Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida

Купить

TA’LIM JARAYONI Y AGONA TIZIM SIFATIDA.
REJA
1. Ta’lim jarayoni yaxlit tizim sifatida.
2. Ta’lim tushunchasi va mohiyati.
3. Ta’lim funksiyalari. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni.

Ta’lim jarayonining yaxlit tizim sifatidagi tavsifi. Ta’lim jarayonining
“yaxlitligi” “tizimliligi” va “majmuaviyligi”ni bir xilda talqin etish mumkin emas.
Biroq, ta’lim jarayonining yaxlitligi uning tizimliligi bilan uzviy bog’liq.
Tizim (mustaqil tushuncha sifatida) o’zaro bog’langan ko’plab elementlar
(tarkibiy qismlar) o’rtasidagi mustahkam birlik va o’zaro yaxlitlikdir. Demak,
ta’lim yaxlit tizim sifatida ko’plab o’zaro bog’liq quyidagi elementlarni o’z ichiga
oladi: ta’lim maqsadi, o’quv axborotlari, o’qituvchi va o’quvchilarning ta’limiy
faoliyatlari, uning shakllari, pedagogik muloqot vositalari, shuningdek, ta’lim
jarayonini boshqarish usullari.
Barcha tarkibiy qismlarning o’zaro birligi va yaxlitligi sifatida namoyon
bo’luvchi ta’lim jarayonining negizini o’qituvchi va o’quvchilarning ta’limiy
faoliyatlari tashkil etadi.
Ta’lim funksiyalari . “Funksiya” tushunchasi “ta’lim vazifalari”
tushunchasiga yaqindir. Ta’lim funksiyasi ta’lim jarayoni mohiyatini ifoda etadi,
vazifasi esa ta’limning komponentlaridan biri hisoblanadi.
Didaktika ta’lim jarayonining quyidagi uchta funksiyasini ajratib ko’rsatadi:
ta’lim berish, rivojlantirish va tarbiyalash.
Ta’lim berish funksiyasi ta’lim jarayonining o’quvchilarda bilim, ko’nikma
va malakalarni shakllantirishdan iborat. Ta’lim natijasi sifatida bilimlarining
to’laligi, chuqurligi, tizimliligi, anglanganligi, mustahkamligi va amaliy xususiyat
kasb etishi muhimdir. Bu kabi holatlar ta’lim jarayonining metodik jihatdan to’g’ri
tashkil etilganligini ifodalaydi.
Ta’lim jarayonida o’quvchilarda ular tomonidan o’zlashtirilgan nazariy
bilimlar asosida hosil qilingan amaliy ko’nikma va malakalarning shakllanishi ham
alohida ahamiyatga ega.
Umumiy ko’nikma va malakalarga og’zaki va yozma nutqni bilish, axborot
materiallaridan foydalana olish, o’qish, manbalar bilan ishlash, referat yozish,
mustaqil ishini tashkil etish kabilar kiradi.
Ta’limning rivojlantiruvchi funksiyasi ta’lim jarayonida bilimlarni
o’zlashtirish jarayonida o’quvchining rivojlanishi sodir bo’lishini ko’rsatadi.

Rivojlanish quyidagi yo’nalishlarda sodir bo’ladi: nutqi rivojlanishi, fikrlashi,
shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, emosional-irodaviy va ehtiyoj-sababli
sohalari rivojlanadi. To’g’ri tashkil etilgan ta’lim shaxsni har doim rivojlantiradi,
lekin o’qituvchi va o’quvchining shaxsiy har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan
maxsus o’zaro munosabatlarida rivojlantirish funksiyasi yanada samaraliroqdir.
Ta’limning o’quvchi shaxsini rivojlantirishga yo’naltirilganligi
“rivojlantiruvchi ta’lim” tushunchasi bilan ifodaniladi. XX asr 60-yillaridan
boshlab rivojlantiruvchi ta’limni tashkil etishga nisbatan turli yondashuvlar yuzaga
keldi.
Bularning hammasi ta’limni tashkil etish faqat bilimlarni shakllantirishga
emas, o’quvchini har tomonlama rivojlantirish (birinchi navbatda, aqliy
rivojlantirish, aqliy faoliyat usullari, analiz qilish, taqqoslash, turlarga ajratish va
boshqalarni kuzatish, xulosa chiqarish, obyektlarning muhim belgilarini ajrata
bilish, faoliyat maqsadi va usullarini aniqlashni bilishga o’rgatish, uning
natijalarini tekshirishni bilish malakasini rivojlantirish)ga xizmat qilishini
anglatadi.
Ta’lim jarayoni tarbiyalovchi xususiyatga ham ega. Tarbiya va ta’lim
o’rtasidagi bog’liqlik obyektiv va qonuniy hisoblanadi. Biroq shaxsni ta’lim
jarayonida tarbiyalash tashqi omillar (oila, mikromuhit va boshqalar)ning ta’siri
tufayli qiyin kechadi.
Tarbiyalash funksiyasi. Ta’limning tarbiyalovchilik xususiyati turli ijtimoiy
tuzum hamda sharoitda ham yaqqol namoyon bo’ladi. Tarbiyalash funksiyasi
ta’lim mazmuni, shakli va metodlarining mohiyati bilan belgilanadi va o’qituvchi
hamda o’quvchilar o’rtasidagi munosabatlarni tashkil etish jarayonida yetakchi
o’rin tutadi.
Ta’lim jarayonida shaxsning ma’naviy-axloqiy va estetik tasavvurlari,
xulq-atvori va dunyoqarashi shakllantiriladi.
Ta’limning tarbiyalovchilik xususiyati, eng avvalo, ta’lim mazmunida aks
etadi. Biroq, shuni ham e’tiborda tutish kerak-ki, barcha o’quv fanlari ham birdek

tarbiyalovchilik imkoniyatiga ega emas. Gumanitar va estetik fanlarning bu
boradagi imkoniyatlari yuqori.
Ta’lim jarayonida tarbiyaning ikkinchi omili o’qituvchi va o’quvchilarning
munosabatlari, sinfdagi psixologik muhit, o’qish jarayoni ishtirokchilarining
o’zaro munosabatlari, o’quvchilarning idrok etish faoliyatlariga o’qituvchining
rahbarligi hisoblanadi. Zamonaviy pedagogika o’qituvchi va o’quvchilar
o’rtasidagi munosabatning eng qulay usuli sifatida demokratik usulini e’tirof etadi.
Bu usul ta’lim jarayonida o’quvchilar shaxsini hurmat qilish, ularning xohish-
istaklari, qiziqishlarini inobatga olinishini anglatadi.
O’qituvchi va o’quvchilarning ta’lim jarayonidagi faoliyatlari. O’qituvchi
faoliyatining vazifasi va tuzilishi. Ta’lim muassasasi (umumiy o’rta, o’rta maxsus,
kasb-hunar, oliy ta’lim muassasalari)da tashkil etiluvchi ta’lim jarayonida
o’quvchining faoliyati o’qituvchi rahbarligi ostida kechadi. O’qituvchi
faoliyatining vazifasi o’quvchilarning ijtimoiy borliqni ongli va faol idrok etishga
yo’naltirilgan faoliyatlarini boshqarishdan iboratdir.
Ta’lim jarayonini boshqarish quyidagi bosqichlardan iborat:
1) rejalashtirish;
2) tashkil etish;
3) boshqarish (rag’batlantirish);
4) nazorat;
5) natijalarni baholash va tahlil qilish.
O’qituvchi faoliyatini rejalashtirish bosqichi kalendar-tematik yoki darslar
rejalarini tuzish bilan yakunlanadi. Rejalar, reja-konspektlar yoki konspektlarni
tuzish uchun uzoq, jiddiy ishlash kerak bo’ladi. O’qituvchi o’quvchilarning
tayyorliklari darajasi, ularning o’quv imkoniyatlari, moddiy baza holati, shaxsiy
(kasbiy) imkoniyatlarini o’rganib chiqishi, o’quv materiali mazmunini tanlab
olishi, dars olib borish shakli va metodini o’ylab chiqishi kerak bo’ladi.
O’quvchilar faoliyatini tashkil etish o’quvchilar oldiga o’quv masalalarini
qo’yishni va uni bajarish uchun imkoniyatlar yaratishdan iborat bo’ladi.

Ta’lim jarayonida o’quvchilarning faoliyati . Bilim olish faoliyatning o’ziga
xos ko’rinishi sifatida muayyan tuzilish, rivojlanish va faoliyat qonuniyatlariga
ega. Bilim olish borliqni idrok etish, o’rganish, mashq qilish va muayyan tajriba
asosida xulq-atvor hamda faoliyat ko’nikma, malakalarining mustahkamlanib,
mavjud bilimlarning takomillashib, boyib borish jarayoni hisoblanadi. Bilim
olishning muhim komponenti motiv, ya’ni, ta’limiy xarakterdagi harakat yoki
faoliyatni tashkil etishga nisbatan rag’batni his etish, ehtiyojning yuzaga kelishidir.
O’qishning keyingi komponenti o’quv harakatlari (operasiyalari) sanalaib,
ular anglangan maqsadga binoan amalga oshiradi. O’quv harakatlari o’quv
jarayonini tashkil etishning barcha bosqichlarida namoyon bo’ladi. Harakatlar
tashqi (kuzatiladigan) va ichki (kuzatilmaydigan) ko’rinida bo’lishi mumkin.
Tashqi o’quv harakatlariga predmetli harakatlar (yozish, rasm chizish, tajribalar
o’tkazish); perseptiv harakatlar (tinglash, fikrlash, kuzatish, sezish) hamda
nutqdan foydalanish kiradi.
Ichki (mnemonik, yunonchadan «mnemonikon» - eslab qolish madaniyati)
harakatlarga materialni eslab qolish, uni tartibga solish va tashkil etish,
shuningdek, tasavvur va fikrlash harakatlari (intellektual) kiradi.
Har qanday bilimni o’zlashtirishda o’quvchilardan idrok etish madaniyatiga
ega bo’lish va o’quv materialini anglab yetish talab etadi. Pedagogik jarayonda
o’quvchilar tomonidan ilmiy bilimlarning ma’nosini yetarli darajada tushunmay,
faqat tovushlar birligi sifatida qabul qilinishi va yodlab olinishi xavfilidir.
O’quvchilarni ilmiy bilimlarni ularning mohiyatini to’la tushungan holda
o’zlashtirish shartlari bilan tanishtirib, ularga o’zini o’zi nazorat qilishning
mohiyati va ahamiyatini tushuntirish maqsadga muvofiqdir. O’zini o’zi nazorat
qilishda o’quvchilar ular qo’llayotgan aqliy mehnat vositalarining samaradorligi,
shuningdek, o’z mehnati natijalarini baholashi kerak.
Natijalarni baholash, nazorat qilish va tahlil etish o’quv harakatlarining
ajralmas qismlari hisoblanadi. Ta’lim jarayonida o’quvchi tomonidan o’zini
nazorat qilish, o’zini baholash va o’zini analiz qilish amalga oshirish
o’qituvchining shunga o’xshash o’rgatuvchi harakatlarini kuzatish asosida

shakllanadi. Bu harakatlarni shakllantirish o’quvchilarni o’z tengdoshlari
faoliyatini kuzatishga jalb etish, o’zaro nazoratni tashkil etish, o’rnatilgan
mezonlar asosida o’z faoliyati natijalarini o’zaro baholash va tahlil qilishga
yordam beradi.
Bilimlarni o’zlashtirish jarayonining tuzilishi . O’quvchilar o’quv idrok etish
faoliyatlarini boshqarishga o’rganib olish uchun bilimlarni o’zlashtirish jarayoni
tuzilishini yaxshi tasavvur etish, o’quvchilar tomonidan bilimlarning egallash
bosqichlarini bilishi zarur: idrok etish, o’quv materialini anglab yetish,
mustahkamlash, amaliy faoliyatida bilimlarini qo’llash.
Birinchi bosqich idrok etish hisoblanadi. Psixologiyadan ma’lumki, idrok
etish aniq maqsadga yo’naltirilgan anglash jarayoni bo’lib, u tanlash xususiyatiga
ega. Shuning uchun birinchi navbatda o’quvchilarga mavzuni, ya’ni, ularning
nimani o’rganishlari (masalani qo’yish)ni tushuntirib berish kerak. Shu asosida
o’quv materiali bilan dastlabki tanishish amalga oshiriladi. U haqiqiy mavjud yoki
hayoliy predmet, hodisa, vaziyatlarni kuzatish, mumkin bo’lgan tajribalarni
o’tkazishdan iborat bo’ladi. Birinchi bosqich o’quvchi qaysi hodisa va voqyealarni,
predmetlarni o’rganish haqida yetarlicha tasavvurga ega bo’lganida va o’quv
masalasini tushunib yetganda yakunlanadi.
Ikkinchi bosqich – o’quv materialini anglab yetish . U ma’lumotlarning
nazariy jihatlarini ajratib olish va analiz qilishdan iborat. Bunda asosiy mazmunni
topish, tushunchani ajratib olish, ularning belgilarini asoslab berish, tushuntirish
materialini xususiyatini aniqlab olish, misollar va tushuntiruvchi dalillar to’plamini
o’rganib chiqish kerak. Bu vaziyatda bilimlar o’rtasidagi tizimlilik muhim
ahamiyatga ega. Unda o’quvchi eng asosiy, ikkinchi darajali hamda qo’shimcha,
tushuntiruvchi elementlar ni ajratib ko’rsatsin. O’quvchi o’quv masalasini yechish
usulini tushunsa, bilimlar o’rtasidagi tizimni anglab yetsa ushbu bosqich
yakunlangan sanaladi.
Uchinchi bosqich – eslab qolish va mustahkamlash . Bu bosqich
o’zlashtirilgan bilimlarini uzoq vaqt davomida saqlab qolishdan iborat. Unda
idrok etish faoliyati ko’proq mashqlar, mustaqil reproduktiv va ijodiy masalalar

xususiyatiga ega bo’ladi. Nazariy material, tushuncha, qoida, isbotlar turli xil
mashqlarda takrorlanadi. O’qituvchi o’quvchilar topshiriqlarni tushunib
bajarishlarini kuzatib borishi kerak. Ular matnlarni mexanik ko’chirib olishlari,
topshiriqlarni bajarishlari, qoida va tushunchalarni chuqur anglab yetmay
bajarishlari mumkin. Bosqich yakunida o’quvchilar nazariy materiallarni biladilar
va ulardan mashqlarni bajarish, masalani yechish, teoremani isbotlashda
foydalanishni biladilar. Ularda o’quv malakalari va ko’nikmalari shakllantirilgan
bo’ladi.
To’rtinchi bosqich bilim, ko’nikma va malakalarni amaliy faoliyatda
qo’llash d an iborat bo’ladi. Bilimlarini qo’llash o’rganilayotgan materialning
mazmuni xususiyatiga qarab faoliyat turli shakllari va ko’rinishlarida amalga
oshirilishi mumkin. Bu o’quv mashqlari, laboratoriya ishlari, tadqiqot topshiriqlari,
maktab yer maydonidagi ishlar bo’lishi mumkin.
Ta’limning gnoseologik asoslari . O’quv jarayonini mantiqiy qurilishi ta’lim
mazmunining xususiyatlari va gnoseologik jihatlariga bog’liq.
Gnoseologiya (yunoncha – «gnosis» («gnoseos»)- bilim, ong, o’rganish,
logiya –fan, ta’limot ) – bilish, ilmiy bilimlarning shakllanishi, xususiyatlari,
qonuniyatlari, uslublari, ilmiy tafakkur shakllari, shuningdek, insonga xos bo’lgan
borliqni anglash qobiliyati haqidagi nazariya, ta’limot.
Ijtimoiy taraqqiyot tarixida insonning atrof-muhitni bilishi umumiy
tuzilishiga va bosqichlariga turlicha yondoshishlar ma’lum. Ana shu yondoshishlar
o’quv jarayonini qurish va ta’lim mazmunini tushunish mantiqini belgilab beradi.
Muhammad al-Xorazmiy (IX asr) bilish nazariyasi rivojlanishiga katta
hissasini qo’shgan. U birinchi bo’lib koinot obyektlarining harakatlari hamda
yerdagi nuqtalarining joylashishini jadval ko’rinishida aks ettirib, tajriba-kuzatish
va tadqiqotlar metodlarini ilmiy jihatdan asoslab berdi, yagonalikning birligi
tamoyili, shuningdek, alohida va umumiy, induksiya va deduksiyalarning
mohiyatini aniqlashtirdi; matematik masalalarni yechishning algoritmik metodini
ishlab chiqdi. Bu metoddan bugungi kunda ham foydalanib kelinmoqda.

Al-Kindiy (IX asr) ilmiy bilishning uch bosqichli konsepsiyasini ilgari
suradi. Alloma insonning bilishini: sezgiga oid va rasional bilish tarzida ikkiga
ajratadi. Sezib bilishning predmeti va obyekti barcha jism va moddiy narsalar
hisoblanadi. Kindiyning fikricha, sezib bilish aql uchun muhim materialni beradi.
Faqatgina aql tashqi dunyo haqida haqiqiy bilim va tushunchani ishlab
chiqishga qodir, - deb hisoblaydi Kindiy.
Abu Nasr Forobiy (X asr) Kindiy g’oyalarining mohiyatini aniqlashtiradi.
Biror narsani bilishga intilgan inson avvalo uning ma’lum holatini o’rganadi,
o’zlashtirganlarini o’zlashtirilishi zarur bo’lgan bilimlarga yo’naltiradi. Alloma
fanlar klassifikasiyasi, shuningdek, bilish faoliyatini tashkil etishga oid tavsiyalarni
ishlab chiqadi. Yaxshi nazariyotchi bo’lish uchun deydi, - Abu Nasr Forobiy, -
qaysi fan bilan shug’ullanishidan qat’iy nazar quyidagi uchta shartga amal qilish
kerak:
1) fan asosida yotuvchi barcha tamoyillarni yaxshi bilishi;
2) ushbu tamoyil va ma’lumotlar asosida zarur xulosani chiqarishi, ya’ni,
mulohaza yuritish qoidalarini bilishi kerak;
3) xato nazariyalarni isbotlab berish va boshqa mualliflar fikrlarini tahlil
qilishni, shuningdek, haqiqatni yolg’ondan ajratish va xatoni tuzatishni bilishi
zarur.
Abu Rayhon Beruniy Beruniy (XI asr) bilishni uzluksiz, to’xtovsiz davom
etadigan jarayon sifatida tushunadi. Allomaning fikricha, insoniyat borliqning
haqiqiy mohiyati, hozircha noma’lum bo’lgan jihatlarini kelajakda bilib oladi.
Abu Ali ibn Sinoning (XI asr) bilish nazariyasida sabab haqidagi ta’limot
alohida o’rin oladi. U sabablarni aniq, sezish asosida anglanadigan va yashirin,
tashqi holatlarini tahlil etish asosida tushuniladigan sabablar ga ajratadi va
hodisaning mohiyati uning yuzaga kelish sabablarini aniqlash yo’li bilan
anglanishi mumkin deb hisoblaydi. Alloma ushbu gnoseologik qoidani o’zining
tabiblik amaliyoti, kasalliklarni ularning simptomlari bo’yicha va dorilar ta’sirini
kuzatish asosida aniqlagan.

Chex pedagogi Ya.A.Komenskiy XVII asrda ta’lim jarayonining mohiyatini
ilmiy asoslashga urindi. Alloma tomonidan ilgari surilgan ta’limning tabiiyligi
g’oyasi ta’lim jarayoni, uning tuzilishi, tamoyil va metodlari tabiat qonunlariga
muvofiq belgilanishini ta’kidlaydi.
Ya.A.Komenskiyninng tabiatga bog’liqligi haqidagi g’oyasi – g’arb
olimlarining ta’lim jarayonining gnoseologik asoslarini ochib berish, moddiy
dunyo qonunlarining o’quv jarayoniga ta’sirini ko’rsatib berishga urinishlaridan
biridir.
XVIII asrda fransuz olimi Jan Jak Russo ham insonning tabiat va
jamiyatdagi o’rni haqidagi falsafiy dunyoqarashlar asosida ta’lim mohiyatini ochib
berishga urinib ko’rgan. Olimning fikricha, ta’lim jarayonining mohiyati bolaning
atrof-muhitni bilishi tabiatidan kelib chiqadi. Bola tabiat qo’ynida, qishloq joylarda
rivojlanishi kerak.
Bolaning atrof-muhit mohiyatini tez anglashini xususiyatini hisobga olib
ekzistensiolizm (yunoncha «existetia» - mavjudlik) vakillari ta’lim mohiyatini
quyidagicha ifoda etadilar: maktabning asosiy maqsadi intellektini rivojlantirish
emas, balki bolani emosional tarbiyalashdir.
Ekzistensializm rasional bilishni rad etadi, ta’lim fandan ko’ra san’atga
yaqinroq deb hisoblaydi, shuningdek, borliqni bevosita bilish metodini ilgari
suradi.
Ta’lim mazmuni masalalariga boshqa bir yondoshish “Pragmatizm
pedagogikasi” yoki progressivizm AQShda alohida rivojlandi. Uning yetakchisi
Djon Dyui mazkur ta’limotni ifodalashda pragmatizmning falsafiy g’oyalarini
asos qilib oldi. Pragmatizm (yunoncha pragma – ish, harakat, falsafiy amal)
zamonaviy Amerika falsafasida idealistik oqim. Bu oqim haqiqatning
obyektivligini rad etadi, haqiqat bu obyektiv borliqqa mos kelmaydi, balki amaliy
foydali natijalar beradi.
D.Dyui fikricha, bilish va bilim inson o’z hayotida duch keladigan turli
muammo yoki qiyinchiliklarni yengish vositasi hisoblanadi. Bilim yashash uchun
kurash vositasi va shaxsning rivojlanish darajasini ko’rsatuvchi omil hisoblanadi.

Biz faqatgina muammoni hal etayotganimizda fikrlaymiz, buning boshlanish yo’li
har doim qiyinchilikni his etish hisoblanadi.
Bugungi kunda ham ta’lim mohiyatini tushunishga nisbatan turlicha
yondoshishlar mavjud. Xususan:
1. Sosiologik yondoshish . Unga ko’ra ta’limning mohiyati ijtimoiy
tajribalarni yoshlarga yetkazishdan iborat. O’quvchilar insoniyatning ijtimoiy-
tarixiy tajribasi natijalari bo’lgan bilimlarni o’rganadilar. Ta’limning mazmuni
o’quvchilaring ajdodlar tajribasini o’zlashtirishga xizmat qiluvchi jarayonini
tashkil etishdan iborat. Bu falsafiy qoida ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning muhim
omili - shaxs kamolotini tushunishga ilmiy yondashishni anglatadi. Ta’limga
bunday yondashish ijtimoiy jarayon hisoblanadi.
Boshqa bir yondashishni xususiy pedagogik yoki didaktik yondashish deb
atash mumkin. Bu yondashish yaxlit ta’lim jarayonining borishini belgilab
beruvchi bilim olish bosqichlari (o’quv materialini o’rganishni, uni anglab yetish,
mustahkamlash, amaliy faoliyatda bilimlarini qo’llash)ni ifodalaydi. Mazkur
yondashuvga ko’ra t a’lim mazmuni o’quvchilar tomonidan bilim egallash
bosqichlarining ketma-ketligiga amal qilish asosida faoliyatni tashkil etishdan
iborat.
Konsepsiya tarafdorlari bilish yo’lini quyidagicha formula asosida
ifodalaydilar: jonli mushohadadan abstrakt fikrlashga va abstrakt fikrlashdan
amaliyotga .
Ta’lim mazmunini tushunishga nisbatan psixologik yondashish bilimlarni
o’zlashtirish va inson rivojlanishi borasidagi psixologik nazariyada ilgari surilgan
g’oyalarga tayanadi.
Bu konsepsiyaning kelib chiqishi L.S.Vgotskiyning (1896-1934 yillar)
ta’limning shaxs rivojlanishida asosiy omil bo’lishi haqidagi “yaqin rivojlanish
zonasi” deb yuritiluvchi qarashining yaratilishi bilan bog’liq. Unga ko’ra, ta’lim
faqat yaqin zonada qurilganda, hali to’la shakllanmagan, lekin o’quv jarayonini
qurishga asos bo’la oladigan mexanik harakatlar asoslangandagina mazmunga ega
bo’ladi.

Psixologik tadqiqotlar pedagogik nazariyani so’zsiz boyitadi. Bilim olish
jarayonida shaxs rivojlanishining kechish jarayoni mohiyatini ochib beradi. Ammo
faqat psixologik g’oyalar asosida ta’lim mohiyatini yoritish pedagogik jarayonni
bir tomonlama talqin etishga olib keladi.
XIX asrning 40-yillarida dialektik materializm nazariyasi asoslandi.
Dialektik materializm tabiat, jamiyat va fikrlashning harakatlanishi hamda
rivojlanishi borasidagi umumiy qonunlarni yorituvchi falsafiy ta’limotdir. Bu
ta’limotda Feyerbaxning materializmi va Gegelning dialektikasi uzviy ravishda
birlashadi. Bu ta’limot ta’lim jarayoni inson ongining borliqni aks ettira olishiga
imkon berishi zarur degan g’oyani ilgari suradi. Haqiqatni bilish murakkab
jarayon. Dialektik nazariya g’oyasiga ko’ra rivojlanishning asosi qarama-qarshilik
hisoblanadi. Rivojlanish qarama-qarshi kuchlar kurashidir.
Dialektik yondoshishga binoan ta’lim jarayonining asosiy qarama-
qarshiliklari ni quyidagilar sanaladi:
1. Ijtimoiy-tarixiy (ilmiy) bilimlar hajmi va o’quvchi o’zlashtirgan bilimlar
hajmi o’rtasidagi qarama-qarshilik. Bu qarama-qarshilik ta’lim jarayonini
harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi. U ta’lim mazmunini doimiy
takomillashtirishga olib keladi. Umumiy o’rta va o’rta maxsus, kasb-hunar
ta’limini ijtimoiy-texnik taraqqiyot darajasiga yaqinlashtirish zaruriyati ta’lim
mazmunini tubdan yangilash, uni yangi tamoyil, shakl, metod va vositalarini
izlashni muhim ijtimoiy vazifa qilib qo’ymoqda.
2.O’ quvchi tomonidan o’zlashtirilgan o’rganishning amaliy jihatlari ( shakl,
metod va vositalari)ning darajasi bilan ijtimoiy-tarixiy bilish ( o’rganishning
o’quvchi egallab olishi kerak bo’lgan shakl, metod va vositalari) darajasi
o’rtasidagi qarama-qarshilik. Bu qarama-qarshilikni hal etish o’quvchining
intellektual rivojlanishi sur’ati va darajasiga bog’liq. Bir xil mazmun va hajmdagi
o’quv materiali aqliy rivojlanishning turli ko’rsatkichlariga namoyon etishi
mumkin.
3. O’quvchining mavjud rivojlanish darajasi bilan ijtimoiy buyurtmada
ko’zda tutiluvchi rivojlanish darajasi o’rtasidagi qarama-qarshilik . Agarda ijtimoiy

talab bolaning idrok etish imkoniyatidan yuqori bo’lsa, unda jiddiy qiyinchilik
yuzaga keladi.
XX asrning 80-90-yillarida pedagogik hodisalar, shu jumladan, ta’lim
muammolarini ham o’rganishda MDH davlatlarida aksiologik yondashuv ko’zga
tashlana boshladi. Aksiologiya (yunoncha «axios» – qimmatli, logiya - fan) –
qadriyatlar haqidagi falsafiy ta’limot bo’lib, u XIX asrning oxiri XX asr boshlarida
shakllangan.
Rossiyalik ba’zi olimlar (V.A.Slastenin, I.F.Isayev, Ye.N.Shiyanov) mazkur
yondashuvni ta’limning yangi falsafasi asosi hamda zamonaviy pedagogikaning
metodologiyasi sifatida tushunishni taklif etadilar 1
.
Hayot, sog’liq, muhabbat, oila, ta’lim, mehnat, tinchlik, ishonch, go’zallik,
ijod va shu kabi qadriyatlar hamma davrlarda ham inson hayoti uchun o’ziga xos
ahamiyat kasb etgan. Insonparvarlik g’oyasi asosini tashkil etuvchi ushbu
qadriyatlar tarixiy taraqqiyot jarayonida vaqt sinovidan o’tgan. O’zbekiston
Respublikasida kechayotgan demokratik o’zgarishlar mazkur qadriyatlarni qayta
tiklash va baholash zaruriyatini kun tartibiga olib chiqmoqda.
Insonparvarlik g’oyasi markazida shaxsni har tomonlama kamol toptirish
masalasi yotadi. Shaxsni rivojlantiruvchi ta’lim nazariyasi asoschilari ushbu
masalani nazariya uchun qilib olganlar. R ivojlantiruvchi ta’lim nazariyasining
g’oyalari XX asrning 80-yillarida pedagogikaga muqobil sifatida yuzaga kelgan
hamkorlik pedagogikasi da o’z aksini topdi.
Hamkorlik pedagogikasi ni novator-pedagoglar (Sh.A.Amonashvili,
S.N.Lisenko, I.P.Volkov, V.F.Shatalov, Ye.N.Ilin va boshqalar) pedagogik jarayon
ishtirokchilari (o’qituvchi va o’quvchilar) o’rtasida insonparvarlik tamoyiliga
asoslangan o’zaro munosabatlari tashkil etishini ta’kidlab o’tadilar. Hamkorlik
pedagogikasi uchun konseptual ahamiyatga ega qoidalari - A.Avloniy, G’.G’ulom,
K.D.Ushinskiy, A.S.Makarenko, V.A.Suxomlinskiy, J.J.Russo, Ya.Korchak,
K.Rodjers va boshqalarning pedagogik qarashlarida o’z ifodasini topgan.
1

Pedagogik hamkorlik g’oyalari bugungi kunda pedagogik texnologiyalar
mazmuniga singdirilgan va “XXI asr ta’limi Konsepsiyasi” asosini tashkil etadi.
Pedagogik hamkorlik mazmuni va metodikasi xususiyatlari quyidagilardan
iborat:
Bolaga insonparvarlik asosida shaxsiy yondashuv maktab ta’limi tizimida
bola shaxsi, uning hali rivojlanmagan qobiliyatlari, «men»ligi ustuvor o’rin tutadi.
Maktabning maqsadi mavjud qobiliyatlarni rivojlantirish, shaxsni ijtimoiy
faoliyatga jalb etish, uni erkin rivojlantirishdan iborat.
Shaxsga yo’naltirilgan (rivojlantiruvchi) texnologiyalar asosida quyidagi
g’oyalar muhim o’rin tutadi:
1. Shaxsga ta’limning maqsadi sifatida yangicha qarash : bola maktabda –
to’la huquqli shaxs, pedagogik jarayonda subyekt; shaxsning rivojlanishi – ta’lim
tizimining maqsadi; har bir erkin, o’z fikrini mustaqil ifodalovchi, barkamol
shaxsni tarbiyalash ta’lim maqsadining asosi kabi g’oyalarlarni aks ettiradi.
2. Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish
bolalarga nisbatan muhabbatli bo’lish, ularning taqdiri bilan qiziqish; bolaga o’z
kuchi va iqtidoriga ishontirish; pedagogik munosabatlar jarayonida u bilan
hamkorlikka erishish, o’qituvchi va o’quvchining huquq jihatidan tengligi;
bolaning erkin tanlash huquqi; xato qilish huquqi; o’z shaxsiy nuqtai nazariga ega
bo’lish kabi holatlarni ifodalaydi. Aksincha, to’g’ridan-to’g’ri majburlash inkor
etiladi.
3. Individual yondoshishning yangi talqini . Uning mazmuni o’quv fanini
o’quvchiga emas, balki bolani o’quv faniga yo’naltirishdan iborat. Individual
yondashish quyidagilarni o’z ichiga oladi: materialni o’rtacha o’zlashtiruvchi
o’quvchilarga mo’ljallashdan chetlanish, shaxsning ijobiy sifatlarini ko’ra bilish,
shaxsni psixologik-pedagogik diagnostika qilish.
4. Shaxsning ijobiy «Men-konsepsiyasi»ni shakllantirish . Men-konsepsiyasi –
bu shaxsning o’zi haqidagi tasavvurlari asosida shaxsiy xulqini shakllantiruvchi
tizim bo’lib, ijobiy Men-konsepsiyasi (Men o’zimga yoqaman, Men har ishga
qodirman, Men hamma narsani bilaman) shaxsni muvaffaqiyatlarga rag’batlantirib,

shaxsning ijobiy namoyon bo’lishiga yordam beradi. Salbiy Men-konsepsiyasi
(Men o’zimga yoqmayman, Men hyech narsani bajara olmayman, Men hyech
kimga kerak emasman) uning turli faoliyat yo’nalishlarida muvaffaqiyatga
erishishiga halaqit beradi, o’qish natijalarini yomonlashtiradi, shaxsda salbiy
sifatlarning shakllanishiga olib keladi. O’qituvchining vazifasi har bir o’quvchi
timsolida komil shaxsni ko’rish, uni tushunish, qabul qilish va unga ishonishdan
iborat («Hamma bolalar iste’dodli» tarzida).
5. “Nimaga?” va “qanday ta’lim?” masalasini hal etishga yangicha
yondashish . Uning mohiyati ta’lim mazmunini shaxs rivojlanishining vositasi
sifatida tushunishdan iborat.
6. Zamonaviy maktabda tarbiyalash konsepsiyasi . Hamkorlik pedagogikasi
quyidagi muhim g’oyalarni aks ettiradi: bilimlar maktabini tarbiya maktabiga
aylantirish, o’quvchi shaxsini yaxlit tarbiya tizimining markaziga qo’yish,
tarbiyaning insonparvarlik xususiyatiga egaligi, umuminsoniy va milliy
qadriyatlarning shakllanishi, bolaning ijodiy qobiliyati hamda uning
individualligini rivojlantirish, individual va jamoaviy tarbiyani uyg’unlikda olib
borish.
Pedagogik hamkorlik yuqorida qayd etilgan g’oyalar asosida shaxsga
yo’naltiriluvchi (rivojlantiruvchi) texnologiya yaratiladi. Ta’lim texnologiyasining
mohiyati shaxsni rivojlantirish, ta’lim nazariyasini asoslash uchun nazariy shart-
sharoit yaratish, falsafasi esa insonni shakllantirishdan emas, balki unga o’zi o’zini
tarbiyalashga yordam berishdan iborat.
Adabiyotlar:

1. O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonuni Barkamol
avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent, Sharq nashriyot-
matbaa konserni, 1997.
2. O’zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»
Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent, Sharq
nashriyot-matbaa konserni, 1997.
3. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. -
Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997.
4. Mavlonova R. va boshq. Pedagogika. – Toshkent, O’qituvchi, 2001.
5. Podlasy I.P. Pedagogika. Novy kurs. V 2 kn. Kn. 1. – Moskva, Vlados,
1999.

Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish