Ta'lim jarayonida AQSH davlatining tajribasi 35v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	95.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta'lim jarayonida AQSH davlatining tajribasi 35v

Купить

Mavzu: Ta'lim jarayonida AQSH davlatining tajribasi
REJA:
1. Kirish .
2. Amerika Qo’shma Shtatlarida ta`lim tizimining tuzilishi va
o’ziga xos tomonlari.
3. Rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’lim tizimi.
4. Rivojlangan
xorijiy davlatlar va mustaqil O’zbekiston Respublikasi ta’lim
tizimidagi
o’zaro uygunlik masalalari .
5. Xulosa
6. Adabiyotlar

KIRISH
Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida har jihatdan rivojlangan kishini
tarbiyalash
muammosi hozirgi kunning asosiy talabi bo‘lib turibdi. Chunki,
jamiyatda
yuz berayotgan inqilobiy o‘zgarishlarni insonning o‘zini
o‘zgartirmasdan
amalga oshirib bo‘lmaydi. Ammo, yangi kishini tarbiyalash o‘z-
o‘zidan
emas, balki ijtimoiy munosabatlar yangilanishi jarayonida amalga oshadi.
Bu
jarayonda maktablar tizimi muhim ahamiyat kasb etadi.
Axborot
texnologiyalari yetakchi o’ringa chiqib olgan hozirgi kunda
rivojlangan
mamlakatlarda maktablar tizimini, ta’lim mazmunini yangilash
zaruratga
aylandi. Eskicha o‘qitish usullari va metodlari ma’nan eskirib, ta’limning
ilg‘or
pedagogik texnologiyalarga asoslangan metodlari va shakllariga ehtiyoj
kuchaydi.
Qadimgi
ajdodlarimiz olamning murakkab tabiiy jarayonlarini o‘rganib
borar
ekan, insonni, uning ma’naviy-axloqiy kamolotini olamdan tashqarida emas ,
balki
shu olamning ichida deb qaraydilar. Ularning fikricha, odam – olam ichidagi
kichik
olam bo‘lib, unda katta olam (olami Kubro) ning barcha xususiyatlari o‘z
aksini
topgandir. Bu hol olamni to‘la tasavvur qilishdan oldin odamni, inson
olamini
yaxshi bilishni taqozo etadi. Shu nuqtai-nazardan qaraganda, hozirgi davr
rivojlangan
mamlakatlarida insonni tabiatning oliy mahsuli sifatida, olamning bir
parchasi
deb qarashda biryoqlamalikka berilib ketish kuzga tashlanadi 1
.
Ta`lim-
tarbiyada samarali islohotlarni amalga oshirish talab etilayotgan
hozirgi
davrda esa ilmiy texnika taraqqiyoti, yangi texnologik revolutsiya
sharoitida
muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsata oladigan jamiyat a`zolarini yetishtirib
berish ,
yosh avlodni kasb – hunarga yo‘naltirishda davlat xizmatini hamda o‘rta
ta`limning
ko‘p variantli uchinchi bosqichini joriy etish, ta`lim mazmunini
yaxshilashda
pedagogik vositalarni qo‘llash, ta`limda tashabbuskorlik va
ijodkorlikka
keng yul oshish, uning muhim tizimlarini yaratish kabi chet el
tajribalarini
o‘rganish ayni muddaodir.
1
Saidov
X. Xitoyda ta`limga e`tibor “Ma`rifat”, 2005yil.28 may.

Rivojlangan xorijiy davlatlarda ta`limning mamlakat ishki siyosatiga faol
ta`sir
etadigan ijtimoiy jarayon ekanligi, e`tirof qilingan haqiqatdir. Shu tufayli
ham
chet mamlakatlarda maktab ehtiyojini iqtisodiy ta`minlashga ajratilayotgan
mablag‘
miqdori yildan yilga - oshib bormoqda.
Yaponlarda
masalan, «maktab muvaffaqiyati va farovonlik timsoli» gina
bo‘lib
qolmay, «u insonlarni yaxshilaydi», degan fikr ishonch va e`tiqodga
aylangan.
Ta`lim to‘g‘risidagi g‘amxo'rlik taniqli siyosatchilarning ham hamisha
diqqat
– e’tiborida bo‘lgan. Shuning uchun ham AQSH ning sobiq Prezidenti
R.Reyganni,
Buyuk Britaniya Bosh vaziri M.Techcherni, Fransiya Prezidenti
F.Mettiranlarni
maktab islohotining tashabbuskorlari deb bejiz aytishmaydi.
F.Mitteran
maktabni «Jamiyatini harakatlantiruvchi kuch» deb hisoblagan 2
.
Rivojlangan
mamlakatlarda pedagogik tadqiqotlarni amalga oshiradigan
ko‘p
sonli ilmiy muassalar ishlab turibdi. Germaniyada ularning ikki mingdan
ortiq.
Fransiya, AQSH, Yaponiyada ta`lim tarbiya nazariyasi muammolari bilan
yuzlab
davlat va xususiy tashkilotlar Universitetlar pedagogik tadqiqot markazlari
shug‘ullanmoqdalar.
Ular faolitini esa xalqaro ta`lim markazlari, masalan, AQSH
da
xalqaro instituti muvofiqlashtirib bormoqda. Ko‘pchilikning faoliyati o‘quv
dasturini
takomillashtirish va qayta qurishga qaratilgan.
Maktab
dasturlarini o‘zgartirish ikki asosiy yo‘nalishda: ekstensiv va
intensiv
yo‘l bilan amalga oshiriladi.
Birinchi
holatda o‘quv muddati uzaytiriladi, o‘quv materiallari hajmi
ko‘paytiriladi;
ikkinchi holda esa mutlaqo yangi dastur yaratiladi. Bu o‘rinda
ikkinchi
yo‘l, ko‘pchilik mutaxassislarning e`tiroficha, maqbul hisoblanadi. 1961
yilda
«Bosh yangi bazis» tamoyillari asosida AQSH o‘rta maktablarni islohot
qilish
boshlangan edi. Buning mohiyati shundaki, ingliz tili va adabiyoti (to‘rt yil),
matematika
(to‘rt yil), tabiiy bilimlar (uch yil), ijtimoiy fanlar (uch yil), kompyuter
texnikasi
(yarim yil) kabilardan iborat besh yo‘nalishdagi majburiy ta`lim joriy
qilindi.
2
Xorijiy
davlatlar ta’lim tizimiga oid Internet ma’lumotlari

XX asrning 80- yillarida majburiy ta`lim hajmini qisqartirish jarayoni
yanada
chuqurlashtirildi. Hatto ayrim kollejlarda bu sohada uch yangi: ingliz tili va
adabiyoti, matematika ,
ijtimoiy bilimlar bazislari asosida ish olib borilmoqda.
Ta`limning
boshqa turlari esa ihtisoslashtirish davrigacha amalga oshiriladigan
bo‘ldi.
Amerikadagi ko‘zga ko‘ringan «Found Karnegi» pedagogik markazi bu
dasturni
XXI asr dasturi deb baholamoqda. O‘quv dasturlarini qayta qurish
jarayoni
G’arbiy Yevropa davlatlarida ham amalga oshirilmoqda. Masalan, Buyuk
Britaniyada
ta`lim vazirligining tavsiyalariga muvofiq o‘quv rejasi va dasturini
ta`lim
muassasalarining o‘zlari belgilaydilar mazkur tavsiyalarga muvofiq 50 foiz
o‘quv
soatlari o‘qitilishi shart bo‘lgan «yadro» predmetlar: ingliz tili adabiyoti
matematika,
din darsi jismoniy tarbiyaga ajratiladi. O‘quv soatlarining boshqa
qismi
esa o‘qitilish shart hisoblanib, tanlab olingan predmetlarga (gumanitar, tabiiy
matematik)
ajratiladi.
80-yillardan
boshlab Buyuk Britaniyada ham AQSH dagi singari o‘rganilishi
majburiy
bo‘lgan fanlar doirasi kengaytirildi. Ingliz tili va adabiyoti, matematika
va
tabiiy fanlar o‘quv setkasining yadrosini tashkil etadigan bo’ldi. Qolgan
predmetlarni
tanlab olish o‘quvchilar va ota- onalar ixtiyoridadir. «Yangi dunyo»
ning
pedagogik g‘oyalari Fransiya va Germaniya ta`limiga ham sezilarli ta`sir
etayotir.
Germaniya to’liqsiz o‘rta maktablarida asosiy predmetlar bilan bir
qatorda tanlab
olinadigan ximiya , fizika, chet tillari kiritilgan o‘quv dasturlari ham
amalga
oshirilayotir. Bu o‘quv dasturi tobora to‘liqsiz o‘rta maktab doirasida
chiqib,
o‘rta maktablar va gimnaziyalarni ham qamrab olmoqda.
Fransiya
boshlang‘ich maktablarida ta`lim mazmuni ona tili va adabiyoti
hamda
matematikadan iborat asosiy, tarix, geografiya, aholishunoslik, tabiiy
fanlar,
mehnat ta`limi, jismoniy va estetik tarbiya kabi yordamchi predmetlarga
bo‘linadi.
Yaponiya
maktablari ikkinchi jahon urushida keyinroq Amerika ta`limi
yo’lidan
bordi. Lekin shunga qaramay , bu ikki mamlakat o‘quv dasturida qator
farqlar
ko‘zga tashlanadi. Yaponiyada o‘quv dasturlari jiddiy murakkablashtirilgan

asosiy fanlar majmui ancha keng, bir qator yangi maxsus va o‘quv fakultativ
kurslar
kiritilgan.
Germaniya
maorifidagi asosiy muammo sobiq GDR dagi ta`limni bir xil
milliy
me`yorga solishdan iboratdir. Asosiy vazifa sobiq GDR dagi ta`lim
tuzilmasini
yangi me`yorga va o‘lchovga tushirish, oddiy usul bilan GFR dagi
ta`lim
tizimiga o‘tkazib o‘qishdan iborat. Ammo, buning ham o‘ziga xos
muammolari
bor. Birinchidan mablag‘ masalasi bo‘lsa, ikkinchidan sobiq GDR
dagi
ta`lim jarayoni qatnashchilarining bu o‘zgarishga munosabatidir.
Germaniyada
ta`lim davlat va jamiyat tomonidan ardoqlanayotgan soha
bo‘lib,
u mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantirishga barakali hissa qo‘shib
kelmoqda.

1. Amerika Qo’shma Shtatlarida ta`lim tizimining tuzilishi va
o’ziga xos tomonlari.
Amerika ta'limi juda xilma-xildir, shuning uchun har kim o'zi uchun
bilimlarni
rivojlantirishda individual yo'lni tanlashi mumkin. Har bir mamlakat va
har
bir xalqning o‘ziga xos qadriyatlar tizimi, avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan
an’analari
mavjud. Shuningdek, bolalarning boshiga bolalikdan qo'yiladigan
munosabatlar
mavjud. Misol uchun, yahudiy chaqaloq tug'ilishidanoq, ota-onalarga
uning
eng aqlli ekanligi va u har qanday muvaffaqiyatga qodir ekanligi aytiladi.
Ehtimol,
shuning uchun ham bu mamlakatda ko'plab taniqli olimlar va eng yangi
kashfiyotlar
mavjud.
Amerikalik
oilalarda bola bolaligidanoq bitta haqiqatni o'rganadi: hayotda
har
doim tanlash uchun joy bor. Hamma ham mashhur fizik yoki kimyogar bo'la
olmaydi,
lekin siz har doim o'zingiz uchun ko'plab qiziqarli mashg'ulotlarni
topishingiz
mumkin. Qo'shma Shtatlarda jamiyatdagi o'rni va farovonligi faoliyat
turiga
yoki kasbingizga bog'liq emas, balki bu sohadagi muvaffaqiyatga bog'liq.
Agar
siz o'z ishingizni eng yuqori darajada bajarsangiz va siz uchun navbatda
turgan
mijozlar qatori bo'lsa, oddiy avtomexanik bo'lish uyat emas.
Amerika
ta'lim tizimi ham shunga moslashgan. Maktab devorlari ichida bola
o'zi
uchun eng yaxshi ko'rgan mashg'ulotlarni tanlashi mumkin. Yagona bo'lib
qoladigan
yagona narsa - bu bir necha turdagi maktablarni ketma-ket tugatish
talabi,
bu haqda keyinroq muhokama qilinadi.
Maktablarda
qat'iy guruhlar yoki sinflar mavjud emas, talabalar talabalar deb
ataladi
va ularning moyilliklari va hayotdagi intilishlariga mos keladigan kurslarni
tanlash
huquqiga ega. Agar bizning maktablarimizda har bir sinf uchun umumiy
jadval
tuzilgan bo'lsa, u erda har bir o'quvchi o'z dars jadvaliga ega bo'lishi
mumkin.
Har
bir kurs ma'lum ballar soni bilan baholanadi, u erda kredit deb ataladi.
Keyingi
maktabga o'tish yoki boshqa ta'lim muassasasiga kirish uchun olinishi

kerak bo'lgan minimal kredit ham bor. Kollejga kirishga tayyorgarlik ko'riladigan
maxsus
sinflar mavjud, ammo ularda qatnashish uchun sizda "shaxsiy kredit" ham
bo'lishi
kerak. Aksariyat bolalar ataylab o'zlari qatnashadigan darslarni va shuning
uchun
kelajakka yo'llarini tanlaydilar.
Amerikadagi
maktab bolalar uchun "shaxsiy kredit" miqdoriga bog'liq
bo'lgan
stipendiyalar bilan shug'ullanadi. Shuningdek, talabaning krediti
shunchalik
yuqori bo'lsa, ikkita oliy ma'lumotni bepul olish kifoya qiladi.
Aytishimiz
mumkinki, talabalar oldida ikkita tanlov bor: o'z mehnati va
qobiliyati
bilan hamma narsaga erishish yoki ota-onaning pulini keyingi ta'limga
sarflash.
Yana
bir qiziq jihati shundaki, Amerika maktabi - bola hali ham maktab
devorlari
ichida o'qiydi va uning yutuqlari haqidagi ma'lumotlar barcha oliy o'quv
yurtlariga
uzatiladi. Institut va oliy o‘quv yurtlariga kirish imtihonlari
o‘tkazilmaydi,
har bir talaba yil davomida fanlar bo‘yicha test ishlari yozadi va yil
yakuni
bo‘yicha natijalar nafaqat maktabning akademik qismiga, balki kollej va
oliy
o‘quv yurtlariga ham yuboriladi. Maktabni tugatgandan so'ng, har bir talaba
faqat
turli ta'lim muassasalaridan o'qish uchun takliflarni ko'rib chiqishi yoki
javobni
kutib, ularga so'rov yuborishi mumkin. Demak, yuqori natijalarga erishish
va
nufuzli oliy o‘quv yurtiga nafaqat pul evaziga, balki o‘z mehnatingizni
maksimal
darajada sarflab o‘qishga kirish mumkin ekan.
Amerikada
qancha maktab borligi muhim emas, lekin ularning har birida
nufuzli
universitetga kirish uchun yagona hal qiluvchi omil - bu uning katta xohish
va
intilishidir. Albatta, har kimga ham yaxshi aqliy qobiliyat berilmaydi, lekin agar
biror
kishi universitetda o'qishni xohlasa, davlat katta istak bilan talabalarga kredit
berishi
mumkin, uni bitirgandan keyin to'lanadi.
Qo'shma
Shtatlarda ko'plab ta'lim muassasalari mavjud, ammo ularning barchasini
quyidagi
turlarga bo'lish mumkin:
1. Davlat
maktablari.
2. Internat
maktab.
3. Xususiy
ta'lim muassasalari.

4. Uy maktablari.
Davlat maktablari yoshga qarab bo ' linadi :
boshlang ' ich maktab , o ' rta maktab va
yuqori sinf mavjud .
Amerikadagi bolalar bunday maktablarda qanday tahsil
olishiga
aniqlik kiritish kerak. Avvalo, o'ziga xos xususiyat - ularning alohida
muassasalarga
qat'iy tabaqalanishi. Ular nafaqat alohida binolarda, balki geografik
jihatdan
bir-biridan uzoqda joylashgan bo'lishi mumkin.
Maktab-internatlar
yaxshi jihozlangan sinf xonalari, turar joylar, sport zallari va
sifatli
ta’lim olish uchun zarur bo‘lgan barcha narsalar bilan o‘ralgan katta
maydonlarda
joylashgan. Bunday maktablar ko'pincha "hayot maktablari" deb
ataladi
va butunlay oqlanadi.
Ta'lim
to'g'risidagi guvohnomani olish uchun siz maktabning uch bosqichidan
o'tishingiz
kerak:
 Boshlang'ich
maktab.
 O'rtacha.
 Katta.
Ularning
barchasi o'ziga xos talab va xususiyatlarga ega. Dasturlar va mavzular
ro'yxati
ham katta farq qilishi mumkin.
Amerikada
ta'lim boshlang'ich maktabdan boshlanadi. Aytish kerakki,
maktabga
borish uchun hech qanday muammo yo'q. Ba'zi talabalarni ota-onalari
olib
kelishadi, 16 yoshga to'lganlar o'zlari mashinada, qolganlari esa maktab
avtobuslarida
olib ketishadi. Agar bolaning sog'lig'i yomon bo'lsa yoki nogiron
bo'lsa,
avtobus uning uyigacha borishi mumkin. Bolalarni maktabdan keyin ham
uylariga
olib kelishadi. Barcha maktab avtobuslari sariq rangda, shuning uchun
ularni
boshqa jamoat transporti bilan aralashtirib yuborish mumkin emas 3
.
Ko'pincha
boshlang'ich maktab binosi parklar va maydonlarda joylashgan
bo'lib,
u bir qavatli va ichkarida juda qulay. Bitta o'qituvchi sinf bilan shug'ullanadi
va
bolalar uchun barcha fanlarni, qoida tariqasida, an'anaviy mashg'ulotlarni olib
3
AqShda
huquqiy ta'lim tizimi . 2001 y

boradi: o'qish, yozish, ona tili va adabiyoti, tasviriy san'at, musiqa, matematika,
geografiya,
tabiatshunoslik, gigiena, mehnat va jismoniy tarbiya.
Sinflar
uchun mashg'ulotlar bolalarning qobiliyatlarini hisobga olgan holda
yakunlanadi.
Bundan oldin, bolalar sinovdan o'tkaziladi. Ammo barcha testlar endi
maktabga
tayyorgarlik darajasini aniqlashga emas, balki bolaning tabiiy
moyilligini
va uning aql-zakovat koeffitsientini aniqlashga qaratilgan.
Sinovdan
so'ng o'quvchilar uchta sinfga bo'linadi: "A" - iqtidorli bolalar, "B" -
normal,
"C" - nogironlar. Ular boshlang‘ich sinfdagi iqtidorli bolalar bilan yanada
jadal
ishlaydi va ularni keyingi oliy ta’limga yo‘naltiradi. Butun jarayon besh yil
davom
etadi.
Boshlang'ich
maktabni tugatgandan so'ng, ma'lum bir "shaxsiy kredit"
bo'lgan
bola o'rta bosqichga o'tadi. Amerikadagi o'rta maktabda nechta sinf bor
degan
savol tug'iladi? Ma'lum bo'lishicha, o'qitish mos ravishda uch yil davom
etadi,
o'quvchilar 6, 7 va 8-sinflarga o'tadilar.
O'rta
maktab, boshlang'ich maktab kabi, har bir tumanda o'z o'quv dasturiga ega
bo'lishi
mumkin. O'quv haftasi 5 kun davom etadi, ta'til esa yiliga ikki marta - qish
va
yoz.
O'rta
maktab odatda kengroq binoda joylashgan, chunki unda ko'proq
o'quvchilar
bor. O'qitish ham kredit tizimi bo'yicha olib boriladi. Matematika,
ingliz
tili, adabiyotni o'z ichiga olgan majburiy fanlardan tashqari, har bir bola o'z
xohishiga
ko'ra qo'shimcha darslarni tanlashi mumkin. Yil oxirida imtihonlarni
topshirish
kerak, keyingi sinfga o'tish uchun siz ma'lum miqdordagi kreditlarni
to'plashingiz
kerak. O'rta maktabda kasbiy yo'nalish majburiy ravishda joriy
etiladi,
bu esa bolalarga hayotdagi tanlovini aniqlashga yordam beradi.
Biz
Amerikada qanday maktablar mavjudligini aniqladik, o'rta maktab nima
ekanligini
aniqlash uchun qoldi. U 9-12-sinflargacha bo lgan 4 yillik o qishni o z ʻ ʻ ʻ
ichiga
oladi. Qoida tariqasida, bunday maktablar o'z ixtisosligiga ega, shuning
uchun
9-sinfdan boshlab oliy o'quv yurtlariga kirish uchun puxta tayyorgarlik
boshlanadi.
Ushbu turdagi maktab juda muhim, chunki mashg'ulot davomida siz

nafaqat kirish uchun etarli bilim to'plashingiz, balki o'qishni sezilarli darajada
tejashga
yordam beradigan kreditlarni ham to'plashingiz mumkin.
O'rta
maktabda ingliz tili, matematika, ijtimoiy fanlar va tabiiy fanlarni majburiy
o'rganish
dasturi. O'rta maktab ixtisoslashtirilgan ta'limga rioya qilish kerakligini
hisobga
olsak, turli muassasalarda turli yo'nalishlar bo'lishi mumkin.
Misol
uchun, agar talaba akademik profilda o'qigan bo'lsa, unda u oliy o'quv
yurtiga
kirish huquqiga ega. Lekin bu faqat yaxshi o'ynagan yigitlarga tegishli.
Agar
natijalar unchalik yaxshi bo'lmasa, talaba o'zi uchun mos amaliy kursni
tanlaydi.
Har
qanday professional profil talabalarga amaliy ko'nikmalarni beradi.
Tanlangan
yo'nalishga qarab, darslar jadvali tuziladi.
Maktab
qoidalari har qanday maktabda mavjud, albatta, Amerikada ular
biznikidan
sezilarli darajada farq qiladi. Mana ulardan ba'zilari:
1. Dars
paytida koridorlar bo'ylab yurish taqiqlanadi.
2. Hojatxonaga
borganida talabaga o‘tish kartasi beriladi, unga hojatxonada
navbatchi
o‘qituvchi belgi qo‘yadi.
3. Agar
bola maktabni o'tkazib yuborsa, kotib o'sha kuni qo'ng'iroq qilib, darsga
bormaslik
sababini bilib oladi.
4. Siz
faqat 18 ta darsni o'tkazib yuborishingiz mumkin, agar mavzu butun yil
davomida
o'qilgan bo'lsa, kurs olti oy davom etsa, faqat 9 ta o'tishga ruxsat
beriladi.
5. Barcha
darslar tugamaguncha, siz maktabni tark eta olmaysiz, hamma joyda
videokameralar
mavjud.
6. Soqchilar
maktabda tartibni saqlashadi, ular fuqarolik kiyimida, lekin
qurollari
bor.
7. Amerika
maktablarida koridorlarda va sinflarda ovqatlanish taqiqlanadi, buni
faqat
kafeterya yoki kafeda qilish mumkin.
8. Siz
bilan oziq-ovqat va ichimliklar olib yura olmaysiz.

9. Giyohvand moddalar va spirtli ichimliklar, shuningdek, qurol olib yurish
taqiqlanadi,
garchi bunday ogohlantirish bizning maktablarimiz uchun
mutlaqo
kulgili ko'rinadi. Mamlakatimizda bu tabiiy holat.
10. Jinsiy
tengsizlikning har qanday shakli qabul qilinishi mumkin emas. Hatto
do'stingizning
yelkasidagi qo'l ham jinsiy zo'ravonlik deb hisoblanishi
mumkin.
11. Sinfda
karta o'ynash taqiqlanadi.
12. Maktab
qoidalarida hatto aldashni taqiqlash kabi band mavjud.
13. Maktab
mulkiga zarar yetkazishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Ba'zi
qoidalar maktab formasi bilan bog'liq, biz uchun ulardan ba'zilari mutlaqo
bema'ni
ko'rinadi:
Siz
maktab formasini ixtisoslashgan do'konda xarid qilishingiz mumkin, u
erda
har bir talaba uchun karta beriladi va buning uchun chegirma beriladi.
Amerikalik
o'qituvchi ham kiyinishning qat'iy uslubiga amal qiladi, albatta,
kostyum
kiyish shart emas, lekin erkaklar darsga jinsi shim kiyishmaydi, ayol
o'qituvchilar
esa shimdan ko'ra ko'pincha yubka kiyishadi.
Talabalarning
barcha qoidalari o'quv yili boshida chop etiladi va maktab
kundaliklariga
yopishtiriladi.
Qo'shma
Shtatlardagi barcha xususiy maktablar pullik. Hamma oilalar o'z
farzandlarini
bunday muassasada o'qitishga qodir emas, chunki barcha o'qish
yillari
uchun xususiy maktabning narxi o'rtacha, agar rus puliga tarjima qilingan
bo'lsa,
1,5 dan 2 million rublgacha turadi. Ammo shuni aniqlashtirish kerakki, bu
miqdor
nafaqat mashg'ulotlarni, balki to'liq qo'llab-quvvatlanadigan pansionatda
yashashni
ham o'z ichiga oladi.
Ko'pgina
xususiy maktablar o'z o'quvchilariga moddiy yordam ko'rsatishga
tayyor,
bu ham yaxshi o'qiydigan bolalarga, ham tegishli
Noqonuniylik
davlat maktablarida tez-tez yurganligi sababli, zo'rlash, yosh
qizlarni
homilador qilish holatlari tez-tez uchrab turadi, bolalari xavfsizligi uchun
ota-onalar
o'z farzandlarining salomatligi va hayoti uchun xotirjam bo'lish uchun
pul
to'lashni afzal ko'radilar.

Xususiy maktablar davlat maktablariga nisbatan bir qator afzalliklarga ega:
 Sinflarda
15 ga yaqin kishi tahsil oladi, bu esa har bir o‘quvchiga maksimal
darajada
e’tibor qaratish imkonini beradi.
 Yotoqxonada
yashash nafaqat sinflarda, balki kundalik sharoitda ham tengdoshlari
bilan
doimiy muloqotni ta'minlaydi.
 Xususiy
maktablarda ta'lim uzoqroq muddatga ega, shuning uchun universitetga
kirish
imkoniyati ortadi.
Xususiy
maktablar, bir qator sabablarga ko'ra, nufuzliroq, ammo davlat
ta'lim
muassasalari orasida siz yaxshi ta'lim olishingiz mumkin bo'lganlarni ham
topishingiz
mumkin.
So'nggi
paytlarda Amerikada uy maktablari modaga aylanib bormoqda. Bir
vaqtlar
bunday ta'lim ota-onalar farzandlarini uyda o'qitish uchun yaxshi ta'limga
ega
bo'lgan, shuningdek, barcha kerakli darsliklar va qo'llanmalarni olish uchun
munosib
daromadga ega bo'lgan oilalarda tabiiy ravishda paydo bo'ldi.
Hozir
Amerikaning ko'plab shaharlarida uy maktablaridagi bolalar uchun
o'quv
markazlari mavjud. Har bir markazga turli fanlar bo‘yicha o‘qituvchilar
biriktirilgan.
Ular bolalar va ularning ota-onalari uchun darslar o'tkazadilar. Odatda
bu
bolalar o'quv dasturi va ba'zi kerakli materiallarni oladigan yo'naltirish
sessiyalari.
Shundan
so'ng, tashrif buyuradigan o'qituvchilar uchun individual jadval
tuziladi,
sinfda talaba testlarni yozadi va yangi topshiriq oladi. Vebinarlar va
onlayn
darslar o'tkaziladi.
Uyda
maktab o'quvchilari ham tengdoshlari bilan uchrashadigan o'z
bayramlari
va sport turlariga ega. Ya'ni, jamoa bor, faqat uning a'zolari o'zaro
kamroq
uchrashadilar.
Uyda
o'qitish kamroq energiya talab qiladi, shuning uchun bolalar kamroq
charchaydilar
va tengdoshlarining yomon ta'siriga kamroq moyil bo'ladilar. Ushbu
maktablarning
bolalari odatda do'stona, mehmondo'st va yaxshi xulqli.
Amerikada
ruslar uchun maktab ham bor. Qoida tariqasida, u o'z
farzandlarining
ona tilini unutishini istamaydigan ota-onalar tomonidan tanlanadi.

Bunday muassasalarda dars ingliz tilida olib boriladi, lekin rus tili va adabiyoti
kabi
fanlar mavjud.
Ko'pincha
rus maktablari pravoslav cherkovlarida ochiladi, keyin ular har
kuni
emas, yakshanba kuni ekanligi ma'lum bo'ladi. Ammo ba'zi Amerika
maktablarida
bolalarga rus tili o'rgatiladi. Bu ona tilingizni unutmaslik uchun ham
yaxshi
imkoniyatdir.
Turli
markazlarda to‘garak va seksiyalar ochilib, ularni rus tili o‘qituvchilari
va
rus tilida olib boradilar. Masalan, figurali uchish, raqs va rasm chizish,
gimnastika
va boshqalar.
Kichkina
bolalar uchun bolalar bog'chalari mavjud, faqat xususiy bog'chalar,
ular
bolalar bilan rus tilida muloqot qilishadi. Bir guruhda faqat 8 kishi bo'lishi
mumkin,
chunki bunday faoliyat uchun litsenziya olgan o'qituvchi bir vaqtning
o'zida
juda ko'p bolani tarbiyalashi mumkin. Bolalar ikki yoshdan boshlab qabul
qilinadi.
Shunday
qilib, Amerikada yashab, siz rus tilini unutolmaysiz va shu bilan
birga
ingliz tilida bemalol muloqot qilasiz.
Aytilganlarning
barchasini umumlashtirib, xulosa qilishimiz mumkin:
Amerikada
qanday maktablar mavjud bo'lishidan qat'i nazar, siz o'zingizning
xohishingiz
bilan tanlashingiz mumkin. Ko'pincha, agar bola hali ham kichik
bo'lsa,
ota-onalar bu masalani hal qilishadi va kattaroq yoshda ta'lim muassasasini
tanlash
bolalar bilan birgalikda amalga oshiriladi. Agar sizda katta xohish bo'lsa va
bor
kuchingizni sarflasangiz, nufuzli ta'limni mutlaqo bepul olishingiz mumkin.
Amerika
ta'lim tizimi xalqaro talabalar uchun ko'plab imkoniyatlarni taqdim etadi.
Dasturlar,
ta'lim muassasalari va ular joylashgan shaharlar soni shunchalik ko'pki,
hatto
AQShdan kelgan talaba ham boshi aylanib ketishi mumkin. Agar siz mos
universitet
topishni boshlayotgan bo'lsangiz, Amerika ta'lim tizimini tushunish
muhimdir.
Bu sizga keraksiz variantlardan voz kechishga va o'z ta'lim rejangizni
ishlab
chiqishga yordam beradi.

Birinchidan, amerikalik talabalar boshlang'ich va o'rta maktablarda
o'qishadi,
bu erda o'qitish jami 12 yil davom etadi (1-12 sinflar) 4
.
Taxminan
6 yoshida amerikalik bolalar boshlang'ich maktabga boradilar, u
erda
5 yoki 6 yil o'qiydilar va keyin o'rta maktabga o'tadilar. U ikkita darajani o'z
ichiga
oladi: haqiqiy o'rta maktab ("o'rta maktab" yoki "o'rta maktab") va o'rta
maktab.
Yuqori sinflar yakunida diplom yoki sertifikat beriladi. Amerikalik
talabalar
12-sinfni tugatgandan so'ng kollej yoki universitetga borishlari, ya'ni oliy
ma'lumot
olishlari mumkin.
Xuddi
amerikaliklar kabi universitet yoki kollejga hujjat topshirish uchun siz
akademik
transkriptni taqdim etishingiz kerak bo'ladi. Bu sizning akademik
natijalaringizning
rasmiy rekordidir. Qo'shma Shtatlarda u o'quv natijalarini
o'lchaydigan
baholar va o'rtacha ballni (GPA) o'z ichiga oladi. Odatda, kursni
tugatish
foiz sifatida o'lchanadi, keyin esa harf baholariga tarjima qilinadi.
Xalqaro
talaba uchun Amerika baholash tizimi va baholarini tushunish qiyin
bo'lishi
mumkin. Xuddi shu baho universitet tomonidan turlicha talqin qilinishi
mumkin.
Masalan, universitetga turli maktablardan ikkita abituriyent hujjat
topshiradi.
Ikkalasi ham 3,5 GPAga ega, lekin birinchisi oddiy maktabda,
ikkinchisi
esa yanada qiyinroq dasturga ega nufuzli maktabda o'qigan. Universitet
uchun
ularning baholari har xil vaznga ega, chunki maktablarda talabalar uchun
talablar
juda boshqacha.
Shuning
uchun, bir nechta muhim fikrlarni yodda tutish kerak:
 Qo'shma
Shtatlardagi qaysi ta'lim darajasi sizning mamlakatingizda yakunlangan
oxirgi
darajaga mos kelishini aniqlang.
 Har
bir universitet va kollejga, shuningdek, kirish talablari universitetdan farq
qilishi
mumkin bo'lgan individual oliy ta'lim dasturlariga kirish talablariga diqqat
bilan
e'tibor bering.
 Talablar
bajarilishini ta'minlash uchun vaqti-vaqti bilan akademik maslahatchi yoki
fasilitator
bilan uchrashing.
4
Buyuklarning
mezonlari AQShda huquqiy ta’lim tizimi ( xorijda ta’lim) Inson va konun.2001 y

Akademik maslahatchi yoki fasilitator sizga Qo'shma Shtatlardagi
universitetga
tayyorgarlik ko'rish uchun qo'shimcha bir yoki ikki yil sarflashingiz
kerakligi
haqida maslahat berishi mumkin. Ba'zi mamlakatlarda, agar talaba o'z
mamlakatida
universitetga kirish huquqiga ega bo'lgunga qadar Amerika kolleji
yoki
universitetiga o'qishga kirsa, shtat yoki ish beruvchilar Qo'shma Shtatlarda
olgan
ma'lumotni tan olmasligi mumkin.
Shtatlarda
o'quv yili odatda avgust-sentyabr oylarida boshlanadi va may-
iyungacha
davom etadi. Ko'pchilik birinchi kurs talabalari o'qishni kuzda
boshlaydilar
va xalqaro talabalar ularga qo'shilishlari kerak. O'quv yilining boshida
hamma
ishtiyoqli, yangi do'stlar orttiradi va universitet hayotining yangi
bosqichiga
moslashadi. Bundan tashqari, ko'plab o'quv kurslari ketma-ket, birin-
ketin
o'rganiladi va kuzda boshlanadi.
Ko'pgina
universitetlarda o'quv yili ikki qismdan iborat bo'lib, ular semestr
deb
ataladi, ba'zilarida esa uch davr - trimestrlarni o'z ichiga oladi. Yilning
choraklarga
bo'linishi ham mavjud bo'lib, u ixtiyoriy yozgi chorakni o'z ichiga
oladi.
Aslida, yozgi chorakdan tashqari, o'quv yili odatda ikki semestrga yoki uch
chorakka
bo'linadi.
Kollej
yoki oliy o‘quv yurtining bakalavriat bosqichini tamomlamagan
talaba
oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan deb hisoblanadi. Bakalavriatda o'qish
muddati
odatda to'rt yilni tashkil qiladi. Bakalavr darajasini olish uchun siz ikki
yillik
jamoat kollejida yoki universitet yoki kollejda to'rt yillik kursda o'qishni
boshlashingiz
mumkin.
O'qishning
dastlabki ikki yilida siz asosan turli xil majburiy fanlarni
o'rganasiz:
adabiyot, fan, ijtimoiy fanlar, san'at, tarix va boshqalar. Ushbu
umumta’lim
fanlari bilimlar bazasini, muayyan sohani yanada chuqur o‘rganish
uchun
asos yaratadi.
Ko'pgina
talabalar ikki yillik majburiy dasturni tugatish uchun jamoat
kollejini
tanlaydilar. O'qishni tugatgandan so'ng, ular o'tish davri dotsenti
darajasini
oladilar va undan universitet yoki to'rt yillik kollejga o'tishlari mumkin.

Bu erda talabalar ixtisoslikka ega bo'lishadi - kelajakdagi o'qishlarda siz e'tibor
qaratadigan
muayyan o'quv sohasi. Misol uchun, agar sizning mutaxassisligingiz
jurnalistika
bo'lsa, siz jurnalistika bo'yicha bakalavr darajasini olasiz. Ushbu
darajaga
ega bo'lish uchun siz tanlagan sohaga tegishli ma'lum miqdordagi o'quv
kurslarini
tamomlashingiz kerak bo'ladi. Ixtisoslik uchinchi o'quv yilining boshida
tanlanadi
va uni o'z xohishiga ko'ra o'zgartirish mumkin.
Amerika
oliy ta'lim tizimining moslashuvchanligi uni boshqalardan ajratib
turadi.
Bir ixtisoslikdan boshqasiga o'tish Amerika Qo'shma Shtatlarida o'qishning
ma'lum
bosqichida talabalar uchun juda keng tarqalgan amaliyotdir. Ular ko'pincha
boshqa
biror narsada muvaffaqiyatga erishayotganliklarini payqashadi yoki ular
yanada
qiziqarli sohalarni topadilar. Biroq, esda tutingki, mutaxassislikni
o'zgartirish
yangi fanlarni o'rganishni anglatadi va bu, o'z navbatida, o'qitish vaqti
va
narxini oshiradi.
Ayni
paytda bakalavr darajasiga ega bitiruvchilar ma’lum bir sohada ishlash
yoki
martaba zinapoyasida yuqoriga ko‘tarilish uchun keyingi ta’lim haqida jiddiy
o‘ylamoqda.
Magistr darajasi odatda kutubxonachilik, muhandislik, ruhiy
salomatlik
va ta'lim sohasidagi yuqori lavozimlar uchun talab qilinadi.
Bundan
tashqari, ayrim mamlakatlardan kelgan xorijlik talabalar xorijda faqat shu
darajadagi
ta’lim dasturlari bo‘yicha o‘qishlari mumkin. Amerika universitetiga
hujjat
topshirishdan oldin qaysi diplom va sertifikatlar mamlakatingizda ishga
joylashish
uchun amal qilishini so'ragan ma'qul.
Magistrlik
darajasi odatda universitet yoki kollejdagi birlikdir. Qabul qilish
uchun
siz GRE (Graduate Record Examination) imtihonidan o'tishingiz kerak
bo'ladi.
Ayrim magistratura dasturlari maxsus kirish testlarini talab qiladi: huquq
bo'yicha
LSAT (huquq maktabiga kirish testi), biznes maktablarida GRE yoki
GMAT
(Graduate Management Admission Test), tibbiyotda MCAT (Tibbiyot
kollejiga
kirish testi).
Magistratura
dasturlari odatda bir yoki ikki yillik o‘qishga mo‘ljallangan.
Misol
uchun, MBA uchun eng mashhur MBA dasturi taxminan ikki yil davom
etadi,
boshqalari, masalan, jurnalistika dasturi faqat bir yil davom etadi.

Magistratura dasturining muhim qismini auditoriya ishlari tashkil etadi va
bitiruvchi
magistrlik dissertatsiyasi (“magistrlik dissertatsiyasi”) deb nomlangan
malakaviy
tadqiqot ishini tayyorlashi yoki magistrlik loyihasini bajarishi kerak.
Ko'pgina
oliy o'quv yurtlari magistrlik darajasini olishni faqat PhD
darajasidagi
birinchi qadam deb biladi. Biroq, talabalar magistraturani chetlab
o'tib,
to'g'ridan-to'g'ri doktoranturaga tayyorlanishlari mumkin bo'lgan shunday
universitetlar
ham mavjud. PhD uchun kamida uch yil kerak bo'ladi va chet ellik
talabalar
uchun bu muddat besh yildan olti yilgacha oshishi mumkin.
Ko'pgina
fan nomzodlari dastlabki ikki o'quv yillarini sinflarda va
seminarlarda
o'tkazadilar. Kamida yana bir yil o'zingizning tadqiqotingiz va
dissertatsiyangizni
yozishga bag'ishlanishi kerak. U ilmiy yangilikka ega bo'lishi
va
birinchi marta nashr etilgan nuqtai nazar, ishlanma yoki tadqiqot natijalarini o'z
ichiga
olishi kerak.
Doktorlik
dissertatsiyasi tanlangan mavzu bo'yicha mavjud ilmiy bilimlarni
tahlil
qilishni o'z ichiga oladi. Doktorlik darajasini olishingiz mumkin bo'lgan
AQSh
universitetlarining ko'pchiligi nomzodlardan kamida ikkita chet tilini o'qish
darajasida
gapirishni, universitetda ma'lum vaqt davomida tashrif buyuruvchi
tadqiqotchi
yoki o'qituvchi sifatida ishlashni, doktoranturaga kirish imtihonini
topshirishni
talab qiladi. , va dissertatsiya mavzusi bo'yicha og'zaki imtihon.
Mashg'ulotlar
katta auditoriya uchun ma'ruzalar shaklida ham - bir necha
yuz
tinglovchilar uchun ham, bir nechta talabalar uchun seminarlar yoki
muhokama
darslari shaklida o'tkazilishi mumkin. Amerika universiteti sinflaridagi
muhit
juda demokratik. Talabalar o'z fikrlarini bildirishlari va o'z nuqtai nazarlarini
muhokama
qilishlari, muhokamalarda qatnashishlari va taqdimotlar qilishlari
kerak.
Xalqaro talabalar uchun bu Amerika ta'lim tizimining eng kutilmagan
jihatlaridan
biridir.
Har
hafta o'qituvchilarga ma'lum manbalarni o'qish topshiriladi. Sinfdagi
munozaralarda
qatnashish va ma'ruzalarni tushunish uchun uy vazifasini
bajarishingiz
kerak bo'ladi. Laboratoriya ishi ham ma'lum dasturlarga qo'yiladigan
talablarning
bir qismidir.

O'qituvchi kursga tashrif buyurgan har bir talabaga baho qo'yadi. Qoida
tariqasida,
ular quyidagi fikrlarga bog'liq:
 Sinfda
ishlashga qo’yiladigan talablar har bir o’qituvchi uchun har xil, lekin barcha
talabalar
sinfdagi muhokamalarda, ayniqsa seminarlarda qatnashishi kerak. Bu
odatda
talaba baholashda juda muhim omil hisoblanadi.
 Odatda
sinfda ishlash jarayonida oraliq nazorat amalga oshiriladi.
 Ballarni
olish uchun siz kamida bitta tadqiqot yoki kurs ishi yoki laboratoriya
hisobotlarini
topshirishingiz kerak.
 Qisqa
imtihonlar yoki testlarni o'tkazish mumkin. Ba'zan o'qituvchilar rejadan
tashqari
bilim sinovini o'tkazadilar. U baholarga kam ta'sir qiladi va o'quvchilarni
topshiriqlarni
o'z vaqtida bajarishga va darslarga qatnashishga undash uchun
mo'ljallangan.
 Yakuniy
imtihon auditoriya tugagandan so'ng o'tkaziladi.
Har
bir kurs ma'lum miqdordagi kreditlar yoki kredit soatlarini "xarajat
qiladi".
Bu raqam taxminan bir hafta davomida talabaning ushbu kurs uchun sinfda
o'tkazadigan
akademik soatlari soniga to'g'ri keladi. Odatda bitta kursda 3-5 ta
kredit
olish mumkin.
Ko'pgina
ta'lim muassasalarida to'liq dastur 12 dan 15 gacha kredit
birliklarini
(bir semestrda 4-5 kurs) o'z ichiga oladi. Treningni muvaffaqiyatli
yakunlash
uchun siz ma'lum miqdordagi kreditlarni to'plashingiz kerak. Xalqaro
talabalar
to'liq vaqtda ta'lim olishlari kerak.
Agar
talaba o'qishni tugatishdan oldin boshqa universitetga o'tsa, avval
olingan
barcha (yoki ko'p) kreditlar odatda yangi muassasada hisobga olinadi. Bu
shuni
anglatadiki, boshqa universitetga o'tishda umumiy o'qish vaqti deyarli bir xil
bo'lib
qoladi.
Bu
davlat yoki mahalliy hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan va
boshqariladigan
ta'lim muassasasi. Qo'shma Shtatlarning 50 shtatlarining har birida
kamida
bitta shunday universitet mavjud va bir nechta kollejlar bo'lishi mumkin.
Ushbu
davlat muassasalarining aksariyati shtat nomi bilan ataladi va ularning

nomida "shtat" yoki "hukumat" so'zi mavjud, masalan: Vashington shtati
universiteti,
Michigan universiteti.
Birinchi
turdagi OTMlardan farqli o'laroq, bu muassasalar xususiy
moliyalashtiriladi
va boshqariladi. Ular davlatnikiga qaraganda qimmatroq,
xususiy
kollej va universitetlar esa kichikroq bo'ladi.
Barcha
diniy ta'lim muassasalari xususiydir. Ularning deyarli barchasi barcha din
va
dinlarga mansub talabalarni qabul qiladi, ammo ma'lum miqdordagi
universitetlar
kollej yoki universitet mavjud bo'lgan bir xil diniy e'tiqodlarga sodiq
bo'lgan
talabalarni afzal ko'rishadi.
Bu
ikki yillik kollejlar bo'lib, ular aspirantura diplomini olish imkoniyatini
beradi
(to'rt yillik universitetga o'tishda hisobga olinadi). Ikki yillik ta'limning
ko'plab
turlari mavjud. Bunday ta'limning eng muhim jihati boshqa ta'lim
muassasasiga
ko'chib o'tishda ushbu darajani hisobga olish qobiliyatidir. Umuman
olganda,
ushbu ta'lim ikkita asosiy yo'nalishga bo'linadi: keyingi ta'limga
tayyorlash
va ishga joylashtirish maqsadida kasb-hunar ta'limi. Keyingi darajadagi
universitetlar
va kollejlarga o'tish uchun, qoida tariqasida, san'at yoki fan
sohasidagi
dotsent diplom mos keladi. Amaliy fanlar assotsiatsiyasi malakasi yoki
kollejni
bitirganligi to'g'risidagi guvohnoma bilan o'tishingiz dargumon.
Jamoat
kolleji bitiruvchilari ko'pincha o'qishni davom ettirish uchun to'rt
yillik
kollej yoki universitetlarga boradilar. Ilgari olingan kreditlar bilan qayta
kreditlash
mumkin bo'lganligi sababli, talabalar ikki yoki undan ortiq yil ichida
bakalavriat
darajasini olish imkoniyatiga ega. Ko'pgina jamoat kollejlarida
talabalarga
universitet darajasidagi kurslarga tayyorgarlik ko'rishga yordam
beradigan
ingliz tili chet tili (ESL) yoki intensiv ingliz tili dasturlari mavjud.
Agar
siz jamoat kolleji taqdim etganidan yuqoriroq ta'lim olishni
rejalashtirmasangiz,
sizning davlatingizda aspirantura darajasi ish bilan
ta'minlanadimi
yoki yo'qligini bilib olishingiz kerak.

2. Rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’lim tizimi
Jaxonning
yuksak darajada taraqqiy etgan davlatlarida ta’lim-tarbiya
ishlarining
yo’lga qo’yilishi, maktablarda amalga oshirilganini o’rganish orqali biz
mustaqil
respublikamiz milliy ta’lim tizimlarini yangitdan tashkil qilishda, ta’lim
tarbiyada,
maktab ishini tashkil etishda eskirib, o’z dolzarbligini yo’qotib
borayotgan
faoliyat shakllari va usullaridan tezroq xalos bo’lish, uni munosib
tarzda
yangilashda qo’shimcha boy manbalarga ham ega bo’lamiz. Zotan, xozirgi
zamon
ta’limida davlat va jamiyat talabi va manfaatlari aks etib turishi kerak.
Ilmiy-texnika
taraqqiyoti, yangi texnologik revolyutsiya sharoitida
muvaffaqqiyatli
faoliyat ko’rsata oladigan jamiyat a’zolarini yetishtirib berish,
yosh
avlodni kasb-hunarga yo’naltirish hamda o’rta ta’limning ko’p variantli
uchinchi
bosqichini joriy etish, ta’lim-tarbiya berishda eng il ғ or pedagogik
vositalarni
qo’llash, ta’limda tashabbuskorlik va ijodkorlikka keng yo’l ochish,
uning
eng maqbul tizimlarini yaratish kabi chet el tajribalarini o’rganish maqsadga
muvofiqdir.
Bugungi kunda keng ko’lamdagi islohotlarni o’z boshidan
kechirayotgan
bizning ta’limimiz uchun bu katta ahamiyatga ega.
Keyingi
yillarda chet el ta’limi bo’yicha ko’pgina makolalar, broshyuralar,
qo’llanmalar
chop etildi, unga bag‘ishlab seminarlar, anjumanlar, o’quvlar,
uchrashuvlar
o’tkazildi.
Bu
bizning ta’lim tizimlarimizda, chet ellarda o’quv tarbiya ishlarining
qo’yilishiga
etibor va qiziqishning tez sur’atlar bilan o’sib borayotganligidan
dalolatdir.
Xalq ta’limi tizimlarida chet el ta’limini o’rganish bilan shug‘ullanuvchi
muassasalar
ham tashkil topmoqda. Xalq ta’limi vazirligidan tashqari bu masala
bilan
Respublika o’quv-metodika markazida, pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot
instituti
tarkibida maxsus bo’limlar faoliyat ko’rsatmoqda, malaka oshirish
markaziy
institutida bir qator kafedralar ish bilan shu ғ ullanmoqdalar.
Chet
el ta’limi tizimlaridan bizning mutaxassislarni voqif kilishda BMTning
O’zbekistondagi
vakolatxonasi, elchixonalar, AQShning Tinchlik Korpusi

mutaxassislari, Germaniya xalkaro rivojlanish fondi, AKSELS markazi , Adenauer
jam ғ armasi,
Fransiya madaniyat markazi, Britaniya Kengashi, Gyote instituti,
«Silm
A. Sh.» firmasi, YuNESKO va YuNISEFning vakolatxonalari va boshqa
ko’plab
tashkilotlar yaqindan yordam bermokdalar. 5
Darhaqiqat
rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’limning, mamlakat ichki
siyosatiga
faol ta’sir etadigan ijtimoiy jarayon ekanligi, e’tirof qilingan haqiqatdir.
Shu
tufayli ham chet mamlakatlarida maktab ehtiyojini iqtisodiy ta’minlashga
ajratilayotgan
mabla ғ miqdori yildan-yilga oshib bormoqda.
Yaponlarda,
masalan, «maktab muvaffaqqiyat va farovonlik timsoli»gina
bo’lib
qolmay, «u insonlarni yaxshilaydi», degan fikr ishonch va e’tiqodga
aylangan.
Ta’lim
to’q’risidagi g‘amxo’rlik taniqli siyosatchilarning ham hamisha
diqqat
e’tiborida bo’lgan. Shuning uchun ham AQShning sobiq Prezidenti R.
Reyganni,
Buyuk Britaniya Bosh vaziri M.Techcherni, Fransiya Prezidenti F.
Mitteranlarni
maktab islohotining tashabbuskorlari deb, bejiz aytishmaydi.
F.Mitteran
maktabni «Jamiyatni harakatlantiruvchi kuch» deb hisoblagan.
Rivojlangan
mamlakatlarda pedagogik tadqiqotlarni amalga oshiradigan
ko’p
sonli ilmiy muassasalar ishlab turibdi. Germaniyada ularning soni 2 mingdan
ortiq.
Fransiya, AQSh, Yaponiya ta’lim-tarbiya nazariyasi muammolari bilan
yuzlab
davlat va xususiy tashkilotlar, universitetlar, pedagogik tadqiqot markazlari
shu ғ ullanmoqdalar.
Ular faoliyatini esa xalqaro ta’lim markazlari, masalan,
AQShda
xalqaro ta’lim instituti muvofiqlashtirib bormoqda. Ko’pchiligining
faoliyati
o’quv dasturini takomillashtirish va qayta qurishga qaratilgan.
80
- yillardan boshlab Buyuk Britaniyada ham AKShdagi singari o’rganilishi
majburiy
bo’lgan fanlar doirasi kengaytirildi. Ingliz tili va adabiyoti, matematika
va
tabiiy fanlar o’quv setkasining yadrosini tashkil etadigan bo’ldi. Qolgan
predmetlarni
tanlab olish o’quvchilar va ota — onalar ixtiyoridadir.
5
www. Ziyonet. uz

«Yangi dunyo»ning pedagogik ғ oyalari Fransiya va Germaniya ta’limiga
ham
sezilarli ta’sir etayotir.
Germaniya
to’liqsiz o’rta maktablarida asosiy predmetlar bilan bir qatorda
tanlab
olinadigan ximiya, fizika, chet tillari kiritilgan o’quv Dasturlari ham amalga
oshirilayotir.
Bu o’quv dasturi tobora tuliqsiz o’rta maktab doirasidan chiqib, o’rta
maktablar
va gimnaziyalarni ham qamrab olmokda.
Fransiya
boshlan ғ ich maktablarida ta’lim mazmuni ona tili va adabiyoti
hamda
matematikadan iborat asosiy, tarix, geografn, aholishunoslik, tabiiy fanlar ,
mehnat,
ta’limi, jismoniy va estetik tarbiya kabi yordamchi predmetlarga bo’linadi.
Yaponiya
maktablari ikkinchi jahon urushidan keyinroq Amerika ta’limi yo’lidan
bordi.
Lekin shunga qaramay, bu ikki mamlakat o’quv dasturida bir qator farqlar
ko’zga
tashlanadi. Yaponiyada o’quv dasturlari jiddiy murakkablashtirilgan, asosiy
fanlar
majmui ancha keng, bir qator yangi maxsus va fakultativ kurslar kiritilgan.
Masalan,
umumiy ta’lim maktablarining yangi musiqa ta’limi o’quv dasturiga
milliy
va jahon mumtoz musiqasini o’rganish ham kiritilgan.
Shuni
ta’kidlash lozimki, iqtisodiy rivojlangan davlatlarda 80-yillarda tabiiy
ilmiy
ta’lim dasturi tarkibiga fizika, ximiya, biologiya, ba’zi hollarda astranomiya,
geologaya,
mineralogiya, fiziologiya» ekologiya elementlari kiritilib, u AQSh va
Fransiyada
4 yil, Buok Britaniyada 6 yil, Germaniyada 2 yil o’qitiladi. O’quv
predmetlarini
integratsiyalash jarayonida yangi-yangi kurslar paydo bo’la boshladi.
Fransiyada
70-80-yillarda to’liqsiz o’rta maktablar o’quv dasguridagi tabiiy-ilmiy
va
gumanitar turkumiga eksperimental, iqtisodiy gumanitar kurslar kiritiladi.
Hozirgi
paytlarda rivojlangan mamlakatlar o’quv dasturiga
integratsiyalashtirilgan
kurslarni kiritish to’la amalga oshirishdi. Fransiya
maktablarida
ularga 6-10 foiz, Buyuk Britaniya maktablarida q foiz o’quv soatlari
ajratildi.
Maktablarda
amalga oshirilayotgan islohotlar ta’lim ishini tabaqalashtirish
muammolarini
keltirib chiqardi.
Iqtisodiy
rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ta’limni tabaqalashtirish eng
dolzarb
masalaga aylangan. O’quvchilarni tabaqalashtirib o’qitish xorijiy

mamlakatlarda asosan boshlan ғ ich ta’lim kursidan keyin amalga oshiriladi.
Masalan,
fransuz pedagoglari ta’lim jarayonida sinf o’quvchilarini uch tabaqaga
ajratib
o’qitishnn afzal ko’radilar. Bular quyidagilar :
1.
Gomogenlar — matematika va gumanitar yo’nalishda ish olib borsa bo’ladigan
o’quvchilar.
2.
Yarim gomogen — tabiiy turkumdagi fanlarni o’zlashtira olishga moyil
o’quvchilar.
3.
Gegeron — barcha predmetlarni xar xil saviyada o’zlashtiradigan o’quvchilar va
hokazo.
Tabaqalashtirish
jarayoninig yangi muhim yo’nalishi to’ldiruvchi ta’limni
rivojlantirish
bo’lib qolmokda.
To’ldiruvchi
maktablar paydo bo’lishining sababi, AQSh va Ғ arbiy
Yevropada
o’zlashtirmovchi hamda ulgurmovchi o’quvchilarning ko’payib
borayotganligi,
funksional savodsizlik avj olayotganligidir.
80
- yillarda AQSh o’quvchilarinig 50 - yillarga nisbatan reyting
ko’rsatkichi
973 dan 893 ga tushdi. Fransiyada har uch litseychidan biri bu salbiy
holatni
bartaraf etish to’ldiruvchi ta’lim zimmasiga tushadi.
To’ldiruvchi
ta’lim maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktab va
litseylarda
amalga oshirilmoqda. AQSh da bu xizmatga ommaviy axborot
vositalarinig
imkoniyatlari ham safarbar etilgan, Milliy telekompaniya maxsus
o’quv
kanali orqali 130 soatlik o’quv ko’rsatuvlari tashkil etildi. 6
O’quv
jarayonlarini tabaqalashtirib olib borish bo’yicha chet
mamlakatlarining
ko’pchiliida tadqiqotlar davom ettirilmoqda.
Rivojlangan
davlatlarda iqtidorli bolalarga e’tibor tobora ortib bormoqda.
Keyingi
davrlarda o’z tengdoshlariga nisbatan qobiliyatda bir necha barobor
ilgarilab
ketgan bolalar ko’plab topilmokda. Ular o’quvni juda erta boshlab ta’lim
kurslarini
o’zlashtirishda katta shov - shuvlarga sabab bo’ladigan darajada
muvaffaqiyatlarga
erishadilar.
6
Xorijiy
davlatlar ta’lim tizimiga oid Internet ma’lumotlari

Shunday iqtidorlar maktabi Ғ arbda 60 - yillardayoq paydo bo’lgan edi.
Bunday
maktablarning o’quv dasturlari bolalar qobiliyati va imkoniyatini to’la
ro’yobga
chiqarishni ta’minlab berish darajasida murakkab tuzilgan.
Qobiliyatli
bolalar bilan ishlash dasturlari AQShda keng quloch yoygan.
Ayrim
shaharlarda oliy toifali bolalar bo ғ chalari ochilgan bo’lib, ularda 4-5 yoshli
o’quvchilar
maktab dasturida o’qitiladilar. AQShda «Merit» dasturi asosida har yil
yuqori
sinflar va kolleljlardan eng qobiliyatli bolalardan 600 mingtasi tanlab
olinadi.
Ular o’rtasida test sinovlari o’tkazilib eng qobiliyatli 35 ming o’quvchi
tanlab
olinadi va o’qitiladi. Ularga turli imtiyozlar, stipendiyalar, yaxshi shart -
sharoitga
ega bo’lgan turarjoy, eng oliy darajadagi universitetlarga qabul va
boshqalar
amalga oshiriladi.
Lekin
iqtidorli bolalarga qarama - qarshi qutbda turgan aqli zaif
o’quvchilarning
taqdiri ham chet ellik hamkasblarni tobora tashvishlantirmoqda,
bunday
holni kelib chiqish sabablarini o’rganish, oldini olish bo’yicha ko’pgina
profilaktik
ishlar olib borilmoqda va ular uchun maxsus maktablar ochilmoqda.
Lekin
statistik ma’lumotlar bunday bolalar soni tobora oshib borayotganligini
ko’rsatayotir.
70
- yillarda AQSh da kelajak maktabi umummilliy loyihasini amalga
oshirishga
kirishildi. Bu eksperiment mazmuni o’qituvchi buyrug‘i bilan ish tutish ,
ko’proq
o’quvchilarga mustaqil ishlash imkoniyatini berishdan iborat. Ta’lim
tarkibi
sinfda ishlash, mustaqil mashg‘ulot, o’qituvchi konsultatsiyasini o’z ichiga
oladi.
Germaniya
maktablarida sinfda o’quvchilar sonini qisqartirish sari yo’l
tutilgan.
Bunday o’quvchilarni - har biriga individual paketlar (topshiriqlar)
tarqatiladi.
Toshiriqlarni o’quvchi mustaqil bajaradi, lozim bo’lganda u
o’qituvchidan
konsultatsiya oladi.
Yuqorida
bayon qilinganlardan ko’zda tutilgan maqsadlari :
-
maktablarning insonparvarlik, umuminsoniylik yo’nalishlarini kuchaytirish.
-
o’quvchi shaxsini shakllantirishning eng samarali yo’llarini qidirib topish.

- tarbiyaning yangi formalarida - o’quvchilar kengashi, maktab kengashlaridan,
tarbiyaviy
o’yinlardan foydalanish.
-
Maktab o’quv dasturlarini ixtisoslashtirish, fanlarning o’zaro aloqasini
mustahkamlash,
takomillashtirish.
-
Maktabni mehnat, insoniy faoliyat bilan yaqinlashtirish, kasbga yo’naltirish
ishlarini
kayta tashkil etish.
-
Tabaqalashtirib o’qitishni yo’lga qo’yish, maxsus o’quv muassasalarini (ham,
talantlar,
ham aqliy, jismoniy zaif o’quvchilar uchun) rivojlantirish.
-
Yangi, ya’ni o’quv texnik vositalarini ta’limdagi salmoqni oshirish, o’qituvchilar
korpusida
kompyuter ta’limini yo’lga qo’yish.
-
Pedagogik ғ oyalarni amalga oshirishda keng qamrovli eksperiment —
tadqiqotlarni
amalga oshirishdan iboratdir.
Chet
el ta’limidagi bunday ibratli jihatlarni Vatanimiz ta’lim tizimlarida qo’llash
yosh,
mustaqil Resublikamizda o’quv — tarbiya ishlarini isloh qilish jarayonini
tezlashtiradi.
Maktablarda
qo’llanilishi mumkin bo’lgan vositalar elektron yozuv
apparatlari
(kalligrafiya va yozuv qoidalarini takomillashtirishga yordam beradigan
moslamalar),
ta’lim televidiniyasi, qo’lda ko’tarib yuradigan elektron til
laboratoriyasi,
slaydlar, videoapparaturalar, kompyuter va hokazolardan iborat.
XXI
asr arafasida AQSh yangi qabul qilingan «2000-yilda Amerika ta’lim
strategiyasi»
dasturi e’lon qilindi.
Turli
yo’nalishdagi asosiy maksadlar belgilangan mazkur dasgurda 2000
yilda
barcha amerikalik kichkintoylarning maktabga tayyor holda kelishlari:
aholining
90 foizi oliy ma’lumotli bo’lishi, o’quvchilarning ingliz tili , matematika,
tabiiy
fanlar, tarix, geografiya fanlari bo’yicha jaxonga o’z shktidorlarini namoyish
eta
olishlari; talabalarning tabiiy va matematika fani yutuqlarini o’zlashtirishda
jahonda
eng oldingi o’rinlariga chiqishlari; xar bir voyaga yetmagan
amerikalikning
idtisodiyot sohasida jahonning barcha yoshlari bilan bellasha
oladigan
bo’lishlari; maktablarda giyohvandlik va zo’ravonlikka barham berish,
o’qish
uchun barcha shart - sharoitlar yaratish ko’zda tutilgan.

Bu AQSh ta’lim istiqbollarini belgilab beruvchi muhim dasturdir.
Oliy
o’quv yurtlarida ilmiy izlanishlar olib borish bo’yicha AQSh jaxon
mamlakatlari
orasida yetakchi o’rinlardan birini egallaydi, Bu mamlakatda ilmiy
izlanishlar
uchun ajratilgan mabla ғ ning 48 foizini davlat tomonidan, 50 foizini
firma,
konsern, sindikatlardan undiriladi, kolganlarini oliy o’quv yurtlarining
manbalarlari
tashkil qilindi.

3. Rivojlangan xorijiy davlatlar va mustaqil O’zbekiston Respublikasi
ta’lim tizimidagi o’zaro uygunlik masalalari .
Rivojlangan xorijiy davlatlardagi ta’lim – tarbiya va maktab haqida yuqorida
bayon
qilingan eng yaxshi tajribalarni o’z ta’lim tizimimizda joriy qilish
Respublikamiz
o’z mustaqilligini qo’lga kiritgandan keyin boshlandi.
Bu
sohda bizga YuNISEF, YuNESKO kabi Xalqaro tashkilotlar, xorikiy
davlatlarning
O’zbekisgondagi elchixonalari amaliy yordam bermoqdalar.
Respublikamizdagi
ta’lim muassasalari ta’limni takomillashtirish bo’yicha xorijiy
davlatlar
bilan hamkorlikning barcha shakllaridan foydalanayotirlar.
Respublikamiz
Oliy majlisining 1 - chakiriq 1X-sesiyasida - ta’limga oid
ikki
muhim xujjat — «Ta’lim to’g‘risida»gi Qonun «Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi»nyang
qabul qilinishi mmamlakat ta’limini jahon andozalariga, rivojlangan
xorijiy
davlatlardagi ta’lim-tarbiya va maktab saviyasiga olib chiqishda ulkan
vokea
bo’ldi. 7
Bizning
maktabimiz jaxonda eng ilgor maktablar bo’lib qolishiga
Respublika
rahbariyati va hukumati tomonidan hamma shart sharoit yaratilmoqda.
Bizning
ta’lim tizimlarimiz ham jaxonda e’tirof etilgan ta’lim tizimlaridan biridir.
Shu
tufayli ham AQSh, Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya kabi
rivojlangan
mamlakatlar ta’limining ustalari bilan o’tkazilgan uchrashuvlar va
mulokotlarda
Respublikamiz ta’limi tizimiga yukori baxo berildi.
Shuni
ta’kidlash lozimki, Respublikamiz xalq ta’limi xodimlari oldida
hozirgi
kunda eng muhim vazifa - mustakil O’zbekistonning xozirgi ta’lim
tizimlarini
istiqlol ruhi bilan takomillashtirish, uni o’zimizning mumtoz
pedagogika
an’analari bilan boyitish , chet el pedagogikasidagi il ғ r jixatlarni
o’zlashtirish,
yangi - yangi samarali o’quv predmetlarini ta’lim tarkibiga kiritish
bilan
jahon davlat standartlari darajasiga olib chikishdir. Buning uchun esa bizning
7
Hoshimov
K.va b. Pedagogika tarixi.Toshkent, “O’zbekiston”, 2006.

iqtisodiy rivojlangan xorijiy davlatlardagi quyidagi il ғ or tajribalarni ta’lim
tizimimizda
qo’llay bilishimiz maqsadga muvofiqdir. Chunonchi :
Agar
biz AQSh pedagogikasidagi:
a)
bolani o’z kuchi imkoniyatiga ishonch ruhida tarbiyalash;
b)
o’quvchining eng kichik shaxsiy imkoniyatlarini ro’yobga chikarish uchun
kurash;
v)
bolani kamsitmaslik, insoniy kadriyatlarni va ғ ururini yerga urmaslik;
g)
o’quvchining ilk davridanoq kasb-korga yo’naltirish;
d)
Vataniga faxr va iftixor ruxida tarbiyalash va x.k
Yaponiya
ta’limidagi:
a)
bolyani maktabga puxta tayyorlash
b)
kichkintoylar ta’lim va tarbiyasiga ota-onalar masuliyatini kuchaytirish;
v)
o’quvchilarni nafosat, jismoniy kamolatiga berilayotgan e’tibor;
g)
o’qituvchi kadrlarga yuksak talabchanlik;
d)
yosh talant sohiblari bilan olib borilayotgan izchil ishlar.
Germaniya
ta’limidagi:
a)
tabaqalashtirib o’kitishga berilayotgan jiddiy e’tibor;
b)
o’quvchilarning mehnat, ta’limini mustahkamlash;
v)
kasbga yo’naltirish.
Fransiya
ta’limidagi:
a)
maktabgacha tarbiyadanoq o’quvni predmetlashtirib tashkil etish;
b)
boshlan ғ ich ta’limni uch boskichda puxta amalga oshirish;
v)
o’quvni didaktik vositalar bilan ta’minlashga berilayottan katta e’tibor;
g)
o’quv muassasalarining turli firmalar, konsernlar, korxonalar mustahkam
aloqalari
va boshqa ibratli jihatlar bizning ta’limga ham ko’chsa, bizning
pedagogakamiz
olga qarab dadil qadam bosgan bo’lar edi.
Albatta,
ta’limga xar qanday yangilik, o’zgartirish jiddiy tahlillar, tajribalar
asosida
kirib keladi. «Zo’rlab tiqishtirish» bizning uslubiyot emas. Ayni paytda
ta’limni
bir saviyada qotib kolishiga ham yo’l qo’yib bo’lmaydi. Shu sababli ham,
har
bir pedagog, har bir tadkshkotchi maorifimiz uchun jon kuydiradigan, elim

deb , yurtim deb kuyib yonadigan bo’lmasa, «o’z shaxsiy manfaatlarim uchun
davlat
menga nima berdi emas, balki mei davlat ravnaqi uchun nima qildim» degan
mulohazalar
yuritadigan iqtidorli kadrlarni tayyorlashimiz kerak.
Anbar
otin (1870-1915) o’zbek shoirasi va ma’rifatparvari, o’zbek va tojik
tillarida
she’rlar yozgan. U 1870 yil Qo’qonda farmonqul degan il ғ or kishi oilasida
tu ғ ilgan.
Ma’lumotni Dilshod otin (Barno)dan oladi. U maktabda tarix, adabiyotni
o’rganadi,
she’rlar yozadi. So’ng o’zi xam darslar beradi. U qizlarga odob
qoidalari,
she’r tuzilishi, yuksak axloqiy malakalar hosil kilish qoidalarini
o’rgatadi.
Uning butun hayoti sheriyat bilan bo ғ liq. Ularda ma’rifiy ғ oyalar ilgari
suriladi.
Anbar otin ma’rifatgina shaxs erkinligini shakllantirishini biladi. Uning
Furqatga
yozgan she’riy maktubida yangi usul maktablarini ochish haqidagi
takliflari
bayon etilgan. Anbar otin devon xam tuzgan. Anbar otinning
dunyoqarashini,
falsafiy tafakkurini o’zida mujassamlashtirgan asari - «Qarolar
falsafasi»dir.
Asar kirish va 4 qismdan iborat. Har bir faslda shoira o’zining
ijtimoiy-qarashlarini
bayon qiladi, ayollar taqdiri haqida yozadi.
Maxmudxo’ja
Behbudiy (1875-1919) yozuvchi, jurnalist, jamoat arbobi,
ma’rifatparvar.
U maktabni bitirgach, madrasada o’kiydi. Lekin bitirmasdan
mehnat
faoliyatini boshlaydi. Arabiston, Misr, Turkiya, Rossiyaga sayoxat kiladi.
1903-1904
yillari o’zbek va tojik tillarida «Muntaxabi jo’g‘rofiya» («Qisqacha
umumiy
geografiya») asarini, yangi usul maktablari uchun «Kitob ul-atfol»
(«Bolalar
uchun kitob»), «Muxtasari tarixi islom»(«Islomning qisqacha tarixi»),
«Amaliyoti
islom», «Aholi jo’g‘rofiyasiga kirish», «Rossiyaning qisqacha
geografiyasi»ni
yozadi. Shakuriyning qishlo ғ idagi yangi usul maktabini 1908 yil
Samarqandga-o’z
hovlisiga ko’chirib keladi. «Bexbudiy nashriyoti»ni tashkil etib,
darsliklar,
«Turkiston, Buxoro, Xiva xaritasi»ni bosib chiqaradi. «Samarqand»
gazetasi,
«Oyina» jurnalini nashr etadi.
U
xalqni ilm — ma’rifatni egallashga chakiradi, ayollarning ilm olish
kerakligini
ilgari suradi, yangi usul maktabini ochish dunyoviy fanlarni o’qitishni
targ‘ib
qiladi.

Bexbudiy 1918 yil «Musulmon ishchi va dehqon sho’rosi»ning maorif
komissari
qilib tayinlanadi. Shundan so’ng o’quv rejalari tuzish, yangi darsliklar
yaratish ,
o’qituvchnlar kurslarini ochish ishlariga katnashadi, o’zi «Yangi xisob»
darsligini
tuzib nashr etadi.
1918
yil Toshkentga kelib, Turkistonda davlat tili haqidagi Dekret, milliy
ishlar
xalq komissarligining Nizomi loyixhalarini tayyorlovchi komissiyalar ishida
qatnashadi.
1919 yil Buxoro amiri amaldorlari tomonidan Shaxrisabzda qamoqqa
olinib
qarshi shahrida qatl kilinadi.
Mustaqil
O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy taraqqiyotning demokratik –
huquqiy,
fuqarolik jamiyatini qurish yo’lidagi ishlar boskichma-bosqich amalga
oshirilmoqda.
“... barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi, ... fuqarolar uchun
munosib
hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir. Aynan shuning uchun
ham
ma‘naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, eng muhim
vazifalardan
biri bo’lib qoladi”. (Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining
poydevori.
Toshkent, “SHarq”, 1998. 3-b). Shu boisdan ilk qadamlardanoq milliy
ta‘lim-tarbiya
tizimini jahon andozalari darajasiga chiqarish maqsad qilib qo’yildi.
Bunday
ulug’vor vazifalarni amalga oshirishni mamlakatdagi mavjud uzluksiz
ta‘lim
tizimini isloh qilmasdan ta‘minlab bo’lmas edi.
“Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” (1997) xuddi shu maqsadga qaratilgan
tarixiy
davlat hujjatidir. Unda uzluksiz ta‘limga shunday ta‘rif beriladi: “Uzluksiz
ta‘lim
kadrlar tayyorlash tizimining asosi, O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy-
iqtisodiy
taraqqiyotini ta‘minlovchi, shaxs, jamiyat va davlatning iqtisodiy,
ijtimoiy,
ilmiy-texnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustuvor sohadir.
“Uzluksizlik”
– to’xtovsiz, muntazam davom etuvchi jarayon tushunchasini
anglatadi.
“Uzluksiz ta‘lim”, tushunchasi yuqoridagi fikrga monand – komil shaxs
ta‘lim
– tarbiyasini uzluksiz yo’lga qo’yishni anglatadi.
Muhammadi
Rasululohning muborak xadislarida: “Beshikdan qabrgacha ilm
izla!”,
- deyilgan. Demak, buyuk ajdodlarimiz ham barkamol avlod ta‘lim-tarbiyasi
uzluksiz
bo’lishi lozim deb hisoblashgan.

Faqat uzluksiz davom etuvchi pedagogik jarayonlardagina barkamol shaxs
shakllanishi
mumkin. Shaxsni shakllantirmasdan, rivojlantirmasdan turib, davlatni
ham,
jamiyatni ham, rivojlantirish mumkin emas. Uzluksiz ta‘lim shaxs kamoloti
jarayoniga
jadal ta‘sir ko’rsatuvchi eng muhim omildir.
Kadrlar
tayyorlashning milliy modeli: shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz,
ta‘lim,
fan, ishlab chiqarishdan iborat yaxlit jarayon komponentlarini o’z ichiga
oladi. Binobarin ,
shaxs kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub‘ekti va ob‘ekti,
ta‘lim
xizmatlarining iste‘molchisi va muallifi; davlat va jamiyat – ta‘lim va
kadrlar
tayyorlash tizimi faoliyatini tartibga soluvchi va nazorat qiluvchi, qabul
qiluvchi
ijtimoiy hodisa, kafolatchilar; uzluksiz ta‘lim - raqobatbardosh kadrlar
tayyorlashning
asosi, ta‘lim turlari va standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimini o’z
ichiga
oladi; fan – yuksak soviyali pedagogik texnologiyalarni ishlab chiquvchi
kuch;
ishlab chiqarish - kadrlar tayyorlashga, ularning sifatiga qo’yiladigan talablar
buyurtmachisidir.

XULOSA
Albatta , ta ’ limga xar qanday yangilik , o ‘ zgartirish jiddiy tahlillar , tajriba
lar asosida kirib keladi . «Zo‘rlab tiqishtirish» bizning uslubiyot emas.
Ayni paytda ta’limni bir saviyada qotib kolishiga ham yo‘l qo‘yib bo‘l
maydi.
SHu sababli ham, har bir pedagog, har bir tadkshkotchi maorifimiz uc
hun jon kuydiradigan, elim deb, yurtim deb kuyib yonadigan bo‘lmasa, «o‘z
shaxsiy manfaatlarim uchun davlat menga nima berdi emas, balki mei davlat
ravnaqi uchun nima qildim» degan mulohazalar yuritadigan iqtidorli kadrlarni
tayyorlashimiz kerak. Bir
qator muammolarga qaramay, AQShdagi ta'lim tizimi
o'zini
dunyodagi eng yaxshilaridan biri sifatida ko'rsatdi. Har yili o'n minglab
odamlar
Amerika Qo'shma Shtatlariga turli mamlakatlardan bitta maqsad -
universitetlarda
o'qish uchun tashrif buyurishadi. AQShda boshqa shtatlarga
qaraganda
ko'proq oliy o'quv yurtlari mavjud. Garvard, Stenford, Kembrij,
Prinston
kabi universitetlar uzoq vaqtdan beri dunyodagi eng yuqori darajadagi
ta'lim
bilan sinonimga aylanib kelmoqdalar. Ularni bitirgan odamlar kelajakda
muvaffaqiyatli
martaba uchun barcha imkoniyatlarga ega.
Ssenariynavis
va yozuvchi Liliya Kim Kaliforniyada o'smir qizi bilan yashaydi va
o'z
tajribasidan kelib chiqib, Amerika ta'lim tizimiga kiradi. CTD iltimosiga binoan
u
turli xil ta'lim darajalari qanday tartibga solinganligini, ushbu tizim biznikidan
qanday
farq qilishini, qaerda o'qish yaxshiroq va nima uchun ekanligini
tushuntiradi.
Boshqa
o'lchov tizimiga (milya, funt, untsiya), boshqa rozetkalarga va ulardagi
boshqa
kuchlanishlarga, aqldan ozgan tibbiy sug'urta tizimi, Amerikaga ko'chib
o'tgandan
so'ng, qizim bilan men mutlaqo boshqa ta'lim tizimiga moslashishga
majbur
bo'ldik.

Asosiy adabiyotlar ro’yxati:
1.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, “O’zbekiston”, 1992.
2.KarimovI.A.
O’zbekiston: milliy istiqlol , iqtisod, siyosat, mafkura Toshkent
“O’zbekiston”
1996.
3.
Karimiov I.A.Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. “Muloqot” jurnali, 1998 yil, № 5
son.
4.
Hoshimov K.va b. Pedagogika tarixi.Toshkent, “O’zbekiston”, 2006.
5.
Hasanboev J. va b. Pedagogika tarixi. Toshkent, “O’qituvchi”,1996.
6.
Jumaeva M. Fol`klor va tarbiya. Toshkent, “O’qituvchi” 1990.
7.
Pedagogika tarixidan xrestomatiya. Tuzuvchi – muallif: O.Hasanboeva.
Toshkent,”O’qituvchi”,
1993.
8.
Izmaylov A.Narodnaya pedagogika: pedagogicheskie vozzreniya narodov
Sredney
Azii i Kazaxstana. Moskva, «Pedagogika», 1990.
9.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. -
T.:O‘zbekiston. 1997
10.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, -T.:O‘zbekiston. 1997 y.
11. «2017 — 2021 yillarda
maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida». 2016 yil 29 dekabr
PF - 2707 –sonli qaror.
12. “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish
to‘g‘risida” gi 2017-yil 09.09 PF–3261-sonli qaror.

Qo’shimcha adabiyotlar:
1.Saidov X. Xitoyda ta`limga e`tibor “Ma`rifat”, 2005yil.28 may.
2.
Jaxon mamlakatlari tarixi . 1994 y
3.
AqShda huquqiy ta'lim tizimi . 2001 y
4.
Germaniyada kasb-xunar ta’limi .(Xorijda ta’lim ).Ma’rifat – 2002
5.
Buyuklarning mezonlari . AQShda huquqiy ta’lim tizimi ( xorijda ta’lim) . Inson
va
konun. 2001 y
6.
Xorijiy davlatlar ta’lim tizimiga oid Internet ma’lumotlari .
7.
Jaxon tarixi . (darslik) T-2006 y
Internet resurslari
1. www.edu.uz.
2. www.uzedu.uz.
3. www.eduportal.uz, www.multimedia.uz.
4. www.bimm.uz
5. www.giu.uz
6. www.tdpu.uz
7. www.pedagog. uz
8. www. Ziyonet. uz
9. Teacher.org, www.teacher.org.

Ta'lim jarayonida AQSH davlatining tajribasi 35v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish