Ta’lim integratsiyasi pedagogik muammo sifatida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	82.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim integratsiyasi pedagogik muammo sifatida

Купить

TA’LIM INTEGRATSIYASI PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Reja.
1. Integratsiyaning hozirgi zamon muammolari.
2. Integratsiyalangan darslarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar.
3. Integratsiyalangan darslarni tashkil qilishda chet el tajribasi va undagi
muammolar.

1. Integratsiyaning hozirgi zamon muammolari.
Boshlang‘ich maktab ta’lim va tarbiyasini integratsiyalash muammosi nazariya
uchun ham, amaliyot uchun ham muhim va dolzarbdir. Boshlang‘ich talimni
integratsiyalash masalasi bo‘yicha keyingi paytda bir qancha yondashishlar bo‘ldi:
darsni ikki fan o‘qituvchisi olib borishi yoki ikki fanni bir darsga birlashtirib, uni
bir o‘qituvchi tomonidan o‘tilishi, integratsiyalangan kurslar tashkil etish,
boshlang‘ich ta’lim mazmunini tubdan o‘zgartirish. Bunga maktab ham, didaktika
va metodika ham tayyor emas.
Hozirgi kunda asosini tabiatshunoslik bo‘yicha bilimlar tashkil etuvchi
integratsiyalangan kurs yaratish muammo si dolzarb bo‘lib turibdi. Bular boshqa
turdaga bilimlarni jipslashtiruvchi asosiy vazifani o‘z zimmasiga oladi. Bunday
yondashish anchadan beri ma’lum va chet el maktablari tajribasida hal etilgan.
Bunda gap faqat sinflarda emas, balki umumiy ta’limning o‘rta va tugallovchi
bo‘g‘inlarida ham bir qator fanlarning mazmunini integratsiyalash ustida
bormoqda. Bu integratsiyalangan fanga tabiat va jamiyatning birligini tushunish
uchun zarur bo‘lgan bir qator ijtimoiy-iqtisodiy, axloqiy-estetik g‘oya va
tushunchalarni kiritish ko‘zda tutilgan.
Oxirgi paytda maktab ta’limini integratsiyalash to‘g‘risida juda ko‘p gapirildi.
Olimlar va amaliyotchi-o‘qituvchilar bolalarda qanday qilib dunyo to‘g‘risida
yaxlit tushuncha hosil qilish va turli fanlar bo‘yicha bilimlarni yaqinlashtirish
uchun bir butun dasturni tuzish to‘g‘risida bosh qotirmoqdalar. Bir-biriga yaqin
bo‘lgan fanlarni birlashtiruvchi kurslar tashkil etish harakatlari bo‘lmoqda:
masalan, matematika va konstruksiyalash, tasviriy san’at va badiiy mehnat, bu
yo‘llarning samaradorligi to‘g‘risida chet ellik pedagoglarning ko‘p yillik ishlari
natijalari bo‘yicha baholash mumkin integratsiyalangan kurslar chet el maktablari
uchun odatiy holga aylangan.
CHet el tajribasi bilan tanishish shuni ko‘rsatadiki, tabiat va jamiyat xaqidaga
bilimlarni rivojlantirish uchun asos bo‘luvchi integratsiyalangan fanlar ko‘pgina
mamlakatlarning o‘kuv dasturlariga kiritilgan. Bu ekologik yo‘nalishiga ega
bo‘lgan integratsiyalangan fanlar jahon hamjamiyatida o‘kuvchilarda atrof-

muhitga javobgarlikni shakllantirishning asosiy vositasi ekanliga to‘g‘risida xabar
beradi.
Hozirgi kunda integratsiyaning bir necha usullari qo‘llaniladi. Birinchisi bir
nechta fanlarni bir fanga birlashtirish. SHu masaladagi 1988 yilda chop etilgan
xalqaro pedagogik tajriba o‘rganishi natijalari juda keng. Ko‘pchilik xorijiy
mamlakatlar boshlang‘ich maktablarining o‘ziga xos xususiyati integratsiyalangan
kurslar bo‘yicha ta’lim bo‘lib qoldi.
Kursning maqsadi bolani dunyo bilan suhbatga tortish, inson tabiat, jamiyat, fan,
san’at bilan suxbatlashishga faqat odamlar suhbatlashadigan til bilangina emas,
hayvonlar, o‘simliklar tili bilan, rassomlar, musiqachilar, olimlar foydalanadigan
til bilan tanishtirishdir.
Kichik maktab o‘quvchisiga fikr doirasi keng bo‘lgan muloqot san’atining
boshlang‘ich savodini egallashda yordam berish. Bu savod o‘z ichiga odamlar
bilan muloqot (tengdoshlar, katta yoshdagilar, kichik yoshdagilar), o‘z-o‘zi bilan
muloqot va atrof-muhitdagi hodisalar bilan muloqotni kiritadi.
Kursning maqsadlaridan yana biri o‘zi ishlayotgan olam haqida narsa va
hodisalar orasidagi bog‘liqlik, o‘zaro yordam, moddiy va madaniyatning turli-
tumanligi haqida keng va eng asosiysi, insonning ichki (ma’naviy) va (ijtimoiy)
dunyosi haqida, olamda hukm suruvchi qonunlar (tabiiy, ilmiy, tarixiy, axloqiy)
haqida tushuncha berish. Asosiy urg‘u faqat ma’lum bilimlarni egallashgagina
emas, balki obrazli fikrlashni rivojlantirishga beriladi. Olamning umumiy
ko‘rinishi tovushlar, obrazlar, ranglar orqali tanishtiriladi, bola esa ham dunyoni,
ham o‘zini o‘rganuvchi, tekshiruvchi o‘rniga qo‘yadi. Bunda kursning ta’limiy
kichik maktab o‘quvchilarining kurs bilan parallel ravishda asosiy fanlarni ham
o‘rganishlariga hamda o‘rta maktab ta’limida qulay sharoitlar yaratishga xizmat
qiladi.
Kursning tuzilishi qanday? Kursning integrativligi uning tuzilishiga xos
xususiyatlarni belgilab beradi. Yil uchun umumiy bo‘lgan bir mavzu, har
chorakning asosiy mavzusida o‘z rivojini topadi.

SHunday qilib kurs asosiga qo‘yilgan (fikrlarning) g‘oyalarning gorizontal harakati
amalga oshiriladi.
Xuddi shu yo‘l bilan vertikal harakat ham amalga oshiriladi (sinfdan-sinfga),
bunda bir mavzu bolaning o‘sishiga qarab murakkablashib boradi.
Integrativlik insonning olam bilan o‘zaro aloqalariga aks etuvchi mavzularga
kiritilgan: bola idrokida abstrakt bo‘lgan uzoq olam bilan (kosmos, yulduzlar, er
planetasi, katta bo‘shliqlar va vaqt qa’ri). YAqin olam (mikroolam, uy oldidagi
hayvonlar va o‘simlik dunyosi, ona-Vatan tabiati va boshqa mamlakatlar tabiati).
Insonlar olami bilan (turli mamlakatlar va madaniyatlar, sivilizatsiya markazlari,
insonning inson va jamiyat bilan munosabatlari insonning ichki dunyosi); madaniy
dunyosi bilan (xalq ijodi, rassom va olimlar ijodi, ma’naviy qadriyatlarni saqlovchi
odamlarning ishlari).
SHu olamlar ichra sayohatning mavjudlik qonuniyatlarini, tillarining o‘ziga xos
xususiyatlarini ochish-kurs tizimining asosiy mantiqidir. Kurs oddiydan
murakkabga, bilishdan-ilmga, tartibsizlikdan uyg‘unlikka, chanqoqlikdan
mohirlikka va ijodga bo‘lgan harakatni, taklif qiladi. Bola dunyo yaralishining
«g‘ishtchalari» bilan taniladi, olamning boshlanishga, insonning erda paydo
bo‘lishiga murojat qiladi. So‘zlar, sonlar siri, yashil barg, qadimiy afsonalar
sirlarini ochish fikrlariga. Bola makon va zamon bo‘ylab sayohatga otlanadi.
SHunday qilib bola har kuni ochishi kerak bo‘lgan olamning go‘zalligini va turli
tumanligini his qiladi.
2. Integratsiyalangan darslarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar.
Murakkab dunyoqarashlar ilmiy, badiiy g‘oyalar bola tushunishi uchun qulay,
obrazli mavzularda o‘z aksini topgan, ular yil mundarijasini tuzishga imkon beradi.
Bir tartibga solingan tizim bu kursning o‘ziga xos xususiyatidir. Bunday o‘yinlarga
yondoshish 6-10 yoshdan boshlanadi. Bu hol ularni turli o‘yin orqali murakkab
bilim orttirish, badiiy, axloqiy masalalarni hal qilishga yordam beradi.
Yil va chorak mundarijasiga turli ertak qaxramonlarini (kichik shaxzoda,
Karlson, Dyumovochka va boshqalar) kiritilishi ham shu maqsadga xizmat qiladi.

Ular bolani mavzudan mavzuga etaklab yurgandek, ular bilan bola, inson muloqot
qiladi va yangi narsalarni bilib oladi.
Kurs shaxsga moslangan yo‘nalishga ega faqatgina sinf yoki guruhga emas, har
bir bolaga ahamiyat beriladigan qilib ishni tashkil etish nazarda tutiladi. Bunda
uning shaxsiy fazilatlari, qobiliyatlari alohida ko‘rsatiladi, uning qiziqishlari
hisobga olinadi. U maqsadda «O‘z yulduzingni yoq», «Guldastada sening guling»,
«Sen sevgan kitob» kabi o‘yinlardan foydalanish mumkin. O‘yin davomida diqqat-
e’tibor birgina bolaga qaratiladi. Masalan, tug‘ilgan kuni munosabati bilan
osmonda yangi yoritilgan yulduz uning nomi bilan ataladi yoki katta guldasta
bayram egasiga yoqadigai gul bilan boyiydi. Kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilarning qiziqish va qobiliyatlariga moslashish ularning badiiy faolligini
rivojlantirishni taqozo etadi. Bilim olish, badiiy hayotiy masalalarni hal qilishda
o‘ziga xoslikni uddaburonlikni, epchillikni rag‘batlantirish nazarda tutilyapti. SHu
munosabat bilan bolalarning she’r va hikoyalar yozish, yangi raqs o‘ylab topish,
shirin taom pishirish, biror asbob yaratish, o‘simliklardan shakllar yaratish kabi
mustaqil ijodiyot turli yo‘llar bilan rag‘batlantirib borish taqazo etiladi.
Emotsional tomonlarni rivojlantirishga katta ahamiyat beriladi. Mashg‘ulotlar
bolalarda ko‘rish va eshitish qobiliyatlarini (materiallar sifatini (fakturasini) ushlab
ko‘rib ajrata bilish qobiliyati), sezish tuyg‘ularini (hid va ta’mni ajrata olish
qobiliyatlarini) rivojlantirishga yordam beradi. «Ovchilar», «Hayvonlar» ,
«Izquvarlar»ni o‘ynash bolalarga faqat umumiy bilimlarga ega bo‘lish, masalalarni
mantiqan hal eta bilishgina emas, insonga berilgan barcha his-tuyg‘ular ham
muhim ekanligini ko‘rsatib beradi. Ularni rivojlantirish o‘ta nozik tuyg‘ularning
shakllanishiga yo‘ldir. Bunga yorqin obrazlarga, san’at asarlariga, tabiat bilan
zavqlanishga murojaat qilish orqali erishish mumkin. Bolalarda salbiy, xunuk,
yomon narsalarga ham emotsional munosabatini rivojlantirish lozim.
Bunga ertaklar o‘qish, turli sahna ko‘rinishlari qo‘yish yordam beradi. Bolaning
his tuyg‘ulari uning jismoniy rivojlanishi bilan bog‘liq bola faoliyatiga harakat
qilishga, o‘z holatini badan harakatlari, imo-ishoralar, raqs orqali ko‘rsatib
berishga imkon beruvchi mashqlarni kiritish lozim.

Kursni tashkil qilish va ish shakllari kursi haftasiga ikki soatga mo‘ljallangan.
Hafta oxirida ikki soatlik dars o‘qish maqsadga muvofiq, bunda bolalar, bir
tomondan, asosiy darslardan ancha dam olishadi, ikkinchi tomondan, keyingi
haftasiga darslarga tayyorlanishadi. Bunday ikki soatlik darsni «Ijod soati»,
«Xayol (orzu) darsi» deb nomlash mumkin.
Dars o‘tishdagi asosiy shart – sinfda zarur, mos muhitni yaratish: polga gilam
solish, partalar o‘rniga qulay bo‘lgan stul va kreslolar o‘rnini almashtirish.
Mashg‘ulot jarayonida bolalar o‘z yashash muhitlarini yaratishadi. Yil va chorak
mavzusi «devorlardagi suratlar», «Hayvonot va o‘simliklar dunyosi» paydo
bo‘ladi, bularni o‘quvchilar o‘zlari o‘ylab topishadn. Buning uchun turli badiiy va
texnik vositalar, ma’lumot beruvchi nashrlar, ensiklopediyalar, kartalardan
foydalanish mumkin.
Ko‘pincha vaqtni sinfdan va maktabdan tashqarida o‘tkazish ko‘zda tutiladi.
Muzey va kutubxonalarda, xiyobon yoki ko‘chalarda o‘tiladigan darslar odatiy
bo‘lib qoladi.
3. Integratsiyalangan darslarni tashkil qilishda chet el tajribasi va undagi
muammolar.
Integratsiyalangan kurs ustidagi ishlar davom etadi. Tanlangan yo‘l juda qiyin
va mutlaqo shubhasiz emas. Qiyin muammolarni hal qilish lozim.
Bolgariyalik olimlar tabiiy-ilmiy bilimlarni o‘z ichiga olgan, 10-12 yoshli
bolalarga mo‘ljallangan integratsiyalangan kurs yaratishdi. SHunday qilib, o‘qish,
yozish va og‘zaki nutq «til san’ati»ga tarix, geografiya, fuqoroshunoslik,
jamiyatshunoslik, fizika, kimyo, biologiya, astronomiya, tabiatshunoslik va shu
kabilarga birlashtirildi.
Integratsiyaning bunday usulidan to‘liqsiz va to‘liq o‘rta maktablarda
qo‘llaniladi. AQSH o‘rta maktablarining katta sinflarida o‘z ichiga fizika, kimyo,
geografiya, geologiya, kristallografiya, tuproqshunoslik, poletalogiya va shu
kabilarni oluvchi «Erni o‘rganish» fani kiritilgan. CHexoslovakiyada ham shunday
umumlashtiruvchi integratsiyalangan «Fuqoro tarbiyasi» deb nomlangan kurs katta

sinflarda kiritilgan. SHunday qilib, bir qator mamlakatlar tajribalari ko‘rsatishicha,
integratsiyalangan kurslar qulay shakli bo‘lib qoldi. Maktabda o‘qitiladigan
fanlarni bir butun tizimli ravishda o‘qitish imkoniyati tug‘ilganga o‘xshaydi. Lekin
shunday savol tug‘iladi: bu kursni qanday o‘qituvchi o‘qitishi mumkin. Bunday
kurslar yaratilishining o‘zi mualliflarning yuqori malakali jamoani talab qiladi. Uni
o‘qitish uchun esa yuqori malakagina emas, balki keng bilimdonlik kerak. Bunday
o‘qituvchini kim tayyorlab beradi.
Kim shunday murakkab ko‘p predmetli o‘quv kursini olib boruvchi o‘qituvchini
moddiy va ma’naviy jihatdan qiziqtira oladi?
Bu savollar hal qilinmas ekan, integratsiyaning bu usuli ko‘rinarli natijalar
bermaydi.
Boshlang‘ich maktabda integratsiyani amalga oshiruvchi bug‘in vazifasini
o‘qituvchining o‘zi amalga oshiradi. U bolalarning arifmetikaga, yozishga, tabiat
ko‘pgina boshlang‘ich tushunchalarga va yana ko‘pgina narsalarga o‘rgatadi. O‘z
kuch va imkoniyatlari darajasida bu ishni amalga oshiradi. Boshlang‘ich sinflarda
bir o‘qituvchining dars berishini, integratsiyaning bir usuli deb hisoblasak ham
bo‘ladi.
Integratsiyani amalga oshirishning usullari yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin,
muammoning mohiyati shundaki, usullarning birlaridan yuz o‘girib, ikkinchisidan
barcha darajalarida o‘qituvchilarning (psixologik va fiziologik) yosh
xususiyatlarini hisobga oladigan integratsion choralar tuzishni kiritishidir.
Muammoning bunday qo‘yilishi integratsiyaning turli ta’lim pog‘onalarida turli
xususiyatlarga ega. Boshlang‘ich maktabda integratsiyani bir-biriga nisbatan yaqin
fanlarni birlashtirish asosida ko‘rish maqsadga muvofiq.
Ta’limning keyingi pog‘onalaridan u asosiy fanlarning chegaralarini
birlashtirishga xarakat qiladi. Boshlang‘ich ta’lim-tarbiyani integratsiyalashda
ijobiy va salbiy omillar mavjudligini hisobga olish kerak. Bu omillar
integratsiyaning usullarini belgilab beradi.
YU.M.Kolegin va O.L.Aleksinko integratsiyaning salbiy omillarini ko‘rsatib
beradilar:

- O‘quv fanlarining chegaralangan soni – olinayotgan katta hajmdagi bilimlarning
mazmuni olamning haqiqiy ko‘rinishini, qismlarining o‘zaro bog‘liqligini aks
ettirish bilan to‘ldirish mumkin.
- Juda muhim bo‘lgan o‘qish, yozish va sanoq ko‘nikmalarini shakllantirish
zarurati. Bu narsalar xuddi fanlarga bo‘linib o‘qitishni talab qiladiganga o‘xshaydi.
Lekin o‘qish va matematikaga o‘qitishning an’anaviy tajribasi ham keng
integratsion imkoniyatlar haqida dalolat beradi. Bunda o‘qish fan sifatida o‘z
ichiga faqat badiiy matnlarni emas, tarix, tabiatshunoslik bo‘yicha materiallarni
oladi. Matematika, arifmetika, algebraik va geometrik materiallarini o‘z ichiga
oladi. Bunday integratsiya muhim ko‘nikmalar hosil qilishga halaqit bermaslik,
aksincha ularni shakllantirishga kafolat beradi.
Robert Karlosning aytishicha, boshlang‘ich maktab faqat o‘qish, yozish va
sanashni o‘rgatibgina qolmasdan, bundan ham muhimroq va kattaroq masalani
amalga oshirish kerak. CHunki har bir bola shakllantirish davrida uning
intellektual faolligini rag‘batlantirish, tabiiy qobiliyat singari, uning keyingi
muvaffaqiyatlari uchun juda muhimdir.
- Integratsiyalangan kurslarni shu yoshdagi bolalarga tushunarli va qiziq bo‘lishi
uchun bayon qilishning qiyinligi. Bu omilni bartaraf etishning yo‘llari amaliyotda
tekshirilgan eng ma’qul uslublarni ishlab chiqishda hamda o‘qituvchilar
tayyorlashning maxsus tizimidadir.
Adabiyotlar .
1. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan pedagogikasi.
Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005. -104 b.

Ta’lim integratsiyasi pedagogik muammo sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish