asoslanib qurilgan. Chunki konsentrik syujet ko‘pincha detektiv asarlar uchun xos
bo‘ladi.
4. Assotsiativ syujet ilgarilari asosan lirik asarlar uchun xarak-terli bo‘lib,
lirika tashqi hodisalarga shoirning munosabati yoki tashqi hodisalar ta'sirida shoir
shaxsida tug‘ilgan tuyg‘u va kechinma-larga asoslanardi. Hozirda syujet
qurishning assotsiativ usuli yirik nasriy va dramatik asarlar uchun ham xos bo‘lib
qolmoqda. Bunday asarlarda hikoya qilinmaydi, balki qahramonning xotiralari,
o‘y-xayollari, tasavvurlari oqimi beriladi. Masalan, A.Muxtorning «Davr mening
taqdirimda», «Chinor», S.Anorboyevning «Umr», Ch.Aytmatovning «Alvido,
Gulsari», «Asrga tatigulik kun», O‘.Umarbekovning «Shoshma quyosh»,
O.Yоqubovning «Ko‘hna dunyo» asarlari asotsiativ syujet asosida qurilgan. Lirik
poemalar syujeti ham assotsiativ usulga asoslanadi.
Asarda har bir personaj o‘z xarakteri va vazifasiga ega bo‘ladi. Ularning
barchasi asosiy narsaga, ya'ni voqyealar rivojiga birlashti-riladi va shu bilan asar
syujetini ochishga xizmat qiladi. Syujet bi-lan kompozitsiya ajralmasdir. Syujet
bo‘shligi kompozitsiyaning bo‘shli-gini keltirib chiqaradi. Aniq Shakllantirilmagan
bo‘sh kompozitsiya esa syujetni halok qiladi. Biroq yaxshi ishlangan
kompozitsiyaning o‘zi ham muvaffaqiyat keltirmaydi. Kompozitsiyaning qimmati
g‘oyaning qimmati bilan belgilanadi. Yaxshi kompozitsiyada ifodalangan g‘oya
syujetni ham yaxshilaydi. Demak, syujet asar mazmunini ochish shaklidir.
“Boburnoma” asari syujeti ham xronikal syujetdir. Sababi asar syujeti
Boburning taxtga o‘tirishi voqyealari bilan boshlanib, uning vafotigacha bo‘lgan
voqyealarni qamrab oladi. Ya'ni har bir voqyea muayyan ketma-ketlikda, biridan
so‘ng biri sodir bo‘ladi. To‘g‘ri asarda voqyealarni (avval bo‘lib o‘tgan
11

voqyealarni) eslash, xotirlash hollari ham mavjud. Lekin bu syujetdagi voqyealar
rivojiga sezilarli darajada ta'sir ko‘rsatmaydi.
“Boburnoma” syujeti juda murakkab, bir necha tarmoqqa ega.
Adabiyotshunoslar F.M.Golovenchenko va M.Qo‘shjonovlar badiiy asar syujetida
xarakterlar mantig‘i va voqyealar mantig‘i bo‘ladi deya ta'kidlashgan.
“Boburnoma”da voqyealar mantig‘i yetakchilik qiladi. Sababi asar sarguzasht
xarakterida.
Asar kompozitsiyasini yaratish juda mushkuldir. U nihoyatda diqqattalab va
nozik ishdir. Chunki kompozitsiyaning yaxlit bo‘lishi asarda hayotning bir
parchasini yorqin gavdalantirishning asosiy shartidir. Demak, kompozitsiya –
asarning tanasi. Tanadagi har bir a'zoning esa o‘z o‘rni, vazifasi bor. Asar
kompozitsiyasida ham har bir unsur: syujet (ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji,
kulminatsiya va yechim) va undan tashqaridagi qismlar (lirik, falsafiy, publitsistik
chekinishlar, qo‘shimcha epizodlar), peyzaj, portret, ruhiy tahlillar, muallif tavsifi
kabilar me'yor va tartib bilan joylashishi lozimdir. Agar ular o‘z o‘rnida bo‘lsa asar
ta'sirchan, barkamol bo‘ladi. Jumladan, Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar”,
CHo‘lponing “Kecha va kunduz”, Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri”, “Bemor”,
“Sarob” kabi asarlari, avvalo, kompozitsiyasining puxtaligi bilan e'tiborlidir.
Badiiy asarlar kompozitsiyasi tahlil qilingan ayrim tadqiqotlarda “fabula”
termini ham uchraydi. Fabula lotincha fabula so‘z bo‘lib, masal, hikoya qilish
demakdir. Badiiy asar fabulasi deganda asar uchun asos bo‘lgan hayotiy material
nazarda tutiladi. “Fabula – asar voqyealarining mantiqiy jihatdan uzviy
bog‘liqlikdagi yaxlit silsilasi” ham deyiladi (Hotamov N., Sarimsoqov B.
Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1983. - B. 337). Aristotel ham fabulani “voqyealar yig‘indisi” degan
(Poetika. – Moskva: GIXL, 1957. S. 57-58). “Adabiyotshunoslik terminlarining
ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati”da syujet va fabula xususida shunday deyiladi:
“Ayrim adabiyotshunoslar fabulani asar voqyealarining izchil bayoni, ya'ni skleti,
syujet esa badiiy asar voqyealarining barcha komponentlari bilan birgalikda
12

qamrab olingan ifodasi deb ta'riflaydilar. O‘z ma'no va mohiyatiga ko‘ra bu ikki
termin bir-biriga sinonimik xarakterga ega bo‘lib, hozirgi adabiyotshunoslikda
syujet termini faol qo‘llaniladi. Fabula termini esa asta-sekin iste'moldan tushib
qolmoqda” (B. 337).
Demak, syujet, fabula har qanday asarda mavjud bo‘ladi. Biroq ular har bir
janrda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, Bobur g‘azallari ham,
Rabg‘uziy hikoyatlari ham, Oybek romanlari ham muayyan syujetdan tarkib
topgan. Chunki ularda holat, hodisalarning ma'lum manzarasi gavdalantirilgan,
muayyan fikr ifodalangan. Ijodkor biror bir fikrni ma'lum qilish uchun
hodisalarning shunchaki oddiy nusxasini ko‘rsatmaydi. U o‘z qarashlarini
ta'sirchanroq tarzda kishilarga yetkazish uchun ko‘plab hodisalarni, kechinma-
holatlarni qayta ishlaydi. Hayotiy tajribasi, kuzatishlari asosida hayotiy
voqyealarga ijodiy yondashadi. Hamda shu asosda asar syujetini yaratadi. Bundan
ayon bo‘ladiki, syujet hayot hodisalarining oddiy aksi emas, balki uning ijodkor
tomonidan ishlov berilgan, muayyan maqsadga muvofiqlashtirilgan manzarasidir.
Hayot hodisalari yozuvchi, shoirning ijod qilishi - asari syujetini yaratishi uchun
zamin bo‘ladi. Jumladan, fantastik asarlar yozish uchun ham qandaydir hayotiy
voqyealar sabab bo‘ladi. Demak, real hayot har qanday shakldagi syujetning asosi
sanaladi. Biroq u o‘z holicha badiiy syujet bo‘lolmaydi. Hayot voqyealari muayyan
maqsad asosida ijodiy ishlov berilganidagina syujetga aylanadi.
Adabiy asar syujeti konfliktsiz yashay olmaydi. Konflikt (Loticha –coftictus
ixtilof, to’qnashuvi) - badiiy asarda ishtirok etuvchi shaxslar o’rtasidagi yuzma -
yuz kurash yoki qahramonning o’z atrofini qurshab olgan muhiti, o’z-o’zi bilan
ruhiy to’qnashuvi, olishuvi. Konflikt - syujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch.
Yozuvchi badiiy syujet orqali muayyan davrning sotsial konfliktlarini ifodalaydi,
ularga munosabatini bildiradi, qahramonlar xarakterini ochadi, estetik idealini
olg’a suradi.
Har bir yozuvchi o’z xalqi hayoti uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan
muayyan davrning sotsial konfliktlari tasviriga alohida e’tibor qiladi. Masalan,
13

«Qutlug’ qon» romanida o’zbek mehnatkashlarining mustamlakachilik zulmiga
qarshi hayot-mamot kurashiga otlanganligi ko’rsatilgan, unga o’zbek xalqi
manfaatlari nuqtai nazaridan yondoshgan qahramonlar xarakteri ana shu kurash
jarayonida ochilgan, toblangan.
Hayot ziddiyati va badiiy asar konfliktini bir - biriga tenglashtirish va ayni
bir xil deb qarash mumkin emas. Hayotdagi konflikt – sotsial hodisa, asar
syujetining konflikti esa estetik hodisadir. Badiiy konflikt sotsial konflikt zaminida
yaratilsa-da, ular bir-biridan ajralib turadi. Badiiy konflikt yozuvchi tomonidan
hayot konfliktining kayta ishlangan, estetik ideal ruhi bilan sug’orilgan shaklidir.
San’at asarida konfliktning ko’rinishlari turlicha shaklida bo’lishi mumkin.
Konfliktning xarakterlar o’rtasidagi kurash yuzma-yuz ko’rsatiladigan formasi. Bu
traditsion shakl ham deyiladi. Bunda konflikt xarakterlarning izchil kurashi tarzida
yuzaga chiqadi. Masalan. G’ofur – Solihboy («Boy ila xizmatchi»), Yo’lchi-
Mirzakarimboy («Qutlug’ qon»).
Konfliktning kolliziyalarga asoslangan psixologik kurash shakli. Bu
shakldagi konfliktning asosida qahramonlarning ruhiy dunyosi, ongi, sezgilari,
psixologiyasidagi ziddiyatlar turadi. Unda xarakterlarningyuzma-yuz
to’qnashuvlari izchil berilmaydi.
Badiiy asarning syujeti haqida gapirganda fabulaga ham e’tibor berish kerak.
Unga ham e’tibor berish kerak. Unga ham ta’riflar turlicha. Prof. N.Shukurov va
dots. Sh.Xolmirzayevlar «Fabula – lotincha so’z bo’lib, hikoya, afsona, ertak
ma’nosini bildiradi va badiiy asarning voqeiy asos bo’lgan hayot materiali
tushuniladi,» deb ta’rif berishadi. («Adabiyotshunoslikka kirish»). I.Sulton esa
«Yozuvchi tasvirlayotgan voqea hayotning o’zida qanday tartibda ruy berganini
aks ettiruvchi «syujet»dan farqli o’larok, shu voqealarning badiiy asardagi tasviri
fabula deb ataladi («Fabula» (lotincha) - «bayon», «hikoya» demakdir) deyiladi.
Masalan, «O’tgan kunlar»ning birinchi sahifasilarida biz Otabekni kimgadir
oshiqligini sezamiz, ammo qachon va qanday sharoitda oshiq bo’lganni va
14

Kumushning ham Otabekni uchrashgandan keyingina bilamiz: syujetning muhim
tugunlaridan birini yozuvchi ma’lum vaqtgacha bizdan yashirib turadi.
Ba’zan yozuvchi syujetning tarkibiy qimslarining tartibini o’zgartirishi
mumkin. Masalan, «O’tgan kunlar»dagi«Baxt va baxtsizlik» nomli bobda
yechimni oldinga qo’yish, so’ngra ekspozitsiyadan tortib yechimgacha bo’lgan
voqealarni hikoya qilish usuli qo’llanilgan. Bunda biz avval uy egasi Usta
Olimning beva ekanini ko’ramiz, keyin uni sevgan xotindan judo bo’lganini
eshitamiz va shundan so’nggina yozuvchi fojiali voqeasining nimadan boshlanib,
qanday tugallanishi qahramon tilida bayon qiladi.
Syujetdagi voqealarning tartibini fabula talablariga muvofiq o’zgartirishi
syujet rivojida kutilmagan va serta’sir burilishlar yasashga imkon beradi.
Syujet salmog‘i, ko‘lami, ta'sirchanlik darajasi esa badiiy konfliktga bog‘liq.
Hayotning o‘zida ham kuchli to‘qnashuvli, keskin ziddiyatli voqyealar ko‘proq
kishilar e'tiborini tortadi. Kishilar o‘shanday hodisalarni kuzatish, ular xususida
eshitish, bilishni yoqtirishadi. Badiiy asar syujetining o‘quvchilarni o‘ziga qay
darajada jalb qilishi ham ijodkor ixtiro qilgan, kashf etgan konflikt va uning
ifodalanish tarziga bog‘liq.
Konflikt odamlar orasidagi muomala-munosabatdagina emas, kishining o‘z
ichida ham bo‘ladi. Chunki inson o‘z atrofidagilardangina emas, ba'zan o‘zi-
o‘zidan ham norozi bo‘ladi. “Nima uchun shu ishni qildim? Qilmasam bo‘lardi-
ku!” deb o‘zini ayblaydi, o‘zicha kuyinadi. Boshqalardan, o‘zidan norozi bo‘lish
inson tabiatida qanoatlanmaslik hissi mavjudligidan kelib chiqadi.
Hayotning o‘zida ziddiyatlar xilma-xil bo‘lgani singari badiiy asarda ham
badiiy konfliktning turli ko‘rinishlari qo‘llaniladi. Ularni shartli tarzda quyidagicha
guruhlarga ajratish mumkin: ichki ruhiy konflikt (qahramon qalbidagi kurashlar,
hissiyotlar to‘qnashuvi), ijtimoiy konflikt(turli guruhlar o‘rtasidagi ziddiyatlar),
oilaviy konflikt (oila a'zolari o‘rtasidagi mojarolar), shaxsiy-intim konflikt (shaxs
va boshqalar manfaati o‘rtasidagi kurash) kabilar.
15

Har bir asarda konfliktning turli ko‘rinishlari uchraydi. Eng yaxshi asarlarda
qahramon qalbidagi kurashlar, hissiyotlar to‘qnashuvini ko‘rsatishga alohida
e'tibor beriladi. Bu jihatdan, ayniqsa, Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy romanlari
diqqatga sazovordir.
Asar konfliktining ta'sirchan bo‘lishi syujet tarkibining boshqa unsurlari
bilan ham bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ular haqida muayyan tushunchaga
ega bo‘lishi lozim. Biroq barcha asarlarda ham syujet unsurlari (ekspozitsiya,
tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiyasi va yechim) alohida-alohida holda namoyon
bo‘lmaydi. Masalan, ba'zi asarlar syujeti voqyealar tuguni yoki kulminatsiyasidan
boshlanadi va hodisalar qanday rivojlanib borgani ma'lum qilinadi. Yana shunday
asarlar ham bo‘ladiki, uning syujetida voqyealar yechimi voqyealar kulminatsiyasi
bilan birikib, singishib ketgan bo‘ladi. Ayrim asarlarda alohida muqaddima
(prolog) va xotima (epilog) uchraydi. Muallifning aynan o‘ziga tegishli bo‘lgan
yoki biror qahramon tilidan yozilgan bu qismlar esa asar syujeti tarkibiga
kirmaydi.
Badiiy asarning syujeti o’zaro ichki bir yaxlitlikni vujudga keltiradigan qator
unsurlardan iborat bo’ladi. Bular – ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji,
kulminatsiya, echim kabilardir. Shuningdek, ayrim asarlarda prolog (mukaddima)
va epilog(xotima) kabi qo’shimcha unsurlar ham bo’ladi. Umuman, syujet
unsurlarining turli adabiy turlarda kelishi turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, lirik
asarlarda ham, albatta, syujet bo’ladi. Busiz, mumkin emas. Lekin hamma gap
shundaki, ularda yuqorida sanalgan unsurlarning barchasi baravar kelavermaydi.
Syujet unsurlari, asosan, epik va dramatik asarlarda, shuningdek, liro-epik
asarlarda ham ko’pincha tugal holatda keladi.
Syujet tarkibida keladigan har bir unsurlarning yozuvchidan mo’ljallangan
badiiy maqsadni yuzaga chiqarishda o’ziga xos vazifasi bo’ladi. Shuning uchun
ham ularning har birini alohida - alohida ko’rib chiqish maqsadga muvofiqdir.
Ekspozitsiya (lotincha – bayon qilish, tushuntirish degani). U voqealar
boshlanishidan oldin keladigan tasvir – muqaddimadir. Ekspozitsiya voqealar sodir
16

bo’ladigan joyga aloqador muayyan manzara bilan ilk bor tanishtiradi, unda
ishtirok etadigan qahramonlar haqida dastlabki ma’lumotlar beradi. Demak, asarda
ziddiyat yuzaga kelgunga qadar qahramonlar qiyofasini shakllantirgan sharoit
manzaralar tasviri ekspozitsiya deyiladi.
Ekspozitsiya ko’p holatlarda o’z o’rnida, ya’ni asarning boshida keladi. Bu
holatda u to’g’ri ekspozitsiya bo’ladi. Masalan, «O’tgan kunlar», «Opa-singillar»
romanlarida shunday tasvirni kuzatish mumkin. Ba’zan esa u asarning boshida
emas, balki keyinroq kelishi mumkin. Masalan, «Qo’shchinor chiroqlari»,
«Mehrobdan chayon» kabi asarlarda shunday holatga duch kelamiz.
Ekspozitsiyaning bu shakli asarda qo’llanilgan bo’lsa, u kechiktirilgan
ekspozitsiya deyiladi. Shuningdek, badiiy asarda sodir bo’ladigan voqealar va
faoliyat berilishi kerak bo’lgan ma’lumotlar syujetning turli joylarida berilishi
ham mumkin. Masalan, «O’tgan kunlar »da Otabekning Marg’ilonga qachon
kelgani, Yusufbek xojining bu erdagi savdogarlarning ba’zilari bilan tanishligi
oldindan borligi va xokazo ma’lumotlar turli o’rinlarga sochib yuborilgan. Agar
yozuvchi asarda bunday usulni qo’llagan bo’lsa, u holda sochma ekspozitsiya
hodisasi vujudga keladi. Bulardan tashqari qahramon, shuningdek, joy va sharoit
haqidagi ilk ma’lumotlar syujetning so’nggida ham kelishi mumkin. Masalan,
N.V.Gogolning mashhur «O’lik jonlar» asarida shunday tasvirga duch kelamiz,
ya’ni bosh qahramon Chichikov haqidagi ma’lumotlar asarning oxirida berilgan.
Ekspozitsiyaning bu shakli teskari ekpozitsiya degan nom bilan ataladi.
Tugun. Bu asardagi voqealar rivojiga asos, turtki bo’lib xizmat qiladigan
qarama-qarshiliklarning pinhona boshlanishi nuqtasidir. Demak, asardagi voqealar
rivojiga asos bo’ladigan ziddiyatlarning yuzaga kelishini ko’rsatadigan nuqta tugun
deb ataladi. Tugun ekspozitsiyadan o’sib chiqadi. Chunonchi, «O’tgan kunlar»dagi
dastlabki suhbat lavhalari tasvirida Otabekning bo’ydoqligi, syevib uylanishi,
ayollar haqidagi gap-so’zlar, shuningdek, so’nggi ikki masalaga turlicha nuqtai
nazarlarinig borligi (Otabek – Rahmat – Homid) asarning tuguni vazifasini o’taydi.
«Sinchalak»da Qalandarovning raykom kotibining oldiga kirib, Saidaning
17

«Bo’ston»ga borayotganini bilganidan so’ng chiqishda unga aytgan gaplari
asarning tugunidir.
Voqealar rivoji. Badiiy asar syujetidagi voqealarning muayyan nuqta, ya’ni
tugundan so’nggi taraqqiyoti voqealar rivoji deyiladi. «Sinchalak» povestida
Qalandarovning Saidaning ustidan shikoyat qilib obkomga ketishi, lekin u erga
kirmasdan kelib, Saidani chaqirtirish va kechirim so’rashgacha bo’lgan ishlar
voqealar rivojini tashkil etadi. «Qutlug’ qon» dagi qo’zg’olongacha kechgan
narsalar ham voqealar rivojining ichiga kiradi.
Kul`minatsiya nuqtasi . voqealar rivojining, qahramonlar o’rtasidagi
munosabatlarning eng yuqori cho’qqisi kulminatsiya nuqtasi deyiladi. «Qutlug’
qon» tasvirlangan qo’zg’olon voqeasi roman syujetining kulminatsiyasi
hisoblanadai. Ba’zan kulminatsiya nuqtasi asarning boshida ham kelishi mumkin.
U.Umarbekovning «Yoz yomg’iri» qissasidagi Munisxonning o’ldirilishi voqeasi
bunga misol bo’la oladi.
Yechim . Asarda tasvirlangan voqealarning va qahramonlar taqdirining xal
bo’lishini ifoda edib berilishi yechim deb ataladi. «Sinchalak»da Qalandarovning
Saidadan kechirim so’rashi asarning echimidir. «Qutlug’ qon»da Yo’lchining
o’limi, shu munosabat bilan Shokir otaning aytgan gaplari asar voqealarining
yechimidir.
Prolog va epilog . Bular ham syujet unsurlari hisoblanadi. Ular hamma
asarlarda bo’lavermaydi. Bu shart ham emas. qachonki, syujetning ichki mantiqi
shuni talab qilsagina, yozuvchi bu unsurlarni ishlatishi mumkin. Asardagi
voqealarga mukaddima sifatida beriladigan tasvir prolog deyiladi. A.Qodiriyning
«O’tkan kunlar», A.Muxtorning «Davr mening taqdirimda» romanlarida ular
ishlatilgan. Qahramonlarning syujet voqealari tugugandan keyingi hayotiga
dahldor ma’lumot va tafsilotlar epilog deyilada. «O’tkan kunlar»dagi Otabekning
o’limi bilan bog’liq gaplar, «Sinchalak»dagi Saidaning «Bo’ston»dan qachon
ketgani bilan bog’liq ma’lumotlar bunga misol bo’la oladi.
18

Bir xil mavzu, bir xil qahramonlar taqdiri naql qilingan bunday asarlar
sayyor syujetga asoslangan bo‘ladi. Sayyor syujet barcha milliy adabiyotlar
tarixida mavjud bo‘lgan hodisadir. “Layli va Majnun” dostoni - abadiy ishq
qissasini dastlab Nizomiy dostonga aylantirgan. Unga 118 ta nazira bitilgan.
Shulardan 67 tasi fors, 37 tasi turkiy tilda bo‘lsa, 7 tasi kurd, 7 tasi urdu, 2 tasi
panjob tillaridadir. Arman, gruzin tillarida ham Layli va Majnun ishqi haqida
doston yaratilgan. Rus shoiri V.Xlebnikov ham 1911 yilda shu nomda doston
bitgan.
Biroq sayyor syujetlar asosida bitilgan asarlar bir asarning ayni nusxasi
emas. Ular bir mavzu, bir syujetning yangi qirralari, yangi jihatlari va yangi
ma'nolarini kashf etib bergan alohida mustaqil asarlardir. Sayyor syujetlar
ijodkorlar tafakkur darajasi, badiiy mahorati miqyosi, mushohada ko‘lamini
ko‘rsatib beradi.
Syujetga xos xususiyatlardan yana biri uning muayyan xalq turmush
voqyealariga asoslanishidir. Biroq bundan syujet faqat milliy turmush voqyealariga
asoslanadi, deya hukm chiqarib bo‘lmaydi. Syujetda milliy turmushga xos
ko‘rinish, xususiyatlar aniq aks etadi deyish mumkin, xolos. Chunki fantastik
asarlarda, masalan, Gerbert Uellss, Ayzek Azimov roman, qissalarida fan-texnika,
boshqa olam bilan bog‘liq hodisalar gavdalantiriladi. Ularda tasvirlangan hayotni
aynan biror bir xalq, millat turmushiga taalluqli deb bo‘lmaydi.
Syujet va kompozitsiya barcha adabiy janrlarda bir xil tarzda namoyon
bo‘lmaydi. Ular nasriy (hikoya, qissa, roman) asarlarda boshqa bir shaklda, lirik
(g‘azal, ruboiy, tuyuq va boshqalar) asarlarda alohida tarzda, drama (komediya,
tragediya, drama) asarlarida o‘ziga xos ko‘rinishda akslanadi.
Umuman, syujet va kompozitsiya badiiy asarning asosidir. Badiiy asarning
qiyofasi, salmog‘i, o‘ziga xosligi, badiiy olami ana shu ikki muhim unsur
maydonida namoyon bo‘ladi.
1.2. Syujet unsurlarining badiiy asarni tizimli tahlil qilishda tutgan o‘rni
19

S y ujetlilik badiiy adabiyotning xos xususiyatlaridan biri bo`lib, barcha
turdagi badiiy asarlarda ham sujet mavjuddir. Faqat shunisi borki, har bir turda,
janrda sujet o`ziga xos tarzda namoyon bo`ladi. Masalan, aksariyat lirik she'rlarda
voqealar tizimi mavjud emas, biroq ularda o`y-fikrlar, his-kechinmalar rivoji
kuzatiladiki, bu ularning sujetini tashkil qiladi. Shuningdek, ba'zan kichik hajmli
hikoya va novellalardagi sujet ham "voqealar tizimi" degan ta'rifga muvofiq
kelmaydi: bunda bir hayotiy holat ichidagi o`sish, rivojlanish kuzatiladi (Mas.:
Cho`lponning "Taraqqiy", A.Qahhorning "Bemor" hikoyalari). Shu xil holatlarni
ko`zda tutgan holda adabiyotshunoslikda voqeaband sujet va voqeaband
bo`lmagan sujet turlari ajratiladi. Yana shuni aytish kerakki, ayrim
adabiyotshunoslar (mas., G.Pospelov) fikricha, sujet epik hamda dramatik
asarlarga xos bo`lib, lirik asarlar sujetga ega emas. Boshqalar sujet deb atagan lirik
asardagi o`y-fikrlar, his-kechinmalar rivojini ular kompozitsiya bilan bog`lab
tushuntiradilar. Ya'ni, bu o`rinda lirik asar kompozitsiyasi sujet (voqealar tizimi)
o`rnini bosadi, o`y-kechinmalarni muayyan tartibda uyushtiradi. Bu xil qarashning
qulayligi shundaki, u ishda terminologik chalkashliklardan qochishga, "sujet"
deganda asarda tasvirlangan voqealar tizimini tushunishga imkon beradi. Kursimiz
davomida biz ham shu xil qarashdan kelib chiqamiz va "sujet" deganda ko`proq
epik va dramatik asarlarga xos bo`lgan sujetni, voqealar tizimini tushunamiz.
Mavjud darslik va qo`llanmalarda sujetga M.Gorkiy tomonidan berilgan
ta'rif keltiriladiki, unga ko`ra sujet "u yoki bu xarakterning, tipning tarixiy
rivojlanishi, tashkil topib borishidir". Biroq, ma'lumki, barcha badiiy asarlarda ham
xarakter rivojlanishda, o`sish va shakllanishda ko`rsatilmaydi. Misol uchun
A.Qahhorning mashhur "O`g`ri" hikoyasini olib ko`raylik. Ma'lumki, bu hikoyada
xarakterlar tayyor holda beriladi, voqea davomida rivojlanmaydi, - sujet bu o`rinda
voqeaning ichki rivojini namoyon etadi, xolos. Demak, M.Gorkiyning sujetga
bergan ta'rifi universal bo`lolmaydi, u ayrim tipdagi asarlarga (mas.,"Qutlug`
qon","Kecha va kunduz") nisbatangina to`g`ri keladi. Modomiki biz "sujet"
20

deganda epik va dramatik asarlarga xos sujetni nazarda tutarkanmiz, unda sujet
asardagi "bir-biriga bog`liq voqealar tizimi" yoki "konkret holat, bitta voqeaning
ichki rivoji sifatida tushunilgani to`g`riroq bo`ladi. Shu bilan birga, sujet voqealari
davomida personajlar xarakterining ochilishi, shakllanishi ham bor narsa. Faqat
bunga sujetning badiiy asardagi funksiyalaridan biri sifatida qarash haqiqatga
yaqinroq, uni sujetning mohiyati sifatida tushunish xatodir.
Sujetning badiiy asardagi funksiyalari haqida so`z ketganda, avvalo, uning
asar problemasini badiiy tadqiq etishga imkon beradigan hayot materialini
uyushtirib berishini aytish kerak. Demak, sujet asarda mavzuni shakllantirgani
holda, uning qanday bo`lishi mazmunga, muallifning ijodiy niyatiga bog`liq bo`lib
qoladi. Masalan, A.Qodiriy "O`tkan kunlar" uchun tanlagan sujetda Otabekning
Toshkentdan, Kumushning Marg`ilondan bo`lishi – ijodiy niyat ijrosi uchun eng
maqbul (optimal) variant. Negaki, romanning o`zagi bo`lmish "ishqiy-maishiy"
sujet chizig`ining Toshkent – Marg`ilon orasida kechishi yozuvchiga o`zini
o`ylatgan problemalar tadqiqi uchun zarur voqealarni asarga olib kirish imkonini
yaratadi. Jumladan, Otabekning dor ostiga borishi, Toshkent isyoni, qipchoq
qirg`ini kabi voqealar asarga hech bir zo`rakiliksiz, o`quvchi xayolini band etgan
Otabek – Kumush liniyasiga uzviy bog`langan holda olib kiriladi va, muhimi, ular
adibga shaxs erki, millat erki, millat taqdiri muammolarini atroflicha badiiy tadqiq
qilish, fikrlarini ifodalash imkonini yaratadi. Ko`rinadiki, sujetning badiiy asardagi
eng muhim funksiyasi – badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalashga xizmat
qilishida namoyon bo`lar ekan.
Badiiy asar sujeti personajlarning "harakat"laridan tarkib topadi. Ma'lumki,
keng ma'noda "harakat" so`zi vaqt birligi davomida kechuvchi har qanday
jarayonni anglatadi. So`zning biz ishlatayotgan maxsus ma'nosi ham mohiyatan
shunga yaqin: "harakat" istilohi ostida personajlarning makon va zamonda
kechuvchi xatti-harakatlari ham, ruhiyatidagi o`y-fikrlar, his-kechinmalar rivoji
ham tushuniladi. Demak, "harakat"ning o`zi ikki turli ekan. Shunga muvofiq, bu
harakat tiplaridan qaysi biri yetakchilik qilishiga qarab sujetning ikki turi ajratiladi:
21

a) "tashqi harakat" dinamikasiga asoslangan sujet va b) "ichki harakat"
dinamikasiga asoslangan sujetlar.
Tashqi harakat dinamikasiga asoslangan sujetlarda personajlarning muayyan
maqsad yo`lidagi xatti-harakatlari, kurash va to`qnashuvlari, hayotidagi burilishlar
tasvirlanadi, shu asosda ularning taqdirida, ijtimoiy mavqeida muayyan
o`zgarishlar yuz beradi. Sodda qilib aytsak, bu xil sujetli asarlarda voqea to`laqonli
tasvirlanadi, u o`z holicha ham badiiy-estetik qimmat kasb etadi. Kelib chiqishi
jihatidan sujetning bu turi qadimiyroq, xalq og`zaki ijodidagi sehrli ertaklar,
rivoyatlar, dostonlar, shuningdek, mumtoz she'riyatimizdagi dostonlarning ham
shu xil sujetga egaligi buning dalilidir. Zamonaviy o`zbek nasrida ham sujetning
bu tipi kengroq tarqalgan: "O`tkan kunlar", "Mehrobdan chayon", "Kecha va
kunduz", "Qutlug` qon", "Sarob" – bularning barida tashqi harakat dinamikasi
yetakchilik qiladi. Ayni paytda, bu asarlarda "ichki harakat" dinamikasi ham
kuzatiladi, biroq u mavqe jihatidan sujet tipini belgilashga ojizlik qiladi. Sujetning
ikkinchi tipiga asoslangan asarlar adabiyotimizda ancha keyin, 80-yillardan
boshlab maydonga kela boshladi. Hozircha, sujetning mazkur navi nasrning kichik
shakllarida, shuningdek, bir qator dramatik asarlarda (masalan, Sh.Boshbekovning
"Taqdir eshigi", "Eshik qoqqan kim bo`ldi" pesalari) sinab ko`rildi. Xususan,
A.A'zamning "Bu kunning davomi", "Asqartog` tomonlarda" nomli qissalarida
voqealar o`z holicha emas, personaj ruhiyatidagi jarayonga turtki berishi jihatidan
ahamiyat kasb etadi. Asar davomida personajlar hayotida, taqdirida yoki ijtimoiy
holatida emas, uning ruhiyatidagina burilishlar, o`zgarishlar sodir bo`ladi.
Badiiy asarda tasvirlangan voqealar bir tizimga bog`lanar ekan, ular orasida
asosan ikki turli munosabat kuzatiladi. Sujetdagi voqealarning o`zaro
munosabatiga ko`ra xronikali va konsentrik sujet turlari ajratiladi. Xronikali
sujetda voqealar orasida vaqt munosabati (A voqea yuz berganidan so`ng B voqea
yuz berdi) yetakchilik qilsa, konsentrik sujet voqealari orasida sabab-natija
munosabati(A voqea yuz bergani uchun B voqea yuz berdi) yetakchilik qiladi.
Kelib chiqishiga ko`ra xronikali sujetlar qadimiyroq sanaladi. Xronikali sujet
22

qahramon taqdirini davriy izchillikda, uning xarakterini rivojlanishda ko`rsata
olishi jihatidan ustunlik qiladi. Shu bois ham katta epik asarlarda ko`proq xronikali
sujet qo`llaniladi. Sujetning mazkur turi epik ko`lamdorlikni ta'minlashga ham
katta imkon yaratadi. Zero, bunda asosiy sujet bilan yondosh holda yordamchi
sujet chiziqlarini ham yurgizish, juda katta hayot materialini qamrab olish
imkoniyatlari mavjud. Xronikali sujetda asarning "badiiy vaqt"i istalgancha
kengaytirilishi mumkin: unda "parallel vaqt"da kechayotgan voqealarni tasvirlash,
retrospeksiya usulidan – zamonda ortga qaytish usulidan foydalanish imkoniyatlari
ancha keng. Shunindek, xronikali sujetga qurilgan asarga sujetdan tashqari
unsurlar, muallif mushohadalari, tafsilotlarni tabiiy ravishda kiritish, badiiy matnga
singdirib yuborish mumkin. Sanalgan xususiyatlarni, masalan, S.Ayniyning
"Qullar", P.Qodirovning "Yulduzli tunlar" asarlarida kuzatish mumkin bo`ladi.
Konsentrik sujet voqealari bitta asosiy voqea tegrasida aylanishi bilan
xarakterlanadi. Xronikali sujetdan farq qilaroq, bunda voqealar yetakchiligi
kuzatiladi. Sababi, konsentrik sujet konflikt asosida sujetning shiddat bilan
rivojlanishini, uning yechimga tomon intilishini taqozo qiladi. Sujetning bu turi
badiiy asar qurilishining mukammal, asarning o`qishli va qiziqarli bo`lishiga
imkon beradi. Ya'ni, bu xil sujet o`quvchi diqqatini bitta nuqtada tutib turadi,
o`qish jarayonidagi faolligini oshiradi. Buning yorqin misoli sifatida detektiv
asarlarni ko`rsatish mumkin. Detektiv asarlarning aksariyatida sujet voqealari
konkret hodisa atrofida aylanadi, o`quvchi xayolini shu hodisaning sabablarini, qay
tarzda yuz bergani bilish istagi egallaydi, bu savollarga o`zicha javob izlaydi, o`zi
topgan javobning qay darajada to`g`riligini bilmoqchi bo`ladi – bularning bari
o`quvchini asarga bog`laydi qo`yadi. Konsentrik sujet nisbatan qisqa vaqt ichida
kechgan voqealarni qamrashi, yondosh sujet chiziqlarini kiritish imkoniyatlarining
kamligi bilan ham xarakterlanadi. Sanalgan xususiyatlarni O.Yoqubovning
"Muqaddas", "Billur qandillar", "Ulug`bek xazinasi" kabi asarlari misolida
kuzatish mumkin.
23

Aytish kerakki, sujetlarni yuqoridagicha ikki turga ajratilsa-da, bu ikki turga
xos xususiyatlar ko`proq aralash holda zuhur qiladi. Zero, xronikali sujet voqealari
orasida sabab-natija (oldin yuz bergan voqea keyin yuz bergan voqeaga qisman
sabab bo`lib keladi) munosabati, kontsentrik sujet voqealari orasida vaqt
munosabati (natija sababdan keyin keladi) kuzatilishi tabiiy. Demak, konkret
asardagi sujet tipini belgilashda mazkur munosabatlarning qaysi biri yetakchi
mavqega egaligi e'tiborga olinishi lozim. Ba'zan asarda har ikki tipdagi sujet
xususiyatlari uyg`un holda namoyon bo`ladi va ayni shu uyg`unlik uning jozibasini
ta'minlagan muhim omil bo`lib qoladi. Xususan, A.Qodiriyning "O`tkan kunlar",
Cho`lponning "Kecha va kunduz" romanlarida shu xil uyg`unlikni ko`ramiz. Har
ikki romanda ham xronikalilik yetakchi bo`lgani holda, konsentrik sujet
xususiyatlaridan maksimal foydalanilganki, bu o`rinda qorishiqlik har ikki tipga
xos eng yaxshi jihatlardan foydalanish asosida asarning badiiy mukammal
bo`lishiga xizmat qiladi.
Badiiy asar sujetidagi ekspozitsiya sujetning boshlanish qismi bo`lib,
o`quvchini asar voqealari kechadigan joy, qahramonlar, asar konflikti yetilgan
shart-sharoitlar bilan tanishtiradi. Aytish kerakki, ekspozitsiya hajm e'tibori bilan
turlicha bo`lishi va asarning turli o`rinlarida kelishi, ba'zan umuman tushirib
qoldirilishi mumkin. Masalan, "Mehrobdan chayon"da ekspozitsiya juda katta
o`rinni - xondan sovchilar kelgunga qadar bo`lgan epizodlarni o`z ichiga olsa,
"Qutlug` qon"da u juda qisqa va tugundan keyin beriladi, "Qo`shchinor
chiroqlari"da esa ekspozitsiya umuman tushirib qoldiriladi.
Ekspozitsiyadan farqli o`laroq, tugun sujetning zaruriy elementi sanaladi,
ya'ni u sujetda har vaqt hozirdir. Faqat ayrim hollarda, xususan, ba'zi xronikali
sujetlarda, shuningdek, "ichki harakat" dinamikasi asosidagi sujetlarda u yetarlicha
bo`rtib ko`rinmasligi mumkin. Tugun, odatda, asarning boshlanishida,
ekspozitsiyadan keyinoq beriladi. Ba'zan, muayyan badiiy-estetik maqsadni ko`zda
tutgan holda, uning o`rni o`zgartirilishi ham (masalan, "O`tkan kunlar" romanida
Otabek bilan Kumushning daf'atan uchrashib qolishi – asarning tuguni, biroq bu
24

voqea birinchi bo`lim nihoyasida bayon qilinadi) mumkin. Shunisi ham borki, ba'zi
katta hajmli asarlar sujetida bir emas, bir nechta tugunga duch kelishimiz ham
mumkin. Masalan, "Kecha va kunduz"da Akbaralining Zebiga sovchi qo`yishi bitta
tugun bo`lsa, Miryoqubning Maryamga ishqi tushgani ikkinchi tugunni tashkil
qiladi. Bundan anglashiladiki, asarda mavjud sujet liniyalari ba'zan o`z tuguniga
ega bo`lishi mumkin ekan.
Tugundan keyingi voqealar zanjiri voqea rivojidir. Odatda sujet voqealari
bosqichma-bosqich rivojlantirib boriladi. Asardagi voqealar rivojining eng yuqori
nuqtasi, undagi konflikt benihoya kuchaygan o`rni kulminatsiyadir. Masalan,
"Mehrobdan chayon"da Anvarning xon bilan to`qnashuvi kulminatsion nuqta
sanaladi. Ayni shu nuqtada qahramonning muhit bilan ziddiyati o`zining eng
yuqori darajasiga ko`tariladi va o`z ifodasini topadi. Kulminatsiya endi asar
voqealarining yechimga tomon intilishini, bir tomonga hal bo`lishini taqozo qiladi.
Yechim sujet voqealari rivojining yakuni, ularning nihoyasida qahramonlar
ruhiyatida, taqdirida yuzaga kelgan holatdir. Yechimda konfliktli holat,
qahramonlar orasidagi ziddiyatlar o`zining badiiy yechimini topadi. Biroq buni
qoida maqomida tushunmaslik lozim. Sababi, bu xil yechim ko`proq makon va
zamonda cheklangan sujetlarga(dramatik asarlar, shuningdek, konsentriklik
darajasi yuqori bo`lgan epik asarlar) xosdir. Ko`plab asarlarda esa yechimdan
so`ng ham ziddiyatlar, qahramonlar taqdiridagi chigalliklar hal qilinmaganicha
qolaveradiki, bu o`quvchini o`ylashga, mushohada qilishga undaydi. Ya'ni, tom
ma'nodagi yechimning mavjud emasligi asarning ta'sir kuchini, o`quvchining
ijodiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi usulga aylanadi. Masalan,
P.Qodirovning "Erk", O.Yoqubovning "Matluba", "Qanot juft bo`ladi",
X.Sultonovning "Saodat sohili" kabi qissalarida xuddi shunday holga duch
kelinadi. Demak, yechimni asarda qo`yilgan konfliktning yechimi sifatida emas,
balki undagi voqealar rivojining yakuni, natijasi sifatida tushunilgani to`g`riroq
bo`ladi.
25

Yuqoridagilardan ma'lum bo`ldiki, tugun, voqea rivoji va kul ` minatsiya
sujetni tutib turuvchi asosiy unsurlar sanaladi va ular har qanday sujetda mavjud
bo`ladi.
Ayrim adabiyotlarda prolog va epilog ham sujet elementi sifatida
ko`rsatiladi. Shuningdek, ba'zi asarlar borki, ularda qahramonlarning asarning sujet
vaqtidan oldingi (oldingi tarix – "predistoriya") yoki keyingi hayoti (keyingi tarix –
" последующаяистория ” ) haqida ma'lumot beriladi (yoki tasvirlanadi)ki, ular ham
sujet elementlari qatorida sanaladi. Biroq bu unsurlar sujetga bevosita bog`liq
emas, ular ko`proq kompozitsiyaga aloqador elementlardir. Masalan, "O`tkan
kunlar"dagi muqaddima, "Kecha va kunduz"dagi bahor lavhasi – prolog, "O`tkan
kunlar" romanidagi Otabekning qabristonda Zaynab bilan to`qnash kelishi –epilog,
uning keyingi hayoti haqidagi ma'lumotlar "keyingi tarix" sifatida olinishi
mumkin.
Adabiyotshunoslikda "sujet" va "fabula" istilohlarini ishlatishda turlichalik
bor: ayrim adabiyotshunoslar bu ikki istilohni sinonim sifatida ishlatsalar,
boshqalari farqlaydi. Xususan, rus formal maktabi vakillari "fabula" deganda
asarda tasvirlangan voqealarning hayotda yuz berish tartibini, "sujet" deganda esa
ularning asarda joylashtirilish tartibini tushunadilar. Voqealarning hayotda yuz
berish tartibi bilan ularning asarda joylashtirilish tartibini farqlash badiiy asar
qurilishini o`rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Biz ham o`z ishimizda buni
farqlagan holda, istilohiy chalkashliklardan qochish maqsadida voqealarning
asarda joylashtirilish tartibini "sujet kompozitsiyasi" deb yuritamiz.
Ma'lumki, badiiy asarlarda ko`pincha voqealarning hayotda yuz berish tartibi
o`zgartiriladi. Albatta, bunda yozuvchi muayyan badiiy-estetik maqsadni
ko`zlaydi. Masalan, "O`tkan kunlar" romanidagi voqealarning hayotda yuz berish
tartibi nuqtayi nazaridan Otabek bilan Kumushning tasodifiy uchrashuvi
romanning boshlanishida berilishi lozim edi. Biroq A.Qodiriy bu tartibni
o`zgartirib, uni birinchi bo`lim oxirida, to`y tasviridan keyin beradi. Bu bilan adib
nimaga erishadi? Romanning boshlanishidan Otabekning xatti-harakatlarini diqqat
26

bilan kuzatgan, Rahmatjon va Homid bilan karvonsaroydagi suhbatda Qutidorning
qizi tilga olinishi bilan allanechuk bezovtalanganini sezgan, Hasanali bilan birga
uning uyqusida alahlashlariga guvoh bo`lgan, Qutidorning qiziga unashtirilganini
eshitganda "qaysi qiziga" deya bezovtalanganini ko`rgan o`quvchi buning sababini,
sababchisini bilishga intiladi, asarni yanada sinchiklab o`qiydi, unga butun vujudi
bilan bog`lanib qoladi. Rivoyadagi "sirlilik" o`quvchi Kumushning xatti-
harakatlarini, uning o`ychanligi-yu ariq suvi bilan sirlashishlarini, qizlar
majlisidagi bo`zlashlarini kuzatganda yana bir bahya ortadi. Nihoyat, Kumushning
"Siz o`shami?" degan hayrat to`la so`zlarini eshitgach, o`quvchi dilidagi taxmini
to`g`ri chiqqaniga amin bo`ladi, qoniqish hosil qilib turgan payti adib ham o`sha
tasodifiy uchrashuvdan so`z ochadi. Ko`ramizki, oddiygina shu usul o`quvchining
ijodiy faolligini oshiradi, uni qahramonlar ruhiyatiga yaqinlashtiradi, asarning
jozibasi-yu ta'sir kuchini oshiradi. "O`tkan kunlar" misolida ko`rilgan usul
retrospeksiya deb atalib, uning mohiyati shuki, bunda yozuvchi sujet voqealarini
to`xtatib o`tmishga, ilgari bo`lib o`tgan voqealar tasviriga o`tadi. A.Qodiriy
mazkur usulni romanning bittagina o`rnida qo`llagan bo`lsa, ba'zi asarlarning sujet
qurilishida retrospeksiya yetakchi mavqe egallab, ularda asarning badiiy vaqti
bilan o`tmish navbatma-navbat berib boriladi. Masalan, M.M.Do`stning
"Galatepaga qaytish", X.Sultonovning "Oddiy kunlarning birida", E.A'zamovning
"Bayramdan boshqa kunlar" qissalarida shu xil sujet qurilishiga duch kelamiz.
Bundan ko`rinadiki, sujet qurilishida badiiy vaqtni turli yo`sinlarda berish usuli
ancha keng qo`llanilar ekan. Ayni shu o`rinda badiiy vaqt va uning ko`rinishlari
xususida to`xtalib o`tishimiz maqsadga muvofiq ko`rinadi.
Ma'lumki, badiiy asarda tasvirlanayotgan voqealar makon va zamonda
kechadi, shunga ko`ra adabiyotshunoslikda "badiiy vaqt" tushunchasi keng
qo`llaniladi. Avvalo, badiiy asarda tasvirlanayotgan voqealarning yuz berish vaqti
bilan ularni hikoya qilish vaqtini farqlash kerak. Biz shartli ravishda asardagi
voqealarning yuz berish vaqtini "sujet vaqti", asar voqealarining hikoya qilinish
vaqtini "kompozitsiya vaqti" deb oladigan bo`lsak, u holda bu ikkisi har vaqt ham
27

bir-biriga mos kelmasligi ko`riladi. Chunki asar (bu o`rinda epik asarlar nazarda
tutiladi) ustida ishlayotgan yozuvchi ijodiy niyatini amalga oshirish yo`lida "badiiy
vaqt" imkoniyatlaridan turli yo`sinlarda foydalanishi mumkin. Deylik, u zarur
o`rinda asar vaqtidan chekinib, o`tmishda yuz bergan voqealarni tasvirlashi
("retrospektiv vaqt"), yuz berishi jihatidan bir paytga to`g`ri keladigan voqealarni
navbati bilan tasvirlashi ("parallel vaqt" – bu asosiy sujet chizig`iga nisbatan
olinadi) mumkin. Asar sujetidagi voqealar o`quvchi tasavvurida uzluksizlik
illyuziyasini hosil qilgani (shu bois ham biz sujet voqealari haqida gapirganda
"keyin bunday bo`ladi" deymiz, "shuncha vaqtdan keyin bunday bo`ladi"
demaymiz) holda, haqiqatda ularning orasida katta vaqt bo`shlig`ining bo`lishi
tabiiydir. Masalan, S.Ayniyning "Qullar" romanida bir asrdan ziyod, "Mehrobdan
chayon"da esa atigi olti oyga yaqin vaqt davomida kechgan voqealar qalamga
olinadi. Shunga qaramay, bu ikki roman bir-biridan hajm (yoki hikoya qilinish
vaqti) jihatidan unchalik katta (ularda tasvirlangan vaqtga mutanosib ravishda) farq
qilmaydi. Zero, xronikali sujet asosiga qurilgan "Qullar"da kompozitsiya vaqti
voqealarning yuz berish vaqtining uzunligi hisobiga cho`zilsa, konsentrik sujet
asosidagi "Mehrobdan chayon"da retrospektiv va parallel vaqtlar hisobiga
kengaygan. Demak, badiiy vaqt – shartli tushuncha, bu shartlilik sujet vaqtini
kompozitsiya vaqti doirasiga sig`dirish talabi bilan yuzaga keladi.
Badiiy asar sujeti voqealardan, voqealar esa personajlarning xatti-
harakatlari, o`zaro murakkab munosabatlari, ziddiyatlaridan tarkib topgani bois
ham uni hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voqealar sistemasi sifatida
ta'riflanadi. Sujet bilan konflikt orasida ikkiyoqlama aloqa kuzatiladi: bir
tomondan, sujet konfliktlarni umumlashtirib namoyon qiladi, ikkinchi tomondan,
konflikt sujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch sanaladi. Ko`rinadiki, sujet va
konflikt badiiy asarda uyg`unlashadi, biri ikkinchisini taqozo qiladi.
Konflikt – (lot. to`qnashuv) deganda badiiy asar personajlarining o`zaro
kurashlari, qahramonning o`z muhiti bilan ziddiyatlari, shuningdek, uning
ruhiyatida kechuvchi qarama-qarshiliklar tushuniladi. Badiiy asar voqelikni badiiy
28

aks ettirgani va uning markazida inson obrazi turgani uchun ha``m insonning real
hayotida mavjud konfliktlarning bari unda badiiy aksini topadi. Shu nuqtayi
nazardan badiiy konfliktning uchta turi farqlanadi:
1. Xarakterlararo konflikt.
2. Qahramon va muhit konflikti.
3. Ichki(psixologik) konflikt .
Aytish kerakki, konfliktning mazkur turlari badiiy asarda aralash holda
zuhur etadi va o`zaro uzviy aloqada bo`ladi: biri ikkinchisiga o`tadi, biri
ikkinchisini keltirib chiqaradi, biri ikkinchisi orqali ifodalanadi va h. Ya'ni,
qahramonning muhit bilan konflikti uning boshqa personajlar bilan to`qnashuvlari,
ruhiyatidagi ziddiyatli jarayonlar tasviri orqali ochib beriladi. Masalan,
Cho`lponning "Kecha" romanidagi Miryoqub – o`z muhiti bilan ziddiyatga
kirishgan qahramon. Miryoqubning muhit bilan ziddiyati uning Akbarali bilan
o`zaro ziddiyatli munosabatlari fonida yetishadi, ayni shu munosabatlar qahramon
ruhiyatidagi murakkab jarayonga – o`y-fikrlar kurashiga turtki beradi.
Konfliktning barcha turlari ham qahramonni muayyan bir harakatga undaydi, ayni
shu narsa konfliktni sujetni yurgizuvchi kuch sifatida talqin qilishga imkon beradi.
Buni yana Miryoqub misolida ko`rishimiz mumkin: Akbarali bilan ochiq
to`qnashuv darajasiga yetmagan ziddiyati Miryoqubni harakatga – o`zini
valine'mati bilan qiyoslash asosida o`zining kimligini, hayotdagi o`rnini anglashga
undadiki, uning ruhiyatida murakkab o`ylov jarayoni ("ichki harakat") boshlandi.
Bu o`ylovlar natijasida u o`zini ijtimoiy shaxs sifatida tanishga, o`zining ijtimoiy
maqomini anglashga keldiki, bu endi uni faol ijtimoiy harakatga ("tashqi harakat")
undashi tabiiy (uning jadidlarga xayrixoh mavqeni egallashi romanning ikkinchi
kitobida Miryoqub ijtimoiy faoliyatda tasvirlanishi mumkin edi, degan taxminni
paydo qiladi) ko`rinadi. O`z-o`zidan ravshanki, konflikt qahramonning qay yo`sin
harakat qilishini ham belgilaydi va shu asosda sujet voqealarining qay tarzda
rivojlanishiga ham ta'sir qiladi. Masalan, Otabek ruhiyatidagi ziddiyat shuki, u
zamonasining ilg`or ziyolisi sifatida inson shaxsini hurmat qiladi va ayni choqda
29

o`z davri, muhiti ta'siridan butkul holi ham emas. Natijada Otabek muhit bilan
konfliktda (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani
mohiyatan qahramon-muhit konflikti, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat
orqali ifodalanadi) yon berdi: "bir bechorag`a ko`ra-bila turib jabr ham xiyonat..."
bo`layotganini, Zaynab "qarshisida bir jonsiz haykal" bo`lishini bila turib,
uylanishga rozilik berdi. Ya'ni, Otabek ruhiyatidagi eskilik va yangilik kurashida
avvalgisining qo`li baland keldi: u o`sha damda Zaynab shaxsini, uning huquqini
himoya qilolmadi. Keyinroq, Zaynabning o`ziga nisbatan muhabbatini bilgach,
Otabek aybini chuqur his qildi, shu bois ham Kumushning qat'iy talablariga
qaramasdan uning javobini berishga jur'at qilolmadi, natijada o`zi istamagani holda
fojiaga yo`l ochib berdi. Ko`rinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning
muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga keladi, ayni paytda
ularga faol ta'sir ham qiladi – sujetning u yoki bu tarzda rivojlanishini belgilaydi.
Bu esa konflikt sujetni harakatlantiruvchi kuch ekanligini ko`rsatuvchi yorqin
dalildir.
Asarni struktural tahlil qilish jarayonida uning kompozitsion unsurlari
qatorida syujet unsurlariga ham alohida e'tibor qaratiladi. Hikoya bir syujet
chizig‘iga ega bo‘lib, ushbu liniyani bosh qahramon – Muxtorxon Mansurov
obrazining asardagi ishtiroki va vazifasiga shu nom bilan atash mumkin. Ushbu
liniyaning ekspozitsiyasi albatta, ushbu qahramonni asarga olib kirish bilan bog‘liq
bo‘ladi. Yozuvchi qahramon haqida ilk tasavvur hosil qilishda portret tasviridan
g‘oyat samarali foydalangan va hatto, bu borada qator badiiy kashfiyotlar qilishga
muvaffaq bo‘lgan. Qahramonning jonli qiyofasini o‘quvchi ko‘z oldida yorqin
gavdalantirish uchun portert tarkibiga kiradigan ayrim detallardan foydalanishda
juda katta mahorat ko‘rsatgan. Chunonchi, asarda juda jiddiy vazifani o‘taydigan
portret detal – domlaning soqoliga bo‘lgan birinchi ishorada shunga guvoh
bo‘lamiz: “Uning bitta-ikkita qora tuk chap berib qolgan oppoq cho‘qqi soqoli...
Yopirimay, soqol ham odamga shuncha yarashadimi-ya!”, - degan gaplarida,
yumoristik ohang seziladi.
30

Ushbu liniyaning tuguni mahallaning “otasi” deb e'tirof kelingan Muxtorxon
Mansurov domlaning uylanayotganligi haqidagi mish-mishlar va ushbu
qahramonning portret chizgilaridagi va xatti-harakatidagi o‘zgarishlar deyish
mumkin. Chunki domlaning ayoli vafot etganiga bir necha yil bo‘lgan,
mahalladagilarning fikricha domlaning bo‘lajak ayoli bama'ni, yoshi o‘tgan ayol
bo‘lib, mahallaning “onasi” bo‘lishi kerak edi. Bo‘lajak kelin haqidagi taxminlar
asarda muammo yuzaga kelganligini ko‘rsatadi. Syujet liniyasining yana bir unsuri
bo‘lgan voqyealar rivoji ham aynan bo‘lajak kelin haqidagi mish-mishlardan
boshlab rivojlanib boradi. Asarning kul`minatsiyasi Muxtorxon Mansurov
domlaning bir necha muddat mahallada yo‘q bo‘lib ketib, birdaniga butunlay
boshqa qiyofada paydo bo‘lishi holati deyish mumkin. Ya'ni, yozuvchi qahramon
portretini ko‘rsatar ekan ikkinchi bir o‘rinda yana uning soqoliga e'tibor qaratadi:
“Shu orada domla qayoqqadir ketib, bir haftadan keyin paydo bo‘ladi. Uning
avtobusdan tushib kelayotganini ko‘rgan choyxonadagi odamlar hang-mang bo‘lib
qolishdi, chol o‘lgur soqolini, shunday chiroyli soqolini tag-tugi bilan qirdirib
tashlabdi! Achinmagan, hafa bo‘lmagan odam qolmadi”. Bu o‘rinda endi tasvir
ob'yektiga nisbatan mahalladoshlarining munosabati o‘zgarganligini payqash qiyin
emas. Loaqal, “chol o‘lgur” degan ta'rifning o‘zi ham buni ko‘rsatib turibdi.
Voqyealar rivoji unsuri yetakchi qahramon bo‘lgan domlaning xatti-harakati
bo‘ylab davom etar ekan, asar davomida domla yanada ma'naviy
tubanlashayotganligiga guvoh bo‘lamiz.
Abdulla Qahhor qahramon portretiga xos unsurlarni ko‘rsatishda davom etar
ekan shu bilan bog‘liq navbatdagi holatga e'tiborni tortadi: “Oradan ko‘p o‘tmay
choyxo‘rlardan biri qiziq bir gap topib keldi. Bu yigit domlani shaharning narigi
chekkasida parkda ko‘ribdi. Domla, boshida chamandagul do‘ppi, egnida kalta va
tor shim, katak ko‘ylak, yengini baland shimargan, bilagida kattakon tilla soat, o‘zi
yakka pivo ichib o‘tirgan emish!” bu yerda keltirayotgan “chamandagul to‘ppi”,
“kalta va tor shim”, “katak ko‘ylak”, “baland shimargan yeng”, “qo‘lga taqilgan
kattakon soat” kabi detallar, ya'ni komponentlar domladagi tubanlashuv tomon
31

ketayotgan ma'naviy o‘zgarishlar tobora chuqurlashib borayotganini ko‘rsatadi.
Demak, domla o‘zini yosh qilib ko‘rsatish uchun boshlagan harakatni faqat
soqolini oldirib tashlash bilan cheklab qo‘ymay, boshqa shakllarda ham astoydil
davom ettirayapti. Bunga domlaning sochini qoraga bo‘yatib olishi bir personaj
tomonidan bunga “Azbaroyi xudo, kuya tushgan po‘stakka o‘xshaydi!..” deya ta'rif
berilishi kabilar ham kiradi.
Muxtorxon Mansurov domlaning nojo‘ya harakatlari, beo‘xshov qiliqlari
qanchalik ochilib, oshkora bo‘lib borgan sari asardagi yengil yumor ohangi kinoya,
kesatiqlarga o‘zgarib bora boshlaydi. “To‘yda aza” hikoyasida qahramon portretini
yaratishdagi bunday usul faqat Muxtorxon Mansurovga nisbatan qo‘llanilib
qolmasdan, balki mahallasida hurmat-e'tiborga sozovor bo‘lib kelayotgan bir
qariyani bunday sharmandali ahvolga solayotgan yosh kelin obrazi orqali ham
ishlatilgan. Ixcham tarzda berilgan portret unsurlari orqali salbiy sifatlarga ega
bo‘lgan yosh ayolning jonli ko‘rinishini o‘quvchining ko‘z oldida namoyon qiladi.
To‘yga yaqin qolganda kelin ko‘chaning boshidagi atel'yega ko‘ylak buyurgani
kelgan ekan, degan mish-mish tarqaladi. Nima bo‘lib bundan xabar topgan ayollar
kelinni ko‘rgani borishadi. Kelin darhaqiqat yosh, lekin xuddi qiziqchilikka
semirganday yum-yumaloq; egnida yengsiz qizil ko‘ylak, boshida popushakning
tojiga o‘xshagan, lekin qizil shlyapa; qo‘lidagi sumkasi, oyog‘idagi poshnasi bir
qarich tuflisi ham qizil. Uni adovat va nafrat bilan boshdan-oyoq kuzatgan
ayollardan biri, burilib atel'yedan chiqib ketar ekan:
- Xo‘rozqandga o‘xshamay o‘l! - dedi.
- Qarigan chog‘ida xo‘rozqand yalamay domla ham o‘lsin! - dedi yana biri.
Demak yuqorida misollardan shu narsa ayon bo‘ldiki, ushbu hikoyada
portret kompozitsion unsuridan mahorat bilan foydalanish xarakterining ma'naviy
qiyofasidagi, psixikasidagi o‘zgarishlarini ko‘rsatishda muhim vazifani ado etgan,
asarning badiiylik darajasining yuksak bo‘lishini ta'minlagan.
Asarning yechimi domlaning moddiy o‘limi bilan yakun topadi. Lekin
mahalladagilar nazdida domla to‘yi bo‘lgan kuni ma'nan o‘lib bo‘lgan edi. Ya'ni,
32

o‘z tengi bo‘lmagan ayol bilan yashash uchun o‘zligidan voz kechishi, ma'naviy
tubunlashuvi jarayonini ko‘rsatish asarning bosh g‘oyasi ekanligi tahlillardan
ayonlashadi.
II BOB. “SYUJET VA UNING UNSURLARI” MODULINI O‘QITISHNING
AMALIY-TEXNOLOGIK JIHATLARI
2.1. “Syujet va uning unsurlari” modulini o‘qitishga doir innovatsion ta’lim
texnologiyalari
Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda pedagog faoliyatining innovatsion
xarakter kasb etishiga erishish masalasi o‘tgan asrning 60-yillaridan boshlab
jiddiy o‘rganila boshlagan. Xususan, X.Barnet, J.Basset, D.Gamilton, N.Gross,
R.Karlson, M.Maylz, A.Xeyvlok, D.Chen, R.Edem, F.N.Gonobolin, S.M.Godnin,
V.I.Zagvyazinskiy, V.A.Kan-Kalik, N.V.Kuzmina hamda V.A.Slastenin kabi
tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ishlarda innovatsion faoliyat, pedagogik
faoliyatga innovatsion yondashish, innovatsion g‘oyalarni asoslash va ularni
amaliyotga samarali tadbiq etish, xorijiy mamlakatlar hamda respublikada
yaratilgan pedagogik innovatsiyalardan xabaror bilish orqali pedagog
faoliyatida ulardan faol foydalanish borasidagi amaliy harakatlar mazmunini
yoritilgan.
L.V.Golish, D.M.Fayzullayeva, R.J.Ishmuhamedov, R.N.Yusufbekova,
J.G‘.Yo‘ldoshev, S.Usonov, O‘.Tolipov, M.Usmonboyeva innovatsiyalarni
pedagogik nuqtai nazardan ko‘rib chiqishga e'tiborni qaratadi.
33

Innovatsion ta'lim (ingl. “innovation” – yangilik kiritish, ixtiro) – ta'lim
oluvchida yangi g‘oya, me'yor, qoidalarni yaratish, o‘zga shaxslar tomonidan
yaratilgan ilg‘or g‘oyalar, me'yor, qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid sifatlar,
malakalarni shakllantirish mkoniyatini yaratadigan ta'lim. Ta'lim innovatsiyalari
“innovatsion ta'lim” deb ham nomlanadi. “Innovatsion ta'lim” tushunchasi
birinchi bor 1979 yilda “Rim klubi”da qo‘llanilgan. Uning ko`rinishlari:
1. Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra
2. Kiritilgan o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra
3. O‘zgarishlarning ko‘lamiga ko‘ra
4. Kelib chiqish manbaiga ko‘ra
Zamonaviy sharoitda ta'lim tizimida innovatsion xarakterga ega metodlar
ham qo‘llanilmoqda. Ular orasida eng keng ommalashgan metodlar yagona
nom bilan nomlanuvchi interfaol metodlar sanaladi. Bu turdagi metodlar interfaol
ta'limning muhim tarkibiy elementi hisoblanadi. Hozirgi kunda interfaol
metodlarning 100 dan ortiq turi mavjud bo‘lib, o‘quv materialining xarakteri,
talabalarning yosh va psixologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ta'lim
jarayonida ularning har biridan samarali foydalanish mumkin
Interfaol metod – ta'lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi
o‘rtasidagi faollikni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini
faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Интерфаол таълим ( ингл . “interact”, рус . “ интерактив ”; “inter” –
ўзаро , “act” – ҳаракат қилмоқ ) – талабаларнинг билим , кўникма , малака ва
муайян ахлоқий сифатларни ўзлаштириш йўлидаги ўзаро ҳаракатини ташкил
этишга асосланувчи таълим Интерфаол таълим таълим самарадорлигини
оширишнинг энг мақбул йўли сифатида эътироф этилаётган таълим тури ва
ўқитиш шакли саналади . Моҳиятига кўра интерфаоллик талабаларнинг
билим , кўникма , малака ва муайян ахлоқий сифатларни ўзлаштириш
йўлида биргаликда , ўзаро ҳамкорликка асосланган ҳаракатни ташкил
этиш лаёқатига эгаликларини англатади . Мантиқий нуқтаи назардан эса
34

интерфаоллик , энг аввало , ижтимоий субъектларнинг суҳбат ( диалог ),
ўзаро ҳам корликка асосланган ҳаракат , фаолиятни олиб боришларини
ифодалайди . Таълим соҳасида фаолият юритаётган ҳар бир мутахассис
яхши биладики , анъанавий таълим ҳам суҳбат ( диалог ) га асосланган ва бу
суҳбат қуйидаги ўзаро муносабат шаклларида ташкил этилади
Interfaol ta'lim bu:
▲Strategiya va metodologiya;
▲doimiy muloqotga asoslangan metodlar tizimi;
▲ birgalikdagi o‘qish va faol ishtirok etishdir.
Interfaol ta'limning asosiy mezonlari: norasmiy bahs-munozaralar
o‘tkazish, o‘quv materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati,
ma'ruzalar soni kamligi, lekin seminarlar soni ko‘pligi, o‘quvchilar tashabbus
ko‘rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf
jamoasi bo‘lib ishlash uchun topshiriqlar berish, yozma ishlar bajarish va
boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular ta'lim-tarbiyaviy ishlar samaradorligini
oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Interfaol ta'limning asosiy shakllari qo‘llanilmoqda:
1 . Interfaol metodlar : “Keys-stadi” (yoki “O‘quv keyslari”), “Blits-so‘rov”,
“Modellashtirish”, “Ijodiy ish”, “Munosabat”, “Reja”, “Suhbat” va b.
2. Strategiyalar: “Aqliy hujum”, “Bumerang”, “Galereya”, “Zig-zag”,
“Zinama-zina”, “Muzyorar”, “Rotatsiya”, “T-jadval”, “Yumaloqlangan
qor” va h.k.
3. Grafik organayzerlar : “Baliq skeleti”, “BBB”, “Konseptual jadval”,
“Venn diagrammasi”, “Insert”, “Klaster”, “Nima uchun?”, “Qanday?” va b.
Interfaol ta'limda dars jarayonini loyihalash
Dars jarayonini loyihalashda o‘qitish metodlarini to‘g‘ri tanlash, ya'ni
metodlarni darsning vazifalari va mazmuniga mosligi, o‘qituvchi va
o‘quvchilarning imkoniyatlariga muvofiq bo‘lishi talab etiladi.
35

O‘qituvchi darsning loyihasini ishlab chiqishda quyidagi topshiriqlarni
ketma-ket bir butunlikda amalga oshirishi kerak.
1-bosqich: O‘qituvchi dastur, darslik, metodik qo‘llanma va sinf
o‘quvchilarining umumiy tavsifi bilan tanishib chiqishi lozim.
2-bosqich : Darsning asosiy vazifalari majmuasini: o‘qitish, ta'limiy maqsad,
tarbiyaviy maqsad va rivojlantiruvchi maqsadlarni va vazifalarini belgilash.
3-bosqich: Darsning asosiy bosqichlarini to‘g‘ri, aniq va izchillikda
joylashtirish.
4-bosqich : Darsning har bir bosqichi mazmunidagi asosiy o‘rinli ajratib olish.
5-bosqich : Darsning har bir qismi uchun o‘qitish metodlarini, vositalarini,
texnologiyalarni tanlash.
6-bosqich: Darsning har bir qismi uchun o‘qitishning yetakchi; umumsinfiy,
kichik guruh va individual shaklini tanlab olish.
7-bosqich: Bo‘sh o‘zlashtiruvchi va tayyorgarligi kuchli bo‘lgan o‘quvchilar
uchun tafovutlangan mashq va vazifalarni tanlash.
8-bosqich: Tegishli sinf o‘quvchilari uchun vaqt me'yorlariga muvofiq uy
vazifasining maqbul hajmini tanlash.
Interfaol ta'lim jarayonida kichik guruhlarda ishlash
Muammoli ta'lim jarayonida kichik guruhlar ishini tashkil etish uchun
o‘qituvchi quyidagilarni yaxshi tushunib olishi lozim:
1. O‘quvchining individual harakatlari bilan jamoa bo‘lib ishlagandagi
harakatlari nimasi bilan farqlanadi?
2. Kichik guruhlarning birgalikdagi ishidan qanday natijalarni kutish mumkin?
3. Guruhning hamfikrlilar jamoasiga aylanishi uchun nimalar qilish kerak?
4. Kichik guruh va uning tarkibiga kiruvchi o‘quvchining ishini qanday
baholash kerak?
Guruhlar bilan ishlash bo‘yicha ayrim maslahatlar
1. Hamkorlik guruhlari kam sonli bo‘lishi kerak. Guruh qanchalik kichik
bo‘lsa shunchalik har bir o‘quvchi mas'uliyatliroq bo‘ladi.
36

2. Har bir guruh a'zosining bilimini individual tartibda tekshirish
lozim.
3. Davriy tartibda tanlab (oralatib) og‘zaki so‘rovlar o‘tkazish foydali,
bunday paytda o‘quvchilar guruh a'zolari yoki butun sinf oldida guruh ishi
haqida gapirib beradilar.
4. Barcha guruhlar ishini kuzatib borish va guruh a'zosining umumiy
mehnatda ishtirok etgan hamma holatlarini qayd etish kerak.
5. Har bir guruhda «nazoratchi» bo‘lishi kerak, u har bir guruhdoshidan
nima uchun guruh berilgan savolga boshqacha emas, aynan shunday javob
berganligini tushuntirib berishni so‘rashi mumkin.
«Adabiyotshunoslik nazariyasi» fanining
2016/2017 o‘quv yili uchun mo‘ljallangan
SILLABUSI
Fanningqisqachatavsifi
OTMning nomi va joylashgan
manzili: Guliston davlat universiteti Guliston sh a h ri, 1 -
mikrorayon
Kafedra: O‘zbektilivaadabiyoti “Filologiya” fakulteti
Ta’limsohasivayo‘n
alishi: 5220000–
gumanitarfanlar 5120100- Filologiyavatillarnio‘qitish
(o‘zbektili))
Fanni (kursni)
olibboradigano‘qitu
vchito‘g‘risidama’lu
mot: F.f.n., dotsent
O.Fayzulla y eva e-mail: fayzullayeva2016 @ yand
ex .ru
Darsvaqtivajoyi: Boshbino, 405-
auditoriya Kursningdavo
miyligi: 02 .0 9 .201 6 -20.0 1 .201 7
Individualgrafikaso
sidaishlashvaqti: Dushanbavachorshanbakunlari 15.00 dan 1 7 .00 gacha
Fangaajratilgan Auditoriyasoatlari Mustaqilta’li 50
37

Soatlar m:Ma’ruza: 2 8 Amaliyva
seminar 42
Fanningboshqafanl
arbilanbog‘liqligi : Adabiyotnazariyasi, O‘zbekmumtozadabiyotitarixi, XX-XXI
asro‘zbekadabiyoti, Jahonadabiyotitarixi, Estetika,
San’atsotsiologiyasi, Psixologiya, Falsafa
Fanningboshqafanlarbilanbog‘liqligi
Fanningdolzarbl
igivaqisqachama
zmuni: Fanni o‘qitishdan maqsad - 5120100-Filologiya va tillarni o‘qitish
(o‘zbek tili) ta'lim yo‘nalishida o‘tiladigan mazkur fanning
maqsadi- badiiy asarni tahlil qilish uchun yo‘llanma berish, badiiy
matnni chuqur va turli metodlar asosida talqin qilish, jahon
adabiyotshunosligidagi adabiyotshunoslik metodlarining ichki
imkoniyati va cheklanganlik tomonlarini barcha adbiy tur hamda
janrlar bo‘yicha yozilgan ilmiy asarlar misolida asoslab o‘rganish,
umuman adabiyotshunosning ilmiy-estetik tafakkurini
shakllantirish ushbu fanning asosiy maqsadi sanaladi.
Fanning vazifasi - “Adabiyotshunoslik nazariyasi” fanining
vazifalari:
- adabiyotshunoslik metodolgiyasi va metodlari orasidagi
bog‘lanishni tushuntirish;
- adabiyotshunoslik metodlarining tarixi, asosichilari va asosiy
ilmiy tamoyillarini o‘rgatish;
- badiiy asarni sotsiologik metod asosida tahlil yuzaga
keladigan ijtimoiy-estetik omillarni tahlil qilish;
- vulgar sotsiologizm hodisasini tushuntirish;
- adabiyotshunoslik metodlari bilan ijodiy metodning farqini
o‘rgatish;
- adabiyot tarixi, adabiyot nazariyasi bilan adabiyotshunoslik
metodologiyasi orasidagi mushtarakliklarni talqin qilish;
- germenevtikaning metodologik imkoniyatlarini ochib berish;
- jahon adabiyotshunoslari, rus va o‘zbek
adabiyotshunoslarining ilmiy metodlarini ani-lashga o‘rgatish.
- talabada estetik didni, badiiy so‘zni his etish ko‘nikmasini
hosil qilish;
- adabiy-badiiy va ilmiy-estetik idrokni tahlil va tadqiq etish
malakasini hosil etishdan iborat.
“Adabiyotshunoslik nazariyasi” fani bo‘yicha talaba quyidagilarni
bilishi kerak:
- badiiy matnni tahlil qilish, badiiy asarga estetik baho bera
olish;
38

- adabiy hodisalarni ilmiylik va mantiqiylik asosida o‘rganish;
- badiiy tafakkur va estetik tasavvurning uyg‘unligini
ta'minlash, mustaqil va zamonaviy fikrlash;
- kundalik faoliyatda badiiy-estetik madaniyatni yuksaltirish;
- badiiy va ilmiy tafakkurning yuksak darajadagi
ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.
“Adabiyotshunoslik nazariyasi” fani bo‘yicha talaba quyidagi
malakalarga ega bo‘lishi kerak:
- o‘quvchilar bilimini to‘g‘ri baholay olish;
- o‘quvchilar bilan munosabatga kirisha olish;
- sinf o‘quvchilarini didaktik maqsadga yo‘naltira bilish;
darsliklar doirasidagi barcha filologik tushunchalardan foydalana
olish.
Талабалар учун
талаблар - Fanni o‘qitishdan maqsad - 5120100-Filologiya va tillarni o‘qitish
(o‘zbek tili) ta'lim yo‘nalishida o‘tiladigan mazkur fanning
maqsadi- badiiy asarni tahlil qilish uchun yo‘llanma berish, badiiy
matnni chuqur va turli metodlar asosida talqin qilish, jahon
adabiyotshunosligidagi adabiyotshunoslik metodlarining ichki
imkoniyati va cheklanganlik tomonlarini barcha adbiy tur hamda
janrlar bo‘yicha yozilgan ilmiy asarlar misolida asoslab o‘rganish,
umuman adabiyotshunosning ilmiy-estetik tafakkurini
shakllantirish ushbu fanning asosiy maqsadi sanaladi.
o‘qituvchiga va guruhdoshlarga nisbatan hurmat bilan munosabatda
bo‘lish;
- universitet ichki tartib - intizom qoidalariga rioya qilish;
- uyali telefonni dars davomida o‘chirish;
- berilgan uy vazifasi va mustaqil ish topshiriqlarini o‘z vaqtida va
sifatli bajarish;
- ko‘chirmachilik (plagiat) qat'iyan man etiladi;
- darslarga qatnashish majburiy hisoblanadi, dars qoldirilgan
holatda qoldirilgan darslar qayta o‘zlashtirilishi shart;
- darslarga oldindan tayyorlanib kelish va faol ishtirok etish;
- talaba o‘qituvchidan so‘ng, dars xonasiga - mashg‘ulotga
kiritilmaydi;
Elektron pochta
orqali
munosabatlar
tartibi Professor-o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi aloqa elektron pochta
orqali ham amalga oshirilishi mumkin, telefon orqali baho masalasi
muhokama qilinmaydi, baholash faqatgina universitet hududida,
ajratilgan xonalarda va dars davomida amalga oshiriladi. Elektron
pochtani ochish vaqti soat 15.00 dan 18.00 gacha
39

Fandan o‘tiladigan mavzular va ular bo‘yicha mashg‘ulot turlariga ajratilgan
soatlarning taqsimoti
Т/р Фаннинг б ў лими ва мавзуси, маъруза мазмуни СоатларЖ
ами
М
аъруза
А
малий
ва
С
еминар
М
устақил
таълим
1. Kirish. Adabiyotshunoslik - badiiy adabiyot haqidagi
fan 2 2 - -
2 . Adabiyotshunoslikning tarkibiy qismlari va yordamchi
sohalari 4 2 - 2
3. Badiiy adabiyot haqida ta'limot. Badiiy adabiyotning
o‘ziga xosligi 2 2 - -
4. Badiiylik va obrazlilik
4 2 - 2
5. Badiiy obraz va uning xususiyatlari 4 2 - 2
6. Syujet va uning unsurlari 4 2 - 2
7. Kompozitsiya haqida ma'lumot. Kompozitsiya
vositalari 4 2 - 2
ON
8. Badiiy asar tili 4 2 - 2
9. Maxsus leksik resurslar 4 2 - 2
10. Maxsus badiiy tasvir vositalari 4 2 - 2
11. She'r tuzilishi 6 2 - 4
12. Adabiy tur va janrlar. Epik tur va uning janrlari 4 2 - 2
13. Lirik tur va uning janrlari 4 2 - 2
14. Dramatik tur va uning janrlari 4 2 - 2
Seminar
15. Manbashunoslik va matnshunoslik haqida ma'lumot
2 - 2 -
16. Badiiy obrazlarning janr taqozosiga ko‘ra turlariga
misollar keltirish 4 - 2 2
17. Xarakterning o‘ziga xosligini epik asarlar orqali
aniqlash 4 - 2 2
18. Syujet unsurlarining badiiy asarda joylashuvi 4 - 2 2
19. Kompozitsiya vositalarini epik va lirik asardagi talqini
4 2 2
40

20. Maxsus leksik resurslarning qahramon nutqidagi
ahamiyati 2 - 2 -
21. Maxsus badiiy tasvir vositalarining she'riyatdagi o‘rni 4 - 2 2
22. Lirik tur janrlari haqida ma'lumot 4 - 2 2
23. X.Do‘stmuhammadning “Jajman” hikoyasini simvolik
obraz tahlili yuzasidan o‘rganish 2 - 2 -
24. Dramatik tur janrlari yuzasidan asar tahlil 4 - 2 2
25 Lirik she'r tahlili 2 - 2 -
Amaliy
26. A.Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romani tahlili 4 - 2 2
27. CHo‘lponning “Kecha va kunduz” romani tahlili 4 - 2 2
28. Oybekning “Navoiy” romani tahlili 4 - 2 2
29. H.Olimjonning “Muqanna” tragediyasi 2 - 2 -
30. A.Qahhorning “O‘tmishdan ertaklar”qissasi tahlili 4 - 2 2
31. O.Y o qubovning “Muqaddas” qissasi 2 - 2 -
32. P.Qodirovning “Erk” qissasi tahlili 2 - 2 -
33. O‘.Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi tahlili 4 - 2 2
34. E.Vohidovning “Ruhlar isyoni” dostoni tahlili 2 - 2 -
35. A.Oripovning “Jannatga yo‘l” dramatik dostoni 2 - 2 -
36. Rauf Parfining “Cho‘lpon” she'ri tahlili 2 - 2 -
ЯН
Жами 1 20 28 4 2 50
№ M a ' r u z a m a v z u l a r i KO‘RILADIGAN MASALALAR Informatsio
n
ta'minot
1. Kirish. Adabiyotshunoslik -
badiiy adabiyot haqidagi fan «Adabiyotshunoslik nazariyasi»
kursining vazifalari. Badiiy
adabiyotning inson ongi
tarbiyasidagi ulkan roli haqida.
Milliy istiqlol mafkurasi va adabiyot. 1 (6-27)
4 (5-14)
2. Adabiyotshunoslikning
tarkibiy qismlari va yordamchi
sohalari. Adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi,
adabiy tanqid va adabiyotshunoslik
metodologiyasi haqida. 1 (27-41)
4 (40- 2 7)
41

Adabiyotshunoslik istoriografiyasi
va uning bo‘limlari.
3. Nazariy-adabiy tafakkur
taraqqiyoti haqida G‘arbda nazariy-adabiy tafakkur
tarqqiyoti. Sharqda nazariy-adabiy
tafakkur tarqqiyotiga
mutafakkirlarning qo‘shgan
hissalari. 1 ( 27 - 47 )
4 ( 14-28 )
4. Badiiy obraz va uning
xususiyatlari Badiiy obraz haqida nazariy
ma'lumot. Badiiy obrazning
individuallik, emotsionallik,
umumiylik kabi xususiyatlari. 1 (41-62)
4 (42-47)
5 . Obrazlartasnifi. Eshik, lirik vadramatikobrazlar.
Romantik, realistik, fantastik,
ma'joziyvaboshqa tur
obrazlarhaqidama'lumot. 1 (41-62)
4 (47-49)
6 . Tipiklik muammosi. Tipiklik- bosh mezon. Tipik
umumlashmalar. Ideallikmuammosi.
Satirik tipiklashtirish. 1 (62-77)
4 (55-61)
7 . Badiiy asar haqida tushuncha.
Mavzu va g‘oya. Adabiy asar yaxlitligi. Mavzu haqida
ma'lumot. G‘oyahaqidatasavvur. 1 (77-92)
4 (61-72)
8 . Badiiy asarning mazmuni va
shakli. Adabiyotdamazmunvashaklbirligi.
Obraz nisbatanshakl,
g‘oyahayotganisbatanshaklekanligi. 1 (92-108)
4 (39-42)
9. Syujet haqida ma'lumot Syujet tushunchasi.
Syujetlarningmilliyvao‘zigaxosligiva
«sayyor syujet»
nazariyasiningasossizligi. 1 (108-116)
4 (73-76)
10
. Syujet unsurlari Syujet qismlari yoki unsurlari haqida
atroflicha ma'lumot. Ekspozitsiya,
tugun, kulminatsiya, voqyealar rivoji
va yechim. 1 (116-136)
4 (76-79)
11
. Kompozitsiya haqida ma'lumot Kompozitsiya haqida ma'lumot.
Kompozitsiyaning muhim
masalalari. 1 (136-140)
4 (86-90)
12
. Kompozitsiya vositalari Lirik chekinish. Kiritmavoqyea,
badiiyqoliplash. Epigraf. Portret,
peyzaj, detalhaqida. 1 (140-156)
4 (90-103)
13
. Badiiy asar tili Tilbadiiy obraz yaratishvositasi.
Personaj nutqi, sinonim
vaantonimlar. 1 (156-173)
4 (103-119)
14
. Leksik resurslar Neologizm, arxaizm, dialektizm,
jargonizm vaprofessionalizmlar. 1 (173-193)
4 (123-132)
42

15 Maxsus badiiy tasvir vositalari Epitet, o‘xshatishvamajozlar.
Metafora, jonlantirish, metonimiya,
sinekdoxa. Giperbola va litota,
ironiyavaboshqalar. 1 (323-354)
4 (132-160)
16
. She'r tuzilishi Ritm haqida. Aruz vazni, barmoq
vaznining o‘ziga xosliklari, erkin
vazn haqida. She'riyshaklhaqida. 1 (264-323)
4 (178-209)
1 7
. Adabiy tur va janrlar. Epik tur
va uning janrlari Epik tur; roman, qissa, hikoya, ertak
va boshqa janrlar hiqida. Lirik va
dramatik tur janrlari haqida
ma'lumot. 1 (459-470)
4 (237-278)
18
. Lirik tur va uning janrlari Lirik tur tarkibiga kiruvchi she'riy
roman, masal, ballada, poema kabi
janrlar, shuningdek, lirik turning
o‘ziga xos shakllari haqida
ma'lumot. 1 (471-485)
4 (278-295)
19
. Dramatik tur va uning janrlari Dramatik turning o‘rta shakllari
bo‘lgan komediya, tragediya va
drama haqida, shuningdek, kichik
dramatik shakllar haqida ham
ma'lumot. 1 (486-519)
4 (295-313)
Talabalar mustaqil ishi mazmuni
Ishchi o‘quv
dasturining
mustaqil ta'limga
oid bo‘lim va
mavzulari Mustaqil ta'limga oid topshiriq va
tavsiyalar Bajarilish
muddatlari Ҳ ажми
(соатд а )
Adabiy-nazariy
tafakkur
taraqqiyoti 1. Sharqda adabiy-estetik fikrlarning
paydo bo‘lishi. 2. Markaziy Osiyoda va
O‘zbekistonda adabiy- tanqidiy
tafakkurning paydo bo‘lishi. 3.
Navoiyning adabiy- tanqidiy qarashlari
4.G‘arbiy Yevropada
adabiyotshunoslikning shakllanish tarixi
5.Markaziy Osiyo va O‘zbekistonda
adabiyotshunoslikning shakllanish tarixi
6.XX asr o‘zbek adabiyotshunosligi
7.Badiiy adabiyotning ijtimoiy roli. 8.
Adabiyot va odob (noma) 9.Badiiy
adabiyotning ahamiyati 1-5-
haftalar
4
43

Adabiyot -
ijtimoiy ong shakli
sifatida 1. Badiiy adabiyotning ijtimoiy roli 2.
Adabiyot va boshqa fanlarning
aloqadorligi 3. Badiiy adabiyotning
ahamiyati 6-hafta
4
Badiiylik va
obrazlilik 1. Obrazning umumlashganlik alomati. 2.
Obrazning aniqlik (konkretlik) belgisi 3.
Badiiylikning shartlari 4. Badiiylik
mezonlari 5. Badiiylik va obrazlilik
munosabatlari 7-hafta 4
Obrazli tafakkur va
badiiy to‘qima 1.Obrazlilikning badiiy adabiyotning
asosiy mezoni ekanligi 2. Badiiy
to‘qimaning hayotiyligi masalasi 3.
Adabiyotda reallilik va romantik tasvir
4.Badiiy to‘qimaning amaliy ahamiyati 8, 9 -
haftalar 6
Konflikt haqida
ma'lumot 1.Konflikt - syujetni harakatga
keltiruvchi kuch 2.Konflikt turlari
3.Konfliktsizlik nazariyasi 10-hafta
6
Syujet va fabula 1.Syujet ta'rifi va uning ichki tuzilishi.
2.Syujet tiplari. 3.Badiiy asar
kompozitsiyasi 11- hafta
4
Personaj nutqi 1.Til - adabiyotning bosh unsuri. 2.Badiiy
tilning o‘ziga xosligi. 3.Til - obraz
yaratish quroli. 4.Muallif va personaj
nutqi 12, 13 -
haftalar
6
Aruz va barmoq
vazni 1. Vazn tushunchasi 2. Aruzda hijo 3.
Rukn va uning turlari 4. Zihof turlari 5.
Barmoq vazni haqida 6. Sodda vazn
xususiyatlar 7. Qo‘shma vaznda bo‘g‘in
va turoq 8. Qo‘shma vazn - aralash
vaznga asos 14, 15 -
haftalar
8
Ijodiy metod
haqida ma'lumot .
O‘zbek
adabiyotining
ijodiy metodi 1. Realistik ijodiy uslub 2. Romantik
ijodiy uslub 3. Sentimentalizm 4.
Modernizm 5. Ekzistensializm 6.
Uslubning shaxsiyligi 16, 17-
haftalar
8
50
“Adabiyotshunoslik nazariyasi” fanidan reyting ishlanmasi
т / р Nazorat turlari Soni Ball Jami ball
44

I . JN. Amaliy mashg‘ulotni bajarish
1.1. TMI (seminar mavzusini
topshirish) 1.2. TMI topshiriqlari 10
12
18 1
1
1 10
12
18
II . ON 2.1. Yozma ish 2.2. TMI
topshirig‘i 2
2 10
5 20
10
III . YAN: 3 .1. Yakuniy test 1 30 х 1 30
Жами 100 Ball
«Adabiyotshunoslik nazariyasi” fanidan baholash mezoni
1.1. Darslarda o‘rganilgan nazariy bilimlarni o‘rgangan, badiiy asarlarni o‘qib,
mazmunini o‘zlashtira olgan talabaga 1 ball beriladi, agar to‘la bo‘lmasa 0,7 - 0,5
ball beriladi.
1.2. Topshirilgan she'rlarni yodlab, ifodali o‘qiy olgan, asarni tahlil qila olgan
talabaga 1 ball beriladi, agar to‘la bo‘lmasa 0,7 - 0,5 ball beriladi.
1.3. Seminar mashg‘ulotga qatnashib, uning topshiriqlarini to‘la bajargan, ya'ni
mavzularni to‘liq o‘qib o‘zlashtirgan talabaga 1 ball beriladi, agar to‘la bo‘lmasa,
0,7 - 0,5 ball beriladi.
2.1. Oraliq baholash yozma o‘tkazilib, unda talabadan uchta savolga to‘liq javob
berilishi so‘raladi. Har bir savol 5 ballgacha baholanadi.
3.1. Yakuniy baholashda talaba 30 ta savolga test shaklida javob berishi lozim
bo‘ladi.
- Har bir yozma savolga 1 ball ajratiladi.
- Savolga javob berilmagan bo‘lsa 0 ball beriladi.
Eslatma: Talabaning umumiy bali hisoblanganda yaxlitlab olinadi.
Informatsion- metodik ta'minot
ASOSIY ADABIYOTLAR :
№ Muallif, adabiyot nomi, turi, nashriyot, yili, xajmi Кутубхона
да мавжуд
нусхаси
1. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. -T., “O‘zbekiston”. 2002 y 60
2. N.Shukurov va boshqalar. Adabiyotshunoslik nazariyasi. - T.,
«O‘qituvchi», 1979, 1984-y. 3 3
3. E.Xudoyberdiyev. Adabiyotshunoslik nazariyasi. -T., «O‘qituvchi»,
1995. 1
4. E.Xudoyberganov. Adabiyotshunoslik nazariyasi. O‘AJBNT nashriyoti,
T., 2003 45
5. E.Xudoyberganov. Adabiyotshunoslik nazariyasi. Iqtisod-moliya 20
45

nashriyoti, T., 2007.
6. Quronov D. Adabiyotshunoslik nazariyasi. -T., «A.Qodiriy nomidagi
xalq merosi nashriyoti» nashriyoti, 2004. 34
7 U.O‘ljaboyev., O.Fayzullayeva. Adabiyotshunoslik nazariyasi. O‘quv-
uslubiy majmua. - Guliston, 2011y. 10
№ QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR
Kut ubxo
nada
mav jud
nusxasi
1. Muallif, adabiyot nomi, turi, nashriyot, yili, xajmi -
2. Arastu. Poetika. Ahloqi kabir. -T.: «Yangi asravlodi», 2004 1-j .- 4
2- j - 11
3. Adabiyotnazariyasi. Ikkijildlik.-T.: «Fan», 1978-1979. -
4. Boboyev T. She'r ilmi ta'limi. - T., «O‘qituvchi», 1996 1
5. Boboyev T. «Adabiyotshunoslik nazariyasi» kursi bo‘yicha o‘quv -
metodik qo‘llanma. -T., «O‘qituvchi» 1979 y. -
6. Fitrat. Adabiyot qoidalari. -T.: «O‘qituvchi»,1995. -
7. G.Abramovich. Vvedeniye v literaturovvedeniye. - M., 1961 g -
8. Jamol K. Lirik she'riyat. - T., «Fan», 1986. -
9. Jamoa. Adabiy tur vajanrlar. 3 jildlik. T., «Fan», 1991, 1992, 1993. -
10. Zunnunov A., Hatamov N. Adabiyot nazariyasidan qo‘llanma. - T.,
«Fan», 1978 1
11. Majidov R. O‘zbek she'r tuzilishining ba'zi masalalari haqida. - T.,
“Iste'dod va burch”. 1974 2
12. Mamajonov S. Uslub jilolari. - T., «Fan», 1970. 3
13. Mirhaydarov H., Mirhaydarova N. Barmoq tizimi ta'limi. -Toshkent,
2010 -
14. Rod ы i janr ы literatur ы . - M., -1964-1965 1
15. Rahmonov V. She'r san'atlari. - T., «O‘qituvchi». 2001. 46
16. Sultonov I. Adabiyotnazariyasi.-T.: «O‘qituvchi», 2002. -
17. Teoriya literatur ы . Osnovn ы ye problem ы v istoricheskom osve щ yenii. -
M.: «Iskustvo», 1978. -
18. Uellek R., Uorren O. Teoriya literatur ы . - M.: «Iskusstvo», 1978. -
19. Umurov H. Badiiy ijod asoslari. - T., «O‘qituvchi». 2001 y. 15
20. Umurov H. Adabiyot nazariyasi. - T., “Sharq”. 2003. -
46

21. Ulug‘ov U. Adabiyotshunoslik nazariyasi. - T., Universitet. 2000 y. - *
22. Fitrat. Adabiyot qoidalari. - T., “Sharq”. 1995 y. -
23.
ХализевВ . E . Теориялитератур ы. Учебник . - М .: « В ы сшаяшкола »,
1999. 1
24. Xojiahmedov A. She'riy san'atlar va mumtoz qofiya. - T. Sharq 1998 y. 2
25. Xotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha -
o‘zbekcha izohli lug‘ati. - T ., «O‘qituvchi», 1983. -
26 www.ziyonet.uz.
27 www.nuqf.intal.uz
28 www.literature.uz
29 www.ru.wikipedia.org./wiki/филология
30 www.slovari.yandex/ru/книги/КЛЭ/ филология
Ma’ruzaga ajratilgan vaqt –
2 s Talabalar soni – 50 ta
O‘quv mashg‘ulotining
shakli Ma’lumotli ma’ruza
Mashg‘ulotning rejasi Syuj et haqida ma`lumot
Syujetning asosiy unsurlari.
Qo’shimcha unsurlar haqida ma’lumot
Syujet va fabula
Syujet va kompozitsiya
Konflikt va uning ko`rinishlari
O‘quv mashg‘ulotining
maqsadi Syujet , uning qonuniyat va tamoyillari haqida
talabalarda yaxlit tasavvurlarni shakllantirish
Pedagogik vazifalar:
- Syujet tushunchasining
mohiyatini anglatadi.
- Syujet va konflikt
munosabatlarining fa r qini
tushuntiradi.
- Syujet tarkibi haqida
ma’lumot ber adi.
- Syujet va konflikt
mutanosibligini anglatadi.
- S yujet va fabula
munosabatini o`rgat adi. O‘quv faoliyati natijalari:
Mavzu bo’yicha tasavvurga ega bo’ladi.
Syujet tushunchasining mohiyatini anglab oladi.
Syujet va konflikt munosabatlarining fa r qiga
y e tadigan bo’ladi.
Syujet tarkibi haqida ma’lumotga bo’ladi.
Syujet va konflikt mutanosibligini anglab etadi.
S yujet va fabula munosabatini bilib oladi
47

Ta’lim metodi Ma’ruza, tushuntirish, munozara,blits-so’rov
Ta’limni tashkil etish shakli Ma’ruza, ommaviy, individual
Didaktik vositalar Ma’ruza matni, slayd-prezentatsiya
Ta’limni tashkil etish
sharoiti Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan xona
Nazorat O‘z-o‘zini nazorat qilish, refleksiya
Syujet va uning unsurlari ma’ruza mavzusining texnologik modeli
Syujet va uning unsurlari ma’ruza mavzusining texnologik xaritasi
№ Bajariladigan ish mazmuni Amalga
oshiruvchi
mas’ul Izo h
1 2 3 4
1-bosqich
5 m. Dars maqsadi: Syujet haqida ma’lumot berish,syujet
unsurlari to’g’risida talabalarda tasavvur hosil qilish
Identiv o’quv maqsadlari:
Mavzu yuzasidan narzariy bilimga ega bo’ladi?
Syujet unsurlarining qanchalik bir-biri bilan bog’liq
ekanini idrok etadi.
Ularning har birining asarda o’ziga xos vazifa
bajarishini anglaydi.
Syujet bo’yicha ol g an nazariy tushunchalarini u yoki bu
asar tahliliga tadbi q qilib ko’radi. O’qituvchi
2-bosqich
50 m. Asosiy tushunchalar: s yujet, fikr oqimi, voqeaband
she’rlar, voqealar sistemasi, voqealar tizmasi, xarakter
mantiqi, voqealar mantiqi, sarguzasht asarlar,
avtobiograifik asarlar, konflikt, sotsial konflikt, badiiy
konflikt, xarakterlararo konflikt, kolliziyasi asoslangan
konflikt, xarakter va sharoit qurilishiga asoslangan
konflikt, fabula, voqeaviy asar, voqealarning badiiy
asardagi tasvir tartibi, badiiy asarning ichki yaxlitligi,
badiiy maqsad, ekspozitsiya, to’g’ri ekspozitsiya, O’qituvchi
48

kechiktirilgan ekspozitsiya, sochma ekspozitsiya, teskari
ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kul`minatsiya
nuqtasi, yechim, prolog, epilog va x.k. haqida ma`lumot
beriladi.
Tushunchalar anglatilgach , mavzuga oid muammoli
savollar bilan murojaat qilinadi. ( 1-илова)
3-bosqich
10 м. Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntir iladi .
Mavzuga oid atama va ifodalar insert usulida izohlanadi .
( 2 -илова) Talaba
4-bosqich
1 0 м. Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Badiiy asar syujetini
ekspozitsiyasiz tasavvur qilish mumkinmi?
2. Asardagi muammo hal bo’lmay
qolgan y echimi yo’q biror asarni bilasizmi?
3. Syujetning qo’shimcha unsurlarini
bilib oladi.
4. Asar tarkibida qo’llanilishini
kuzatadi.
5. Asarning qo’shimcha unsurlarsiz
holati bo’lishini tahlil qiladi.
6. Savol –javob qilinadi. Test
ishlanadi ( 3 - 4-ilovalar ) O’qituvchi-
Talaba
O’qituvchi-
Talaba
5-bosqich
5м. Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi,
zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari
tarqatiladi, xulosalar chiqariladi. O’qituvchi
1 -Ilova
Mavzuga oid muammol i savollar :
 Syujet unsurlari to’liq bo’lsagina asar syujet chizig’i mukammal
bo’lishini bilamiz. Agar birorta unsur ishtirok etmasa, asarda birorta
jiddiy o’zgarish bo’ladimi?
49

 Qo’shimcha unsurlar prolog va epilogning mavjudligi asar
anglatayotgan dramatik holatlarga putur etkazishi mumkinmi?
 Ma’lumki, syujet konflikt bilan chambarchas bog’liq hodisa. Agar
konflikt syujet tarkibida bo’lmasa, asarni tasavvvur etish mumkinmi?
 Qahramonlarining o’zaro murakkab munosabatlari asar syujetini
tashkil etishi bizga ma’lum. Agar o’sha munosabat aks etgan voqealar
tizimining tarkibida sof kechinma tasviri berilsa, bu – syujet
bo’ladimi?
2-Ilova
“Insert usuli”
 Insert – samarali o‘qish va fikrlash uchun belgilashning interfaol tizimi
hisoblanib, mustaqil o‘qib-o‘rganishga yordam beradi. Bunda ma'ruza
mavzulari, kitob va boshqa materiallar oldindan talabaga vazifa qilib
beriladi. Uni o‘qib chiqib, “V”; “+”; “-”; “?” belgilari orqali o‘z fikrini
ifodalaydi.
Matnni belgilash tizimi
 (V) - men bilgan narsani tasdiqlaydi.
 (+) - yangi ma'lumot.
 (-) - men bilgan narsaga zid.
 (?) - meni o‘ylantiradi. Bu borada menga qo‘shimcha ma'lumot zarur.
Insert jadvali
Tushunchalar V + - ?
Syujet
Kompozitsiya
Konflikt
50

Fabula
Prolog va epilog
3 - Ilova
Bahs-munozara usuli
№ S avol lar Javoblar
1 Asardagi muammo hal bo’lmay qolgan
y echimi yo’q biror asarni bilasizmi?
2 Prolog yozuvchining o’ziga xos uslubini
anglatadigan unsurmi yoki tabiiy sharoitdan
kelib chiqadigan unsurmi?
3 Epilogning asar strukturasida tutgan o’rni
haqida nimalar deya olasiz?
4 Hayot ziddiyati va badiiy konflikt o’rtasida
qanday farq bor?
5 Fabula va syujetning o’zaro farqlari
nimalarda ko’rinadi?
6 S yujet va kompozitsiya bir-biriga qay
darajada aloqador?
7 Syujet ko’rinishlari aynan qanday asarlarda
uchraydi?
8 Qanday asarlarda voqealar tartibi yaqqol
ko’zga tashlanib turadi?
9 Avtobiografik asarda vo qe alar tartibi
qanday beriladi?
10 Xarakterlar mantiqi va voqealar mantiqi
deganda nimalarni tushunnamiz?
4 -Илова
Тестлар:
51

1. « Chol v a d e ngiz» ( X .X em e ngu ey ) asarida k onfl ik t ning qay si
shak li qo’llanilgan?
A. Xarakterlararo kurash shakli.
B. Xarakterda sharoit o’rtasidagi kurash shakli.
C. Ruhiy kolliziyali ichki kurashni ko’rsatishga asoslangan shakli.
2. Q ay si asarda sev gi t ufay li parish on holat ga t ushgan qahramon
obrazi y arat ilgan?
A. «Kecha va kunduz» (Chulpon).
B. «Chin sevish» (Fitrat).
C. «O’tkan kunlar» (A.Qodiriy).
3. « Sinchalak » da (A .Qahhor) Qalandarov ning Saidadan k echirim
s o’ rashi sy ujet ning qay si unsuriga k iradi?
A. Tugun.
B.Kul`minatsiya nuqtasi.
C . Ye chim.
4. Quy idagi asarlarning qay si birida prolog mav jud?
A. «O’tgan kunlar» (A.Qodiriy).
B. «Kecha va kund u z» (Ch o’ lpon).
C. « Q ulug’ qon» (Oybek).
5.” Ko‘hna duny o” ,” Diy onat ” ,” Lolazor” asarlaridagi sy ujet
k o‘rinishlari qay si t urga k iradi?
A. Konsentrik
B. Xronikali
C. Retrospektiv
52

6. ” Qut lug‘ qon” romanida Gulnorning o‘limi epizodida sy ujet
unsurlaridan qay si biri k uzat iladi ?
A. Kul`minatsiya nuqtasi
B. Tugun.
C. Yechim
7. ” Qut lug‘ qon “ romanidagi bosh qahramon Y o‘lchining
qishloqdan shaharga ish qidirib k elishi ek spozit siy aning qay si
t uriga k iradi?
A. To‘g‘ri ekspozitsiya
B. Kechiktirilgan ekspozitsiya
C. Teskari ekspozitsiya
8. ” Sy ujet , fabula, k ompozit siy a“ nomli maqolalarida fabula
masalasiga ancha aniqlik k irit gan olim k im edi?
A. Kojinov
B. Chudakov
C. Pospelov
9. Agar badiiy sy ujet t art ib bilan, peshma-pesh dav om et t irilgan
bo‘lsa qanday sy ujet ga k iradi?
A. Xronikali syujet
B. Retrospektev syujet
C. Konsentrik syujet
2.2. “ Sy ujet v a uning unsurlari” modulini innov at sion t a’lim
t exnologiy alari asosida o’qit ishning amaliy -t exnologik jihat lari
53

“ Sy ujet unsurlarining badiiy asarda joy lashuv i” mav zusidagi
seminar mashg‘ulot ning t exnologik modeli
Vaqti: 2 soat Talabalar soni: 20-25
O‘quv mashg‘ulotining
shakli Bilimlarni chuqurlashtirish va
kengaytirish bo‘yicha amaliy
mashg‘uloti.
Seminar mashg‘ulot rejasi: 1. Syujet va uning turlari. 2. Syujet
elementlarining joylashishi. 3.
A.Qahhornning “To‘yda aza” hikoyasida
syujet. 4. P.Qodirovning “Yulduzli tunlar”
romanida syujet turlari. 5.
E.Vohidovning “Ruhlar isyoni” dostonida
syujet elementlarining joylashishi
O‘quv mashg‘ulotining
maqsadi: Bilimlarni mustahkamlash va
chuqurlashtirish.
Pedagogik vazifalar: -
Mavzu bo‘yicha bilimlarni
tizimlashtirish va
mustahkamlash; - Darslik
bilan ishlash
ko‘nikmalarini hosil qilish;
- Axborotlarni tahlil qilish
va o‘z fikrlarini bayon
etish. O‘quv faoliyatining natijalari: Talaba:
mavzu bo‘yicha asar bilan tanishadi,
uning syujeti, kompozitsiya qurilishi,
g‘oyaviy motivlari, qahramonlar tasnifi
va tavsifini amalga oshira oladi, ilmiy-
tanqidiy manbalar bilan tanishadi, badiiy
mahorati haqida aniq bilimga ega
bo‘ladi.
54

O‘qitish uslubi va texnikasi seminar, suhbat, aqliy hujum va boshqa
interfaol metodlar
O‘qitish shakli Jamoada va guruhlarda ishlash.
O‘qitish vositalari Uslubiy qo‘llanmalar, proyektor, marker,
skoch, ko‘rgazmalar, tahlil qilinadigan
badiiy asar matni, tarqatma materiallar.
O‘qitish sharoitlari Guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan
auditoriya.
Seminar mashg‘ulot ning t exnologik xarit asi
Seminar
mashg‘ulotni
ng
texnologik
xaritasi
Bosqichlar
vaqti Faoliy at mazmuni
O‘qituvchi Talaba
2 3
1 1.1. Mavzu, maqsad, rejadagi o‘quv
natijalarini e'lon qiladi, ularning
ahamiyatini va dolzarbligini
asoslaydi. 1.2. Talabalar bilimini
faollashtirish uchun savollar beradi
(1-ilov a). Mavzuni yozadilar va
savollarga javob
beradilar.
1-bosqich
Kirish (10
min) 2.1. Talabalarni guruhlarga bo‘lib,
matn rejasi asosida amaliy
topshiriqlar beradi (2-ilov a).
2.2. Topshiriqlarni bajarilishini 2.1. Tinglaydilar va
topshiriqni
bajaradilar. 2.2.
Talabalar savollar
55

nazorat qiladi, xatolarni to‘g‘rilaydi,
talabalar bilan ishlaydi,
tushuntiradi. Mavzudagi
muammolar yuzasidan shaxsiy
fikrlarin so‘raydi (3-ilov a).
2.3. Savollar berishni taklif etadi.
Har bir savol muhokamasi umumiy
xulosa bilan tugaydi.
2.4.Talabalarning qo‘shimcha
savollariga javob beradi. beradilar.
2-bosqich
Asosiy (60
min) 3.1. Seminar mashg‘ulotini
yakunlaydi, savollar bo‘yicha
xulosalar chiqaradi, ishtirokchilarni
baholaydi.
3.2. Mustaqil ish uchun vazifa
beradi (4-ilov a). Eshitadilar,
xulosalarni yozib
oladilar. Topshiriqni
oladilar.
1-Ilova
BLITS SA VOLLA R:
1. Syujet haqida nimalar bilasiz?
2. Syujet elementlarini tartib bilan sanang.
3. Ekspozitsiya turlari qaysilar?
4. Kul`minatsion nuqta deb nimaga aytiladi?
5. Yechim nima?
2-Ilova
56

KICHIK GURUHLA RDA ISHLA SH QOIDA SI
 Talabalar ishni bajarish uchun zarur bilim va malakaga ega
bo‘lishlari lozim.
 Guruhlarga aniq topshiriqlar berilmog‘i lozim.
 Kichik guruh oldiga qo‘yilgan topshiriqni bajarish uchun yetarli
vaqt ajratiladi.
 Guruhlardagi fikrlar chegaralanmaganligi tazyiqqa uchramasligi
haqida ogohlantirilishi lozim.
 Guruh ish natijalarini qanday taqdim etishni aniq bilishlari,
o‘qituvchi ularga yo‘riqnoma berishi lozim.
 Nima bo‘lganda ham muloqotda bo‘ling, o‘z fikringizni erkin
namoyon eting.
Talabalarga guruhlarda ishlash qoidasi
 Sherigingizni diqqat bilan tinglang.
 Guruh ishlarida o‘zaro faol ishtirok eting, berilgan topshiriqlarga
javobgarlik bilan yondashing.
 Agar yordam kerak bo‘lsa, albatta murojaat qiling.
 Agar sizdan yordam so‘rashsa, albatta yordam bering.
 Guruhlar faoliyatining natijalarini baholashda hamma ishtirok
etishi shart. Aniq tushunmog‘imiz lozim.
 Boshqalarga o‘rgatish orqali o‘zimiz o‘rganamiz !
 Biz bir kemadamiz: birgalikda suzib chiqamiz, yoki birgalikda
cho‘kib ketamiz.
Ko‘r s a t k i ch l a r Guru h ishinat ijalariningb
57

Mak s.b
all 1 2 3 4
Ma'lumotning to‘liqligi 1,0
Takdimot (mahorat bilan
takdim etilishi) 0,6
Guruhning faollik darajasi
(qo‘shimchalar kiritish, savol-
javoblar berish) 0,4
Ballarning maksimal hajmi 2
Guguhlar bilan ishlash uchun topshiriqlar:
 A . Qahhorning “Anor” hikoyasida kul ` minatsion nuqtani toping.
 P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanida syujet turlaridan
qaysilarini uchratish mumkin?
 E.Vohidovning “Ruhlar isyoni” dostonida syujet elementlarining
joylashishi qanday?
 Qanday tipdagi asarlarda voqealar mantiqi bilan xarakterlar mantiqi
tenglashtirishgan bo’ladi?
 Syujetni boshqarishda x arater mantiq i va voqealar mantiqi baro b ar
ishtirok etadigan qanday asarlarni bilasiz?
 Harakatning ikki turiga asoslanuvchi sujetlar haqida tushuncha bering.
Voqealar orasidagi munosabatga ko`ra sujetning qaysi turlari
ajratiladi? Bu xil ajratishning shartliligi nimada?
 Sujetning asosiy unsurlari qaysilar? Ularga ta'rif bering? Prolog,
epilog, «oldingi tarix» va «keyingi tarix» kabi unsurlarni sujet
elementi hisoblagan ma'qulmi yoki kompozitsiya elementi deb
hisoblagan ma'qulmi? Boshqa o`quv qo`llanmalar, lug`atlardan bular
58

haqidagi fikrlarni o`rganib, o`zingiz ma'lum bir xulosaga kelishga
harakat qiling.
 Nima uchun «dispozitsiyani kompozitsiyaga aylantira olish iqtidori»
iste'dod darajasini belgilashda muhim deb hisoblaymiz?
Kompozitsiyaning shakl unsurlari orasidagi mavq e i haqida nima d e ya
olasiz?
 Konfliktning sujet rivojidagi o`rni va ahamiyati qanday? Konflikt
turlari va ularning bir-biriga bog`liq holda namoyon bo`lishini
“ T-sxema ” grafik organayzeri yordamida tushuntiring.
2 (а)- ILOVA
BADIIY SY U JET TARKIBIDA KONFLIKTNING O’RNI
Shaxs
Shaxs
Shaxs Shaxs
Muhit
Kechinma
 Suj е t borasidagi qarashlar turlichaligi haqida nimalarni bilasiz?
Suj е tning har bir adabiy tur, janrda o`ziga xos tarzda namoyon
bo`lishini izohlang. Xususan, lirik, epik, dramatik va liro-epik
turlardagi o`ziga xos jihatlarini ko`rsating. (“Baliq skeleti” metodi)
2 ( b )- ILOVA
“Baliq skeleti”
59

Ushbu usul katta muammolarning yechimini topishga qaratilgan. Yqori
qismiga muammolar turi yoziladi, pastki qismiga esa unga qarshi chizgilar
yoziladi.

3- ilova
“Shaxsiy fikr” metodi
№ Ilgari surilgan g’oya, fikr, muammo Muammoli vaziyatning
y echimi
Ma’qullovchi
qarashlar Inkor etuvchi
qarashlar
1. “Konflikt” epik asarda bo’lishi shartmi?
O’z qarashingizni sharhlang
2. Lirik asarlarda syujet mavjud degan fikrga
qanday qaraysiz?
3. Intim lirika namunalarida syujet
bo’ladimi?
4. Xronikal syujet aynan epik turga xosmi?
5. Prolog va epilog asarning saviyasiga salbiy
ta’sir ko’rsatadi deb o’ylaysizmi?
4- ILOVA
Mustaqil ish uchun vazifa
 Xurshid Do’stmuhammadning “Jajman” hikoyasi, A.Oripovning
“Jannatga yo’l” dramatik dostonlarini syujet unsurlari yuzasidan
tahlil qilish .
60Suj е tning adabiy
tur va janrlarda
o`ziga xos tarzda
namoyon bo`lishini
izohlang

“Primqul Qodirovning “Erk” qissasi tahlili” mavzusidagi amaliy
mashg’ulotning texnologik moduli
Vaqt: 2 соат Talabalarsoni: 20-25
O’quv mashg’ulot shakli: Bilimlarni chuqurlashtirish va kengaytirish
bo’yicha amaliy mashg’ulot.
Amaliy mashg’ulot rejasi: 1. Syujet va uning turlari.
2. P.Qodirovning “Erk” qissasida syujet
elementlarining joylashishini aniqlash.
3. Asardagi konflikt va uning turlari.
4. P.Qodirovning “Erk” qissasida
muammoning o’ziga xos y echimi.
5. Komponentlar yuzasidan tahlil.
Amaliy mashg’ulotning maqsadi: Ma’ruza mashg’ulotlarida olingan nazariy
bilimlarni mustahkamlash va
chuqurshaltirish.
Pedagogik vazifalari:
- ma’ruza mashg’ulotida olingan
bilimlarni chuqurlashtirish va
mustahkamlash;
- o’z fikrini bayon qilish va
asoslash, bahs-munozaraga kirishish
ko’nikmalarini shakllantirish;
- muammoli vazifalarni
y echishda faollikni rag’batlantirish;
- muammoli vaziyatlarni hosil
qilishda baholash hamda eng maqbul
yechimlarni tanlash ko’nikmalarini
shakllantirish. O’quv faoliyati natijalari:
- ma’ruza mashg’ulotida olingan
bilimlarni chuqurlashtiradilar va
mustahkamlaydilar;
- o’z fikrini bayon qilish va asoslash,
bahs-munozaraga kirishish ko’nikmalarini
shakllantiradilar;
- muammoli vazifalarni y echishda
faollikni oshiradilar;
- muammoli vaziyatlarni hosi lqilishda
baholash hamda eng maqbul yechimlarni
tanlash ko’nikmalarini shakllantiradilar.
O’qitish uslubi va texnikasi: Amaliy mashg’ulot, maqbul interfaol
metodlar
O’qitish shakli: Jamoada va guruhlarda ishlash.
O’qitish vositalari: Uslubiy qo’llanmalar, pro y ektor, marker,
P.Qodirovning “Erk” qissasi, tarqatma
materiallar.
O’qitish sharoitlari: Guruhlar da ishlashga mo’ljallangan
auditoriya.
Amaliy mashg’ulotining texnologik xaritasi
Bosqichlar
nomi, vaqti Faoliyat mazmuni
61

Vaqt : 2 soat O’qituvchi Talaba
1-bosqich
Kirish
(10 daqiqa) 1.1. Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan
natijalarni e’lon qiladi, ularning ahamiyatini,
dolzarbligini asoslaydi. Mashg’ulot amaliy
mashg’ulot shaklida borishini ma’lum qiladi.
1.2. Talabalar bilimini muammoli savol shaklida
faollashtiradi
( 1-ilova ).
1.3.Kichik guruhlarda mashg’ulotni bajarish orqali
o’quv jarayonini amalga oshirilishini e’lon qiladi
( 2-ilova). 1.1. Tinglaydilar.
Yozib oladilar.
1.2. Savollarga
javob beradilar.
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa) 2.1. Talabalarga realizmning tor va keng
ma’nolarini aniqlash topshiriladi.
2.2. Talabalarni ikki guruhga bo’ladi, topshiriq
bajarish vazifasini aytadi, mustaqil ishla shusulini
qoidalarini tushuntiradi.
2.3. Klaster usuli orqali syujet unsurlari
tarmoqlanadi, tahlil jarayoni boshqariladi,
o’qituvchi buni izohlaydi, to’g’ri echimlyarga
e’tibor beradi, xatolarni ko’rsatadi (3-ilova .
Klaster)
2.4. Talabalar javoblarini umumlashtiradi,
xulosalarga e’tibor beradi, aniqlik kiritadi (4-
ilova).
2.5. Talabalar bilimlarini xulosalaydi (5-ilova ). 2.1. Tinglaydilar,
yozib oladilar.
2.2.
Muammolarni
y echish bo’yicha
o’z fikrlarini
bildiradilar, tahlil
qiladilar.
2.3. Guruh
vakillari tahlil va
talqin qiladilar,
tinglaydilar.
2.4. Xatolarni
to’g’rilaydilar,
toifalaydilar
3- bosqich
Yakuniy
(10 daqiqa) 3.1. Mashg’ulotni yakunlaydi, talabalarni
baholaydi va faol ishtirokchilarni rag’batlantiradi.
3.2. Mustaqil ish sifatida topshiriq beriladi.
Hozirgi o’zbek romanchiligidagi syujet va konflikt
masalasini Omon Muxtor romanlari misolida tahlil
etish 3.1. Eshitadilar.
3.2. Topshiriqni
oladilar.
Ilovalar
1-Ilova
VIZUAL MATERIALLAR
Muammoli savol: Nima uchun “Erk” qissasida aniq yechim berilmagan?
2-ilova
Guruhlar uchun vazifalar
62

1-guruh. Said Ahmadning “Qorako‘z Majnun” hikoyasi syujet unsurlarinig
joylashuvi haqida ma'lumot bering.
2-guruh. O‘.Hoshimovning “Urushning so‘nggi qurboni” hikoyasi syujet
unsurlarinig joylashuvi haqida ma'lumot berish bering.
3-guruh. Xurshid Do‘stmuhammadning “Jajman”hikoyasi syujet unsurlarinig
joylashuvi haqida ma'lumot berish bering.
3-ilova
Klasterni berilgan qissa mazmuni bo‘yicha to‘ldirishda davom ettiring
4-ilova
Primqul Qodirovning “Erk” qissasining syujet unsurlarini toifalash jadvaliga
to‘ldirib chiqing
Toifalash jadvali
Ekspozitsiy
a Tugun Kulminatsiya Voqealar
r ivoji Ye chim Prolog Epilog
63P.Qodirovning “Erk”
qissasida syujet liniyasi va
komponentlar
Echim Kul ` minatsiya Voqealar rivoji TugunEkspozitsiya
Epilog (xotima)Prolog (muqaddima) FabulaKonflikt

5-Ilova
Dramatik va lirik asarlarda syujet unsurlarining joylashuvi
B-B-B
№ Mavzu savollari Bilaman Bilishni
xohlayman Bilib oldim
1 Lirik asar haqida nima
bilasiz?
2 Lirik asarlarda syujet va
uning turlari qay tarzda
joylashadi?
3 Dramatik asar
kompozitsiyasi haqida
nima bilasiz?
4 Dramatik asarda syujet
unsurlarining joylashuvi
qanday?
5 Liro-epik asarlarda syujet
masalasi
6- Ilova
Mustaqil ish vazifa si sifatida :
64Hozirgi o’zbek romanchiligidagi
syujet va konflikt masalasini
Omon Muxtor romanlari misolida
tahlil etish

Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da syujet va konflikt
masalasi” mavzusidagi mustaqil ish mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti –
4 soat Talabalar soni: 25 nafar
Mashg’ulot shakli Mustaqil ta`lim
Mustaqil ishning
tuzilishi 1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da
syujet va konflikt masalasi aniqlashtirish.
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i n i
o`rganishda interfaol ta`lim metodlaridan foydalanish
3. Asar qahramonlari ustida tizimli ishlash
4. Asar n ing tarbya viy ahamiyatini aniqlash
5. Asar mazmunini to`liq o`zlashtirishlariga erishish
uchun o`quv loyihasini ishlab chiqish
Mustaqil ta`limning maqsadi : talabalarning asarning syujet va konflikti
masalasiga doir nazariy bilimlarini mustahkamlash hamda ularda asarning badiiy
qiymati yuzasidan ko’nikma va malakalarini tarkib toptirish.
Pedagogik vazifalar :
1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon
qibla » trilogiyas i da syujet va konflikt
masalasi aniqlashtirish.
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon
qibla » trilogiyas i n i o`rganishda
interfaol ta`lim metodlaridan
foydalanish .
3. Asar qahramonlari ustida tizimli
ishlash.
4. Asarning tarbyaviy ahamiyatini
aniqlash .
5. Asarning nazariy jihatlarini to`liq
o`zlashtirishlariga erishish uchun
o`quv loyihasini ishlab chiqish O’quv faoliyati natijalari:
1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla »
trilogiyas i da syujet va konflikt masalasi
aniqlashtir adilar .
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla »
trilogiyas i n i o`rganishda interfaol ta`lim
metodlaridan foydalan adilar.
3. Asar qahramonlari ustida tizimli ishlashni
o`rganadilar.
4. Asarning tarbyaviy ahamiyatini
aniqlaydilar .
5. Asarning nazariy jihatlarini to`liq
o`zlashtirishlariga erishish uchun o`quv
loyihasini ishlab chiqishga erishadilar.
Ta’lim metodlari Tushuntirish, suhbat, munozara, blits-
so’rov .
O’quv faoliyatini tashkil etish
shakllari G uruhlarda ishlash
65

O’quv vositalari O`quv-uslubiy majmua , proektor,
markerlar, tarqatma materiallar
Ta’lim berish sharoiti Texnik ta’minlangan, guruhlarda ishlash
uchun mo’ljallangan auditoriya
Nazorat va baholash Yozma (topshiriqlarni daftarga yozish) va
og’zaki (izohlash, bayon etish va
tushuntirish) nazorat; to`rt ballik shkala
asosida baholash.
Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da syujet va konflikt
masalasi” mavzusidagi mustaqil ish mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari
va vaqti Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar
Tayyorlov
bosqichi Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadni
belgilaydi va kutilayotgan natijalarni
shakllantiradi. Belgilangan ta’limiy
maqsadlarga mos o’quv-bilish
topshiriqlarini ishlab chiqadi (1-ilova). Mashg`ulot topshiriqlari
bilan tanishadilar, o’zlarini
qiziqtirgan savollarga
javob olishadi.
Talabalarning individual va guruhdagi ish
natijalarini baholash mezonlarini ishlab
chiqadi (2-ilova) .
O’quv
mashg’ulotig
a kirish
bosqichi 1.1. Mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va
kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi,
ularning ahamiyati va dolzarbligini
asoslaydi. Mashg’ulotga tayyorlanish
jarayonida yuzaga kelgan
savollar bilan murojaat
qilishadi
1.2. Talabalarni mashg’ulotga chorlab olish
maqsadida asar yuzasidan munozara
o’tkazadi (3-ilova). Munozarada ishtirok
etishadi va o’z fikrlarini
ilmiy jihatdan asoslaydilar.
Asosiy
bosqich
( 70 daqiqa) 2.1. «Omon Muxtorning «To`rt tomon
qibla» trilogiyasida syujet va konflikt
masalasi” mavzusidagi mustaqil ish
mashg’ulotining o’zlashtirilishiga erishish
maqsadida o`quv loyihasining taqdimoti
o`tkaziladi (4-ilova). Savollarga javob berishadi
va o’zlari yo’l qo’ygan
xatolarni daftarlariga
tuzatishadi.
Yakuniy
bosqich
(10 daqiqa ) 3.1 . Mashg’ulot yuzasidan umumiy
xulosalarni chiqaradi va talabalar
tomonidan yo’l qo’yilgan xatolarni
tuzatadi. Tinglaydilar va o’zlarining
xatolarini daftarlariga
tuzatadilar
3. 2 . Talabalar tomonidan to’plangan
ballarni e’lon qiladi va mashg’ulotni
yakunlaydi. O’zlarini qiziqtirgan
savollarga javob olishadi.
66

1-ilova
Mavzu: Omon Muxtorning «To`rt tomon qibla» trilogiyasida syujet va
konflikt masalasi”
Mustaqil ish rejasi yoki topshiriqlari (uy vazifasi uchun)
1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da syujet va konflikt masalasi
aniqlashtirish.
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i n i o`rganishda interfaol ta`lim
metodlaridan foydalanish
3. Asar qahramonlari ustida tizimli ishlash
4. Asarning nazariy jihatlarini to`liq o`zlashtirishlariga erishish uchun o`quv
loyihasini ishlab chiqish .
2-ilova
Talabalarni mustaqil ish mashg’ulot i bo’yicha baholash mezonlari
Jami: 4 ball
1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da syujet va konflikt masalasi
aniqlashtirish uchun – 2 ball.
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i n i o`rganishda interfaol ta`lim
metodlaridan foydalanish uchun – 2 ball.
3-ilova
Mavzu yuzasidan munozara
1. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i da syujet ning qanday
ko`rinishlari bor?
2. Omon Muxt or ning « To`rt tomon qibla » trilogiyas i n i o`rganishda konfliktning
qanday turlarini uchratdingiz?
4-ilova
O‘quv loyihasi: Omon Muxtorning «To`rt tomon qibla» trilogiyasida syujet
va konflikt masalasi ni o`rganish
Loyihaning maqsadi: talabalarda yozuvchi ijodiga bo`lgan qiziqishni va
nazariy mavzularni o`zlashtirishga bo`lgan mehr-muhabbatni tarkib toptirishni
shakllantirishdan iborat .
Loyihani amalga oshirishdan erishiladigan natija: talabalarning o‘z
ustida mustaqil ishlashlari va iodiy qobiliyatlarini o`stirishdan, individual tarzda
o`z loyihalarini shlab chiqishga o`rgatisdan iborat.
Loyihadan foydalanuvchilar: umumta’lim , o‘rta maxsus kasb-hunar
ta’limi o‘quvchilari, talabalar.
Loyiha doirasi:
• bajarilish muddati: bar hafta davomida (navbatdagi mashg‘ulotda
taqdimot qilinadi), loyiha qismlari belgilangan grafik asosida;
• ishtirokchilar soni: guruh talabalari 4 ta ishchi guruhga bo‘linib, har
bir ishchi guruhda 5 tadan 8 tagacha ishtirokchi bo‘lishi mumkin.
Loyiha bajarilishining namunaviy ish rejasi
67

Ishtirok-
chilarning
F.I.O. Topshiriq Faoliyat turi Kutiladigan
natija Bajarilish
muddati
* Loyiha doirasida
qatnashchilarni
aniqlash, har birining
vazifasini belgilash Qatnashchilar ro‘yxati
tuziladi, qatnashchilar
imkoniyatiga qarab
loyiha uchun
tanlangan mavzu
bo‘yicha topshiriqlar
taqsimlanadi Loyihani
amalgam oshirish
rejasi shakllanadi **
Ishci guruhning
nomlanishini
aniqlash va asoslash Ishchi guruhga nom
tanlash va uning
shunday nomlanishi
uchun etarlicha asosni
shakllantirish Ishchi nomi
aniqlashtiriladi
Ishci guruhning
maqsadi va
vazifalarini ishlab
chiqish Ishci guruhning
asosiy maqsadi va eng
muhim vazifalari
aniqlashtiriladi Ishci guruhning
maqsadi va
vazifalari ishlab
chiqiladi
Ishci guruhning
faoliyat
yo‘nalishlarini
aniqlash Ishci guruhning
faoliyat yo‘nalishlari
strategiyasini ishlab
chiqish Ishci guruhning
faoliyat
yo‘nalishlari
aniqlashtiriladi
Loyihani
rasmiylashtirish.
Loyiha taqdimoti
bo‘yicha hisobotni
tayyorlash Mavzuning
dolzarbligi va
muammoni asoslab
berish, loyihaning
maqsad va
vazifalarini ko‘rsatib
berish Hisobot
Slayd-prezentatsiya
asosida loyiha
taqdimotini
tayyorlash Taqdimotni MS
Power Pointda
slaydlarini tayyorlash Taqdimot
Keys- s tadi metodi
( Case method ) yoki keys-stadi ( case-study ), aniq vaziyatlar analizi (tahlili)
metodi bo‘lib, real ijtimoiy, iqtisodiy, biznes vaziyatlar ta’rifidan foydalanuvchi
ta’lim texnikasi hisoblanadi. Ta’lim oluvchilardan berilgan vaziyatni tahlil qilish,
muammolar mohiyatini anglash, ushbu muammolarning muqobil echimlarini
izlash va ular orasidan eng afzalini tanlash talab etiladi. Keyslar real dalilli
materiallarga yoki real vaziyatga maksimal ravishda yaqinlashtirilgan
68

ma’lumotlarga asoslanadi. Ushbu metod dastlab 1924 yilda Garvard biznes
maktabi( Harvard Business School ) da qo‘llangan.
Keys-stadi ta’lim texnologiyasi – bu ta’limdagi metodik yangilik bo‘libgina
qolmay, balki uning ta’lim tizimida keng ishlatilishi zamonaviy ta’lim tizimidagi
vaziyatga ham bog‘liq. Aytish mumkinki, ushbu texnologiya asosan yangi bilim,
ko‘nikmalarni o‘zlatirishga emas, o‘qituvchi va talabalarning umumiy intellekual
va kommunikativ salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Keys-stadi interaktiv ta’lim metodi sifatida talabalar tomonidan eng afzal
ko‘riladigan metodlar qatoriga kirmoqda. Buning sababi sifatida ushbu metod
talabalarga tashabbus bildirish, nazariy holatni o‘zlashtirishda hamda amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishda mustaqillikka ega bo‘lish imkoniyatini berishida
ko‘rish mumkin. O‘z navbatida vaziyatlarning analizi (tahlili) talabalarning
professionalizatsiya jarayoniga kuchli ta’sir o‘tkaza olishi, ularning kasbiy jixatdan
“ulg‘ayishiga” xizmat qilishi, ta’lim olishga nisbatan qiziqish va ijobiy
motivatsiyaning shakllantirishi alohida ahamiyatga ega. Keyslar metodi
o‘qituvchining tafakkur turi sifatida, alohida paradigma ko‘rinishida gavdalanib,
ijodiy salohiyatni rivojlantirish, noan’anaviy tarzda fikrlash imkoniyatini beradi.
Aniq vaziyatlarni bosqichma-bosqich tahlil etish va hal etish bo‘yicha
talabalarga uslubiy ko‘rsatmalar
Ish bosqichlari va vaqti Maslahat va tavsiyanomalar
1 . Keys bilan tanishish
(individual) –
3 daqiqa Taqdim etilgan aniq vaziyatlar bilan tanishib chiqing.
Muammoli vaziyat mazmuniga alohida e’tibor qarating.
Muammoli vaziyat qanday masalani hal etishga
bag‘ishlanganligini aniqlang.
2. Keysdagi asosiy va
kichik muammolarni
aniqlash (individual va
kichik guruhlarda) – 5
daqiqa Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlang. O‘z
fikringizni guruh bilan o‘rtoqlashing. Muammoni
belgilashda isbot va dalillarga tayaning. Keys matnidagi
hech bir fikrni e’tibordan chetda qoldirmang.
3. Muammo echimini
topish va erishiladigan
natijani aniqlash – Guruh bilan birgalikda muammo echimini toping.
Muammoga doir echim bir necha variantda bo‘lishi ham
mumkin. SHu bilan birga siz topgan echim qanday
69

7 daqiqa natijaga olib kelishi mumkinligini ham aniqlang.
4. Keys echimi uchun
taklif etilgan g‘oyalar
taqdimoti (kichik
guruhlarda) – 5 daqiqa Guruh bilan birgalikda keys echimiga doir taqdimotni
tayyorlang. Taqdimotni tayyorlashda sizga taqdim
etilgan javdalga* asoslaning. Taqdimotni tayyorlash
jarayonida aniqlik, fikrning ixcham bo‘lishi
tamoyillariga rioya qiling.
Keys y echimi uchun taklif etilgan g‘oyalar taqdimoti uchun chizma namunasi
Muammo (asosiy va
kichik muammolar) Yechim Natija
1-KEYS
P.Qodirovning “Erk” qissasi syujetiga ko‘ra uning
unsurlaridan bo‘lgan yechimi keysni keltirib chiqaradi. Ya'ni, asar yetakchi
qahramonlar – Sattor va Roziya sevgisi haqida. Unga ko‘ra xotini va to‘rt yashar
o‘g‘li bor bo‘lgan Sattor ismli yigit bezorilar qo‘lidan qutqarib olgan qizi Roziyani
yaxshi ko‘rib qoladi. Lekin qizga o‘zining oilali ekanligini aytmagan. Qiz ham uni
sevadi. U yigitdan turmushga chiqish taklifi va dil izhorini kutadi. Yigit qizdan
ayrilishdan qo‘rqib, izhori dil qila olmaydi. Lekin bir kuni haqiqat oshkor bo‘lib
ikkalasi bir-biridan ayrilishadi. Metropoliten qurilishi bo‘yicha mutaxassis bo‘lgan
Sattor o‘z qishlog‘iga ketib, oilasi bilan tinchgina yashash istagini boshlig‘iga
aytganda bunday mutaxassisga muhtojlik tufayli boshliq unga shaharda qolishini,
unga navbatsiz shahar markazidan kvartira berilishini, oilasini ham ko‘chirib
kelib, shu yerda yashashi mumkinligi taklifini aytadi.
70

Qishloqda esa xotini – Oyshaga boshqa bir qizni sevib qolganligini
aytganida xotini bu isnodga chiday olmay, o‘zini suvga tashlab, cho‘kib ketishiga
oz qoladi. Sattorning onasi ham agar u o‘z xotinini xafa qilsa, ikki dunyoda ham
rozi bo‘lmasligini aytgan bo‘ladi.
Sattorga yuqorida boshlig‘i aytgan taklif ma'qul kelib, oilasini shaharga
ko‘chirib olib keladi, Roziya bilan ayrilishsdi. Lekin kunlarning birida u tasodifan
Roziyani uchratib qoladi. Bu uchrashuv uning qalbini yana o‘rtaydi va uyga
kelgach, o‘z xonasiga qamalib uf tortganligini eshitib o‘tirgan rafiqasi o‘g‘ilchasini
quchoqlab, “Endi nima qilamiz, bolam?”-degan o‘rnida asar yakun topgan.
Siz bunday vaziyatda Sattorning, Roziyaning yoki eng asosiysi – Oyshaning
o‘rnida bo‘lganingizda nima qilgan bo‘lardingiz? Bu holatning yechimi haqida
nima deya olasiz?
Yechimi: Ushbu keysning yechimi Sattorning o‘z sevgisidan voz kechgan
yo‘li to‘g‘ri ekanligi, chunki milliy mentalitetimizga ko‘ra oila, ona va farzand
tushunchalari barcha narsalardan ustun ekanligi hisobga olinadi. Faqat
Oyshaning o‘ziga ko‘ngli bo‘lmagan inson bilan bir umr yashash azobi asardagi
uning so‘nggi so‘zlarida ko‘rinib turibdi.

2-KEYS
O‘tkir Hoshimovning “Urushning so‘nggi qurboni” asari syujetiga ko‘ra
urush tufayli nochorlashgan Shoikromning bitta sigirini o‘g‘rilab ketishadi. Faqat
hovlisidagi qulupnay hosili daromadi manbaiga aylangan holatida qulupnayga
ham o‘g‘ri oralayotgani ma'lum bo‘ladi. Bunga chora ko‘rish maqsadida Shoikrom
tok simlarini qulupnay jo‘yaklari ichiga tashlab simning narigi uchini tokka ulab
qo‘yib, dam olgani yotganida birdaniga qichqirgan ovozdan o‘zining qilgan ishi
mudhish oqibatga olib kelishi mumkinligini tushunib yetadi. Lekin o‘g‘ri o‘zining
onasi Umri xola bo‘lib chiqadi, u jo‘yakdagi tokni ushlab olib halok bo‘lgan
71

bo‘ladi. Qulupnayga kelishiga sabab esa kichik o‘g‘li Shone'matning sil kasaliga
davo bo‘ladigan echki sutini shu sarxil mevaga almashtirib, bu o‘g‘lini o‘limdan
olib qolish bo‘ladi.
Siz Shoikromning yoki onasining o‘rnida bo‘lganingizda qanday yo‘l
tutardingiz? Bu holatdagi o‘g‘rilik va qotillikka qanday izoh berasiz?
Yechimi: Keysning yechimi jarayonida asardagi barcha fojealarning asl
sababkori urush ekanligi ma'lum bo‘ladi. Qahramonlarning xatti-harakatlari
nochorlikdan qilinganligi aytib o‘tiladi.
3-KEYS
Xurshid Do‘stmuhammadning “Jajman” hikoyasining nihoyasida barcha
bozor ahlini bezor qilgan, talagan Jajmanni endi o‘ldirdik, yo‘q qildik deb xursand
bo‘lishganida,yana boshqa avvalgisidan yoshroq va kuchlirog‘i paydo bo‘ladi. Bu
holatni qanday izohlaysiz? Nafs bilan qilingan jangda har doim ham u g‘olib
bo‘laveradimi?
Yechimi: Ushbu keysning yechimi jarayonida bu holat har bir insonning
ichki dunyosi, iymon-e'tiqodi va tafakkuri bilan bog‘liq ekanligi, nafsni yengish
insonning o‘zigagina bog‘liq ekanligi muhokama etiladi.
4-KEYS
Syujet unsurlarining xususan, ekspozitsiya, kulminatsiya, tugun, voqyealar
rivoji, yechimlardan birortasi badiiy asar tarkibida qo‘llanilmasligi mumkinmi?
Yechimi: Har beshala unsurning mavjudligi badiiy asarning syujetliligini
ta'minlaydi. Faqat qo‘shimcha unsurlar hisoblangan prolog va epiloggina badiiy
72

asar tarkibida bo‘lishi shart emas. Ularning qo‘llanilishi ijodkorning mahorati
masalasi bilan bog‘liq.
Glossariy lug’ati
Anafora – bir xil so’z yoki birikmalarning misralar boshida takrorlanib kelishi.
Abstrakt adabiyot – ob’ektiv voqelikdagi narsa va hodisalarni aks ettirishdan voz
kechgan. Kechinmalar tavsifiga asoslangan badiiy adabiyot turi.
Avtobiografiya – biror shaxsning o’z qo’li bilan yozgan tarjimai holi.
Arxaizm – hozirgi tilda eskirib qolgan so’z va tushunchalar.
Aforizm – muallifi ma’lum bo’lgan, chuqur mazmunli, aniq va ixcham shaklli
hikmatli gap.
Verlibr – erkin she’r turi.
Genezis – biror voqea-hodisa yoki narsaning paydo bo’lish negizi.
Difiramb – dabdabali mazmunga ega bo’lib, turlicha o’yinlar ijrosida aytilgan
she’r yoki qo’shiq.
Innovatsiya (ing.-yangilik kiritish) – tizim ichki tuzilishini o’zgartirish .
Intellekt – insonning umuman bilish, tinimsiz izlanish faoliyati fikrlash qobiliyati,
tushunish, mulohoza, tafakkuri, aqliy mushohadasi.
Ishchanlik o’yinlari – turli vaziyatlarda o’yin va noto’g’ri qilingan reglament
qoidalari asosida o’quv topshiriqlarini imitatsiya qilish yo’li orqali bajarish. Unda
guruhlarda, yakka, juft bo’lib ishlar tashkil etilishi mumkin.
Intерfaol usul – (intro – ichki) axborotlar oqimi o’zlashtirish asosan o’quvchilar
ichida sodir bo’ladi va natija tashqariga yo’naltiriladi. Bunda o’quvchilar
o’qitishning sub’ekti sifatida namoyon bo’ladilar.
Lider - (ingizcha - boshlovchi rahbar) pedagogik jamoada o’zining shaxsiy sifat,
fazilatlari bilan jamoa a’zolariga o’z ta’sirini o’tkaza oladigan shaxs.
Metod - grekcha yo’l, usul.
Metodika - biror ishni maqsadga muvofiq o’tkazish metodlari, yo’llari majmuasi.
U alohida metodlardan tashkil topadi. Pedagogika fani sohasi ma’lum o’quv
73

predmetini o’qitish qonuniyatlarini tadqiq qiladi – tillar metodikasi, metematika
metodikasi va h.k.
Metodologiya – bilimning ilmiy metodi haqidagi ta’limot. Biror fanda
qo’llaniladaigan metodlar majmuasi.
Muammoli ta’lim metodi – O’quvchilar oldiga muammo shaklida savol qo’yish
bilan amalga oshiriladigan o’qitish jarayoni
Monologik metod – Leksiya, hikoya, namoyish qilish metodi
Evristik – yo’naltiruvchi savollarni berib borishga asoslangan o’qitish tizimi;
topqirlik, faollikni rivojlantirishga yo’naltirilgan ta’lim
Eksperiment – yaratilgan yangilik, gipoteza, g’oyalarni sinov-tajribadan o’tkazish
metodi.
Kreativ – lotincha creatio – yaratish, yaratuvchanlik, ijodiy, novatorlik
Kolliziya – badiiy asarda xarakterlarning o’zaro kurashi, sharoit va xarakterlar
o’rtasidagi to’qnashuv.
Kolorit – badiiy asarda tasvirlangan o’ziga xos xususiyatlar, urf-odatlar va qiliqlar.
Kontrast – adabiyotda inson xarakterini, narsa va hodisalarning sifaт va
xususiyatlarini bir-biriga qarama-qarshi qo’yib tasvirlash usuli.
Konflikt – badiiy asar syujeti asosida, unda ishtirok etuvchilar o’rtasidagi kurash
zamirida yotgan kelishmovchilik, ixtilof, boshqacha aytganda, badiiy asardagi
g’oyalar, xarakterlar, kayfiyatlar o’rtasidagi ziddiyatlar.
Metafora – istiora. Predmetlar o’rtasidagi o’xshashlikka asoslangan poetik
ko’chim.
Nazira – sharq adabiyotida keng tarqalgan adabiy an’analardan biri o’tgan va
o’ziga zamondosh shoirlarning asarlariga o’xshatma.
Pamflet – biror ijtimoiy tuzum voqelik yoki siyosiy partiya faoliyati, dasturi
ustidan o’tkir hajv orqali kuluvchi kichik satirik asar.
Prototip – biror badiiy asardagi obraz uchun asos bo’lgan shaxs yoki obraz.
Replika – asarda ishtirok etuvchi shaxslarning boshqa personajlarga javobi, luqma
tashlashi.
74

Satira – ijtimoiy hayotdagi nuqsonlarni, ayrim shaxs yoki ijtimoiy guruhlarga xos
kamchiliklarni qattiq masxaralab, tanqidiy ruh bilan yozilgan asar.
Tetralogiya – g’oyasi, mazmuni, obrazlari bilan o’zaro bog’langan bir muallifning
to’rtta adabiy asari.
Epitet – kishi, narsa yoki voqelikning biror belgisini, xususiyatini, sifatinianiq,
ravshan ko’rsatib beruvchi badiiy tasvir vositasi bo’lgan so’zva so’z birikmalari.
XULOSA
Innovatsion ta’lim texnologiyalari o‘z maqsadi va mohiyatiga ko‘ra
an’anaviy ta’limdan farq qilib, ta’lim oluvchi shaxsining ichki imkoniyatlarini
namoyon qilish, rivojlantirish uchun qulay sharoitni yaratishga xizmat qiladi.
Bunda ta’lim oluvchilarning o‘zlarini o‘quv faoliyatining sub’ekti sifatida his
qilishlari, o‘z ustida ishlashlari, o‘z-o‘zini rivojlantirishlari muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bugungi kunda innovatsion ta’lim texnologiyalari vositasida “Syujet va
uning unsurlari” kabi modullarni o`qitish dolzarb pedagogik ahamiyatga ega
75

masalalardan hisoblanadi. Yuqorida ushbu modulini o‘qitish jarayoninini
innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida loyihalash va rejalashtirish hamda
amaliyotga tatbiq etish masalalari ko`rib chiqildi.
Badiiy asardagi syujetlilik yeng muhim masalalardan hisoblanadi. Syujetni
qarama-qarshiliklar, xarakterlarning rivojlanishi tarixi, asardagi voqyealar oqimi
deb ta'riflashda asosan yirik nasriy va dramatik asarlarga xos xususiyatlar ko‘zda
tutilgan. Vaholanki, lirik asarlarda xarakter bo‘lmaydi. Bo‘lganda ham ularning
rivojlanishi tarixi ko‘rsatilmaydi, kichik janrlarda voqyealar berilmasligi, ularning
oqimi ko‘rsatilmasligi mumkin. Shuning uchun ham syujet faqat asardagi voqealar
oqimi, xarakterlarning rivojlanish tarixigina emas, asardagi tuyg‘u va kechinmalar
oqimi, ularning rivojlanish mantiqi hamdir.
Asarda har bir personaj o‘z xarakteri va vazifasiga ega bo‘ladi. Ularning
barchasi asosiy narsaga, ya'ni voqealar rivojiga birlashtiriladi va shu bilan asar
syujetini ochishga xizmat qiladi. Syujet bilan kompozitsiya ajralmasdir. Syujet
bo‘shligi kompozitsiyaning bo‘shligini keltirib chiqaradi. Aniq shakllantirilmagan
bo‘sh kompozitsiya esa syujetni halok qiladi. Biroq yaxshi ishlangan
kompozitsiyaning o‘zi ham muvaffaqiyat keltirmaydi. Kompozitsiyaning qimmati
g‘oyaning qimmati bilan belgilanadi. Yaxshi kompozitsiyada ifodalangan g‘oya
syujetni ham yaxshilaydi. Demak, syujet asar mazmunini ochish shaklidir.
Syujet kompozitsion tartib orqali yuzaga chiqadi. Kompozitsiya syujetdan
kengroqdir. U syujet bilan bog‘liqdir. Asar voqyealarini xronologik tartibda
joylashtirmaslik, tugun va yechimini har yerda berish mumkin. Bu ham
kompozitsiya bo‘ladi.
Syujet va uning unsurlari mavzusiga ajratilgan ma'ruza, seminar va amaliy
dars soatlarida ushbu mavzuni talabalarga yetkazib berishda interfaol metodlardan
unumli foydalanish mumkin. Xususan, ma'ruza mavzusini o‘tkazishda yuqorida
keltirib o‘tilgan muammoli savollar, “Insert” metodi, “Baxs-munozara metodi”,
testlardan foydalanib dars o‘tilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
76

Seminar darsini o‘tishda interfaol usullardan foydalanish uchun talabalarni
kichik guruhlarga bo‘lib, shakllantirish lozim bo‘ladi. So‘ngra har bir guruh uchun
muammoli savol tarzidagi topshiriqlar beriladi va guruhlar javoblariga qarab
baholanadilar. Shundan keyin esa “T-sxema”, “Baliq skeleti”, “Shaxsiy fikr” kabi
metodlardan foydalanish o‘rinli bo‘ladi degan fikrdamiz.
Amaliy dars mavzusi bir asar tahliliga bag‘ishlanganligi uchun ushbu darsda
germenevtik jihatlarga alohida ahamiyat qaratiladi. “Klaster”, “Toifalash jadvali”
“BxBxB” kabi metodlardan unumli foydalangan holda ma'ruza darsida o‘tilgan
nazariy mavzuni mustahkamlash mumkin bo‘ladi.
Interfaol metodlardan foydalanib dars o‘tish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan hisoblanadi. Buning afzalliklarini bugungi kun oliy ta'lim sohasi
pedagogi bo‘lajak pedagoglarga nafaqat tushuntirishi, balki ularga amalda
ko‘rsatib berishlari, o‘zlari ham dars jarayonida qo‘llashlari muhim sanaladi.
Foydalaniladigan ad abiyotlar ro‘yxati
1. Islom Karimov . Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
“Ma'naviyat”, 2008.
2. Islom Karimov. Adabiyotga e'tibor – ma'naviyatga, kelajakka e'tibor. –
Toshkent: “O‘zbekiston”, 2009.
Asosiy adabiyotlar
3. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. – T.: “O‘zbekiston”, 2000.
4. Ulug‘ov A.Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: “Universitet”, 2005
77

5. Quronov D. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: «Xalq merosi», 2004.
6. Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. – T.: O’qituvchi, 2005.
7. Хализев В.Е. Теория литературы. Учебник. – М.: «Высшая школа», 1999
Qo‘shimcha adabiyotlar
8. Abduylla Sher. Estetika. – T.: “O’zbekiston”, 2014.
9. Arastu. Poetika. Axloqi kabir. – T.: Yangi asr avlodi. 2004.
10. BoltaboyevH., MahmudovM. Adabiy-estetiktafakkurtarixi. –T.: “Mumtozso’z”,
2013.
11. Ishoqov Yo. So‘z san'ati so‘zligi. – T.: «Zarqalam», 2006.
12. Karimov B. Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur. – T.: “Akademnashr”.
2014.
13. Normatov U. Nafosat gurunglari. – T.: “Muharrir”, 2010.
14. Rasulov A. Badiiylik - bezavol yangilik. – T.: «Sharq», 2007.
15. Rahimov A. Badiiy syujet tiplari va romanbop rivoyaning takomillashuvi. FDU.
Ilmiy xabarlar. 1996 yil, № 4. -B. 40-45.
16. Ibrohimov A. 80-90-yillar o‘zbek romanida konsentrik syujet qurilishi. FDU.
Ilmiy xabarlar. 1996 yil, № 4. -B. 46-48.
17. Rahimov A. Roman san'ati. Qo‘llanma. Farg‘ona, 2001. - B.38-56.
18. Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. – T.:2004.
19. Ulug‘ov A. Asl asarlar sehri. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi, 2007.
20. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. – T.: “Sharq”, 2004.
21. Теория литературы. Под ред. Н.Д.Тамарченко. - М.: “ Academiya ”, 2004.
22. Энциклопедия модернизма . - М .: “ Эскамо ”, 2002.
23. Quronov D., Rahmonov B. G‘arb adabiy-tanqidiy tafakkuri tarixi ocherklari. –
Toshkent: “Fan”, 2008.
24. Normatov U. Ijod sehri. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston milliy
kutubxonasi nashriyoti, 2007.
78

25. Rasulov A. Tanqid, talqin, baholash. – T.: «Fan», 2006.
26. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. – T.: Sharq, 2004.
27. Sharq mumtoz poetikasi (H.Boltaboyev talqinida). – T.: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2008.
28. Quronov D., Rahmonov B. G‘arb adabiy-tanqidiy tafakkuri tarixi ocherklari. –
T.: “Fan”, 2008.
29. “O‘zbek adabiy tanqidi”. Antologiya. – T.: “Turon-Iqbol”, 2011.
30. Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati. – T.: Sharq, 1999
31. Adabiyotshunoslik nazariyasi. O‘UM, O‘zMU, 2011. O‘zbek filologiyasi
fakulteti kutubxonasi.
32. Karimova S. Kompozitsion mukammallik yo‘lida // O‘zbek tili va adabiyoti.-
1991.-№6.-B.54-58
33. K.Turdiyeva. Asar syujeti va kompozitsiyasi haqida // Til va adabiyot ta'limi
2001-№3. - B. 23-27.
34. Qurbonov T. Portret yaratish uslubi haqida // O‘zbek tili va adabiyoti.-1996.-
№5.-B.47
35. Umarova M. Tarixiy dramada badiiy vaqt// O‘zbek tili va adabiyoti.-2004.-
№4.-B.56-59
36. Qo‘shjonov M. “Kecha va kunduz” romanida obrazlar tizmasi// O‘zbek tili va
adabiyoti.-1992.-№3-4.-B.56-59.
37. Шкловский В. О теории прозы. – М.,1983.
38. Литературный энциклопедический словар. – М.,1987.
39. Введение в литературоведение.-под.ред Г.Поспелова. –М.,1987.
Elektron manbalar
40. www . ziyo - net . uz
41. www. maga zine. rus. ru……
42. www. Googie.co.uz…..
Xorij adabiyot lar i
43. В.Е. Хализев Теория литературы. 1999 г .
79

44. Введение в литературоведение /Под ред. Л .В.Чернец/.- М., 2000. - С. 11 -
20,
209-219, 228-239, 245-251.
45. Галич О. Tеopiя літератури. -К., 2001. -С. 83-115.
46. Фесенко Э.Я.. Теория литературы: учебное пособие для вузов/
Э.Я.Фесенко. - Изд. 3-е, доп. и испр. - М.: Академический Проект; Фонд
«Мир». - 780 с., 2008
47. J. C. Collins, The Study of English Literature (1991), quoted by Baldick, 'The
Social Mission of English Studies', p. 100.
48. See Lionel Gossman, 'Literature and Education', New Literary History, vol.
XIII, no. 2, winter 1982, pp. 341-71. See also D. J. Palmer, The Rise of English
Studies (London, 1995).
49. Quoted by Gossman, 'Literature and Education', pp. 341-2.
50. See 'Tradition and the Individual Talent', in T. S. Eliot, Selected Essays
(London, 1993).
51. Science and Poetry (London, 1996), pp. 82-3 .
52. Principles of Literary Criticism (London, 1993), p. 32.
53. See Richard Ohmann, English in America (New York, 1996), chapter 4 .
54. The New Criticism (Norfolk, Conn., 1991), p. 54.
55. See Christopher Norris, William Empson and the Philosophy of Literary
Criticism. (London, 1998), pp. 99-100 .
56. The Idea of Phenomenology (The Hague, 1994), p. 31.
57. Wahrheit und Methode (Tubingen, 1990), p. 291.
58. Quoted by Frank Lentricchia, After The New Criticism (Chicago, 1980), p. 153 .
59. See Mary Hesse, Revolutions and Reconstructions in the Philosophy of
Science. (Brighton, 1990), esp. Part 2.
60. See T. A. van Dijk, Some Aspects of Textual Grammars: A Study in
Theoretical Linguistics and Poetics (The Hague, 1992).
61. Anatomy of Criticism (New York, 1997), p. 122
80

62. See Benedetto Croce, Aesthetic (New York, 1996);
63. Erich Auerbach, Mimesis(Princeton, NJ, 1991);
64. E. R. Curtius. European Literature and the Latin Middle Ages (London, 1999);
65. Leo Spitzer, Linguistics and Literary History (Princeton, NJ, 1994);
66. Rene Wellek, A History of Modern Criticism (London, 1996).
67. See Michel Pecheux, Language, Semantics and Ideology (London, 1981);
68. Roger Fowler, Literature as Social Discourse (London, 2002);
69. Gunter Kress and Robert Hodge, Language as Ideology (London, 2001).
70. M. A. K. Halliday Language as Social Semiotic (London, 2000).
71. See Richard Ohmann, 'Speech Acts and the Definition of Literature',
Philosophy and Rhetoric, 4 (1996).
81

Sotib olish