Ta’lim jarayoni va uni boshqarishga doir nazariyalar tahlili - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	394.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Ta’lim jarayoni va uni boshqarishga doir nazariyalar tahlili

Купить

Ta ’ lim jarayoni va uni boshqarishga doir nazariyalar tahlili
1

Mundarija
Kirish
I-Bob . Ta ’ limni boshqarishning ilmiy-nazariy aso sla ri
1. 1. Ta ’ lim tizimini boshqarishning nazariy-metodologik asosi
1.2 Ta ’ limni boshqarish muammolarining psixologik tahlili
1.3.Ta ’ limni boshqarish - murakkab tizim sifatida
II-Bob. Ta ’ limni boshqarishning ma zmuni, shakli,
metod va vositalari
2.1. Jamiyatning ta ’ limga bo`lgan ehtiyoji - ta ’ limni boshqarishni qayta
qurishdagi zarur omil
2.2. Ta ’ limni standartlashtirish - samarali boshqaruv vositasi
Xulosa
Foydalanilgan ad abiyotlar r o’ yxati
2

KIRISH
О`zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligiga erishishi jamiyatimizning
ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy rivojlanishida tub burilish yasadi. Bunday sharoitda
yangilanayotgan jamiyatning ma ’ naviy rivoji, jumladan ta ’ lim tizimini qayta
ko`rib chiqib, yuksaltirishni nazarda tutgan g`oyalar ilgari surildi.
Ularning ichida, Respublika ta ’ lim tizimini maqsadga muvofiq holda qayta
qurish, uni demokratiyalashtirish va insonparvarlashtirish, yangi mazmunini
belgilash, о ‘ quv jarayonining samarali shakl, usullarini aniqlash, milliy о ‘ zligini
anglash, xalqning boy madaniy va ma ’ naviy merosiga munosabat kabi jihatlar eng
dastlabki maqsad va vazifalar sirasiga kiradi. Mazkur vazifalarni hayotga tadbiq
etish, shubhasiz, turg ‘ unlik davridan qolgan avtoritar, demokratiyadan holi,
ma ’ muriy buyruqbozlik tizimiga asoslangan ta ’ lim boshqaruvini qayta idrok
etishni taqozo qiladi. Ma ’ lumki, ta ’ lim tizimini boshqarishniig barcha bo g`inlari
Markazning ko rsatmasi, qarorlarini so`zsiz ijro etish, quyi tashkilotlarni nazorat

etish usulida yo`lga qo yilgan edi.

Mavzuning dolzarbligi: Ta ’ limni boshqaruv tizimida yangilanishning
dastlabki bosqichida ijodiy tashabbuslardan foydalanish, ularni ijobiy jihatdan
chuqurlashtirish masalalarida qator qiyinchiliklar va muammolar paydo bo`ldi.
Nagijada uni jahon ta ’ limi tizimiga kirishiga moneliklar vujudga keldi.
Mazkur holatga yo`l quyib bo`lmasligini aytib, Prezident I.A.Karimov
quyidagilarni alohida ta ’ kidlaydi: "Biz davlat qudratiga xokimiyat va boshqaruv
idoralarining soni miqyosiga qarab emas, aksincha, ularning ish tizimi qanchalik
samara berayotganiga, ular faoliyatining qonuniy asoslari qay darajada
shakllanganiga qarab baho berishimiz lozim"
Yangicha ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy qarashlar hamda konservativ- eskicha
ish uslubi orasidagi qarama-qarshiliklar sharoitida O`zbekiston umumta ’ lim
muassasalarida boshqaruvning nazariy va tashkiliy-metodik jihatdan
takomillashtirish asoslarini ishlab chiqish zarurati tug`ildi.
Mazkur masalaning muhimligi respublikada "Ta ’ lim tо ‘ g ‘ risida" qonun va
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturini hayotga izchil tadbiq etish bilan bog`liq bo`lib,
3

ularda boshqaruviga rahbarlik ishini demokratiyalashtirish va shuning zaminida
vazifalarni qayta belgilash, boshqaruv ishini markazdan quyi tashkilotlarga berish,
rahbarlar mas ’ uliyatni, oshirish masalalari alohida o`rin olgan. Bu o`z navbatida
xalq ta ’ limi boshqaruv organlarining barcha bo g`inlarida mustaqillik va
tashabbusga keng yo`l ochib beradi.
Tabiiyki, mazkur masalani manfaatli hal etish uzoqqa cho`zilmasligi,
mavsumiy holga aylanmasligi hamda sun ’ iy shaklbozlikka asoslangan qayta tuzish
tusini olmasligi lozim. Jamiyatda sodir bo`layotgan barcha o`zgarishlar, har bir
shaxs xususiyatidagi intiluvchanlik boshqaruvidagi ijobiy siljishlarni
boshqaruvning barcha darajalari (umumdavlat, mintaqaviy, mahalliy) bilan
bog`liqligini saqlagan holda muntazam, uzluksiz amalga oshirish lozim.
Ta ’ lim tizimi boshqaruvini takomillashtirishning boshqa dolzarb jihatlari
quyidagilarga bog`liq. Davlat ta ’ lim standartlarini ishlab chiqib, tadbiq etish va
yangi turdagi ta ’ lim muassasalarining (akademik litsey, kasb-xunar kolleji)
faoliyatini rivojlantirish natijasida boshqaruv vazifalari va mas ’ uliyatini yuqoridan
pastga topshirish zarurati paydo bo`ladi. Markazdagi boshqaruv organlari esa o`z
e ’ tiborlarini faqat O`zbekistan Respublikasining "Ta ’ lim tо ‘ g ‘ risida"gi qonunida
belgilangan asosiy yo`nalish -mustaqil mamlakatning butun hududida yagona
davlat ta ’ lim siyosatini ta ’ minlashga qaratadilar.
Ta ’ lim boshqaruvi muammolarining ishlab chiqilganligini tahlil qilar
ekanmiz, mazkur yo`nalishda qator monografiyalar, qo llanmalar chop etilganini

hamda tegishli tadqiqotlar olib borilganini aniqladik.Bu boradagi muhim
tadqiqotlar sirasiga S.Rajabov, Mirqosimov, J.Yo`ldoshev Y.V. Vasilyev va
T.M.Kurilenkoning asarlarini kiritish mumkin. J.YE.Yo`ldoshevning asarida
jamiyatimiz hayotida yuz bergan yangi ijtimoiy-iqtisodiy o`zgarishlar, yangiliklar
zaminida ta ’ limning, shu jumladan boshqaruv organlarining o`rni, maqsadlari keng
yoritilgan. Ta ’ limni takomillashtirishning ilmiy asoslangan yo`llarini ko rsatib

beradi. T.S.Rajabovning asari davr ta ’ siri asosida yozilgan bo`lishiga qaramasdan,
unda hozirgi paytda ham dolzarb hisoblangan, muammolar o`z aksini topgan.
Ayniqsa, olimning ta ’ limni boshqarishda pedagogik kengashning roli haqida
4

bildirgan fikrlari nafaqat nazariy, balki amaliy jihatlari bilan ham
mutaxassislarning e ’ tiborini jalb etadi. M.Mirqosimov ta ’ limni boshqarishning
maqsad va vazifalari, boshqarish turlari, boshqarish prinsiplari va metodlari keng
nazariy asosda yoritilgan. Asarda, shuningdek ichki boshqaruv sistemasi, undagi
rahbarlik uslubi va madaniyati, rahbarning fazilati va obro e ’ tibori, boshqarish
psixologiyasining ba ’ zi masalalari, ta ’ limni boshqarishning tashkiliy-pedagogik
yo`nalishlari, ta ’ limni ilmiy asosda rejalashtirish kabi qator masalalar o`z ifodasini
topgan. Y.V.Vasilyev monografiyasida pedagogik ta ’ limning konseptual g`oyalari
va ijtimoiy mohiyati, uning yaxlit tizim sifatidagi xususiyati, boshqaruv tizimi
mazmunning ichki qarama qarshiliklari, harakati va taraqqiyot yo`llari haqida fikr
yuritadi.. T.M.Kirilenko o`z asarida turli hududlardagi rahbarning ish tajribasini
boshqarish masalalari negizida hal qilishni asos qilib olgan. Muallif direktorining
boshqaruv faoliyatidagi aniq vazifalarini ko`rib chiqqan. Unda ishini
rejalashtirishdan boshlab, ning ichki nazoratidagi tashkiliy jihatgacha qamrab
olgan.
Bizning nazarimizda K.A.Karakulovning tadqiqotida umumta ’ lim
maktablarini boshqarishning ilmiy-pedagogik asoslari ancha keng ochib berilgan.
Ishda umumta ’ lim maktablarini boshqarishda mohiyat va ilmiy yondoshish
muayyan etilgan hamda uning ayrim bo g`inlarida boshqaruv tizimini yanada

takomillashtirish imkoniyatlari aniqlangan. Muallif fikricha, xalq ta ’ limi tizimini
ilmiy boshqarish jamiyatning rivojlanish qonuniyatlari va qonunlariga suyanib,
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotidagi mavjud daraja, imkoniyat va istaklarni inobatga
olgan holda amalga oshirilishi kerak.
H.K,.Yo`ldoshev tomonidan muhim, original tadqiqot amalga oshirilgan.
Muallif O`zbekistonda ta ’ lim tizimida voyaga yetmaganlarning tartibbuzarligini
ijtimoiy-profilaktik boshqaruv yo`li bilan oldini olishni ilmiy-nazariy va tashkiliy-
tajribaviy mohiyat darajasida tadqiq etgan. Ishda voyaga yetmaganlarning
huquqbuzarlik harakatlari boshqaruvning nazariy-metodologik asoslari zaminida
yoritilgan hamda umumta ’ lim maktablari, kasb-xunar kollejlari, "Maktab- mahalla-
5

oila" tizimida o`quvchilarning tartib va qonunbuzarlik tashkiliy -pedagogik
boshqaruv jarayonining o`ziga xos jihatlari bilan ochib berilgan.
M.Ochilov tadqiqotda rahbarining pedagogik jamoa va ayrim o`qituvchilar
bilan muomala odobi masalalari ga keng o`rin berilgan bo`lib, unda pedagoglar
jamoasini tо ‘ g ‘ ri boshqarish uchun o`zaro talabchanlik bilan bo ysunish
me’yorlarini topa bilish va unga amal qilish, shu bilan birga bir muassasaning
erkinligi, tashabbuskorligi, ijodkorligini qo llab-quvvatlash zarurligi alohida

ta ’ kidlanadi. Tadqiqotda direktori va o`qituvchilar orasidagi munosabatlar, o`zaro
muomala madaniyati keng tahlil etilgan.
V.G.Afanasyev, B.Saymon, E.D.Dneprov, A.Y.Nayn, P.Xerst, B.M.Rebus,
T,Santalaynen, I.Tursunov, Filip Genov, D.Xovard, D.Shodiyev va boshqa qator
mamlakatimiz va xorijiy taniqli olimlarning asarlarida xalq ta ’ limini boshqarish
muammolari va uning ijobiy jihatlarini tadqiq etish, uni qayta qurish yo`llari
ko rsatib berilgan.Ularda ta
’ lim bo g`inlarining o`zaro bog`liqdigi, turli xildagi
ta ’ lim muassasalariga Qabul qilish masalalari, pedagogik kadrlar tayyorlash
jarayonida boshqaruvni yanada takomillashtirish, boshqaruvda kompyuterlardan
foydalanish va boshqa qator dolzarb masalalar keng o`rin olgan.
Kelajakini yaratish hamda boshqarishning umumiy va aniq pedagogik
masalalari qator ilmiy-amaliy konferensiyalar materiallarida ham o`z aksini
topgan, Konferensiyalar birining rezalyusiyasida ta ’ kidlanishicha "sobiq sovet
ta lim tizimining kamchiligi, illati shunda ediki, umumta
’ lim muammolari
markazida pedagog va o`quvchi emas, balki o`quv rejalari, dasturlar, o`qitishning
maqsad va vazifalari turar edi”.
Yuqorida ko rsatilgan va boshqa qator tadqiqotlarning ilmiy- metodik

amaliy qiymatini ta ’ kidlagan holda ta ’ limni boshqarishning mamlakatimizga xos
jihatlari hali to`laligicha tadqiq etilmaganligi, respublikamizning ijtimoiy-iqtisodiy
rivoji, madaniyati, ta ’ lim va boshqa ehtiyojlariga to`la javob bermasligini aytib
o tish lozim. Shu bilan birga ta
’ kidlash joizki, hozirgi O`zbekistonda ta ’ limni
boshqarish va uni amalga tadbiq etishga doir ma ’ lum qadamlar qo yilgan, ayrim

tizimlar faoliyat ko rsatmoqda.

6

Xuddi ana shunday holatda, qabul qilingan "Ta ’ lim tо ‘ g ‘ risida" qonun,
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" talablari asosida tarqoq tadqiqot va amaliy
natijalarni bir butunlikka to’plash, tizimning ilg`or jihatlarini aniqlash, uni yangi
mazmun bilan to’ldirish va boyitish zarurati mavjud. Bu murakkab, kompleks
muammolarni faqatgina asoslangan nazariy, tashkiliy- metodik bir butunlikda hal
etish mumkin. Natijada yuzaki qarash va yondoshishlar, shoshilinch xulosa
chiqarishlarga chek qo yiladi, murakkab ijtimoiy-pedagogik muammolarni
yechishda o ylamay, ilmiy xulosalarsiz yondoshishning oldi olinadi,

boshqaruvning yakuniy xulosasida sub`ektivizmga yo`l qo yilmaydi.

Boshqaruv tizimining asosiy konseptual jihatlari, nazariy modelini yaratish
bunda asosiy maqsad emas. Uni yaratishdan asosiy maqsad ijtimoiy- pedagogik
muammolar atrofida yig ilgan turli-tuman muammolarni yechish, ta
’ limni
boshqa- rishda vujudga kelayotgan nazariy va amaliy jihatlarni sharoitdan kelib
chiqqan holda hayotga tadbiq etish, taklif kiritish, yo`l qo yilgan xatoliklar oldini

olishdir.
Mazkur bitiruv malakaviy ish quyidagi muammolarni tadqiq etishga
qaratilgan: O`zbekiston Respublikasining ta ’ lim tizimi rivojlanishining hozirgi
bosqichida ta ’ limi boshqaruvining nazariy asoslangan va tashkiliy-metodik
jihatdan yagona tizimni yaratish; ko tarilgan muammoni tadqiq etishning

dolzarbligini qayd qilgan holda, ta ’ limi boshqaruvi konsepsiyasi ta ’ lim rivojining
umumiy konsepsiyasining ajralmas qismi ekanlishni hamda mazkur yo`nalish dagi
tadqiqotlar ilmiy farazlarga asoslanganligini alohida takidlash lozim. Bu esa
boshqaruv mexanizmini qayta qurish albatta ta ’ limini yanada takomillashtirish va
uning barcha jabhal arini inobatga olish zaruratini bildiradi. Aynan ta ’ limini
rivojlantirish boshqaruv faoliyati konsepsiyasining asl mazmunini tashkil etishi
kerak. Bu, yuqori natija beruvchi omil bo`lib, turli darajadagi (umumdavlat,
mintakaviy, mahal liy ) boshqaruv tizimining asosi va prinsiplarini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi - ta ’ limi jarayoni va uni boshqarish
to`g`risidagi adabiyotlarni o`rganib tahlil qilish.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari:
7

1.Ta ’ limni boshqarishning metodologik nazariy asoslarini, boshqaruv tizimining
turg`unligi va rivojlanish sabablarini o`rganish.
2.Mamlakatimiz va chet elda ta ’ limga rahbarlik qilish bilan bog`liq mavjud tajribani
o`rganish.
3.Ta ’ limni samarali boshqarishni ta ’ minlaydigan yetakchi ijtimoiy omillarni o`rganish.
Bitiruv malakaviy ishining ob`ekti - Ta ’ lim jarayoni yoritilgan adabiyotlarni tahlil
etish.
Bitiruv malakaviy ishining predmeti - Ta ’ lim jarayoni yoritilgan adabiyotlar
Bitiruv malakaviy ishining metodologik asosi. Hozirgi zamoy ijtimoiy
boshqaruvning falsafiy qonuniyatlari: pedagogika, psihologiya va sotsiologiya
fanlari tomonidan ilgari surilgan ta ’ lim, tarbiya, rivojlanish jarayonlarining o`zaro
bog`liqdigi qonuniyatlari va bu jarayonlarni oqilona boshqarishni mukamall
ashtirish borasidagi konseptual qoidalar tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining ahamiyati. 1.Turli manbalardan olingan fikrlar bir
tizmga keltirilgan. 2.Boshqarish psixologiyasi, pedagogik psixologiyasi fanlarini
o`tishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
Hajmi betni tashkil etadi.
8

I-Bob . Ta ’ limni boshqarishning ilmiy-nazariy aso sla ri
1. 1. Ta ’ lim tizimini boshqarishning nazariy-metodologik asosi
Hayotning ijtimoiy zarurati, ta ’ limni boshqarishning nazariy va metodologik
jihatlarini maxsus ilmiy yo`nalish sifatida qabul qilib, o`quv-tarbiya jarayonini
boshqarishning ilmiy asoslangan metodlarini ishlab chiqishni taqozo ztadi. Ta`lim
boshqaruvining asosiy jihatlarini nazariy va tadqiqot-tajriba nuktai nazaridan
asoslash rahbarlarni maxsus ilm va malaka bilan qurollantirish uchun kerak. Bu
ularga boshqaruv jarayonida vujudga keladigan aniq muammolarni to`g`ri hal
etish, ta ’ limga oid jumboqlarni holisona yechishga yordam beradi.
Shu jihatdan ta`limning jiddiy nuksoni-ta`lim boshqaruviga oid tajribalarning
deyarli utkazilmayotganligini diqqatdan chetda qoldirib bulmaydi. Chunki,
bugungi kundagi eng asosiy muammo - boshqaruv tizimi sifatini tubdan
o`zgartirishdan iborat. Buning uchun boshqaruv tizimini soddalashtirish, uning
turdosh to`zilmalarini birlashtirish, oraliqdagi o`rinsiz bo`g`inlarni qisqartirish, har
bir tizim darajasidagi vazifalar mohiyatidan imkon qadar oqilona foydalanish eng
asosiy vazifalardandir.
Hozirgi davrda ta ’ limni qayta qurishda boshqaruvning quyidagi jihatlari
alohida ahamiyat kasb etadi: rejalashtirish; pedagoglar va o`quvchilar mehnatini
tashkil etishning yangicha va foydali shakllarni izlab, tadbiq etish; rahbarlik
faoliyatida sharq mutafakkirlarining boshqaruv sohasidagi ta ’ limotlaridan
foydalanish; quyidan nazorat; hisob va hisobot; boshqaruv darajasidagi
o`zgarishlar, voqealarga e ’ tibor bilan qarash va tuzatish kiritish, ruhlantirish va
undan keng foydalanish; pedagogik jamoa ijodiy faolligini oshirish;
pedagogik jamoa va uning har bir a ’ zosi faoliyatini chuqur tahlil etib
o`rganish va x.k.
Ta`lim boshqaruvida boshqa turdagi faoliyatlar qatori eng muhimi
boshqaruvning maqsadini belgilashdir. Boshqaruv maqsadi muammolarini ko`rib
chiqish jarayonida birinchi galda shuni inobatga olish kerakki, maqsad eng avvalo
umumiy tarzda yuqori tashkilotlar tomonidan (ijtimoiy-iqtisodiy buyurtma)
belgilanib, ma ’ lum darajada har qanday quyi tashkilot ish faoliyatiga ta ’ sir qiladi
9

hamda ularni tartibga soladi. Boshqa jihatdan, har bir jamoaning imkon darajasi
va rezervlaridan kelib chiqib, umumiy maqsad aniq vazifalarga kuchadi hamda
mazkur masalaga ijodiy yondoshgan taqdirda jamoa faoliyatini takomillashtirishga
xizmat qiladi. Ichki boshqaruv jarayonida qabul qilinadigan yangi boshqaruv
qarorlari (istikbolli, yillik va joriy rejalar, favqulotda qarorlar; buyruq,
farmoyishlar, topshiriq va boshqalar) ham quyilgan vazifalarni muvaffaqiyatli hal
etishga qaratiladi.
Ta ’ lim muassasasi murakkab ijtimoiy tizim bo`lgani bois, boshqaruv ham
murakkab jarayon sifatida tan olingan. Ma ’ lumki, ta ’ limning yagona maqsadi - har
tomonlama rivojlangan, komil insonni tarbiyalashdan iboratdir. Ammo, shu bilan
birga uning oldida juda ko`p turli vazifalar turganligi sababli xodimlar o`rtasida
mehnatni to`g`ri va ilmiy jihatdan asoslangan holda tashkil etish zarurati bor.
Hozirgi zamon boshqaruvi jarayonida bu jihatni hisobga olish l o zim.
Ta`lim tizimini ilmiy jihatdan boshqarishninng o`ziga xos xususiyatlari
quyidagilar xisoblanadi:
boshqaruv mazmunida o`z aksini topgan davlat va ijtimoiy ta ’ lim
manfaatlarining dialektik birligi;
hozirgi zamon maktabi oldida turgan murakkab vazifalar bilan bog`liq bo`lgan
boshqaruv qirralarining kengayishi;
ta`lim boshqaruvi qonuniyatlarining ob`ektiv va sub`ektiv jihatlarini idrok etib
foydalanish va o`rganish orqali tizim rivojlanishini yangi, sifat jihatidan yanada
mukammal holatga yetkazish;
ta`lim boshqaruvi shakl va metodlarini milliy xususiyatlardan kelib chiqqan
holda doimiy ravishda takomillashtirish;
zamonaviy elektron-hisoblash mashinalaridan foydalangan holda
boshqaruvning matematik, statistik hamda iqtisodiy metodlarini joriy etish hamda
boshqaruv texnikasini rivojlantirish.
ta`lim boshqaruvi nazariy asoslarining bundan keyingi jadal rivoji
rahbarlarning hamda barcha pedagogik jamoa a ’ zolarining tashkiliy madaniy
saviyalarini, maxsus va tashkilotchilik bilimi darajasini ko`taradi. Bu o`z navbatida
10

eng muhim vazifalardan biri - boshqaruvni demokratiyalashtirish, keng ommani
ta`lim boshqaruviga jalb qilish masalasini hal qiladi. Ta`lim boshqaruvi jarayoni
bilan bevosita bog`liq ilmiy axborot texnologiyasining rivojlanishi boshqaruvning
takomillashuviga yordam beradi. Ammo, ta`limni talab darajasida boshqarish
hamda ko`zlangan natijaga erishish uchun uning barcha bug`inlari faoliyati
buyicha to`la axborotga ega bo`lish kerak bo`ladi. Boshqaruv muammolari keng
qamrovli, fanlararo xususiyatlarga ega bo`lib, o`zida iqtisod, falsafa, sotsiologiya,
fiziologiya, pedagogika, psihologiya, kibernetika va boshqa fanlar sintezini
qamrab oladi.
Hozirgi paytda boshqaruv jarayonini belgalashda turli harakterdaga
yondoshuvlar mavjud. Boshqaruv rahbarlik qarorlarini qabul qilish va uni tadbiq
etish, yoki ta ’ lim jarayoni sifatida, boshqa xilda ifodalaganda boshqaruv
jarayonida ma ’ lumotlarning doimiy harakati, to`g`ridan-to`g`ri yoki uning aks
sadosi natijasi sifatida talkin etilmokda.
Boshqaruv - ma ’ lum sharoitda har bir xodim, guruh yoki tashkilot faoliyatiga
bevosita ta ’ sir etuvchi, imkoni boricha yuqori, yaxshi natijalarga erishishga
qaratilgan jarayon hisoblanadi.
Boshqaruv jarayonining yana bir, nisbatan to`g`ri yo`nalish i - tizimli
boshqaruv hisoblanadi, chunki uni faqat aniq; tizim orqali boshqarib bo`ladi.
haqiqatda ham "boshqaruv" atamasi izohining ko`pchiligi boshqaruvga tizim
shaklida yondoshish orqalidir.
Boshqaruvning bozor iqtisodi sharoitida quyidagi o`ziga xos
xususiyatlarini
qayd etish mumkin:
boshqaruv faqat har bir jamoa a ’ zosining o`z ijodiy qudrati va quvvatini
namoyon etgandagina chuqur demokratiyalashgan va tadbiq etishga yaroqli
hisoblanadi;
ajdodlar tomonidan boshqaruv san ’ atini rivojlantirish buyicha bildirilgan
g`oyalarni nazarda tutish hamda ularning hozirgi zamon talablari bilan
uyg`unlashuviga erishish;
11

jamoa o`quv-tarbiyaviy faoliyatini rejalashtirayotganda samaradorlikni
inobatga olgan moddiy imkoniyatlarni (iqtisodiy imkoniyatlarni) nazarda tutish
kerak;
boshqaruv jamiyat taraqqiyotining odilona qonun-qoidalariga tayanadi hamda
yangi hodisa va dalillarni umumlashtirish, ishda taraqqiyot yo`nalish larini
inobatga olishga suyanadi;
boshqaruv sharoitga mos, ijobiylikka intiluvchan bo`lib, barcha
o`zgarishlarga, ayniqsa maktabni qayta qurish sharoitida hozirjavob bo`lishi kerak;
boshqaruvni takomillashtirish sub`ektivizmga yo`l quyilgan, paydo bo`lgan
muammolarni odilona, o`z vaqtida hal qilgandagina muvaffaqiyatga erishish
mumkin;
boshqaruvning samaradorligiga rahbar xodimlarning kasbiy malaka va savod
darajasi alohida ta ’ sir etadi.
boshqaruvning o`ziga xos xususiyatlari haqida gapirib, quyidagilarni
ko`rsatish mumkin:
ob`ekt va sub`ektlarning o`zaro o`ziga xos munosabati; boshqaruv ob`ekti o`z
navbatida sub`ekt hamdir.
Chegaralangan va chegaralanmagan -ish vaqtining aniq nisbati.
Mehnatni rag`batlantirishning xususiyatlari .
Maktab boshqaruvining iqtisodiy, tashkiliy-pedagogik va ijtimoiy-psixologik
metodlari rolining oshishi. Boshqaruv metodlari ayrim holda faoliyat ko`rsata
olmaydi hamda rahbar qo`lida ta ’ sir etuvchi vosita, kuch bo`lib boshqaruv
muvaffaqiyatini belgilab bera olmaydi,
"Tizim" tushunchasi pedagogik amaliyotda tez-tez uchrab tursada, aslida biz
tizim mohiyati va o`rnini hamisha ham darrov idrok qilaolmaymiz. Tizim - maqsad
yagonaligi, mazmun, prinsip, vazifalar, shakl, boshqaruv metodi va yo`li bo`lib,
ob`ektiv o`rganish va idrok etish hamda uni takomillashtirishga ta ’ sir etadi.
Ta`limni boshqarish tizimi tashqi muhit bilan bog`liqligi tufayli ochiq tizim.
Mazkur tizimning vazifasi bevosita o`qitish, tarbiyalash va rivojlantirish
maqsadiga buysunadi. Boshqaruv jarayoni aslida barcha murakkab tizimlar
12

qatoridan o`rin olganligi bois, bir butun tizim sifatida qarashga asos bo`ladi. Unga
quyidagi jihatlar xos:
o`z xususiyatlariga ega bo`lgan ma ’ lum qismlarning mavjudligi;
qismlarning o`zaro aloqadaligi va bir-biri bilan bog`liqligi (umumiy birlikka
egaligi);
ichki tashkiliylikka egaligi;
qismlar, elementlarning buysunishi va buysunuvchanligi;
ma ’ lum tashqi muhitda mavjud bo`lib, bir birlikni tashkil qilishi hamda o`z
navbatida tizim faoliyatini davom ettirishga asos bo`lishi;
faoliyatning maqsadga qaratilganligi, maqsadga erishish uchun intilshi;
dinamik harakat, rivojlanishi;
barqaror holatni saklab qolish qobiliyati;
tabiatida qarama-qarshilik mavjudligi;
pedagogik jamoaning boshqaruv ishiga faol va o`z vaqtida qatnashishi.
Yuqoridagi jihatlari bor tizimda masalalar tahlil va sintez etilib, hal kilinadi.
Ta`limni boshqarish tizimi ikkita quyi tizim, ya ’ ni boshqaruvchi va boshqa
riluvchi tizimlarga bulinadi. Shundan kelib chiqib boshqaruv ham to`zilma, ham
jarayon sifatida ko`rib chiqiladi.
Ta`lim boshqaruvi tizimi - to`g`ri yo naltiruvchi faoliyat bo`lib, yakka
boshqaruvchilik va shaxsiy javobgarlikka asoslanadi. Demak, ta`limni boshqarish
ijtimoiy-iqtisodiy va tashkiliy-pedagogik jarayon bo`lib, butun o`quv-tarbiyaviy
ishlarning samaradorligini oshirish, yuqori natijalarga erishish uchun turli metod
va vositalardan foydalanib ish ko`radi.
Ta ’ lim tizimini boshqarish metodlari. Inson omilini faollashtirish har qanday
maktabda (umumta ’ lim, kasb-xunar, oliy) boshqaruvning ham ijtimoiy metodlari
zarur ijtimoiy-psixologik muhitning vujudga kelishi, "o`quvchi-maktab egasi"
aqidasi ning shakllanishi, aqidaparastlik va sof turachilikdan holi bo`lish, erkin
baxslarga o`rin berish va ularni keng joriy etish, haqiqiy maslahat bilan boshqarish
hamda iqtisodiy metodlar asosida amalga oshiriladi.
Hozirgi paytda boshqaruv metodining ma ’ lum tasnifi mavjud. Bu tasnif ta ’ lim
13

muassasasining o`ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib rahbar faoliyatida
qo`llanilishi mumkin. Bu tasnifga iqtisodiy, tashkiliy-pedagogik va ijtimoiy-
psixologik metodlarni kiritish mumkin. Ularning har biriga xalq ta ’ limini
boshqarishning aniq metodlari to g ri keladi.
Maktab jamiyatning ijtimoiy buyurtmasini bajara turib, o`z xususiyatiga ko`ra
ijtimoiy tizim bo`lishiga qaramasdan, boshqaruv jarayoni iqtisodiy
munosabatlariga suyanadi. Shu bois boshqaruvning iqtisodiy metodlari jamiyatni
qayta qurish sharoitida yetakchi bo`lib, ularning mavkei doimo usib boradi
Tashkiliy-pedagogik metodlarni ikki qismga bo`lish mumkin. Birinchi qism -
"tashkiliy metodlar" bo`lib, boshqaruvning statik xususiyatini, uning tashkiliy
tuzilishi, doimiyligi, muhim kommunikativ aloqalarini belgilaydi. Bu aloqalar
tizimida to`g`ri va teskari oqimlar (yo`naltiruvchi topshriqlar, boshqaruv akti,
hisobot xujjatlari va boshqalar) faoliyat ko`rsatadi. Ikkinchi qism - "tartibga
keltiruvchi metodlar" - boshqaruv jarayoni dinamikasini o`zida aks ettiradi.
Mazkur metodlar bevosita ijtimoiy qonunlar asosida xalq ta ’ limi tizimini
boshqarishning xuquqiy tomonlarini yoritadi.
Ijtimoiy-psixologik metodlar ham ikki qismga bulinadi: ijtimoiy va
psixologik. Boshqaruvning ijtimoiy metodi har bir jamoa a ’ zolarida ob`ektiv va
zarurat asosida vujudga keluvchi voqealarni ijtimoiy jarayon negizida boshqaradi.
Ularning asl maqsadi ijtimoiy munosabatlarning to`g`ri shakllanishini
ta ’ minlashdir. Boshqaruvning psixologik metodi jamoada zarur, yaxshi ruhiy
muhitni shakllantirish uchun lozim. Bu shunday muhit bulmog`i lozimki, bir
tomondan jamoa oldiga qo`yilgan ijtimoiy maqsadlarni amalga oshirsa, ikkinchi
tomondan jamoaning har bir a ’ zosining manfaati va qobiliyatini inobatga olgan
holda ehtiyojilarni qondiradi.
Boshqaruvda bundan tashqari "uyg`otuvchi" metoddan ham foydalaniladi
(harakatga keltirish uchun o`tkaziladigan tazyik, odamni mehnat qilishga majbur
etish). Bu o`ziga quyidagi usullarni qamrab olgan: moddiy rag`batlantirish,
axloqiy-tarbiyaviy dalillar, majburiy ta ’ sir o`tkazish.
14

Boshqaruv jarayonini takomillashtirish o`zaro ta ’ sir etuvchi boshqaruv
metodlarining natijalari bilan bevosita bog`liq bo`lib, ularning butun tizimini
yangicha sifat holatiga kuchirishga qodir. Rahbar ishidagi ijobiylik xalq ta ’ limi
tizimidagi barcha metodlarning o`zaro ta ’ sirini harakatga keltirish bilan bog`liq,
halq ta ’ limini boshqaruv tizimi metodlari barcha dinamik tizimlar singari faoliyat
ko`rsatadi va rivojlanadi, demak, boshqaruvning har bir metodi ham rivojlanadi.
Ta`lim boshqaruvi jarayonini ko`zatib, uning umumiy, asosiy qonuniyatlarini
belshlashga harakat qilamiz. Ma ’ lumki, ta`lim boshqaruvi tizimi boshqa ijtimoiy-
iqtisodiy tizimlar singari jamiyat taraqqiyotining umumiy ijtimoiy-iqtisodiy
qonuniyatlariga buysunadi. Shu qatori, ta`lim boshqaruvining qonuniy jarayonlari
ob`ektiv qonunlarga buysungan holda, hozirgi zamon maktabida ro`y berayotgan
boshqaruv jarayoni xususiyatlarini aks ettiradi. Shuning uchun ham jamiyat va
ishlab chiqarish rivojidagi umumiy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot qonuniyati va
maktab boshqaruvi jarayoni qonuniyatini ularning dialektik birlikda ko`rib chiqish,
jamiyatda sodir bo`layotgan konkret jarayonlar xususiyatlarini inobatga olgan
holda xulosa qilmoq lozim,
To`la ishonch bilan shuni ta ’ kidlash mumkinki, ob`ektiv haqiqat qonunlarini
bilmasdan turib, boshqaruvga tizimli holda yondoshib bo`lmaydi, eng
muhimlaridan biri maktab boshqaruvining yaxlitlik (butunlik) qonuniyatidir.
Ijtimoiy-iqtisodiy tizim birligi - mazkur qonuniyatning eng zarur xususiyatidir.
Ijtimoiy-iqtisodiy tizimning birligi xalq ta ’ limi tizimining bir butunligini
belgilab beradi. Bu butunlikni qo`llab-quvvatlovchi mexanizm sifatida boshqaruv
tizimi alohida o`rin tutadi va quyidagi jihatlarda o`z ifodasini topadi:
ta`lim boshqaruvi jamoa manfaati asosida amalga oshiriladi, bu o`z navbatida
yagona, ko`p bosqichli boshqaruvga olib keladi;
boshqaruv ishining tarkibidagi turli elementlarda buysunish va buysundirish
bir maqsadga qaratilganligi bilan belgilanadi;
boshqaruv tizimi ayrim elementlaridagi vaqtinchalik xatoliklar uning bir
butunlikda faoliyat ko`rsatishiga monelik qilmaydi;
15

boshqaruv tizimi tarkibida murakkab munosabatlar zanjiri mavjud. U
kommunikativ aloqalar bo`lib, eng yuqori darajadan boshlab eng quyi zinagacha
mavjud va bu zanjir bir-biridan ajralmasdir;
boshqaruv shakllari xilma-xil bo`lishiga qaramasdan, boshqaruv apparatining
barcha pog`onalaridagi munosabatlar barqarordir;
ta`lim boshqaruvi mexanizmi barcha boshqaruv pog`onalarida turli- tuman
munosabatlarda faoliyat ko`rsatadi. Bu moliyaviy-iqtisodiy, tashkiliy-pedagogik,
tashkiliy-texnik, ijtimoiy-psixologik munosabatlar bo`lib, ularning barchasi yagona
maqsadga xizmat qiladi;
jamiyat mulkchiligi qanchalik yagona boshqaruv tizimini talab etsa, yagona
boshqaruv tizimi ham shunchalik umumjamiyat mulkchiligini hamda mavjud
ishlab chiqarish munosabatlarini qullab quvvatlaydi;
jamiyat va ishlab chiqarish taraqqiyotining barcha ob`ektiv qonunlari o`z
mohiyati bilan boshqaruv tizimi xususiyatini belgilaydi va amal qiladi.
Ta`lim boshqaruvi tizimining birligi, qonuniylik sifatida aniq birlik,
umumlashtirish va muvofikdik, teng taqsimlash va ta`limning bir meyorda faoliyat
ko`rsatishida ko`rinadi, bu o`z navbatida xalq ta ’ limi tizimining barchasiga ham
taalluqli.
Markazlashtirish va markazlashtirishdan voz kechish qonuniyatlarining
bog`liqligi. Markazlashtirish inson faoliyatining barcha bug`inlarida boshqaruvning
eng asosiy xususiyati hisoblanadi. xalq ta ’ limining markazlashgan boshqaruv
tizimi shunday boshqaruv tizimi tarkibiga ega va uning barcha bug`inlarida doimiy
bo`lgan mustaxkam aloqalar mavjud. Bu aloqalar buysunuvchi va buysindiruvchini
belgilaydi,
Markazlashgan boshqaruv uning barcha bug`inlarida rahbarlik qarorlarini
hamjihatlik bilan kelishib olishni nazarda tutadi. Boshqa jihatdan, maqsadga
qaratilgan boshqaruv xalq ta ’ limining barcha tizimlarida qattiq reglamentatsiyani
joriy etadi, deyish xatodir. Uning har bir bug`ini faoliyat ko`rsatishning o`ziga xos
sharoitiga ega.
16

Shuning uchun boshqaruv o`ziga xos muammolarni hal qilishda ma ’ lum
mustaqillikni nazarda tutishi kerak. Bu markazlashgirishdan voz kechish bilan
amalga oshiriladi. Ayniqsa bu ta`lim tizimiga taalluqli. Unda barcha jamoa
azosining ijodiy xususiyati, eng avvalo maktab boshqaruvi tizimining ichki
qonuniyatiga buysunadi. Markazlashtirilgan boshqaruvdan voz kechish har bir
bug`inga, tizim va tizimchalarga mustaqil faoliyat huquqini beradi.
Boshqaruvchi va boshqariladigan tizim munosabatlari qonuniyati boshqaruv
mazmunining turli jabhalarida ko`rinadi, zero u siyosiy, iqtisodiy, tashkiliy va
ijtimoiy omillarga bog`liq. Mazkur tizimlar qaysi bug`inlarda bo`lishidan qat ’ iy
nazar, o`zaro ham miqdor, ham sifat jihatidan munosabatdadir. Hozirgi paytda
boshqaruvchi va boshqariladigan tizimning miqdoriy nisbati oxirgisining foydasiga
o`zgarmoqda. Mazkur jarayon mavjud qonuniyatning bevosita in ’ ikosidir. Ta`lim
boshqaruvining jamoatchilik asosi qanchalik rivojlansa, yuqori boshqaruv tizimi
organiga zarurat shunchalik kam qoladi,
Boshqaruvchi va boshqariladigan tizimlarning o`zaro munosabatlarida
iqtisodiy jihatlar ham muhim omil bo`lib xizmat qiladi. Mazkur tizimlarda
o`zgarishlar ular qiymatining ko`payishi yoki kamayishi bilan belgilanadi. Mazkur
qonuniyat shu qatori ob`ektiv iqtisodiy asosga ham ega.
Boshqariladigan tizim qiymatining oshishi quyidagi sabablar bilan bog`liq:
barcha ta`lim tizimi bug`inlaridagi maktablar ishi mazmunining
murakkablashuvi;
maxsus tayyorlangan boshqaruv apparati kadrlariga bo`lgan talab natijasida
boshqaruv kadrlarni qayta tayyorlash uchun sarflanadigan moddiy harajatlarning
oshishi;
boshqaruv tizimi uchun yangi kadrlar (sotsiolog, psiholog, pragrammist va x -
k) ga extiyoj;
ancha qimmat turadigan EXM larni sotib olish va boshqalar.
Boshqaruv apparati qiymatining oshib borishi doimiy tus olmaydi,
chunki har qanday faoliyat jarayonida ham ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik
nazarda tutiladi. Shunday qilib, boshqaruvchi va boshqariladigan tizim
17

munosabatlaridagi o`zgarishlar tabiiy hol bo`lib, u, ham jamiyat, ham xalq ta ’ limi
rivojlanishida o`z aksini topadi. Bu qonuniyat boshqaruvchi tizimdagi o`zgarishlar
bevosita boshqariladigan tizimda aks etishini nazarga tutishga imkon beradi.
"Rahbarlik" va "boshqaruv" katergoriyalarini ko`rib chiqayotganda biz
ularning bir-biridan farq qiladigan bir qator jihatlari, jumladan "maxsus" va
"umumiy" funksiyalariga diqqatni qaratgan edik.
Maxsus funksiya rahbarlikning mazmunini ochib, to`laligicha uning
vazifalariga bog`liq. Ko`rib chiqayotgan muammomiz zaminida umumta ’ lim
maktabi jamiyatning ijtimoiy buyurtmasi - har tomonlama rivojlangan, ijtimoiy-
faol shaxsni voyaga yetkazishni zimmasiga olgan. Mazkur maqsad bir qator
vazifalarni o`ziga qamrab oladi: ma ’ lumot berish, o`quvchilarni ijtimoiy-foydali
mehnatta jalb etish, kasb tanlashga hozirlash va x.k. Mazkur vazifalarni quyi sh ish
mazmunini tashkil etadi hamda qator jarayonlarda o`z aksini topadi: o`quv-
tarbiyaviy, ta`limning moddiy-texnik bazasini yaratish, o`quvchilarni ijtimoiy
foydali ishlab chikarish mehnatiga jalb etish, bolalar sogligi bilan bog`liq faoliyat
bilan aloqador jihatlar, oila va jamoatchilik bilan aloqalar, soglom ruhiy muhit
yaratish, metodik ishlar va boshqa lar. Bu jarayonlarning barchasi rahbarlikni talab
qiladi. O`z-o`zidan boshqaruvning umumiy jihatlari; rejalashtirish, tashkil etish,
muvofikdashtirish, hisob va pedagogik tahlil ishga tushadi, harakatga keladi.
Belgilangan vazifalardan kelib chiqib, o`quv jarayoni tarbiyaviy jarayon
singari rejalashtirilgan, tashkil etilgan, muvofiqlashtirilgan va x, k. bo`lishi kerak.
Metodik ishlarda ham boshqaruvning barcha umumiy funksiyalari amalga
oshirilishi kerak. Rahbar boshqaruvning barcha jihatlarini to`la idrok etib, uni
amalga tadbiq etishga kirishsagina mazkur jarayon samarali bo`lishi mumkin,
Boshqaruv funksiyalarining umumiy va shartli jihatlari kollegial rahbarlikning
barcha ko`rinishlarida (pedagogik kengash, metodik hay ’ at, maktab direktorini
o`quv-tarbiyaviy ishlar buyicha o`rinbosari qoshidagi ishchi yig`ilishi va boshqa
lar) o`z aksini topadi. Har bir organ faoliyati oldindan rejalashtirilgan va tashkil
etilgan bo`lishi kerak. Bu tahlil qilish orqali, ishdagi har bir yutuq va kamchilikni
aniqlash, sabablarini o`rganish orqali amalga oshiriladi, O`quv yili-aslida, ma ’ lum
18

darajada murakkab sikl bo`lgani uchun, u tahlil (yillik xisobot hozirlash
jarayonida) bilan tugaydi va boshlanadi (avgust pedagogik kengashida o`tgan
o`quv yili yakuni va kelgusi o`quv yilidagi vazifalar ko`riladi).
Yuqoridagilardan xulosa qilish mumkinki, har qanday ma ’ lum ish tizimidagi
jarayon boshqaruvning barcha funksiyalarini amalga oshirishni talab qiladi.
Boshqaruv jarayonining o`zi esa boshqaruvning turli shakllari (direktor qoshidagi
operativ yig`ilish, metodik kengash, kichik pedagogik kengash va boshqalar) da
o`z ifodasini topadi, ish samaradorligi ham boshqaruvning umumiy vazifalarini
to`laligicha hayotga tadbiq etish qonuniyatiga bog`liq bo`ladi.
Boshqaruv vazifalarining umumiy xususiyati o`zining ob`ektiv in ’ ikosini
barcha bug`indagi rahbarlar faoliyati (direktor, direktorning o`quv-tarbiya ishlari
buyicha muovini, metodik kengash mudiri, sinf rahbari va boshqalar)da topadi.
Jumladan agar boshqaruv tizimi yoki uning alohida bug`inidagi har bir rahbar
faoliyatiga nazar tashlaydigan bo`lsak, ularning ish mazmunida rahbarning maxsus
funksiyalari ham, shuningdek boshqaruv jarayonining umumiy funksiyalari ham
o`z aksini topadi.
Boshqaruvning umumiy funksiyasi o`z-o`zida ifoda etilishi mumkin, biroq bu
holda gap bir xillik funksiyasining turli zinalari va boshqaruvning aniq va zarur
aloqalari haqida boradi. Masalan, boshqaruv tizimida yuqorida turganlar nazorati
(viloyat boshqarmasi-maktab, vazirlik-viloyat boshqarmasi va boshqalar). Shunday
qilib, bu qonuniyatni quyidagicha talqin etish mumkin: oxirgi natija boshqaruv
funksiyasining umumiy jihatlarini amalga oshirganda ko`rinadi va qanchalik
ularning aloqalari to`la amalga oshirilsa, shunchalik boshqaruvning samaradorligi
yuqori bo`ladi.
Barcha sohalarda boshqaruv tizimining keyingi rivoji, uning ta ’ sir doirasi va
istiqboli boshqaruv jarayonining ob`ektiv va sub`ektiv qonuniyatlarining
talablariga buysunishga qaratilgan. Shundan kelib chiksak, faqatgina boshqaruv
qonuniyatini o`rganibgina qolmasdan, uning o`ziga xos jihatlarini tadbiq, etish va
rahbarlarni undan ongli ravishda foydalanishga, o`ziga buysundirishga undash
lozim.
19

Aniqlangan boshqaruv qonuniyatlari barcha boshqaruv tizimiga o`zining
talablarini qo`yadi va u boshqaruvning mazmun, prinsip, umumiy va maxsus
funksiyalari, shakl va metodlarida o`z aksini topadi. Binobarin, ob`ektiv va
sub`yektiv qonuniyatlarning natijalari boshqaruv jarayonida ulardan foydalanishda
tizimli yondoshishga bog`liq. Tizimli yondoshish boshqaruv jarayonining ham
tashqi, ham ichki sabab-oqibatli aloqalarini aniqlash imkonini beradi, ularning bir-
biri bilan bog`liqligini belgilaydi.
Shunday qilib boshqaruv muammolari buyicha umumiy xulosalarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
yangi turdagi boshqaruv apparati "yuqori professionalizmga" asoslangan
bo`lishi kerak;
boshqaruv fani mavqeini yuksaklikka ko`tarish lozim;
zamonaviy rahbar ta ’ lim texnologiyasini mukammal egallashi kerak;
har qanday rahbar va boshqaruv apparati texnologiya asosida demokratik
tarzda nazorat qilinishi lozim;
har bir rahbar faoliyatining asosiy mezoni - iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotni
oldinga sura olish qobiliyati bo`lmog`i lozim.
20

1.2 Ta ’ limni boshqarish muammolarining psixologik tahlili
Ma ’ lumki, umumta ’ lim maktabi - har bir jamiyatning bosh tarkibi,
madaniyatining yuksak ko`rsatkichidir. Ijtimoiy tajribaning bog`lovchi bo`g`ini
sifatida u madaniy an ’ analarning butunligi va vorisiyligini, taraqqiyoti va
boyitishini ta ’ minlaydi, Maktabning milliylik jihatdan o`z mavqeini belgilab
olishi- uning taraqqiyotidagi eng zarur shart. Maktab milliy ong tushunchasi
asosining markazida bo`lib, milliy zamin va ona tilidan ajralmasdir. U milliy-
madaniy ehtiyojlarni qondirishda, milliy an ’ analarni boyitishda, baynalminalchilik
mazmun bilan sug`orishda alohida o`rin tutadi. Shu bois, maktab ta ’ limini
boshqarishni demokratiyalashtirish jarayonini jadallashtirish lozim.
80-yillarning oxirida boshqaruv apparatidagi turachilikka qarshi adolatli va
qattiq tanqidiy fikrlar bildirilgani ma ’ lum. Bu illatdan haligacha ko`pgina
boshqaruvchilar halos bo`lganlaricha yo`q. Ular asosan hujjatlar bilan ishlash - uni
tuzish, tasdiqlash, ijrochigacha yetkazish, bajarilishi ustidan nazorat qilishni asosiy
ishlari deb biladilar. Bunday sharoitda tabiiyki ishning mazmuniga putur yetib,
ta ’ lim jarayoniga ta ’ sir utkazish masalasi kun tartibiga quyilmaydi. Eng muhimi
bunday boshqaruv "yo`li" pedagoglar kasbini qadrsizlanishiga olib keladi, chunki
ularni faqat yuqoridan tushirilgan xujjatlarni bajarishga, xayot voqeligiga loqayd
bo`lishga undaydi.
Bir necha marta sobiq ittifoq hududidagi xalq ta ’ limi vazirligi apparatida
o`tkazilgan "yangicha tarkiblar tuzish", ularni yiriklashtirish, yana maydalashtirish,
oliy va o`rta ta ’ lim tizimidagi turachilik, ular tarkibiy qismida murakkablikka,
apparatning kengayishi, ko`p bo`g`inlikka, bo`g`inlar vazifasining nomuayyanligi,
bir-birining ishini takrorlashlariga, oxir oqibatda esa, mas ’ uliyatsizliklarga olib
keldi.
Markazdan boshqarish quyi bug`inlardan jiddiy ish yuritish, dolzarb
masalalar buyicha prinsipial qarorlar qabul qilish, mustaqil fikrlash huquqini olib
qo`yar ekan, ta ’ lim maqsadi, mazmuni, o`quv- tarbiyaviy muassasaning ish vaqti
meyorini belgilash, aniq o`quv dasturlarini tuzish, ta ’ lim metodikasini yangilash,
istiqbolga muljallangan rejalarni amalga oshirishdan mahrum etar edi. Bunday
21

haddan tashqari yuqoridan turib boshqarish tufayli o`quv-tarbiyaviy jarayonda
sodir bo`ladigan va tezda hal qilinishi zarur bo`lgan muammolar oylab, xattoki
yillab yechilmasdan qolib ketardi. Madaniy, milliy, mintaqaviy va mahal liy shart-
sharoitlar deyarli hisobga olinmasdi, Shu bois, sobiq ittifoq hududida
maktablarning bir xilligi, yakrangligi hukmronlik qilar edi.
Davlat mustaqqiligiga erishilgandan so`ng, bozor iqtisodi munosabatlari va
jahon hamjamiyati integratsiyasiga o`tish bois ta ’ lim boshqaruvi tizimiga jiddiy
o`zgarishlar kiritish, uni demokratiyalashtirish, boshqaruvning yangi
konsepsiyasini ishlab chiqish zarurati tugildi. Barcha sobiq ittifoq respublikalari -
bugungi mustaqil davatlarining ta ’ lim-tarbiya jarayonini qayta qurish buyicha
to`plangan tajribalarining tahlili shuni ko`rsatdiki, xalq ta ’ limi tizimidagi
boshqaruv jarayonini qayta qurish ular faoliyatining asosini tashkil etar ekan.
Masalan, Rossiya Federatsiyasida xalq ta ’ limini qayta qurishga ilk kirishganlar
"Maktab" deb nomlangan muvaqqat ilmiy-tadqiqot jamoasi va shu jumladan
E.D.Dneprov , ta ’ limda sifat o`zgarishlar faqat unga talab vujudga kelgan
taqdirdagina, ta ’ lim bunga extiyoj sezib, uni amalga tadbiq etishga tayyor bo`lgan
taqdirdagina amalga oshishini bayon qilganlar, Mualliflar ta ’ kidlaganidek, "...
avvalgi nazorat qilish, qalbakilik, ular faoliyatini belgilab berishlar ortda qolib
ketadi. Ular oldida ta ’ lim ob`ektini emas, balki ta ’ lim jarayonini boshqarish
vazifasi turadi. Shunday qilib, Rossiya ta ’ limida ma ’ muriy-buyruqbozlik
ruhiyatidan voz kechish uchun ta ’ lim boshqaruvining asl mohiyati, xususiyati va
vazifalarida tub o`zgarishlar kiritish zarurligi qayd etilgan. Ushbu o`zgarishlarning
mazmunini avvalgidek qattiq tergashlar, har joyda hozir- nozir, suqilib kiruvchi
"tartib" kiritish, buyruq va sirkulyarlarni "ishlab chiqish" emas, balki ta ’ lim
muassasalariga har tomonlama va amaliy yordam ko`rsatish, ta ’ lim-tarbiya
tizimining mustaqil, erkin, keng rivojiga har tomonlama sharoit yaratish tashkil
etishi darkor,
Bir necha o`n yilliklar davomida faoliyat ko`rsatgan sobiq sovet ta ’ lim
tizimining o`ziga xos ma ’ lum ijobiy tomonlari bo`lsada, o`quv jarayoni
22

texnologiyasining qotib qolishi, jahon ta ’ lim tajribasidan sun ’ iy ravishda ajralishi
ilg`or o`rinlarni egallashga monelik qildi.
Ta ’ lim o`z navbatida ijtimoiy tazyiq ostida qoldi, u totalitar rejim va rasmiy
pedagogikaning illatiga aylandi. Salbiy tendensiyalarning usib borishi sovet ta ’ lim
tizimining chuqur inqiroziga asosiy sabab bo`ldi.
Mazkur tizimning asosiy kamchiligini quyidagilarda qurish mumkin:
tizimning o`z qobig`ida qolishi, jahon tajribasidan unumli foydalanmaslik;
orqada qolgan texnik va texnologik jihatlar;
zarur metodologik va metodik ta ’ minotning yetishmasligi va x.k.
Har bir o`quvchiga sub`yekt-shaxs sifatida emas, ta ’ lim jarayonining
ob`ektidek munosabatda bo`lish, haligacha o`rtacha bilimga ega o`quvchi
yetkazish bilan murosa qilishga olib keldi. Bu dasturlarni turli fanlar bilan uta band
etish, aksincha zarur fanlarning kirmay qolishiga sabab bo`ldi.
Taraqqiy etgan mamlakatlarda ham ta ’ lim tizimini boshqarishda o`ziga xos
mushkulliklar mavjud. Masalan, g`arbda o`zak tarixiy muddatda ta ’ lim ishini
boshqarishda ikki tizim (markazlashtirilgan va markazlashtirishga qarshi) o`z
aksini topgan.
Markazlashtirilgan tizim o`zining munosib aksini Fransiyada topgan: o`quv
rejasi va dasturlar, maktab hayotining ish tartibi, davlat ta ’ lim muassasalaridagi
pedagogik xodimlarni ishga tayinlash, ishdan bushatish - barchasi diqqat bilan
sirkulyar, yuriknomalar, vazirlikning qarorlari orqali amalga oshiriladi. O`z vaqtida
markazlashgan boshqaruv franso`z ta ’ lim tizimining yuksak afzalligi sifatida baho
lanar edi. Biroq hozir o`quv muassasalari sonining ko`payishi, kotib kolgan
markazlashgan boshqaruv hududiy ma ’ muriyatlar va maktab xodimlari
tashabusslarini bugadi, yangicha yo`l tutishga monelik qiladi, pedagogik faoliyatda
ortiqcha yakrang shakllarni tavsiya etadi, degan fikrga kelingan.
Bunga qarama-qarshi bir necha davlatlarda markazlashmagan tizim
qo`llanilmoqda. AQSH shtatlari, Buyuk Britaniya grafliklari, Germaniya "yerlari"
ta ’ lim sohasida ma ’ lum avtonomlikka egadirlar. AQShda xozirgacha maktab
faoliyatini boshqarishda shtatlar mustaqil ish tutadi va o`z navbatida ular maktab
23

hududlariga bulinadilar. Hududni komitet boshqaradi va odatda unga biznesmenlar
yoki ziyolilar rahbarlik qiladi. Uning vazifasiga maktab bilan bog`liq barcha
masalalar: byudjet, o`qituvchilarni ishga qabul qilish va bushatish, ularning
maoshlari, dasrliklarni tanlash va tavsiya etish va boshqalar kiradi. Maktab
byudjetining 50 foizi maktab hududlaridagi aholidan yig`ilgan mablag tashkil
etadi, 40 foizi esa shtat xokimiyati hisobidan, federal xukumat hisobidan esa 10
foizdan kamroq mablag` olinadi, holos.
Maktab direktori va har bir o`qituvchiga qaror qabul qilshida keng imkoniyat
yaratish, mahalliy zahiralarni o`rganishda har tomonlama, keng yondoshish, shtat,
federal xukumat imkoniyatlaridan foydalanish, muqobil ta ’ lim shaklini joriy etish
kabi masalalar ham maktab ta ’ limini boshqarishning o`ziga xos xususiyatlari
hisoblanadi, Mavjud ko`p katlamli xunar-texnika maktablari, jamoa kollejlari va
maxsus tayorlov dasturlari turli moddiy manbalar tomonidan ta ’ minlanar ekan,
ularni boshqarishda mushkulliklar tug`diradi. Hozir bu ta ’ lim muassasalari bir-
birlari bilan kovushishi, hamkorligini ta ’ minlashi uchun qayta kurilmokda. Bu o`z
navbatida ularni yanada unumli va foydali ishlashi, kattalarni muvofik va tez yetib
boruvchi dasturlar bilan ta ’ minlash, ularning talablarini kondirishga qaratilgan.
Shunday qilib, hozirgi paytda Amerika jamoatchilish oldida va barcha
xukumat rahbarlari oldiga ta ’ limni umumdavlat manfaatlaridan kelib chiqqan
holda yuksaltirishdek muhim masala turibdi. AQSH da har bir shtat o`z navbatida
ta ’ lim ustidan ma ’ lum nazorat ishlarini olib boradi. Biroq, aslida ta ’ lim
muassasalari o`z mustaqilligini saqlagan holda ish yuritishadi. Shu bois, ular bir-
biridan farq qiladi, ta ’ lim dasturi xususiyati va sifati ham turlicha. Mamlakatda
ta ’ limning tayanch zamini sifatini belgilash maqsadida o`quv muassasalarini
akkreditatsiya etish vujudga keldi va rivojlandi. Bu tadbirlar davlat tasarrufida
bulmagan, ekspert tekshiruvlar va o`quv muassasasini inspeksiya etish va joriy
ta ’ lim dasturlari orqali amalga oshiriladi. Ta ’ lim doirasida bo`lgan mintakaviy va
umumilliy harakterga ega assotsiatsiyalar o`quv muassasalari va ularning
dasturlarini muvaffaqiyatli nazorat etadilar, ularni akademik standartlarga
muvofikligi yoki aksini belgilaydilar.
24

Ta ’ kidlash joizki, akkreditatsiya natijasi ta ’ lim muassasalari va dasturlarga
davlat va shaxsiy mablag` ajratishda, hamda federal xukumat fondidan maxsus
moddiy yordam ko`rsatishda ham inobatga olinadi, Akkreditatsiyadan o`tkazish
jarayonida besh asosiy jihatga e ’ tibor beriladi, Birinchidan, akkreditatsiya agentligi
ta ’ lim muassasasi bilan hamkorlikda akademik standartlarni aniqlaydi.
Ikkinchidan, akkreditatsiya etiladigan ta ’ lim muassasasi yoki dastur o`z-o`zini
tadqiq etish jarayonini o`tadi. Unda o`quv muassasasi faoliyati belgilangan
standartlarga mosligi tekshiriladi. Keyin, akkreditatsiya agentligi tomonidan
to`zilgan maxsus guruh joylarda tekshiruv olib boradi. Tekshiruv natijasi asosida
bir yilda bir marta akkreditatsiyadan utgan ta ’ lim muassasalarining o`ziga xos
ruyxati e ’ lon qilinadi.Bu esa o`z navbatida abituriyentlarga o`zlariga munosib
ta ’ lim dargoxini tanlashlariga imkon beradi. Va nixoyat, akreditatsion agentliklar
vaqt- vaqti bilan akkreditatsiya etilgan ta ’ lim muassasalari maqomini tasdiqlash
uchun tekshiruvlar olib boradi.
Germaniyada har bir "zamin" o`zining madaniyat vazirligiga ega bo`lib u bir
vaqtda ta ’ lim va diniy ishlarni ham boshqaradi. "Zamin"lar va munitsipalitet
ma ’ muriyati ta ’ limni moddiy ta ’ minlash uchun mas ’ uldirlar. Bu AQSHda bo`lgani
singari, mamlakatning turli mintakalarida ta ’ limning turlicha rivojlanishiga sabab
bo`lmoqda.
Mazkur ko`rib chiqilgan muammolarning ayrimlari bizning mamlakatimiz
ta ’ limi muammolari bilan hamoxang. Ta ’ limni takomillashtirish - milliy muammo
bo`lib, Respublikamizda amalga oshirilayotgan isloxatlarning natijalari mazkur
muammoning muvaffaqiyatli hal qilinishiga ko`p jihatdan bog`liqdir. Keyingi un
yilliklarda iqtisodiy yuksalish va ijtimoiy farovonlikka erishgan mamlakatlarning
tajribasi ushbu jarayonda aholining ilm olish darajasini kutarish, shuningdek,
iqtisodiy va ijtimoiy isloxatlarning mohiyatini tushunadigan hamda ularni xujalik
yuritishning yangi iqtisodiy mexanizmlari, yangi ijtimoiy munosabatlarni
shakllantirish orqali hayotga tadbiq eta oladigan mutaxassislar tayyorlash
muammolariga qaratilgan e ’ tibor ustuvor yo`nalishga ega ekanligi ko`rsatdi.
25

Davlat mustaqilligining vujudga kelishi, mulk shakllarining o`zgarishi va
raqobatli bozor muhitining yo`zaga kelishi, boshqaruvning bozor mexanizmlaridan
foydalanish, demokratiyalashtirish, milliy o`z- o`zini anglashning yuksalishi
sharoitlarida ta ’ lim oldida turgan muammolarning mohiyati ta ’ lim sistemasining
strukturasi, mazmuni, iqtisodidagi tub o`zgarishlarning amalga oshirilishini
ta ’ minlovchi chora- tadbirlar va vositalarni aniqlashdan hamda mazkur sistemani
boshqarish usullaridan, jamiyatda sodir bulayeggan iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy
o`zgarishlarga mos keluvchi qayta qurishdan iborat.
Biroq keyingi yillarda amalga oshirilgan o`zgarishlar ta ’ lim tizimining, shu
jumladan umumiy o`rta ta ’ limning sifat jihatdan takomillashuvini ta ’ min eta
olmadi. Amaldagi ta ’ lim tizimi o`quvchilarining ongli ravishda o`zlarining hayot
yo`llarini tanlab olishda qiynalayotganlariga, shaxsiy fikr va muloxazalarini bunda
va mustaqil ifoda eta olmasliklariga olib keldi. Masalaning yana bir jihati shundan
iboratki, 11 yillik, umumiy o`rta ta ’ lim ilmiy jihatdan asoslab berilmagan.Natijada,
balogat yoshiga yetish arafasida bo`lgan yoshlar kasb- xunarsiz qolib, mustaqil
mehnat faoliyatiga tayyor bulmasdan qolmoqdalar, Shuningdek, umumiy o`rta
ta ’ limdagi o`quv jarayonining o`rtamiyona o`quvchilar bilimiga mos yunaltirilishi,
iqtidorli o`quvchilarga mo`ljallangan o`quv dasturlaridan foydalanishning zaifligi
ham ta ’ lim tizimidagi muammolarning chigallashuviga olib keladi.
Joriy qilingan qonunlar davlat tomonidan kadrlar siyosatini amalga
oshirishning strategik asosi bo`lib, u barcha darajadagi yuqori malakali
raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning yaxlit tizimini rivojlantirishni, ijodiy,
ijtimoiy faol shaxsni shakllantirishni ta ’ minlashga xizmat qiladi.
Respublikada xorijiy davlatlarning kadrlar tayyorlashdagi tajribasi, ushbu
sohadagi kamchilik va muammolarimiz, milliy xususiyatlarimizni inobatga olgan
kadrlar tayyorlash tizimining yangi modeli ishlab chiqildi.
Kadrlar tayyorlash tizimi yangi modelining mohiyati va uning o`ziga xos
xususiyati shundaki, unga asosiy tashkil etuvchilar sifatida quyidagi komponentlar
kiritilgan:
26

- shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub`ekti, ta ’ limiy xizmatlarning
iste ’ molchisi va yaratuvchisi sifatida;
uzluksiz ta ’ lim - kadrlar tayyorlashning poydevori, asosi sifatida;
ilm-fan - yuqori malakali mutaxassislarning buyurtmachisi, tayyorlovchisi va
iste ’ molchisi sifatida;
ishlab chikarish - asosiy buyurtmachi, mutaxassislardan foydalanuvchi, ular
tayyorgarligining sifatini baholovchi, ularga bo`lgan talabni oldindan belgilashni
amalga oshiruvchi, kadrlar tayyorlash tizimining muayyan qismini mablag` va
moddiy-texnik jihatdan ta ’ minlovchi asosiy soha sifatida;
davlat va jamiyat - mutaxassislar tayyorlashning, shuningdek kadrlarga
bo`lgan talabning bosh kafolatchisi, muvofiqlashtiruvchisi, buyurtmachisi,
mutaxassislar tayyorligining sifatini nazorat qilishni amalga oshiruvchi va uni
baholovchi sifatida.
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da kadrlar tayyorlash tizimi modelining
shakllanishiga yangicha yondashuv aks etgan bo`lib, unda butun tizimning yaxlit
tarzdagi hamda komponentlaridan har birining maqsadi, funksiyalari, uzluksiz
ta ’ lim tizimini isloh etishning yo`nalishlari, shart-sharoitlari, bosqichlari ochib
berilgan,
Kadrlar tayyorlash milliy modelining o`ziga xos xususiyati mustaqil
ravishdagi to`qqiz yillik umumiy o`rta hamda uch yillik o`rta maxsus, kasb- xunar
ta ’ limini joriy etilishidir. Bu esa umumiy ta ’ lim dasturlaridan o`rta maxsus, kasb-
hunar ta ’ limi dasturlariga izchil utilishini ta ’ minlaydi.
Dasturda belgilangan vazifalar amalga oshirilgan taqdirda, quyidagi
natijalarga erishiladi:
Birinchidan, islohlotlarni teran anglaydigan, zamonaviy talablarga javob
beradigan, professional kadrlar tarkibi shakllanadi.
Ikkinchidan, milliy va madaniy qadriyatlar asosidagi ta ’ lim va tarbiya
kuchayadi, yoshlarda barqaror Vatan tushunchasi shakllanadi.
Uchinchidan, hududlar hamda tarmoqlarning malakali kadrlarga bo`lgan
extiyoji qondiriladi.
27

To`rtinchidan, o`quvchi yoshlarni sifatsiz ta ’ lim olishdan saqlashning davlat
va ijtimoiy himoyasi ta ’ minlanadi.
Beshinchidan, aholi turli ijtimoiy guruhlarining hududlar xususiyatlari hisobga
olingan holda ta ’ lim xizmatiga bo`lgan extiyojlari qondiriladi;
Oltinchidan, "Intelektual mulk" mamlakat xazinasiga daromad keltiruvchi
katta kuchga aylanadi.
Yettinchidan, ilm va fanning jadal rivojlanishi natijasida iqtisodiy jihatdan
rivojlangan jamiyat barpo etiladi hamda jahon hamjamiyatining rivojlangan
davlatlari bilan integratsiyalash amalga oshiriladi.
28

1.3.Ta ’ limni boshqarish - murakkab tizim sifatida
Ijtimoiy-iqtisodiy islohatlarni o`tkazish sharoitida ijtimoiy boshqaruv
mexanizmini ham tarkibiy va ham boshqaruv faoliyatining mazmuni jihatdan
takomillashtirishga zarurat tug`iladi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov Oliy majlisning birinchi sessiyasidagi nutqida ana shu muhim
masalaga qayta qurish prinsiplarining dolzarb muammosi sifatida qarab shunday,
degan edi; - "...bizga malakali, har tomonlama tajribaga ega bo`lgan,
o`zgartirishlarni -hayotga tadbiq etishga qodir boshqaruv apparati kerak.. Buning
uchun Qonunlar tizimini barpo etish lozim... U boshqaruv vazifalarining asosiy
qismini markazdan viloyatlarga, viloyatlardan shahar -tumanlardagi davlat
hokimiyati va boshqaruv idoralariga o`tishini ta ’ minlashi darkor. Shu tariqa bu
bosqich asta-sekin o`z-o`zini boshqarish jamoatchilik tashkilotlariga ham yetib
boradi". Prezident I.Karimov tomonidan olg`a surilgan boshqaruv faoliyatini
takomillashuvining strategik jihati tub mohiyati bilan ta ’ lim boshqaruvini qayta
qurishga ham taalluqli.
Mazkur strategiyaning asosini quyidagilar tashkil etadi.
Olim-pedagoglar, jamiyatshunoslar, huquqshunoslar va boshqalarning nazariy
va metodologik ishlanmalari.
Ta ’ lim tizimida jamlangan boshqaruv tajribasi,
O`zbekiston Respublikasi "Ta ’ lim to`g`risida" qonunida va "Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi" da o`z aksini topgan boshqaruv sohasida
demokratiyalashtirishga suyanish.
Yuqoridagilarga ijodiy, umumiy holda yondoshadigan bo`lsak, maktab
ta ’ limini boshqarishni yuzaki darajada ko`rsatish emas, balki bugungi kunda
maktab ta ’ limida pedagogik boshqaruvni foydali, ratsinal faoliyat ko`rsatishiga
intilish lozim.
Y.K.Babanskiy o`quv-tarbiyaviy jarayonni boshqarish jihatlaridan-ijtimoiy
(maqsadlar, mazmun), psixologik (asoslar, erkinlik, xissiyot, fikrlash), kibernetik
(rejali ashtirish, tashkil etish, nazorat) bir zanjirda foydalanish va o`zaro
munosabatini yoritishni ko`rsatdi va amalda tadbiq etdi.
29

Ta ’ lim boshqaruvining nazariy jihatlarini ishlashda boshqa fan sohalari:
sistematologiya, sotsiologiya, tizim to`zilishi nazariyasi, kibernetika va boshqalar
chuqur tahlil etildi va ularda bildirilgan xulosalardan foydalanildi.
O`zbekistonda 1994 yilda X.K.Yo`ldoshev tomonidan boshqaruv
nazariyasining alohida o`ziga xos jihati; ijtimoiy- pedagogik profilaktika sifatida
voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilikning oldini olishga bagishlangan
tadqiqotini misol sifatida keltirish mumkin,
Boshqaruv munosabatlari darajasini belgilashda asosiy, boy ma ’ lumot manbai
shubxasiz xalq ta ’ limi tizimida boshqaruv sohasida ijodiy yondoshib mehnat
qilayotgan xodimlar tajribasidir. Tabiiyki, bunday manba inkor etilmasdan, tahlil
etildi, muxokama etilib, uning muhim, diqqatga loyik tomonlari, boshqaruv
faoliyatining asosiy dasturiga kiritilgan. Keyinrok turli mintakaviy seminar-
yigilishlarda bu tajribalar ommalashtirildi, pedagogik jamoalarga tadbiq etish
uchun tavsiya etildi.
Boshqaruv tajribasining yaratuvchanlik jihatlari ayniqsa O`zbekiston
Respublikasi mustaqillikka erishganidan sung yaqqol namoyon bo`ldi hamda
ma ’ lum pedagogik jamoalar misolida vujudga kelgan muammoli jihatlarni tahlil
etish, hal qilish hamda o`quv-tarbiya jarayonini takomillashtirishga xizmat qildi.
Bu differensiyalashgan, har bir o`quvchiga alohida yondoshib ish qurish, u yoki
bu fanni ular tomonidan puxta o`zlashtirishiga imkon yaratadi. Shu qatori bu,
o`quvchilar jamoasi faoliyatini tashkil qilish, ularni Vatanga muxabbat, milliy
istiklol g`oyalariga sodiklik ruhida tarbiyalash, burch, o`zaro yordam, birlashish,
o`quv mehnatda, jamoada ijobiy yutukdarga erishish masalalarida mas ’ uliyatni
oshirishda xizmat qiladi. Bu o`qituvchilar o`rtasida samimiyat, yaxshi ruhiy
vaziyatni yaratish, ularni bozor iqtisodi sharoitida ijtimoiy ximoya qilish, har bir
pedagog, tarbiyachining kasbiy qobiliyatini yanada oshirish, pirovard natijada
barcha jamoaning sha ’ nini ulg`aytirishga qaratilgandir.
Biroq, boshqaruv nazariyasi va metodologiyasiga oid mavjud fundamental
tadqiqot va kuzatishlar, ko`p sonli tavsiyanomalar bo`lishidan qat ’ iy nazar, turli
darajadagi boshqaruv xodimlari ulardan o`zlarining har kungi amaliy
30

faoliyatlarida unumli foydalana olmasdilar. Bunday holat, bizningcha bir qator
ob`ektiv va sub`ektiv sabablar bilan ham bog`liq.
Birinchidan, sobiq ittifoq davridagi ma ’ muriy-buyruqbozlik usuli, ta ’ lim
boshqaruviga ham o`z hukmini o`tkazgan sharoitda demokrati- yalashtirishning
"xukukiy chegara" si kolipdan kuchgan edi. Bu, ta ’ lim umumiy rivoji va uning
tarkibiy qismi bo`lgan ta ’ lim sohasida boshqaruv faoliyati konsepsiyasini
yaratishga monelik qilar edi.
Ikkinchidan, ta ’ lim sohasini rivojlantirishga oid istiqbolni belgilash va
ijtimoiy buyurtmani shakllantirishda jamiyatning ta ’ lim xizmatiga oid talabi
to`laligicha inobatga olinmagan. Natijada bunday holat bir xil tipdagi umumta ’ lim
maktablarining faoliyat ko`rsatishiga olib kelgan.
Uchinchidan, "yuqori tabaqa" dagi boshqaruv xodimlari boshqaruv
metodologiyasining abstrakt, umumlashib qotib qolgan o`rta-miyona tizimiga
suyanib ish tutganlar. Bu esa boshqaruv tajribasini mavjud hayotdan
uzoqlashishiga sabab bo`lgan.
To`rtinchidan , ilg`or, boshqaruvga oid tajribalar, xulosa va tavsiyanomalar,
umumlashgan va kimga qaratilganligi ma ’ lum bulmagan holda tayyorlanib,
boshqaruv organlariga, pedagogik jamoalarga yuborilar va ijro etilishi shart
sifatida taqdim etilar edi.
Beshinchndan, quyi boshqaruv sub`ektlariga "qattiq" tarzda hukm etilgan bir
xilli, qotib qolgan boshqaruv sxemalari xalq ta ’ limi muassasalarining ko`p qirrali
faoliyati, shu jumladan o`quv-tarbiya jarayoni uchun jo`natilar ekan, barcha
umumta ’ lim maktablariga bir xil ta ’ sir etmas edi, albatta. Bunday "boshqaruv
uslubi" natijalilik nuktai nazaridan boshqaruv faoliyati uchun "reglamentatsiya"
vazifasini uta olmas edi.
Natijada olim-pedagoglarning nazariy metodologik qarash va ko`zatishlari,
metodistlarning umumlashtirilgan ilg`or tajribalari o`zining ilm va tajribaga
suyangan asosini yuqotar, pirovard natijada foydalanishga yaroqsiz holga kelar edi.
Ilmiy asoslangan boshqaruv faoliyati targib etilmas, balki foydasiz shakllar,
masalan ma ’ muriylik va qotib qolgan rahbarlik uslubi bilan almashtirishlar,
31

natijada vazifalar va topshiriqdar, farmoyishlar tuzish va buyruq berish hamda
ularning ijrosini nazorat etish bilan tugallanardi, holos. Nazorat ko`pincha maktab
ta ’ limi boshqaruvidagi o`rta va quyi bug`indagilarni "xatolar" ini atayin kidirib
topish, "tugib olish", yuqoridagi boshqaruv xodimlarining ma ’ muriy istaklari,
ambitsiyalarini ko`rsatish va bajarishga qaratilgan edi. Bunday ahvol, oxir oqibatda
maktabshunos olimlar tomonidan ishlab chiqilib, boshqaruv faoliyati jarayonida
tajribadan o`tkazilgan (rejalashtirish, tashkil etish, muvofikdashtirish, nazorat
etish) yakunlarni tan olmaslik, juda bulmasa bu natijalardan chekinish orqali ish
yuritishga va boshqaruv faoliyati mazmunining asosini yo`qqa chiqarishga olib
kelar edi,
Shunday qilib, bunday holat, maktab ta ’ limi tizimida uzoq muddatlar
davomida hukm surib kelgan, instruksiya, buyruq, qaror va boshqa yo`llovchi
byurokratik, yuqori boshqaruv bug`inlar tizimida tugalgan xujjatlarni bajarishga
qaratilgan avtoritar va gayri-demokratik boshqaruv faoliyatini vujudga keltirdi.
Shak - shubxasiz ma ’ lumki, yangi demokratik sharoitda ish boshlagan
mustaqil O`zbekistonda bu usul o`z o`rnini topa olmaydi. Chunki, bir tomondan,
maktab ta ’ limini qayta qurishda yillar davomida to`plangan tajribalardan,
imkoniyat va metodlardan ratsional foydalanish, ikkinchi tomondan, ta ’ limni
boshqarishda davlat-jamoatchilik, demokratik boshqaruv shaklini joriy etish talab
etiladi.
Yuqorida zikr etilgan holatlar hamda mavjud aniq ijtimoiy sharoitda ta ’ lim
muhitining yangicha demokratik qayta qurish davrida qonun bilan
mustaxkamlanganligi, uning talablari asosida ta ’ lim faoliyatini aniq maqsadlar sari
qayta idrok etishni taqozo etadi.
Boshqaruv faoliyagining asosiy konseptual jihatlarini yoritar ekanmiz, shuni
ta ’ kidlamokchimizki, u ta ’ lim rivoji konsepsiyasidan ajralmasdir. Bu shuni
bildiradiki, boshqaruv mexanizmining u yoki bu qayta kurilishi ta ’ limni barcha
sohal arining istikboldagi tarakkiyetini ta ’ minlashga qaratilgan bo`lishi lozim.
Konseptual holatlarning o`zi esa pirovard natijada boshqaruv faoliyagining
imkoniyati, maqsad sari yunalgirilgan modelining asosi va to`zilish prinsipini idrok
32

etish sifatida ko`zga tashlanadi. Bundan esa har bir konkret sharoitda barcha
boshqaruv darajalarida foydalanish mumkin bo`ladi.
Murakkab, ko`p qirrali, ta ’ lim boshqaruvining muvaffaqiyatli faoliyat
ko`rsatishi uchun o`zining vazifasi jihatidan turli zarur bo`lgan boshqaruv xillari:
ijtimoiy, xukukiy, iqtisodiy, ma ’ muriy va boshqa larning muhimligi xech qanday
shubxa tugdirmaydi. Ularning barchasi bir-biri bilan o`zaro bog`liq bo`lib, ta ’ lim
tizimida ta ’ lim oluvchilarning ta ’ limiy-tarbiyaviy xizmatlarga bo`lgan extiyojlarini
kondirishga qaratilgan.
Shu bois, o`quv jarayonini ijtimoiy boshqarish pedagogik amaliy faoliyat
sifatida rivojlanishi lozim, ya ’ ni bizning fikrimizcha pedagogik boshqaruv (mazkur
termin 24 ishda uchravdi) bo`lishi lozim. Tabiiyki, pedagogik boshqaruv uning
boshqa xillarini inkor etmaydi, Biroq u yagona ta ’ lim tizimida boshqaruvning
asosiysidir.
Pedagogik boshqaruvning ijtimoiy tabiatidagi asosiy konseptual g`oyalar,
bizningcha, quyi dagilardan kelib chiqadi va shakllanadi:
Birinchidan, ta ’ limga jamiyat taraqqiyotining umumiy qonuniyati asosida
rivojlanayotgan ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida qaramoq lozim. Bundan kelib
chiqib, ta ’ lim - bu tizimli ob`ekt bo`lib, qonuniy jihatdan o`ziga, barcha
komponentlari boshqaruviga nisbatan tizimli yondoshuvni talab etadi. Xuddi
shunday hol o`quv-tarbiya jarayoniga ham taallukli bo`lib, uning barcha xildagi
ta ’ lim-tarbiyaviy muassasalarida amalga oshiriladi.
Ikkinchidan, o`quv-tarbiya jarayonining tashkiliy va mazmun jihatdan
demokratiyalashtirish prinsipiga binoan boshqaruv qaysi darajada bo`lishidan
qat ’ iy nazar boshqaruvchining shaxsiy xohishi bo`lib qolishiga imkon bermaydi. U
har bir o`qituvchi, tarbiyachi, o`quvchi va ota-ona faoliyatining ajralmas qismiga
aylanadi.
Boshqaruv jarayoni va o`z-o`zini boshqarish orqali takomillashishga erishish
qobiliyat, o`z-o`zini idora etish va tarbiyalashga erishishga undaydi. Bu talab
bevosita mazkur prinsipga amal qilishga undar ekan, bizningcha, boshqaruv
jarayonini demokratiyalashga oid quyilgan yangi qadam, yondoshuv bo`lib, ta ’ lim
33

tizimini boshqarish faqatgina "yuqori pog`ona"dagi rahbarlar vazifasigina
bo`lmasdan, balki maktab direktori, o`qituvchi, o`quvchi, ota-onalar va keng
jamoatchilik ishining tarkibiy qismiga aylanishi lozimligini ko`rsatadi.
Shunday qilib, ta ’ limni pedagogik boshqarish, boshqariladigan ob`ektning
o`ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, shunday boshqaruv sikli
vazifalarini tadbiq etishi lozimki, pedagogik boshqaruv faoliyati o`zining tub
mohiyati bilan tizimlilik, demokratiyalik, vorisiylik, davomiylik orqali amalga
oshirilishi lozim.
Boshqaruv sikliga xos vazifalarni birma-bir "sanab " o`tish ularning
vazifalarini va mazmunini pedagogik boshqaruvga nisbatan belgilashdan oldin bu
belgilarni diqqatga loyik integrativ, hamkorlik faoliyati alomatlarini pedagogik
boshqaruv sub`ektiga nisbatan qismlarga bo`lib belgilashni ma ’ qul ko`rdik, zero bu
boshqaruvning tizimliligi, demokratik mavkeini ta ’ minlaydi.
Birgalikda amalga oshiriladigan pedagogik boshqaruv faoliyatining birinchi
va eng oddiy belgisi, bizning nazarimizda, shundan iboratki, o`quv-tarbiyaviy
jarayonni boshqarishni, agar oldin bir kishi (masalan, maktab direktori) bajarsa,
endi turli odamlar (pedagog, o`quvchi, ota- onalar) bilan hamkorlikda amalga
oshiriladi.
O`quv-tarbiyaviy jarayonni hamkorlikda boshqarishning keyingi belgisi
shundan iboratki, avvallari mutlako bir-biridan ajralgan, mustaqil holda bo`lganlar,
endi birlashib, yagona boshqaruv faoliyatini vujudga keltirishadi. Endi bunda har
kim alohida holda faoliyat ko`rsata olmaydi, chunki har bir sub`ektning harakati
oxir okibatda barcha jamoaning faoliyati sifatida baho lanadi, Natijada kompleksli,
tizimli, demokratik tajribaga asoslangan tarbiyaviy-ta ’ limiy mexanizm vujudga
keladi. Bu, bizningcha, sub`ektlarning birgalikdagi faoliyatini tashkil etadi hamda,
uni pedagogik boshqaruv deb atash adolatli bo`lar edi.
"Pedagogik boshqaruv" tushunchasiga, "Xalq ta ’ limini boshqarish"
tushunchasi mazmuniga nisbatan ko`proq masalalarni yo`qlash lozim.Chunki
pedagogik boshqaruvga faqat maktab ta ’ limida emas, balki boshqa sohalarda ham
amal qilinadi. Jumladan pedagogik boshqaruv oilada, o`z- o`zini boshqaruvchi
34

organlarda, mahallada, qayta tayyorlash va malakani oshirish, ishlab chiqarish,
ma ’ rifiy masalalar bilan bog`liq va boshqa soha to`zilmalaridagi kurslarda
qo`llaniladi.
Pedagogik boshqaruvni "ma ’ muriy boshqaruv" tushunchasidan ajratish lozim,
chunki u bevosita pedagogik faoliyat jarayoni bilan, pedagogik mehnatning o`ziga
xos xususiyati, maktab ta ’ limiga oid o`quv-tarbiyaviy muassasa jamoasi mehnati
bilan bog`liq. Yana shuni ham ta ’ kidyaash joizki, odatdaga "pedagogik jamoa"
tushunchasi ortida murakkab hayotiy muammolar: ishlab-chikarish, pedagogik,
kasbga oid talablar va mushkilliklar yotadi. Shuning uchun ham har bir pedagog,
fan o`qituvchisi, tarbiyachining ixtisosini takomillashtirishga qaratilgan har akatlar
birinchi o`rinda turishi lozim. Boshqa so`z bilan aytganda ta ’ lim tizimi
xodimlarining kasbiy-pedagogik maxorat darajasini "ko`zatish" pedagogik
boshqaruv faoliyatining asosini tashkil etishi lozim. Bu o`z navbatida
boshqaruvning aniq maqsad sari yunaltirilgan qarorlarini vujudga kelishiga asos
bo`ladi.
Pedagogik boshqaruv faoliyati jarayonida doimiy yo`zaga keladigan
ko`pqirrali muammolar va ularning maktab pedagogik jamoasi bilan bog`liqligi
eng birinchi galda adolatli, barcha uchun manfaatli muhitda, odatda yuksak insoniy
va xayrixoxlik munosabatlar zaminida vujudga kelishi lozim. Bunday ishlarni
o`qituvchi - hamisha jim turuvchi, buysunuvchi, tashabusskor bulmagan, Biroq
hamisha tanbexlar eshitishga hozir, turli darajadagi boshqaruv xodimlarining
hukmini so`zsiz bajaruvchi, taklif kiritishga maylsiz pedagoglar jamoasida
utkazish mushkilligini hisobga olgan holda amalga oshirish kerak bo`ladi.
Darhaqiqat, qiziquvchanlik, shaxsiy tashabbus va harakatda bo`lgan o`quv-
tarbiyaviy jarayonga taaluqli barcha shaxslar oqibat natijada, bizningcha,
pedagogik boshqaruv jarayonining ijobiy ruhiy asosini tashkil etadi. Istalgan
o`qituvchilar jamoasining yaratuvchanlik imkoniyat va samarasini ochish uchun,
albatta o`qituvchilar korpusidagi faollar ishtirokidan tashqari, har jihatdan chuqur,
kasb xususiyatlarini inobatga olgan holda sodir bo`lgan kasbiy mushkulliklar,
35

muammolar sababini aniqlash ham kiradi. Bularga vaqtida beriladigan aniq
yordam, o`qituvchi mehnatini oqilona, holisona baholash ham kiradi.
O`rinsiz ma ’ muriy jazo va siquvsiz, aynan shunday boshqaruv faoliyati
tegishli natijalarga olib keladi. Biroq, shunday umumiy xulosaga ham kelinganki,
o`quv-tarbiyaviy jarayonni hayotga tadbiq etshnda pedagogik sub`ekt mehnatini
individuallashtirishga ham tayaniladi. Shu bois, dastlabki tasavvurda shunday xato
fikr kelishi mumkinki, yakka, ajralgan pedagogik faoliyatda ma ’ lum darajada
pedagogik jamoaning bir a ’ zosini ikkinchisidan bog`liqdigiga chek quyi ladi.
Bunday xulosaning xatoligini eng avvalo pedagogik boshqaruvning hayotiyligi
ko`rsatadi. Zero pedagogik faoliyat fakagina hamkorlikni tashkil etish bilan
chegaralanmasdan, o`quv-tarbiyaviy jarayonda ishtirok etuvchi shaxslarni nazorat
etadi, ularning oldiga zarur bo`lgan: tashkiliylik va intizom, munosib muhit va
sharoit, birlik va jipslik, ishni yakuniga yetkazish, o`zaro kasbiy hamfikrlik kabi
talablarni kuyadi. Yuqorida zikr etilgan talablarni bajarish zamirida pedagogik
faoliyatning "yakka" sub`ekti, o`z- o`zidan boshqa sub`ektlarga "mas ’ uliyat
jihatidan bog`liq" bo`lib qoladi. Shu bois, maktab ta ’ limi pedagogik
boshqaruvining ijobiy ishi samaradorligiga erishish uchun har akat bo`lganda,
o`quv-tarbiya jarayonidagi hamkorlik faoliyatining o`ziga xos pedagogik
xususiyati, mazmunini inobatga olish, shu qatori har bir shaxsning aniq qo`shgan
xissasini nazardan soqit etmaslik lozim.
Shuning uchun ta ’ limni demokratiyalashtirishdagi yangi sharoitda boshqaruv
faoliyati mazmunini quyidagi jihatlar tashkil etishi lozim:
Huquqlari har tomonlama himoya qilingan sharoitda sub`ektlar tomonidan
ularining professional ishlarini og`ishmay bajarishi,
O`quvchilarga ta ’ lim va tarbiya berish jarayonida pedagogik jamoaning har
bir a ’ zosining faol ishtirokini ta ’ minlashga erishish.
O`quv-tarbiya jarayonida yaratuvchi - sub`ektlarning o`zaro
munosabatlaridagi xususiyatlarni aniqlash.
Alohida ta ’ kidlash joizki, yuqorida sanab o`tilgan barcha jihatlar
pedagoglarning umumiy faoliyatini ifodalab, to`g`ri va teskari aloqalar orqali
36

boshqaruvni yo`lga qo`ygan taqdirdagina natija berishi mumkin. Uni qo`lga
kiritish - boshqaruvning o`ziga xos tomoni - pedagogik diagnostika orqali amalga
oshiriladi. Bu an ’ anaga aylangan ma ’ lumot olish usuli: darslarga katnashish, tanlab
tekshirish, nazorat ishlarini olib borishdan tubdan fark qiladi. Shu asosda, ayrim
boshqaruvchilar fikricha, barcha ta ’ lim tizimi buyicha adolatli xulosalar
kilinganligi haqida muloxazalar yuritilar edi. Biroq bu haqiqiy axvolga mutlako
to`g`ri kelmas edi.
Pedagogik diagnostika muayyan pedagogik jamoalarning ijodiy takliflari va
kasbiy extiyojlarini aniqlab beradi. Shu bilan birga bir qator boshqaruv masalalari
yechimini ham beradi. Jumladan, agar diagnostika o`zok muddat davomida amalga
oshirilsa, unda tajribali boshqaruvchi, diagnostik ma ’ dumotlarni kiyoslab,
muayyan pedagogik jamoaning rivojlanshp darajasini hamda strategiyasini
belgilaydi. Agar sharoit taqozosi bilan bu amalga oshmasa, unda yo`l quyilgan
xatolikni aniqlash va to`zatish kiritishga zarurat tugiladi. Bunda to`lakonligicha
pedagogik sikl boshqaruvining muhim vazifalaridan biri boshqaruv faoliyatining
strategiya va taktikasini to`zatish va buni olingan diagnostik ma ’ lumot orqali
amalga oshirish lozim.
Pedagogik diagnostikalash yagona ma ’ lumot asosida boshqaruv
munosabatlarini barcha ta ’ lim tizimida tashkil etishni ta ’ minlaydi. Shunda u
tajribaga asoslangan umumlashma holdagi ma ’ lumotlarni tuman, viloyat va butun
respublika mikyosida olish imkonini beradi. Tuman va viloyat darajasidagi
diagnostika ma ’ lumotlarning analitik tahlili pedagogik jamoalarning kasbga oid
talab va istaklarini umumlashtirish va guruhlash imkonini beradi, ularni kondirish
yo`l-yuriklarini belgilaydi. Bu ma ’ lumotlar, u yoki bu muammolar mohiyatini
aniqlab, ma ’ lum mintakaning bu muammolarni hal yetishga kurbi yetish-
yetmasligini bilish imkonini beradi.
Pedagogik boshqaruvning muhim jihatlaridan yana biri yunaltirilgan va aks
aloqalar natijasiga tayanib aniq ma ’ lumotlarni nazoratdir. Maktab ta ’ limi
boshqaruvini demokratiyalashtirishni nazarga tutgan holda, pedagogik
boshqaruvda nazorat vazifasining mazmunini tubdan o`zgartirib, unga aniq
37

maqsadli ma ’ lumot olish imkoniyatini yo`qlagan holda ish qurish, uning asosida
o`quv-tarbiya jarayoniga amaliy yordam ko`rsatish hamda bu jarayonga
qatnashgan barcha sub`ektlar faoliyatini islox etishga yunaltirish lozim. Muhimi,
nazorat turachilik tusini olmasligi, aksincha demokratik, pedagogik xususiyatga
ega bo`lishi, nazoratli boshqaruv faoliyati o`qituvchi, pedagogik mehnatga yaqin
bo`lishi lozim.
Shunday qilib, umumlashtirilgan ma ’ lumotlar pedagogik diagnostika va
nazoratning boshqaruv vazifalari nuqtai nazaridan faoliyati, "boshqaruv ruyxati"
bo`lib, aslida talab va istaklardan iborat va umumlashgan holda o`quv-tarbiya
jarayonining ommaviy tajribalarining aniq holatini, uning ijodiy imkoniyatlarini
belpshaydi. Biroq, bunday ijodiy imkoniyat, ma ’ lumki, ilg`or pedagogik tajriba
natijasi bilan bog`liq. Shuning uchun uni o`rganish va ommalashtirish pedagogik
boshqaruvning bosh vazifalaridan hisoblanadi.
Shuning bois, qisqacha holda ilg`or tajribalar va pedagogik ilmiy tajribaning
o`zaro farqi haqida to`xtalmoqchimiz.
Ma ’ lumki, har bir tajriba turi o`ziga xos mazmunga ko`ra umumiy amaliyot
va tajribaga turlicha yondashuvga ega bo`ladi. Ulardan biri "qarama- qarshiliksiz"
pedagogik jamoalarning har kunlik faoliyatiga kirib boradi va o`quv-tarbiyaviy
jarayonni takomillashtira borib, juda katta o`zgarishlar qilishni talab etmaydi.
Boshqa turdagi tajriba joriy etilishi uchun ma ’ lum sharoit yaratishni talab etadi
hamda mavjud tartib va normativ xujjatlar bilan jiddiy qarama-qarshilikka duch
keladi. Bunday tajriba pedagogik amaliyotni yanshlatadi va natijada, pedagogik
ilmiy izlanish, masalan, mavjud g`oya va farazlardan jiddiy fark qiladigan yangi
metodikani izlab, yaratishni taqozo etadi. Bunday holatda ommaviy tajribaga
o`ziga xos "yangilik"ni joriy etish zarurati tugiladi, u qabul kilinadi yoki rad
etiladi. Bunday jiddiy fark etuvchi jihatlarni albatta e ’ tiborga olish kerak, chunki u
ilg`or, yangilik yaratuvchi va izlanuvchi tadqiqot olib boruvchi o`qituvchilarning
ijodiy yutukdarini to`g`ri boshqarish imkonini beradi.
Yana bir muhim jihatni nazarda tutish lozim: tajriba qanchalik muhim
bulmasin, qanchalik biz uni tadbiq etishga intilmaylik, biz birinchi navbatda
38

pedagogik jamoaning uni "hazm" etishga, qabul qilishga professional jihatdan
hozir ekanligiga jiddiy e ’ tibor berishimiz zarur. Agar hozir emasligi aniq, bulsa,
unda ilg`or pedagogik boshqaruv qarorlari yordamida kuriladigan tadbir va
choralarni topib, uni hozirlashga kerak bo`lgan vositalarni aniqlash zarur.
Pedagogik boshqaruvning eng muhim va zarur vazifalaridan biri o`quv-
tarbiya jarayoni sub`ektlari faoliyatini boshqarishdir. Ijtimoiy boshqaruv
nazariyasidagi umumiy qarashlarga binoan boshqaruv jarayon sifatida beshta
o`zaro aloqada bo`lgan jixdtlarga bulinadi:
a) qarorlarni qabul qilish;
b) qarorlarni e ’ lon qilish;
v) imtiyozlar va rag`batlantirish usullaridan birgalikdagi faoliyatni
jonlantirishda foydalanish;
g) sub`ektlar va rahbarlar orasida vazifalarni to`g`ri taqsimlash;
d) sub`ektlar va rahbarlar maqsad - vazifalarining muvofiqligini aniqlash.
Biroq yuqoridagi qisqa umumlashma bosqichlar mohiyat e ’ tibori bilan
abstrakt boshqaruv bo`lib, bu vazifani pedagogik boshqaruvga aylantirish uchun
ma ’ lum mazmun bilan boyitish lozim. U quyidagi umumiylik va kompleks savol
va muammolarga olib keladiki, bu savollarga javob berish orqali o`quv-tarbiyaviy
jarayonni takomillashtirish yo`llarini to`laligicha tasavvur etish mumkin.
Boshqacha qilib aytganda, boshqarish vazifasini amalga oshirish uchun quyidagilar
nazarda tutilishi lozim:
majburlashdan tashqari, yana qanday asosda pedagogik jamoani birlashtirish
va ergashtirish mumkin?.
kimga suyanish mumkin?
qanday qilib pedagogik jamoada demokratiya va birlikka erishish, guruhdarga
bulinish oldini olish mumkin?
qanday qilib o`qituvchi orqali o`quvchilarga va o`quvchilar orqali
o`qituvchilarga ta ’ sir utkazish mumkin?
o`qituvchilar, o`quvchilar va ularning ota-onalari bilan qanday muomala qilish
mumkin;
39

Bir qaraganda , samarali boshqaruvning asosi boshqaruvchining aniq faoliyati
va har akati bilan bog`liq. Ana shu muhim jihat - asosga tayanibgina boshliq
maktab ta ’ limi pedagogik boshqaruvini aniq, to`g`ri amalga oshirishi mumkin.
Boshqaruvchilar tajribalarini umumlashtirish shundan guvoxlik beradiki, ularning
yuqori natijalari (ayrim shaxsiy o`ziga xosligidan kat ’ iy nazar) aniq texnologik
tavsifga ega bo`lib, ularning haqiqiy professional yutukdarini belgilab beradi. Bu
o`z navbatida pedagogik jamoani o`ziga ergashtirish, shaxs va jamoa manfaatlarini
bir-biri bilan uygunlashuvini ta ’ minlash maqsadida har akatlarini birlashtirish bilan
bog`liq.
Bunday rahbarning vazifalari quyidagilardan iborat:
- o`qituvchilardagi ijodiy izlanishlarni qo`llab-quvvatlashga qaratilgan analitik
tahlil;
pedagogik jamoa bilan doimiy ish doirasidagi aloqa;
o`quv-tarbiya jarayoni bilan bog`liq tug`iladigan vazifa va muammolarni
umumlashtirish, idrok etish;
Shunday qilib, yuqoridagilardan kelib chiqib pedagogik boshqaruvga ma ’ lum
ta ’ rif berishga, umulashma xulosalar qilishga, pedagogik boshqaruv faoliyatining
konseptual jihatlarini belgilovchi tomonlarini yoritishga har akat kilamiz,
1. Ma ’ lumki, ta ’ lim tizimining umuman va har bir pedagogik jamoaning
alohida holda faoliyat ko`rsatishi tizimli jarayondan iborat va bu aynan
boshqaruvni talab qiladi yoki boshqa cha ifodalaganda tizimli faoliyat yondashuvi
asosidagi pedagogik boshqaruvdir.
Haqiqatdan ham tizimli pedagogik boshqaruv sarflangan mehnatning mezoni,
maqsadini yoritishni, qiyinchiliklarni yengib utish, intelektual, ruhiy va ma ’ naviy
qarashlarni kasbiy- pedagogik jihat orqali, maktab ta ’ limi tizimi sub`ektlari
faoliyati orqali yoritib berish imkonini beradi. Demak, maktab ta ’ limini pedagogik
boshqarish jamiyatning ijtimoiy buyurtmasi - ta ’ lim-tarbiya va yosh avlod
dunyoqarashini rivojlantirish buyicha kasbiy-pedagogik faoliyat va sub`ektlarning
o`zaro munosabatlarini ma ’ lum maqsad sari olib borishni tartibga sodishdir.
40

"Ratsional ketma-ketlik" va ma ’ lum mezon bilan boshqaruv siklini boyitishga
asoslangan maktab ta ’ limini pedagogik boshqarishning mohiyati shundaki, maktab
ta ’ limi tizimidagi barcha sub`ektlarning birgalikdagi har akatlari natijasida
tashkiliy pedagogik ta ’ sirning barcha omillarini, pedagogik jamoaning barcha
ruhiy- pedagogik jipsligini amalga oshirish orqali o`quv-tarbiya faoliyagida ko`zda
tutilgan pirovard maqsadga, ijobiylikka erishish mumkin bo`ladi,
Professional rivojlanish - har bir pedagogik jamoaning eng muhim, bosh
ijtimoiy kiymati hisoblanar ekan, u pirovard xulosa, pedagogik boshqaruvning
asosi sifatida baholanishi lozim. Haqiqatdan ham pedagogik jamoa dastlabki
shakllanishida qanday yo`lni bosib utishi, nimadan boshlashi, o`zining professional
yuksalishi uchun nimalarga e ’ tibor karatishi-barcha yuqoridagi komponentlarni
aniq tasavvur etmay, uni tadbiq etmasdan yetuk pedagogik boshqaruv haqida so`z
yuritish mumkin emas.
Boshqaruv nazariyasining umumiy qoidasi, talabi va sharti buyicha har
qanday boshqaruvning ijobiyligi eng avvalo to`g`ri ma ’ lumot olish va uning aks
natijasiga bog`liq zero u boshqaruv jarayoni haqida aniq ma ’ lumot beradi.
Pedagogik boshqaruvda to`g`ri va aks aloqalar birlishni saklash -
boshqaruvning pedagogik diagnostika, rahbarlik, o`rganish kabi vazifalari orqali
bajariladi va boshqaruvning ilg`or tajriba, ob`ektiv, holis nazorat va to`zatish kabi
boshqaruv qarorlari bilan amalga oshiriladi.
Boshqaruv siklining xuddi ana shu vazifalari ta ’ lim sub`ekti ishining mezoni
va baho sini jiddiy o`zgartiradi, o`quv-tarbiya jarayoni sifatining u yoki bu
sabablarining haqiqiy tomonlarini yoritib beradi. Ta ’ lim-tarbiya jarayoni va ta ’ lim
oluvchi bilimining rivojlanishi sabab-okibatlari aloqalarini o`rganish keyingi
boshqaruv vazifasi rejalashtirishni to`g`ri tashkil etishga borib takaladi.
Shunday qilib, maktab ta ’ limini pedagogik boshqarish- pedagogik
diagnostika, rejalashtirish, rahbarlik, ilg`or tajribalarni umumlashtirish, boshqaruv
qarorlarini nazorat etish va to`zatish kabi jihatlar ning bir-biri bilan ijobiy
hamkorligi hamda to`laligicha yuqorida zikr etilgan konseptual holatlar
mushtarakliga bilan bog`liq. Shu qatori, bu bir tazimlilik, demokratiya, sikllilik,
41

uzluksizlik va vorisiylik kabi pedago pedagogik boshqaruv faoliyatining jihatlarini
ta ’ minlaydi va shu bilan bir yaxlitlikda pedagogik boshqaruv jarayonini tashkil
etadi.
42

II-Bob. Ta ’ limni boshqarishning mazmuni, shakli, metod va vositalari.
2.1 Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji
Ta ’ limni boshqarishni qayta qurish zarur omil.
Ilmu ma ’ rifat insonni yuksakka kо ‘ taradi, XXI asrda men ishonaman,
madaniyat uchun, ilmu ma ’ rifat uchun jannat beradigan va buni hayotining asosiy
maqsadi qilib qо ‘ yadigan yangi avlod paydo bо ‘ ladi. Biz ana shu avlod uchun
yashayapmiz. Islom Karimov
“Haqiqiy baxtga erishish maqsadida kishilarni birlashtiruvchi yurt-fazilatli
yurtdir, о ‘ sib kelayotgan о ‘ g ‘ il qizlarni barkamol qilib tarbiyalashni eng katta
maqsad deb bilguvchi xalq –fazilatli xalqdir”- degan edi vatandoshimiz, ulug ‘ olim
Abu Nasr Farobiy. Biz yuqorida yurtboshimizning mustaqillikning dastlabki
yillaridan jamiyatimizning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojini о ‘ ylab, aytgan sо ‘ zlarini
bejiz keltirmadik. Bugungi kunga kelib, jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji-uni
boshqarish hamda qayta qurishni zarur omillarini bosh maqsad asosida olib
borilgan kо ‘ p yillik amaliy ishlar о ‘ zining nafaqat nishonasini, balki tо ‘ liq
samarasini bermoqda. Yoshlarning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojiga qarab ta ’ lim-tarbiya
sohasidagi tarixiy о ‘ zgarishlarga qarab, bunga barchamiz guvox bо ‘ lmoqdamiz.
Bugun О ‘ zbekistonda yoshlar tarbiyasi, ta ’ limdagi islohatlar tо ‘ g ‘ risida sо ‘ z
ketganda, ta ’ limni boshqarish, uni qayta qurish zarur omildir, degan sо ‘ zlarga
aloxida urg ‘ u berib uni О ‘ zbekiston taraqqiyotining poydevori deb ataymiz.
Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojining asosiy tushunchalaridan biri ham,
yoshlarni komil inson qilib tarbiyalashdir.
Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji ta ’ limni boshqarishni qayta qurish
zarurligi, ham milliy, ham umumbashariy mohiyatga ega bо ‘ lgan, odamzodga xos
eng yuksak ma ’ naviy va jismoniy barkamollikni mujassam etgan, uni hamisha
ezgulikka undaydigan oliyjanob omil hisoblanadi.
Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji, g ‘ oyasi, yurtimizda farzand tarbiya
qilayotgan har bir ota-ona, har bir pedagog qalbidagi niyatlarga tutash desak
adashmaymiz. Istiqlol bois mamlakatimiz rahbarining tashabbuslari tufayli,
43

ta ’ limni boshqarishni qayta qurish zaruriyati davlatimiz hamda xalqimizning eng
ulug ‘ va muqaddas maqsadiga aylandi.
Ta ’ lim-tarbiya insonni, inson orqali butun jamiyatni о ‘ zgartiradi,
yuksaltiradi. Mamlakatimizda hayotga tadbiq etilgan “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”, “Maktab ta ’ limini rivojlantirish umummilliy dasturi”, bolalar sportini
rivojlantirish musiqa maktablarini bunyod etish, Kamolot YOIX faoliyatini yanada
takomillashtirish, Zulfiya nomidagi davlat mо ‘ qofoti, Nihol Mо ‘ qofotini ta ’ sis
etish, “Yangi avlod”, “Kelajak ovozi” kabi tanlovlarni tashkil etish, qо ‘ yingki
jamiyat rivoji, mamlakat taraqqiyoti, ta ’ limni boshqarish va uni qayta qurish
zaruriyati bilan bog ‘ liq barcha zarur omil va maqsadlar asosida komil inson, uning
psixologik va pedagogik tarbiyasi yotadi.
Chinakam ilm, chinakam ta ’ lim tarbiya asosini yaratgan shaxs salohiyati,
mehnati, fidoyiligi hech qachon odamlar, insoniyat psixologiyasidan chetda
qolmaydi. Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji hamisha insoniyat e ’ tiborida
turadi. Zar qadrini zargar biladi deydilar. Bugun Kadarlar tayyorlash milliy
dasturini о ‘ z mamlakati, jamiyati rivojini ta ’ lim, ilm-fan bilan ta ’ minlangan,
farovon jamiyatga shu yо ‘ l bilan erishgan qator xorijiy davlatlarning rahbarlari,
nufuzli ilmiy markazlar, xalqaro tashkilotlar ham e ’ tirof etilmoqda. Xalqaro
YUNESKO tashkiloti Plexanov nomli Rossiya iqtisodiyot akademiyasi,
Gollandiyaning Fontis universiteti Rossiya Oliy maktab fanari xalqaro
akademiyasi, Moskva davlat universiteti, Ispaniya Askala de Ekores universiteti,
Yaponiyaning Sope Genniy universiteti va qator xalqaro tashkilotlar jahondagi
yetakchi ilmiy markazlar tomonidan yurtboshimizga topshirilayotgan faxriy
professor, faxriy doktorlik unvonlari ham jamiyatimizning ta ’ limga bо ‘ lgan
ehtiyojiga, qolaversa ta ’ limni boshqarishni qayta qurish zarurligiga,
yaratuvchanlikka, fidoyilikka, bunyodkorlikka berilgan bahodir. Qolaversa bugun
dunyo jamoatchiligi О ‘ zbekistonning demokratik davlat, fuqarolik jamiyati,
zamonaviy ta ’ lim boshqaruvi borasida erishayotgan yutuqlari barqaror natijalarni
tan olmoqda.
44

Kelajak bugundan boshlanadi, hozir tarbiya masalasiga e ’ tibor qilinmasa
kelajak boy beriladi. Ta ’ lim va tarbiyadan hech narsani ayamaymiz. Prezidentimiz
tomonidan istiqlolning ilk yillarida mamlakatimiz uchun unga oson bо ‘ lmagan bir
vaziyatda aytilgan bu qatiy sо ‘ zlarni hamma biladi. Biz yoshlarning iste ’ dodini
yuzaga chiqarib, ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojini yanada mustaxkamlab kelayotgan
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi uning mantiqiy davomi bо ‘ lgan maktab ta ’ limini
rivojlantirish umummilliy dasturi ana shu muqaddas davlatning mahsulidir. Bu
ta ’ lim tizimidagi qayta qurishning eng zarur omilidir. Ta ’ limni boshqarishda qayta
qurishning samarasini о ‘ quvchi yoshlarimiz nufuzli xalqaro fan olimpiadalari va
sport musobaqalarida, ilmiy anjumanlarda ketma-ket erishayotgan
muvaffaqqiyatlar misolida kо ‘ rib turibmiz. Masalan: 2-xalqaro Mendalev olim
qiyofasida yurtimiz sharafini himoya qilgan 15 nafar о ‘ quvchi 1 ta oltin, 1 ta
kumush va 11 ta bronza medaliga sazovor bо ‘ lgan. Toshkent Pediateri tibbiyot
instetuti qoshidagi akademik litsey о ‘ qituvchisi A. Maqsudhо ‘ jayev “Eng yaxshi
eksperimentator” nominatsiyasi bо ‘ yicha g ‘ olib deb topildi. Ispaniyaning Madrid
shaxrida о ‘ tkazilgan 49-xalqaro matematika olimpiadasida Samarqand iqtisodiyot
servis instituti qoshidagi akademik litsey talabasi D.Salimova bronza medali sohibi
bо ‘ ldi. Qisqasi sport , tasviriy san ’ at yо ‘ nalishida tahsil olayotgan yoshlarimizning
yutuqlari ham behisob.
Ota – bobolarimiz shuhratning soyasiga maxliyo bо ‘ lib yuradigan davrlar
endi о ‘ tdi. Bugun jahon bizdan о ‘ z sо ‘ zimizni aytishimizni о ‘ z tafakkurimizni
namoyon etishimizni talab qilmoqda. Boshqa xalqlar boshqa millatlar biz
yoshlarga yotsirab bepisand qaramasligi, balki bizni e ’ tirof etishi bizni ehtirom
etishi kerak. IX-XV asrlarda ma ’ rifatli dunyo Buxoriylar, Farg ‘ oniylar,
Xorazmiylar, Beruniylar, Ibn Sino, Ulug ‘ beklarni qanchalik izzat ikrom qilgan
bulsa XXI asrda biz yoshlar xalqimiz millatimizga nisbatan ana shunday ta ’ lim
tarbiya va bilimni qaytadan qо ‘ lga kiritishimiz kerak. О ‘ sha ulug ‘ ajdodlarimiz
asos solgan va olamga dong taratgan ilmiy maktablarni, zamonaviy ta ’ lim
boshqaruvi shaklida, qaytadan qurishimiz lozim.
Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji.
45

-ta ’ limni boshqarishda qayta qurishning zarurligining ijobati sifatida о ‘ tgan
yillar davomida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida ta ’ lim tizimi tubdan
qayta islox qilinib, barcha zamonaviy talablarga javob beradigan uzlо ‘ qsiz ta ’ lim
tizimi yaratildi. Qisqa davr mobaynida 1500 dan ziyod zamonaviy akademik litsey
va kasb-hunar kolejlari bunyod etildi. Birgina maktab ta ’ limini rivojlantirish
umummiliy dasturi doirasida sо ‘ nggi tо ‘ rt yil mobaynida 8500 ta maktabda
qurilish va obodonlashtirish ishlari amalga oshirildi. Fizika, kimyo, biologiya
fanlari buyicha zamonaviy laboratoriya xonalari soni 2004 yilga nisbatan 3
barobar, srort zallari soni esa 1,5 barobar ziyod kupaytirildi. 4200 ta qishloq
maktablari xalqaro internet tarmog ‘ iga ulandi.
Ta ’ lim tarbiya insonni uzgartiradi. Inson orkali jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan
ehtiyojini о ‘ zgartiradi.
Bugun ta ’ limni boshqarishdagi yangilanishlar, qayta qurish zaruriyati,
xususan Kadrlar tayyorlash milliy dasturiga muvofiq amalga oshirilayotgan
isloxotlar, odamlar, yoshlarning onggi, duyoqarashi, hayotga bо ‘ lgan munosabatini
uzgartirmoqda. Jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojining mazmuni xaqida
uylaydigan, bolalik, о ‘ smirlik chog ‘ laridanoq oldiga aniq maqsad qо ‘ yib qat ’ iy
harakat qiladigan mustaqil fikrli, ilm fan zamonaviy kasb- korim hayotimga chiroq
buladi, saloxiyatim bilan oilam, Vatanimga xizmat qilaman, deb intiluvchi yoshlar
safi kupaymoqda. Yoshlarning bilimi, psixologiyasi, fikrlashi, kasb-hunar
bobidagi intilishi, jismoniy barkamolligi, xuquqiy bilimlari, о ‘ zligini tarixini
anglash bobidagi tasavvurlari kengaygan ma ’ naviyati yuksalgani sari ularni о ‘ ziga
bо ‘ lgan ishonchi shu qadar ortmoqda. Bugungi yoshlarning shijoat, ishonch bilan
yuksak maqsadlarni kuzlashi ham ta ’ limni boshqarishda qayta qurishning eng
zarur omillaridan biri hisoblanadi.
Bugun shahar va qishloqdagi akademik litsey va kasb-hunar kollejlari
bitiruvchilarining о ‘ z bilimi, kasb-hunar ga tayangan holda murakkab tizimli
texnik uskunalarni boshqarayotgan fermer, tadbirkor sifatida mustaqil ishini tashkil
etayotganini kо ‘ rib yana quvonamiz. Ularni keng dunyoqarashli, oq bilan qorani,
46

yaxshi bilan yomonni farqlay oladigan yetо ‘ q shaxslar qilib tarbiyalash ham
ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojning natijasidir.
Yoshlarni keng dunyoqarashli, oq bilan qorani, yaxshi bilan yomonni
farqlay oladigan yetо ‘ q shaxslar qilib ta ’ lim berish borasidagi ishlar ham ta ’ limni
boshqarishning yangi bosqichga kо ‘ tarilayotganligini bildiradi. Hozirgi davr о ‘ ta
murakkab, bugun dunyoda yoshlarning ruxiy dunyosini izdan chiqarish, ma ’ naviy
ildizlariga bolta urmoqchi bо ‘ lgan qanchadan-qancha kuchlar bor. Shu ma ’ noda
jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyojini ta ’ limni boshqarishda qayta qurishning
asoslarini mustaxkamlash, milliy qadriyat, an ’ ana, urf-odatlarimizni asrab
avaylash, xalqimiz, ayniqsa biz yoshlar qо ‘ lida ekanligiga tо ‘ liq ishonch hosil
qilish va yoshlar ongiga ona yurtga muxabbat, istiqlolga sadoqat tuyg ‘ ularini
chuqur singdirish, yurtimizga qarshi qaratilgan g ‘ oyaviy va informatsion xurujlar,
ularning ortida turgan kuchlarning g ‘ arazli maqsadlarini fosh qilish yoshlarni
ogohlikka da ’ vat etish borasidagi ishlarga hamisha har lahzada xushyor yondashish
kerakligini anglatib turuvchi omil hisoblanadi.
Biz yoshlar yangi ming yillikda yashamoqdamiz. Shubxasiz farzandlari
intellektual jihatdan barkamol, ruxiy psixologik va pedagogik bilimli, sog ‘ lom, or
nomusli, mustaqil fikrli, qat ’ iy ezgu maqsad yо ‘ ligi tutgan, irodali vatanparvar
bо ‘ lgan davlat qadrli va kuchli bо ‘ ladi.
Yangi ming yillikda davlatlarimiz xaqlarning taqdirini moddiy boylik emas
jamiyatning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji ya ’ ni intellektual ma ’ naviy-ma ’ rifiy hamda
axloqiy boylik hal qiladi. Ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoj yuqori bо ‘ lgan joyda moddiy
boyliklar mо ‘ l kо ‘ lligi ham ta ’ minlanadi. Chunki bugungi kunga kelib ilm fan
insonning davlat va xalqning qudratli kuchiga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan
kelib chiqadigan bо ‘ lsak ta ’ limni boshqarishda qayta qurishning zarur omili-bu
yuksak ilm. Ilm-kuch—qudrat-ilm-himoya!
Ilm jaholatga nisbatan qalqon. Ilm-farovonlik! Ilm-tinchlik asosini tashkil
etuvchi eng buyuk ne ’ mat. Yigirma yil davomida g ‘ oyat murakkab sinovlardan
о ‘ tdik. Mamlakatimiz kelajagi bо ‘ lgan biz yoshlarni ne-ne yovuz g ‘ oyalar, kuchlar
ta ’ siridan, jihatdan faqat ana shu bilim va ma ’ rifat asrab qoladi. Bugun
47

О ‘ zbekistonning barcha tuman va shaharlarida qishloqlarida qad kо ‘ targan
kо ‘ rkamligi, moddiy texnika bazasi, zamonaviyligi bilan bir biridan
qolishmaydigan biz yoshlarga bilim kasbkor berayotgan sog ‘ lom va komil insonlar
qilib tarbiyalash boshlangan ta ’ lim maskanlarini chin ma ’ nodagi ta ’ limni
boshqarishda qayta qurishning zarur omillari deb atasak yanglishmaymiz.
Muqaddas xikmatlarda hamisha bir ezgu ish boshlasangiz, uni boshqasi
bilan chambarchas bog ‘ lab yuboring, shunda uning samarasi siz kutgandan ham
kо ‘ proq bо ‘ ladi deyiladi. Bugun yurtimizda amalga oshirilayotgan ta ’ limni
boshqarishdagi barcha islohatlar, ulkan intilishlar moxiyatiga nazar tashlab
bularning hammasi bir biriga uzviy bog ‘ liq holda ta ’ limni boshqarishda qayta
qurishning zarur omillarining g ‘ oya va tamoyillar asosida olib borilishiga ishonch
hosil qilamiz. Mamlakatimizning ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoji о ‘ zbek xalqimizning
milliy taraqqiyot yо ‘ lidagi bosh g ‘ oyalardan biri hisoblanadi.
Ta ’ lim sohasida moddiy texnika bazasining takomillashtirilishi va undan
samarali foydalanishni ta ’ minlash, real iqtisodiyot tarmoqlari va sohalarda talab
qilinayotgan mutaxassisliklarni tayyorlash, davlat ta ’ lim standartlari, о ‘ quv
dasturlari va о ‘ quv uslabiy adabiyotlarni takomillashtirish yо ‘ nalishidagi muhim
ishlar ham ta ’ limni boshqarishda qayta qurishning zarur omillariga kiradi.
Ta ’ lim jarayoniga yangi axborot kommunikatsiya va pedagogik
texnologiyalarni keng joriy etish, ta ’ lim muassasalarining о ‘ quv laboratoriya
bazasini mustahkamlash, о ‘ qituvchilar va murabbiylar mehnatini moddiy hamda
ma ’ naviy rag ‘ batlantirishning samarali tizimini shakllantirish hisobiga
mamlakatimiz maktablarida kasb-hunar kollejlari, akademik litseylar va Oliy
о ‘ quv yurtlarida о ‘ qitish sifatini tubdan yaxshilash masalalari ham ta ’ limni isloh
qilishning asosiy vazifalariga kiradi. Ta ’ limni boshqarishni qayta isloh qilishning
uzviy davomi sifatida zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari
raqamli va keng formatli telekomunikatsiya aloqa vositalari hamda internet
tizimini yanada rivojlantirish ularni har bir oila hayotiga joriy etish va keng
о ‘ zlashtirish bilan bog ‘ liq masalalar о ‘ z aksini topdi.
48

Hozirgi kunda mamlakatimizda xorijiy tillarni о ‘ rgatish va о ‘ rganishga ham
alohida e ’ tibor bilan qaralmoqda. Negaki, biz yoshlar jahon hamjamiyatidagi
о ‘ rnimizni yanada mustaxkamlash uchun xorijiy hamkorlar bilan aloqalarimizni
har tomonlama kengaytirishimiz, jahon ilm fan texnologiya sohasidagi
yangiliklardan muntazam bahramand bо ‘ lishimiz uchun xorijiy tillarni mukammal
о ‘ rganishimiz zarur. Shu bois mamlakatimizda О ‘ zbekiston Jahon tillari
universiteti, Sharqshunoslik institutlari hamda qator xorijiy tillarni о ‘ rgatuvchi til
markazlari tashkil etildi. Bu ham jamiyatimizning ta ’ limga ehtiyoji kengligini
kо ‘ rsatadi. Muxtasar qilib aytganda mamlakatimizdagi ta ’ limga bо ‘ lgan ehtiyoj
ta ’ limni boshqarishdagi yangi islohatlar barchasi jismonan aqlan va ma ’ nan yetuk,
hayotda о ‘ z о ‘ rnini topishga qodir shaxsni voyaga yetkazishga yо ‘ naltirilgan. Zero
yurtboshimiz ta ’ kidlaganidek ta ’ limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta ’ limdan ajratib
bо ‘ lmaydi. Bu sharqona qarash sharqona hayot falsafasidir.
49

2.2. Ta limni standartlashtirish - samarali boshqaruv vositasi
Demokratik islohatlarni amalga oshirishda ma naviyatini shakllantirish,

ularning bilimi va salohiyatini rivojantirishda ta limni standartlashtirish katta

ahamiyat kasb etadi. Bu borada ijtimoiy fanlar, shu jumladan pedagogika
psihologiya fani ham o`ziga xos o`ringa egadir. Ayniqsa, mamlakatimizda

ta limni standartlashtirish, uni boshqarashning mazmun va metodlarini yanada

chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini rivojlantirish jarayoni kechayotgan hozirgi
sharoitda psixologik va pedagogik ta lim oldiga ham yuksak vazifalar

qo`yikmoqda. Negaki, pihologiya va pedagogika, insonning ruhiyati va tarbiyasi
haqidagi fanlar bo`lib, jamiyat taraqqiyotiga daxldor inson, ya ni barkamol

shaxsni hartamonlama yetuk qilib tarbiyalash va shakllantirish ta limni bosh

qarshilik mazmuni va metodining asosiy xususiyati hisoblanadi. Mustaqillik
yillarida ta limni standartlashtirish va boshqarish mazmun jihatidan ham, metod

jihatdan ham tubdan o`zgarib, yangi bosqichga ko`tarildi. Shu bilan birga ta lim

jarayoniga zamonaviy, samarali boshqaruv vositalari, ya ni zamonaviy pedagogik

va psixologik texnalogiyalar tadbiq etila boshladi.
Bugungi kunda yurtmiz psiholog va pedagog olimlari zamon
talablariga mos ravishda ta limni standartlashtirishning mazmuni, metodini

hamda maqsadini to`g`ri belgilash, ta limda erishilgan yutuqlarni holis baholash,

zamonaviy boshqaruv vositalarining sifatini taminlash, yangi avlod darsliklarini
yaratish, ulardan samarali boshqaruv vositalari, axbarot kommunikatsiya

texnalogiyalari ta limni boshqarish mazmun va metodlarini amalyotga tadbiq

etish muammolari ustida yanada ko`proq ish olib bormoqdalar. Zero, pedagogic
va psixologik ta lim maqsadini va mazmunini to`g`ri belgilashuniing samarali

boshqaruv vositalari natijasiga erishishning birlamchi asosidir. Pedagogic va
psixologik ta limning eng muhim tamoyillaridan biri, nazariya va amaliyotning

birlamchi hisoblanib, u avvolo, zamon talablariga javob bera oladigan shaxsni
shakllantirish va jamiyat talablarini qondirish uchun , avvalo, ta limni

boshqarishning mazmun va metodlarining yanada rivojlantirish borasidagi
muammolarni hal eta olishi darkor . shunga ko`ra, olib borilayotgan islohatlarni,
50

ta limni standartlashtirish, samarali boshqaruv vositalarini zamonaviylashtirish
yana chuqurlashtirish va fuuqorolik jamiyatini barpo etish vazifalaridan kelib
chiqqqan holda, pedagogic va psixologik ta limni ham boshqaruvning mazmun va

metodlariga asoslangan holda modernizatsiyalsh talab etiladi.
Ta lim to`g`risida gi qonunga,

ta limning asosiy prinsiplaridan biri ta limni standartlashtirish va samarali

boshqaruv vositalaridan unumli foydalanish bo`lsa, undan keyingi eng muhim
ta limni boshqarishning mazmuni va metodiga asoslangan holda, ta limni

demokratlashtirish va insonparvarlashtirish ekanligi qayd etilgan. Shunga ko`ra,
olib borilayotgan islohatlar, ya ni ta limni boshqarishning mazmuni va

metodlarini yanada chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini barpo etish
vazifalaridan kelib chiqqan holda , ta limni ham standartlashtirish, ham

modernizatsiyalashtirish talab etiladi. Buning uchun, avvalo, pedagogika va
psihologiyaning metadologik asosini yaratish lozim. Pedagogic va psixologik
ta limning nufo`zi, pedagogika nazariyasi va psihologiya tarixidan yaratayotgan

ilmiy tadbirkorlarga ham bog`liqdir. Ta limni standartlashtirishda , amalga

oshirilgan barcha tadqiqot ishlarini ham ta limni boshqarishning mazmuni va

metodilarini yangilashga , dolzarb muammolarni hal etishga xizmat qiloyapdi deb
bo`lmaydi. Ta limni standartlashtirish samarali boshqaruv vositalaridan unumli

foydalanish, shuningdek ta limni boshqarishning mazmuni va metodidan keng

foydalanish ishlari uchun, pedagog kadrlarda qo`llanmalar bo`lishi, pedagogika va
psihologiyaning nazariy masalalarini boyitish uchun maxsus arxivlardan
foydalanishzarurligini inobatga olish kerak. Ayniqsa, Avtorefaratlarning bir
qolipda yozilishi psixologik pedagogik tadqiqot natijalariga sifat va mazmun

jihatdan emas, matematik statistik tahlil asosida xulosa yasashni talab etilishini ,
mutasaddi tashkilotlar tamonidan qayta ko`rib chiqilsa maqsadga muvofiq
bo`lardi. Ta limni

standartlashtirishda va samarali boshqaruv vositalarini amalga
oshirishningzamonaviy didaktik qonuniyatlari va tamoyillarini, ya ni pedagogic

texnalogiyalarning zamonaviy talablar asosida ishlab chiqish, ta limni

51

boshqarishning mazmun va metodlarini nazariy va amaliy jihatdan mustahkam
asoslash va ta lim tarbiya amaliyotiga keng tadbiq etish jarayonida standart
holatlar orasidagi ob`ektiv shart sharoitlar, barqaror holatlar hamda

qonuniyatlarni hisobga olish, talabalarning tayyorgarlik darajasi, shaxsiy sifatlari,
kasb ko`nikmalari, ixtisosligiga oid bilimi haqidagi axbarotlarning ------------
taminlashni nazarda tutib, ta`limni boshqarishning yangidan yangi samarali

vosita va usullarini taklif qilish muhim sanaladi. Shuningdek, ta limni

standartlashtirish, samarali boshqaruv vositalarini ta lim muassasalari faoliyatiga

rahbarlik qilishda pedagogic yo`nalishlarini aniqlashda va amaliyotda qo`llash
mexanizmini yaratishda , pedagogic ta lim tizimida masofaviy o`qitishning ilmiy

metodik ta minotiga hamda mazmuniga erishishda, uzluksiz pedagogic ta lim

tizimida yagoa axbarotlashgan kutubxona to`zilishini vujudga keltirish, ta limni

standartlashtirish nazariyasiga oid ilmiy qarashlar, qonuniyatlar hamda ta limning

boshqarashning mazmuni va metadologikasosida imkoniyatlarning ishlanmalari,
ijodkorlikamaliyotning aynano`zida tug`ilishini ilmiy asosda e tirof etish kabi

masalalarni jadal hal qilish imkonini beradi va pedagogika va psihologiyaning
kelajak istiqbolini belgilab beradi.
Ortimizda uzluksiz pedagogic ta lim tuzishda yagona axbarotlashgan

kutubxona tizimini vujudga keltirish bo`yicha qator metodlar amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa Prezidentimiz Islom Karimov VazirlarMahkamasining 2010 yilda
respublikani ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011 yilgi

mo`ljallangan eng muhim ustivor vaziflariga bag`ishlanganyig`ilishida shu sohaga
oijd bo`lgan O`zbekiston aloqa va axbarotlashtirish agentligiga oliy va o`rta
maxsus ta lim vazirligi, Hal qta li vazirligi bilan hamkorlikda Elektron

ta lim milliy tarmog`ini barpo etishni nihoyasiga yetkazish hamda 2011 yilda

mamlakatimizning barcha oliy o`quv yurtlarini, keyinchalik esa akademik litsey va
kasb - hunar kollejlarini yagona axborot tarmog`iga ulashni ta minlashni ustuvor

vazifa sifatida qo`yganlariayni muddao bo`ldi.
Ma lumki, hayot yangi ijtimoiy iqtisodiy sharoitlarda yashovchi o`ziga

to`g`ri yo`l topa oladigan shaxsni tarbiyalashni birinchi va eng muhim vazifa etib
52

qo`ygan. Yosh avlodni ijtimoiy hayotga tayyorlashda eng avvalo shaxsga,
samarali boshqaruv vositalaridan unumli foydalanishva ta limni boshqarishni
mazmuniga e tiborni oshirishni talab etiladi. Ta limni boshqarish mazmun va

metodidan to`g`ri foydalanish orqali, har bir o`quvchining salohiyati, qobiliyati,
qiziqishlari, yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda, o`qishga, faoliyatda o`z
imkoniyatlarini to`liq namoyon etishga qaratilgan imkoniyat sanaladi.
O`zbekistonda, pedagogika va psihologiya fani rivojlangan davlatlarning
ta lim tarbiyaga oid konsepsiyalari bilan raqobat qila oladigan darajada chuqur

va keng qamrovli tarixiy ldizga, milliy shakllangan boy qadriyatlarga ega. Mirzo
Ulug`bek madrasalarida ta limni boshqarishda muammoni qo`yish va uni hal

etish hamda boshqa yangi ta limning boshqarish usullariqo`llanilgan bo`lsa,

Xorazmiy bilim olishda mustaqil o`qish, ko`zatish, bilishdan sezishga, his

etishga, o`tishda o`zaro bog`liqlik, mantiqiy umumlashmalar, tahlil tarkib,

xulosa chiqarish, asoslashga etibor bergan. Abu Rayhon Beruniy, erkin suhbat,
yarim yashirin savollar, javoblar, fikr va aql mashqlariga diqqatni qaratgan bo`lsa,
Ibn Sino esa aqliy bilishni amaliyot bilan bog`lash, fanlararo aloqa kabilarga
e tibor bergan .
barcha allomalar, o`zlarining ta limiy ahloqiy
asarlarida bir tamondan mazkur ilmiy g`oyalarni amaliyotga tadbiq etish,
yo`lllarini ham ko`rsatib o`tganlar. Yusuf Xos Hojib ning Qutadg`u bilig ,

Qaykovusning Qobusnoma Ahmad Ygnakiyning Hibbatul - hal oyiq

Sadiyning Guliston Alisher Navoiyning Mahbub ul qulub , Koshifiyning

Futuvvatkamon - sultoniy , Abdulla Avloniyning Turkiy

Gulistonyohudahloq va boshqa didaktik asarlar shular jumlasidandir.

Yuqoridagi fikrlarning
barchasi, pedagogic va psixologik ta lim mazmunini yangilashda, avalo fanning

metod va nufo`zini oshirishga qaratilib, buning uchun pedagogika va psihologiya
fanlaridan o`qitiladigan ma ro`zalar sifatini yaxshilash, professor o`qituvchilardan

bir xil tezisnoma matnlar va turli hujjatlar to`la papkalarnio ko`tarib yurishni,
darslarda matnlardan chetga chiqmay, ma ro`za matnini o`qib berishni emas,

balki uni qiziqarli, maroqli, saviyali boshqaruv vositalari va
53

metodlardanfoydalangan bo`lishini talab qilish maqsadga muvofiqdir. Zero,
olimning ma ro`zalari, mazmuni metodlarga asoslangan holda, ilmiy dalillarga
boy, zamon bilan hamnafas bo`lishi kerak. O`tgan
qisqa davrda ta limni boshqarishning mazmuni va metodini isloh qilishga juda

katta e tibor qaratiladi.
Unga
davlat ta lim standartlari, o`quv rejalari va samaraliboshqaruv vositalari asosida

fan dasturlari qayta ishlab chiqildi. Muqobillikka asoslangan yangi boshqaruv
vositalari, jumladan electron darssliklarva boshqa o`quv adabiyotlarining yangi
avlodi yaratilib, ularni yanada takomillashtirish bo`yicha ishlar muttasil davom
ettirilmoq. Zamonaviy fan va texnikaning rivojlanish tendensiyalarini hisobga
oluvchi pedagogic hamda axbarot olish, o`zatish, almashish va saqlash
texnalogiyalari ta limni standartlashtirish jarayoniga shiddat bilan kirib

bormoqda. Ta lim va uni boshqarish sohasi ijtimoiy, iqtisodiy, ma naviy

istiqbolini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Shu bois O`zbekistonimizda
bugungi ta lim sestemasi, kelajak avlod manfaatlarini muhofaza qilish davlat

siyosatining ustuvor yo`nalishi etib belgilangan hamda, 1997 yil avgustidan
bugungacha Ta lim to`g`risida , O`zbekiston respublikasida yoshlarga oid

davlat siyosati asoslari to`g`risida giqonunlar, Kadrlar tayyorlash milliy

dasturi , Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi , maktab

ta limini rivojlantirish davlat umummilliy dasturi, bolalar va xotin qizlar sporti,

bolalar musiqasi va san atini rivojlantirishga doir va ta limning huquqiy

me yoriy hujjatlar qabul qilindi. Demakki, aql zakovatli, yetarlicha iqtidor va

salohiyatga ega, g`ayrat, shijoat va kuchka to`la, bilimli, tashabbuskor va ijtimoiy
faol ya ni avlodning istiqbolimiz uchun ma suliyatni zimmasiga oladigan

mutaxassislar bo`lib yetishish uchun puxta zamin yartildi.
Amaldagi huquqiy me yoriy hujjatlarni kadrlar tayyorlash milliy

dasto`rini ruyobga chiqarishning barcha bosqichlarida amalga oshirilgan ta limni

standartlashtirishning tahlili va monitoringiga muvofiq erishilgan yutuqlarni milliy
va hal qaro miqyosda davom ettirish , mamlakatimizni iqtisodiy ijtimoiy

rivojlantirishning yaqin va o`zoq istiqbolini belgilovchistrategiya asosida jahon
54

fani va texnikasining eng so`ngi yutuqlarini hisobga olgan holda, yoshlarning
intelektual, jismoniy va ijodiy imkoniyatlarini yo`zaga chiqarish muhim
ahamiyatga ega .
Bunga raqobatbardosh, samarali boshqaruv vositalariningyangi
texnalogiyalarini yaratish, ilg`or tajribalarni muvofiqlashtirish talab etiladi.
Buning uchun ta lim muassasalarining o`quv labaratoriya, ilg`or moddiy
mehnatga bazasini yanada mustahkamlash, uni eng so`ngi, zamonaviy asbo
uskunalar va boshqaruv vositalari bilan muntazam boyitib boorish, mavjud
salohiyatdan samarali foydalanishga erishish zarur.
Bugun internetdan oddiy uyali telafon orqali ham har qanday axbarotni olish
mumkinligi sir emas. Shu nuqtai nazardan ta limni standarlashtirishdan o`z

o`rnida foydalanib masofaviy ta lim va mustaqil ta limdan samarali boshqaruv

vositalaridan unumli foydalanishni kafolatlash lozim.
Ta lim sohasida faoliyat ko`rsatayotgan va tayyorlanayotgan kadrlar sifati

islohatlarning samarasini belgilaydi. Bugungi pedagog yuksak kasbiy mahorat
bilan bir qatorda axborot makonidagi so`ngi malumotlardan, psihologiya va inson
shunoslikka oid yangiliklardan xabardor bo`lishga majbur, aks holda ta lim

oluvchi o`zi uchun zarur bo`lgan bilimlarni va ma lumotlarni boshqa

manbalardan axtaradi.
Ta lim tarbiya yahli bir jarayon. Yuksak ma naviyat

manziliga marifat orqali boorish mumkinligi tarixda ko`p marta isbotini topgan.
Jahon va milliy pedagogikamizda ta kidlanganidek, yutulik va barkamollikka

ta limiy hamda tarbiyaviy maqsadlare mushtarakligimizda erishiladi. Madomiki,

ta limni boshqarishdagi barcha islohatlar mazmuni va maqsadi barkamol shaxsni

tarbiyalashga qaratilgan ekan, ta lim muassasi, mahalliy hokimiyat boshqaruv

organlari, siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari va birlashmalari, mulkdorlar, ota-
onalar, ommaviy axbarot vositalarining doimiy hamkorigi ushbu ezgulikni amalga
oshira oldi. Shundagina voyaga yetayotgan yangi avlod vakillari tamonidan
ma naviy ahloqiy taablarni ongli ravishda bajariladi va yetuklikka erishiladi.

Ta lim muassasasi muqaddas dargoh. Ta limni boshqarish, uning tashqi

55

va ichki qiyofasi, unda amalga oshiriladigan zamonaviy boshqaruv vositalarini
jihozlash va takomillashtirish atroflarini obodonlashtirish va ko`kalamzorlashtirish,
ishlari hamma uchun ibrat bo`lishi ushbu dargohga qadam qo`yuvchi har bir
kishiga ilm o`rganish orqali nafaqat o`zi, oilasi, balki el yurti istiqboliga hissa
qo`shish maqsadini mujassam etmog`i lozim.
Jamiyatimizda ta limni standartlashtirish va isloh qilish yo`lidagi
barqarorlik, ta limni boshqarish yo`lini kelajagi porloqligiga bo`lgan qat`iy

ishonch, tanlangan yo`limizning o`tgan qisqa 22 yilda erishilgan asrlarga
tatiydigan yutuqlarimiz, mamlakatimizning bugungi iqtisodiy ma naviy qudrati

va olib borilayotgan ichki va tashqi siyosati ta limni boshqarishning mazmuni va

mohiyatini amalga oshirishga mutahkam zamin yaratdi.
Xulosa qilib aytganda, O`zbekistonda amalga oshirilayotgan olamshumul
ijtimoiy islohatlarta limni boshqarish jarayoni davr ruhiga monand tarzda

standartlashtirishni talab etmoqda. Kadrlar tayyorlash milliy dasto`rini bosqichma
bosqich amaliyotga tadbiq ettirilishi, umumiy o`rta ta lim DTS larining ishlab

chiqarilishi va amaliyot qo`ygan talablar asosida ta lim metodlarining

yangilanishi ta limni standartlash sari bosilgan jiddiy qadamdir.

56

Xulosa
Yuqoridа kyeltirilgаn nаzаriy tаhlillаrga tayanib bitiruv mаlаkаviy ishimiz
bo’yichа quyidаgi xulosаlаrgа kelishni lozim deb topdik :
1. Ta`lim jarayoni va uni boshqarish muammosi ko`plab mamlakatlar
olimlari tomonidan o`rganilgan.
2. Turli mamlakatlar da ta`limni boshqarish turli usullarda olib boriladi.
3. Ta`limni boshqarish bu eng avvalo ta`limning samaradorligini
oshirishd i r.
4. Ta`limni boshqarish ni qayta qurishning zarurligi jamiyatning bilimdon,
ma`naviyatli yoshlarga bo`lgan ehtiyojidir.
5. Ta`limni boshqarish ning eng samarali vositasi ta`limn i
standarlashtirishdir.
57

Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати
1. Каримов И.А. «Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида»
Тошкент. Ўзбекистон. 2011 й – 439 б
2. Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори
Т.: “Шарқ” 1998 й -64 б.
3. Каримов И.А. Ўзбекистон 21 асрга интилмоқда. Т.: Ўзбекистон 2000
й- 352 б.
4. Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т.: Шарқ, 1998. - 31б.
5. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси . Т.: Шарқ 1998 й-182 б.
6. Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли
фуқаролик жамияти барпо этиш-устувор мақсадимиздир. Т.:
Ўзбекистон овози 28.01.2010 й 1-3 бетлар.
7. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги қонуни. Кадрлар
тайёрлаш миллий дастури. Т.1997
8. Ўзбекистон Республикасида олий таълимнинг давлат таълим
стандарти. Асосий қоидалар. 2002 йил 16 – августда тасдиқланган.
9. Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини ислоҳ қилиш бўйича
меъёрий ҳужжатлар. II – қисм, Тошкент. 1998; 2 – қисм, Тошкент, 1999.
10. Давлетшин М.Г. Жалилова С.Х. Олий мактабда таълим жараёнини
самарадорлигининг психологик томонлари. – Т., 2001. – 10 б.
11. Давлетшин М.Г. ва бошқалар. “Ёш даврлар ва пzагогик психология”
Т.ТДПУ. 2009.
12. Каримова В.М. Аудиторияда бахс мунозарали дарсларни ташкил
этишнинг психологик техникаси. Т. – 2000. – 166.
13. Каримова В.М. Суннатова Р.И., Тожибоева Р.Н. мустақил фикрлаш. –
Т.: Шарқ. 2000. – 111 б.
14. М.Мирзо. Саодатга элтувчи – қудратли куч. Тошкент.Шарқ 2011. 265 б.
15. Нишонова З.Т. Эргашев П.С. Олий мактаб психологияси.Тошкент 2012
й -67 б.
16. Петровеский А.В. Ёш психологияси ва пzагогик психология. М. 1979.
58

17. Қаршибоев М. Маънавий юксалиш йўлида. Тошкент 2010 й -120 б.
18. Ғозиев Э.Ғ. Олий мактаб психологияи. Т.: Ўқитувчи, 1997. – 102 б.
Интернет сайтлари:
www. Gov.uz.
www. Iscs.uz
www. Edu.uz.
www. Ziyo net. Uz
www.jahon.tiv.uz .
www.press-uz.info .
www.uzreport.com .

59

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish