Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 316.6KB
Покупки 5
Дата загрузки 01 Декабрь 2023
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ta’lim jarayonida axloqiy va estetik tarbiyaning integratsiyalashgan tizimi

Купить
O’ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’ RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI «Boshlan g’ ich ta’lim va sport, tarbiyaviy ish» ta’lim y o’ nalishi Mavzu: Ta’lim jarayonida axloqiy va estetik tarbiyaning integratsiyalashgan tizimi BITIRUV MALAKAVIY ISH 1 Mundarija: Kirish : I- BOB. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini tashkil etishning ilmiy-nazariy asoslari. 1.1. Umumiy o’rta ta’lim maktablaridagi b oshlang’ich sinf lar da ta’limning mazmuni va mohiyati. 1.2. Boshlang’ich ta’limda sinf-dars tizimining vujudga kelishi. Birinchi bob bo’yicha xulosalar . II- BOB. Boshlang’ich sinf lar da ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasi da darslarni tadbiq etishning shakl va metodlari . 2.1. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish. 2.2. Boshlang’ich sinf darslari ni o’qitish jarayonida i ntegratsiyalashgan darslar samaradorligini oshirish va fan lararo aloqadorlikni ta’minlash . Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar. III- BOB. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish m etodikasi bo’yicha t ajriba-sinov ishlarining mazmuni va o’tkazish metodikasi. 3.1. Tajriba - sinov ishlarining natijalari . Umumiy xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 2 K I R I SH M avzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ijtimoiy islohotlar jamiyat taraqqiyotini ta’minlash, uzluksiz ta’lim tizimini joriy etish, shuningdek, mustaqil fikr egasi, erkin va ijodkor shaxsni tarbiyalab voyaga yetkazishda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Prezident I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek: “Bu murakkab dunyoning azaliy va abadiy muammolari, shu bilan birga, har bir davrning dolzarb masalalariga har tomonlama asosli ilmiy javoblar topilgan taqdirdagina ma’naviyat olami yangi ma’no-mazmun bilan boyib boradi. Boshqacha aytganda, har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot - bu yangicha fikr va dunyoqarashga turtki beradi, ma’naviyatning shakllanishiga o’ziga xos ta’sir o’tkazadi”, 1 - deb aytib o’tgan teran fikrlari uzluksiz ta’lim tizimida bosh vazifalardan biri barkamol shaxsni shakllantirish ekanligini asoslaydi. Mustaqil Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimini tubdan isloh qilishdan ko’zlangan muhim vazifalardan biri o’qitishning ilg’or, zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini, interfaol usullarini ta’lim jarayoniga joriy etish orqali har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlovchi, intellektual salohiyati yuqori bo’lgan raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashdan iboratdir. Respublikamiz prezidenti Hozirgi davrda mamlakatimizda siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida bo’lganidek, ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni jahon standartlari darajasiga olib chiqish davlat siyosatining ustivor yo’nalishlaridan biriga aylandi. Ta’lim tizimida olib borilayotgan islohatlar «Ta’lim to’g’risida»gi qonun hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablariga asoslangan holda amalga oshirilmoqda. Shuning uchun ham keyingi paytlarda bu jarayonga alohida e’tibor qaratilmoqda. Kuzatuvlarimiz, pedagogik tajribalarni o’rganish shuni ko’rsatdiki, maktabda ayniqsa, boshlang’ich sinf darslarida zamonaviy usul hamda zamonaviy pedagogik texnologiyani keng yo’lga qo’yish juda katta ahamiyatga ega. SHu sababli respublikamizning juda ko’p olimlari bu masala ustida tinmay izlanish olib bormoqdalar. , R.Mavlonova, N.Sayidaxmedov, U.Nishonaliev, O’.Tolipov, R.Jo’raev, L.B.Farberman, N.A.Muslimov, K.Zaripov, S.Og’aev, 1 I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch – T.: Ma’naviyat, 2008, -40,41-b. 3 J.Yo’ldoshev, K.Boysalov va boshqalar pedagogik texnologiya nazariyasini, pedagogik texnologiyaning asosiy yo’nalishlarini, mezonlarini o’z ishlarida ochib berganlar. Jumladan, pedagog olimlar R. Mavlonova, X.Sanaqulov, D.Xodievalarning “Mehnat va uni o’qitish metodikasi” nomli o’quv qo’llanmasida, G.I.Perevertenьning “Boshlang’ich sinflarda texnik ijodkorlik” nomli kitobida boshlang’ich sinflarda ta’limni tashkil qilish jarayonida pedagogik texnologiyalarning o’rni ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan. O’zbekiston Respublikasi o’qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasiga, aqliy salohiyatiga hamda kasbiy mahoratiga nisbatan alohida mas’uliyatlar yuklangan. CHunonchi, bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A.Karimov quyidagilarni qayd etadi: «biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohibalarini tarbiyalashdek mas’ulyatli vazifalarni ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli kasb egalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga o’rnimizga keladigan yoshlarning ma’naviy dunyosini yaxshi tassavur qilamiz». Ushbu fikrlardan bugungi kun o’qituvchisiga nisbatan qo’yilayotgan talablarning mazmun va mohiyati anglaniladi. I.A.Karimov “Agar ertangi kunimizni o’ylab ish qilmoqchi bo’lsak, kelajakda ishimizni davom ettiradigan bugungi yoshlarimizga sharoit yaratib, ularning hayoti haqida qayg’uradigan bo’lsak, avvalo. Mahalliy yoshlarni tarbiyalash ishiga munosabatimizni mutloqo o’zgartirishimiz kerak”.“Aytish kerakki, kadrlarni puxta qilib tayyorlamasdan, ularning qadriga yetmasdan, ularga ishonmasdan va qo’llab- quvvatlamasdan, o’ylaymanki, biron-bir sohada ahvolni hech qanaqa tarzda o’zgartirib bo’lmaydi” 2 –deb ta’kidlaganlar. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, yoshlarning ijodiy faoliyati dastlab oilada, bog’chada keyinchalik boshlang’ich sinflarda bilim olayotgan bolalarda shakllanadi. Ta’limning poydevori qanchalik mustahkam bo’lsa, o’quvchining dunyoqarashi shunchalik rivojlanadi. Shuning uchun ham O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Abdug’anievich Karimov «...bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan boshlang’ich sinflarga eng yetuk, eng tajribali 2 Islom Karimov. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –T.: “O’zbekiston” NMIU, 2011 yil, 70-71- betlar. 4 murabbiylar biriktirib qo’yilishini oddiy mantiqning o’zi talab etadi. Zamonaviy ta’limning o’zi nimadan iborat bo’lishi kerak? Bola maktabda qanday bilimga ega bo’lishi lozim? Uning tarbiyasi qanday bo’lishi kerak? S h u masalalarga javob topishimiz zarur. Shundan kelib chiqib, jahon pedagogikasi erkin ijodiy fikrlovchi, mustaqil shaxsni shakllantirishning umumiy asoslarini keng miqyosda tadqiq qilgan va ko’plab natijalarni qo’lga kiritgan bo’lsada, jamiyat taraqqiyotida ta’lim tarbiya jarayoni zamon talabiga mos holda mustaqil ravishda rivojlanib, takomillashib borishi hozirgi kunda o’z ifodasini topmoqda. Ma’lumki, pedagogika fani yuksak aqliy salohiyatga ega bo’lgan barkamol avlodni shakllantirishga qaratilgan bo’lib, shunga ko’ra bugungi kunda davlatimiz va jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan muhim me’yoriy hujjatlar - “Ta’lim to’g’risidagi Qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “2004- 2009 yillarda maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturi”da ko’rsatib o’tilgan barkamol shaxsni shakllantirish yo’nalishlari, qonunyatlari va tamoyillariga asoslangan holda keng ko’lamli tadqiqotlarni amalga oshirish zaruriyati vujudga keldi. SHu sababli pedagogika fani haqli ravishda davlat tomonidan fanning ustivor sohalaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ta’limning globallashuvi sharoitida fanlararo uzviylikni kengroq qo’llash ayni zaruriyatdir. Fanlararo uzviylik tamoyiliga tayanish ta’lim muassasalari o’quv jarayoni uchun tatbiqiy tus olishi lozim. Fanlararo uzviylik tamoyili turdosh o’quv predmetlararo munosabatlarning murakkab jihatlarini to’liq o’zlashtirilishini ta’minlab, bilimlarning ichki mohiyatiga kirib borishini ta’minlaydi, natijada turli tizimlar ichki aloqadorlik, integirativ yaxlitlik vujudga keladi.O’quv jarayonida fanlararo alqadorlikning amalga oshirilishi ta’lim sifatiga kuchli ta’sir ko’rsatib: - ta’limni modernizatsiyalash, innovatsion o’qitish imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi; - Umumiy o’rta va o’rta maxsus ta’limda uzviylik va uzliksizlikning ta’minlanishida muhim omil vazifasini bajaradi; 5 -fanlararo aloqani ta’minlashga qaratilgan masalalarni ayni dastur, darslik hamda o’quv qo’llanmalar mazmuniga singdirish pedagog olimlar va tadqiqotchilar zimmasidagi muhim vazifalardandir. Ta’lim texnologiyalariga asoslangan fanlararo aloqa modellarini ishlab chiqish bugungi dolzarb masalalaridandir. Gegelь falsafadagi uslubni mazmun xarakatining shakli sifatida ko’rsatadi. Ta’lim jarayonida turli hil mantiqiy tizimlar orqali o’qituvchi va u bilan birgalikda o’quvchilar o’z bilim, qobiliyat va ko’nikmalarini deduktsiya, induktsiya, sintez, umumlashtirish, konkretlashtirish, taqqoslash shaklida ifodalaydidar. Barcha mantiqiy jarayonlar uslubning mazmun bilan uzviy bog’langan ichki tomonini tashkil qiladi. Boshlang’ich sinflarda o’quv jarayoni foydalanilayotgan usul, uslub va shaklarining turli tumanligi bilan ajralib turadi. Maml akat im izda am al ga oshi ril ayot gan yang o’quv r ej al ari va dasturlariga o’tish davrida jamiyat va atrof-muhit o’rtasidagi aloqalarni u y g ’ u n l a s h t i r i s h , a t r o f - m u h i t g a j i d d i y m u n o s a b a t n i o ’ r n a t i s h v a shakllantirnsh masalalari muhim ahamiyat kasb etadi. Atrof-muhitga jiddiy munosabatlarning poydevori boshlang’ich sinflarda o’rgatiladi. SHuning uchun iqtisodiy ta’limning natijasi maktab t a’ l i m i i ng bir i nchi bosqi chi ga bog’l i q. Yangi psi xol ogi k- pedagogi k t adqi q otlar kichik yoshdagi maktab o’quvchilarining bilish faoliyatlari cheklanganligi haqida ilgarigi tushunchalarni ko’rib chiqishga imkon beradi. Bu boshlang’ich iqtisodiy ta’limiing barcha tarkibiy qismlarini o’zgartirish va yangilashga asos yaratadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining yosh xususiyatlariga javob beradigan va dars talablariga mos keladigan, maqsadni aniqlash bunday yangilanishning asosiy masalasidir. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida tashkil etishning samarali shakl va usullarini aniqlash. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti: - Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida amalga oshirishda dars jarayoni. 6 Bitiruv malakaviy ishining predmeti - Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida tashkil etishning usul va vositalari. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: - 1.Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida tashkil etishning maqbul shakl, vosita va usullarini belgilab olish; 2.Pedagogik tajriba-sinov ishlarida o’quv uslubiy majmuani tatbiq etish orqali boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini tashkil etishning samaradorlik darajasini va ularni pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida tashkil etish yo’llarin aniqlash ; 3.Tajriba-sinov natijalari asosida boshlang’ich sinf o’qituvchilari uchun boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar va fanlararo bog’lanish asosida samarali tashkil etish bo’yicha tavsiyalar berish. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi . kirish, uch bob, 5 ta band, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan ibopat. 7 I- BOB. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini tashkil etishning ilmiy-nazariy asoslari. 1.1. Umumiy o’rta ta’lim maktablaridagi b oshlang’ich sinf lar da ta’limning mazmuni va mohiyati. Ta’lim asosida jamiyat rivojlanishining ob`yektiv ehtiyojlari turadi. Ta’lim insonning mehnat olamiga samaraliroq kirishini, jamiyat hayotiga qo’shilishini ta’minlaydi. Mustaqillikka erishib, erkin bozor munosabatlari asosida demokratik huquqiy davlat sifatida shakllanish yo`liga o’tgan O`zbekistonda hozirgi bosqichda Xalq ta’limi tizimiga, pedagogika faniga, yosh avlodda mustaqillik va faollikni, ishbilarmonlik va tadbirkorlikni shakllantirishga jiddiy e’tibor berilmoqda. XX asr pedagoglari va psixologlarining diqqat markazida o’quvchilarning aqliy qobiliyatlarini shakllantirish, ularni o’qitish, tarbiyalash va kamol toptirish jarayonlarini uyg’unlashtirish, faoliyat va ongning o`zaro bog’liqligi nazariyasini ishlab chiqish, mustaqil o’quv bilish ishlari, o’qishni faollashtirish, ta’lim jarayon larini optimallashtirish, faol ta’limning shakl va metodlaridan foydalanish kabi muammolar asosiy o’rin oladi. Ularni ishlab chiqish mamlakat pedagogika va psixologiya fanlarida jahonda haqli ravishda e’tirof etilgan turli yo’nalish va maktablar vujudga kelishini oldindan bilish imkonini yaratdi. Ta’lim jarayon bo’lib, u natija va tizimdir. Ta’lim jarayon sifatida bilimlar, ko’nikma va malakalarning ma’lum yig’indisini, faoliyat va munosabatlarning tegishli tajribasini o`zlashtirishga qaratilgan maxsus ishlarning tashkil qilinishidir. Ta’lim natija sifatida bilimlarni, faoliyat va munosabatlar tajribasini o`zlashtirishda erishilgan darajadir. Ta’lim tizim sifatida davlat muassasalari va boshqarish organlarining majmuasi bo’lib, ular doirasida insonni tarbiyalash jarayoni amalga oshiriladi. Shu tariqa, ta’lim doimo bir yo`la tarbiyalash jarayonini ham, o’qitish jarayonini ham ifodalaydi. Yosh avlod haqida gap borar ekan, shaxsning kamol topishi, o`z mavqeyini anglash va o`zini ko’rsatish masalalari birinchi o’rinda turadi. Bu masalalar butun jamiyat va maxsus yaratilgan ijtimoiy institutlar va insonning o`zi tomonidan tasodifiy ravishda ham, maqsadga muvofiq yo’sinda ham hal qilinishi mumkin. Ta’lim tizimida 8 shaxsning ijtimoiylashuvi, kasbni egallashi va moslashuvi jarayonlarini maqsadga muvofiq tarzda boshqarishga ham da’vat etilgan. Bugungi kunda har bir xalqning faqat o`z milliy madaniyati asosida o’qishi va tarbiyalanishi yetarli emasligi, u jahon madaniyati boyliklarini ham anglashi zarurligi to’g’risidagi fikrlar tasdiqlanmoqda. Bilimdon kishilarni tarbiyalashdek an’anaviy vazifa o’rniga atroflicha fikr yuritadigan ijodkor kishilarni kamolga yetkazish vazifasi olg’a surilmoqda. Ilgari ma’lumotlilik darajasi o’rganilgan qoidalar, taxlil qilingan asarlar, yodlangan she’rlarning soni va bir xil masalalarni yechish ko’nikmasi bilan belgilangan bo’lsa, hozirgi kunda bu daraja miqyosi kengaydi. Eng muhim masalalarni qo’ya bilish har qanday ishga ijodiy yondashish kabi xislatlar ma’lumotlilik darajasini ko’rsatadi. Avvalgi vaqtlarda o’quvchilarni axborotlardan xabardor qilingan bo’lsa, endi ularda hayotni o`zgartirish, uni yaxshi tomonga burish ko’nikmalari va qobiliyatlarini shakllantirishga jiddiy ahamiyat berish zarur. Eng muhimi, butun tarbiyaviy jarayonni insonga qaratishdir. Ta’lim insonni bilimlar bilan qurollantiribgina qolmasligi, balki uni shaxs sifatida kamol toptirishi va takomillashtirishi ham kerak. Boshqacha aytganda, jamiyatda ta’limni insonparvarlashtirish g’oyalari tobora keng yoyilmoqda. Shubhasizki, jamiyat va maktabni insonparvarlashtirish muammosi ta’limning og’zaki axborot usulini unumli, yaratuvchilik usuliga aylantirish bilangina hal bo’lmaydi. Mazkur jarayonning eng muhim yo’nalishi ta’lim mazmunini insonparvar qilishdir. Bu tadbir, birinchidan, shaxsda madaniyatni shakllantirishda fanlarning rolini oshirishdan, xalq milliy madaniyatining barqaror boyliklarini tushunishdan, ikkinchidan, tabiiyilmiy va texnika fanlarini ekologik hamda ijtimoiy ahamiyatli jihatlar bilan boyitishdan iboratdir. Ta’limni insonparvarlashtirishning eng zarur tomonlaridan biri maktab o’quvchilarga faqat malum hajmdagi bilim, ko’nikma va malakalarni o`zlashtirishda yordam berib qolmay, balki ularni madaniyati, uning boyliklari va xilma – xilligiga jalb etishi kerak. Hozir o`zbek maktabining milliy xarakteri muammosi g’oyat jiddiydir. O’quv rejasi, dasturlari va darsliklar Barcha maktab fanlarida beriladigan ta’limning mazmuni davlat hujjatlarida, 9 o’quv rejasida, o’quv dasturlari va darsliklarida aks etgan. Ana shu hujjatlar respublikadagi barcha maktablar uchun majburiydir. O’quv rejasi. Maktabning o’quv rejasi maktabda o’rgatish uchun tanlangan o’quv predmetlarini, ularning ta’lim olish yo`llari bo’yicha taqsimlanishini, har bir predmetga ajratilgan soatlar miqdorini va shu soatlarning haftalarga bo’linishini belgilaydi. O’quv rejalari xalq ta’limi vazirligi tomonidan tuziladi va tasdiqlanadi hamda respublikadagi barcha maktablar uchun majburiy hisoblanadi. O’quv rejalarini tuzishga predmetli o’qitish prinsipi asos bo’ladi. O’quv rejasi ta’limning mazmunini belgilaydigan eng muhim hujjat bo’lib, unda mazkur o’quv yurtida o’rganiladigan o’quv predmetlarining tarkibi, ularning o’quv yillari va haftalari bo’yicha taqsimlanishi hamda har bir o’quv predmeti uchun ajratilgan vaqtlar miqdori ana shularga muvofiq ifodalanadi. O’quv rejasi aslida ta’lim mazmunining qabul qilingan u yoki bu nazariy konsepsiyasini normativ yo’sinda va yaxlit holda aks ettiradigan asosiy hujjatdir. Ta’limning mazmunini ifodalovchi hujjat sifatidagi o’quv rejasi ijtimoiy buyurtmaning pedagogik talqini natijasida tarkib topgan ta’lim mazmunining ifodasiga bevosita bog’liq bo’ladi. Jahon pedagogikasida o’quv rejasini ayrim o’quv predmetlaridan tuzish kerakmi yoki turli fanlarga doir bilimlar qandaydir amaliy ish yoki tadqiqot doirasi guruhlanadigan komplekslar va loyihalardan tuzish kerakmi, degan masala xususidagi munozara bormoqda. Amerika Qo’shma Shtatlarida kompleks o’qitish uzoq muddatli elementar maktabdagina emas, balki o’rta maktabda ham davom etadi. Komplekslik g’oyasining o`zi nihoyatda keng tus olgan. Amerika pedagogikasida o’quv dasturlarini predmetlar bo’yicha tuzishga qarshi kurash boshlanganiga yarim asrdan oshdi. Ish tajribalari va anchagina pedagogik tadqiqotlardan ko’rinishicha, maktabda o’rgatish uchun tanlangan o’quv predmetlarini bir yo`la o’rganish mumkin emas. Chunki, birinchidan, bunga jiddiy chegaralangan o’quv vaqti imkon bermaydi, ikkinchidan, ayrim o’quv predmetlarini o`zlashtirish uchun oldin boshqa o’quv predmetini o’rganish shart. O’tmishda ana shunday fikr yuritish ma’lum predmetlarni o’rganishda jiddiy izchillik prinsipini mustahkamlashga urinish imkonini berdi. O’quv rejalari 10 o’quvchilarning yosh xususiyatlariga muvofiq tuziladi. O’quv rejasiga mazkur yoshdagi o’quvchilarga mos predmetlar tegishli hajmda kiritiladi va ular o’quvchilarning har tomonlama muvaffaqiyatli kamol topishiga yordam berishi ko`zlanadi. Har bir predmet uchun o’quv soatlarining miqdorini belgilashda, birinchidan, predmetning ta’lim tizimidagi roli va ahamiyati, ikkinchidan, mazkur predmet bo’yicha o’rganilishi lozim bo’lgan o’quv materialining hajmi, uchinchidan, u yoki bu predmetni o’rganishning didaktik xususiyatlari e’tiborga olinadi. Bulardan tashqari o`quv rejasida o`quvchilarning ayrim fanlarga qiziqishi, xohishlarini qoniqtirish va qobiliyatlarini rivojlantirish maqsadida o`tkaziladigan fakultativ mashg`ulotlariga soatlarmiqdori ajratiladi. O `quv rejasi tuzishda quyidagi omillarga asoslaniladi: 1. Ta'limning uzluksizligi va izchilligiga; 2. O`quv fanlarining hajmi, o`quvchilarning yoshi, bilim saviyasiga qarab belgilanadi; 3. O`quv rejasiga kiritilgan fanlar dunyoviy va ilmiy xarakterga ega bo`lib, umuminsoniy tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratiladi. O ’quv rejasida tabiiy fanlar – matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, informatika kabi fanlar asosiy o`rinni egallab, o`quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga ijtimoiy fanlar – ona-tili, tarix, chet tili kabi fanlar bilan bir qatorda o`quvchining ma'naviy dunyosi ni boyitadigan va ijtimoiy hayotga tayyorlashda ahamiyatga ega bo`lgan tasviriy san'at, musiqa , jismoniy tarbiya, mehnat ta ’l imi va iqtisod asoslari singari fanlarni o`qitish uchun soatlar ajratiladi . O’quv rejasining tushuntirish xatida ikkita qoida yoritiladi: o’quv rejasining tuzilishi prinsiplari ta’lim mazmunining tarkibi va strukturasiga ta’sir etadigan, uni to’g’rilaydigan omillardan biri sifatida ifodalanadi; ta’lim mazmunining, ta’lim konsepsiyasini aks ettiradigan hujjat sifatidagi o’quv rejasining vazifalarini kengaytirmay turib, rejada va o’quv dasturlarida ta’lim mazmunining tarkibi va tuzilishini to’liq yoritib bo’lmaydi. O’quv rejasida o’quv predmetlarining yaxlit kontegratsiyalangan tizimi ikki marta: maktabdagi ta’limning dastlabki va oxirgi 11 pog’onalarida, o’qitishning boshlang’ich va yakunlovchi bosqichlarida ifodalanadi. Maktabning o’rta zvenosida predmetlarni tabaqali o’rganish asosiy o’rin oladi.Ta’limning boshlang’ich bosqichida integratsiyalangan kurslar kiritilishining sababi bolalarda yaqqol tabaqalangan kurslarga qiziqish bo’lmasligi, ya’ni ana shu davrda ular dunyoni yaxlit bilishi va idrok etishidir. Kichik maktab yoshidagi o’quvchini bilimlarni o`zlashtirish jarayonining o`zi qiziqtiradi. Predmetni bilishga qiziqish aqliy faoliyatning murakkab shakllari rivojlanishiga va keyinchalik predmetlarning tavsiflanishiga bog’liq holda vujudga keladi. Amaliyotdan ko’rinadiki, yangi tipdagi maktablarni yaratish, ta’lim mazmunidan ortiqcha mafkuraviylashtirish va cheklashlarni chiqarib tashlash orqali ta’limdagi qoliplarning barham topishi ancha tezlashmoqda. Lekin ta’lim jarayonining o`zini qayta qurish, o’qituvchi bilan o’quvchilar munosabatining uslublarini o`zgartirish natijalari yaxshi sezilmayotir. Maktablarda ta’limning mazmunini yangilash borasidagi tadbirlar va yechimlar orasidagi o’rta maktab o’quv materiallarini quyi sinflarga oddiygina ko’chirish bilan o’quvchilarning qobiliyatini tezroq rivojlantirishga, ta’limning sifatini oshirishga intilishlar ham uchramoqda. Bunday materiallar esa bolalar o`zlashtirishining psixologik xususiyatlariga ham, quyi sinfdagi o’qitish metodlariga ham to’g’ri kelmaydi. Shunga ko’ra, mazkur tadbir ortiqcha so`zlarni kiritish, axborotlarni ko’paytirish bilan ta’limning mazmunini murakkablashtiradi va hajmini oshiradi, bolaning xotirasi cheksiz bo’lsa-da, uning uchun o’quv mashg’ulotini qiyinlashtiradi, xolos. Insonparvar munosabatni barpo etish qadriyatlarning o`zgarishini talab qiladi. Endilikda boshlang’ich ta’limda bilimlarning tayyor shakllarini o`zlashtirish va, asosan, faoliyatning qayta tiklash turlaridan foydalanish emas, balki bola faoliyatining bilim olish jarayoniga bog’liq izlanish turlarini faollashtirish kerak. Psixologlarning tadqiqotlaridan ma’lum bo’lishicha, ta’lim ana shu yo’sinda qayta qurilsa, bola to’liq kamol topish subyektiga aylanadi. Shunda u faqat qayta tiklash va to’ldirish lozim bo’lgan bilimlar bilan ta’minlanadigan pedagogik ta’sir ko’rsatish obyekti hisoblanmaydi. Bola faoliyatining jamoaga taqsimlangan shakllarida yoki 12 o’qituvchi bilan birga ishlashda mustaqil bilim olish jarayoniga faol kirishadi va o`zining ijodiy qobiliyatlarini namoyish etish imkoniyatiga ega bo’ladi. Xususan, mustaqil bilim olish jarayonidagi faol izlanish ishlarida, hatto qiyinchiliklarga duch kelinsa ham, bolaning sog’ligiga ijobiy ta’sir etadi. Shifokorlar va psixologlarning tasdiqlashicha, bolalar faolligining ro’yobga chiqmasligi ularga yomon ta’sir ko’rsatishi, intizomsizlikni, huquq buzish hollarini vujudga keltirishi, bolalarni „yuqoriga“ emas, balki „pastga“ yetaklashi mumkin. Ta’lim mazmunini qayta qurishning butun murakkabligi shundaki, bolalarni kamol toptirish talabi ularning ijodiy ishlashini kuchaytiradigan metodlarni faol qo’llashga olib boradi, ko’nikma va malakalarni shakllantirish zarurligi esa tafakkurning reproduktiv komponentlaridan voz kechishga yo`l qo’ymaydi. Bunda ularni oqilona birlashtirish, tafakkurning samarali va reproduktiv komponentlari shakllanishining dialektik birligiga erishish, ayrim tadqiqotchilar taklif qilayotganidek, reproduktiv komponentlarni inkor qilmaslikkerak. Jamiyat uchun nihoyatda zarur alternativ maktablarga bolalarning yaxshi o’sgan va tayyorlangan sara qismi yig’ilayotgan, qolgan barcha bolalarni o’qitish odatdagi maktablarga yuklanayotgani sababli insonparvar pedagogika g’oyalarini amalga oshirish yo`liga kirgan ommaviy maktabning vazifasi juda murakkablashmoqda. Tabiiyki, bunday maktablarda ham bolalarga malum bilimlar doirasida axborotlar berish va juz’iy ko’nikmalarni singdirish bilan cheklanish mumkin emas: ularni imkoni boricha yuqori darajada kamol toptirish kerak. Dastur. O `quv dasturlari DTSga asoslanib tuziladigan davlat hujjati bo`lib, unda ma'lum bir o`quv fani bo`yicha o`qitiladigan bilim hajmi va ta'lim mazm u ni ifodalanadi. O `quv dast u ri asosan 3 qismdan iborat etib tuziladi : Birinchi bo`lim uqtirish xatidir . Bu qismda fanni o`qitishning maqsad va vazifalari, yo`nalishlari, dasturdan foydalanish tartibiga oid metodik maslahatlar beriladi. Ikkinchi bo`limda o ` quv fanining asosiy mazmuni o`rganiladigan nazariy va amaliy materiallar, ular o`rtasidagi aloqadorlik, mavzular bo`yicha o`rganiladigan bilimlar ko`lami va o`quvchida hosil qilinadigan ko`nikma va malakalar majmui ko`rsatiladi. Dasturdagi mavzular ta'lim standarti bo`yicha 13 o`quvchilar bilimining zaruriy va yetarli bilim darajasini o`z ichiga olmog`i lozim. Uchinchi bo`limda o`quvchilar qo`shimcha ravishda o`rganishlari lozim bo`lgan adabiyotlar ro`yxati beriladi. O `quv dasturi quyidagi prinsiplar asosida t uziladi : 1. Dastu rn ing ilmiyligi prinsipi. Dasturga obektiv reallikni (voqelikni) aniq, to`g`ri va haqqoniy aks ettirgan, ilmiy jihatdan tekshirilgan ishonchli materiallar kiritiladi. Ma'lumki, hozirgi kunimizda fan va texnika tobora rivojlanib bormoqda. Fanga oid yangi ma'lumotlar va masalalar kirishi bilan o`quv dasturidagi ayrim eskirgan masalalar o`quv fanlaridan chiqarib tashlanadi. 2. Dasturning qat’iylik prinsipi. O`quv dasturlari jamiyatimiz taraqqiyotining har bir bosqichida fan, texnika, ishlab chiqarish hamda ijtimoiy munosabatlar sohasida erishilgan darajasini aks ettirishi lozim. Hamma o`quv fanlariga oid dasturlarning bir necha yillar mobaynida qat’iy bo`lishiga erishish shu fan bo`yicha qat’iy darsliklar ishlab chiqish uchun katta ahamiyatga ega. 3. Nazariyaning amaliyot bilan birligi prinsipi. Ilmiy bilimlarni puxta egallash va o`zlashtirilgan ilmiy bilimlarni amaliyotda qo`llay olish uchun o`quvchilarga beriladigan nazariy tushunchalar ijtimoiy qurilish amaliyotiga bog`lab, aniq hayotiy misollar bilan: mashqlar , tajribalar ko`rsatib, xulosalar chiqarish kabilar bilan bog ’ lanishi lozim. Bu o`quvchining ijtimoiy faolligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Dasturning asosiy vazifasi - o’quv predmetining mazmunini ifodalashdir. Unda kursning sinflarga, qismlarga, mavzularga bo’linishi, ularni o’rganish tartibi, soatlar turi ko’rsatiladi. Hatto, dasturdagi masalalar ro’yxati ham undagi boshqa bo’limlarning mazmunidan tashqari, prosessual yo’nalishi ham mavjudligidan dalolat beradi. Shunday qilib, dastur ikkita vazifani bajaradi: ta’limning mazmunini o’quv predmeti doirasida aks ettiradi va predmet uchun muayyan normativ sifatida xizmat qiladi. Bundan tashqari, u darslikka o’tishni tayyorlaydi va uning mualliflari faoliyati uchun yo`llanma hisoblanadi. Masalalar ro’yxati - dasturning markaziy bo’limidir, ammo unda boshqa bo’limlar ham bo’lib, ular darslikning tuzuvchilari fikrini va o’qituvchilarning faoliyatini ma’lum yo’nalishga solishi kerak. Har bir o’quv predmeti bo’yicha 14 haqiqiy dastur umuman to’rt qismdan: tushuntirish xati (har xil dasturda mazmuni turlicha); ro’yxat ko’rinishidagi mazmunning o`zi (mavzular, masala lar, laboratoriyalar va amaliy ishlar, namoyishlar, ekskursiyalar); predmetlararo aloqalar ko’rsatilgan bo’lim hamda o’quvchilarning bilim va ko’nikmalariga qo’yiladigan talablar ifodalangan bo’limlardan iborat bo’ladi. Kursning maqsadlari va vazifalarini ifodalash - dasturning eng muhim elementidir. Xususan, ana shu maqsad va vazifalar darslik muallifining dasturni amalga oshirishdagi ma’lum nuqtayi nazarini va o’qituvchining darslikni to’g’rilashi hamda o’qitish jarayonini tashkil etishi uchun tegishli yo’nalishni belgilaydi. O’qituvchi, ayniqsa, yosh o’qituvchilar o`z izlanishlarining yo’nalishini belgilab olish uchun kursning maqsadini chuqur anglashlari kerak. Dasturlarda shunday vazifalar ham beriladiki, o’qituvchi ularni hal qilish uchun institutda tayyorlanmagan bo’ladi. Buning misoli sifatida ta’lim mazmuniga metodologik bilimlarning kiritilishini aytish mumkin. Kursga mana shunday talablar qo’yilishining o`zi o’qituvchilarni chuqur o’ylashga majbur etadi. Tajribali pedagog o’tgan yillardagi dasturlarda bunday vazifalar bo’lmaganini sezadi. Bu hol uning mustaqil bilim olishi, ijodiy izlanishi, shuningdek, metodik birlashmada ishlashi uchun turtki bo’ladi. Darslik. Dasturda ta’limning mazmuni masalalar ro’yxati orqali ifodalanadi. O’quv materiali o’quvchilarga mo’ljallangan darsliklar, o’quv qo’llanmalari, kitoblar va didaktik materiallarda, o’qituvchiga mo’ljallangan metodik tavsiyalarda yoritiladi. Darslik asosiy normativ hujjat hisoblanadi. Darslik ma’lum bir fanning mazmunini dastur asosida didaktik talablarga rioya qilgan xolda bayon etuvchi o’quv kitobidir. Darslik bilan bir qatorda o’quvchilarni o’quv materiallari ustida tizimli ish olib borishlari ilmiy bilim-ko’nikma va malakalarni shakllantiradigan quyidagi kitob va qo’llanmalardan ham foydalanadilar: 1. Badiiy adabiyot. 2. Ilmiy adabiyot 3. Ilmiy ommabop adabiyot 4. Masala va mashqlar to’plami 15 Darslik – o’quvchilarning kitobi va uning eng muhim qurolidir. U faqat darsda taxlil qilinadigan o’quv materialini o`zlashtirishda o’quvchiga yordam beribgina qolmay, unda mazkur predmetga qiziqish uyg’otishi, shu soha bo’yicha mustaqil bilim olish ishtiyoqini ham vujudga keltirish kerak. Darslik o’qituvchi uchun ham metodik qo’llanma sifatida xizmat qiladi: tushunchalarni kiritish tartibini, ularni yoritish chuqurligini, kiritilgan o’quv materiallariga vaqtning taqsimlanishini belgilaydi. Obrazli qilib aytganda, darslik o’qitish jarayonining „senariysi“dir. Unda o’qituvchi o`zlashtirishi lozim bo’lgan bilimlar, faoliyat usullari qayd qilinadi, bilim va ko’nikmalarni ijodiy qo’llash yo`llari belgilanadi, emotsional – qimmatli qadriyatlarni tarbiyalashning ayrim vositalari ko’rsatiladi. Darslikda ta’limning ana shu barcha mazmuni muayyan tartibda o’quvchilarning ta’lim muvaffaqiyatini ta’minlaydigan bosqichlar bo’yicha joylashtiriladi. Lekin boshlang’ich maktab darsliklari bag’oyat o`ziga xosdir. Ularning hammasida metodik apparat kichkina bo’lib, u sinflar sayin asta-sekin vujudga keladi. O’rta maktabda ba’zan o’quvchi darslikdan tamomila mustaqil holda foydalana olish- olmasligi muhokama qilinsa, boshlang’ich maktabda bu ishga o’qituvchining rahbarligi majburiydir. 1.2. Boshlang’ich ta’limda sinf-dars tizimining vujudga kelishi. Ta’limni boshqarishning asosiy tashkiliy shakli quyidagi ma’lum belgilarga ega bo’lgan mashg’ulotlar guruh yo’sinida o’tkaziladi: - mashg’ulotlarning har yili va har bir o’qish kuni bir paytda boshlanishi; - mashg’ulotlar va ular orasidagi tanaffuslarning ma’lum vaqt davom etishi; - guruhlardagi bolalarning yoshi va soni jihatdan baravarligi; - material o’rganish sur’atining bir xilligi; - o’quv mashg’ulotlarining ma’lum tashkiliy shaklda o’tkazilishi. Guruhli mashg’ulotlarning sinf-dars tizimi deb atalgan bunday shakli keng tarqaldi, mustahkamlandi va hozir ham ancha takomillashgan holda mavjuddir. Maktab rivojlanishi tarixida 20- yillarda ta’limning yakka tartibdagi shakli 16 notanqidiy yo’sinda qabul qilindi va amaliyotga ta’limning brigada - laboratoriya metodi bilan kiritildi. Unda bir guruh (5-6 nafar) o’quvchilar o’qituvchi tavsiya etgan materialni mustaqil holda o’rganganlar. O’qituvchi maxsus tushuntirishlar bermay, faqat yo`l-yo’riqlar ko’rsatgan. Hamma narsa uchun brigadir javob bergan. Bunday ta’lim bolalarning o’quv faoliyati uchun mas’uliyatini pasaytirgan. Maktab barham topishining noto’g’ri pedagogik konsepsiyalari davrida talimning „loyihalar metodi“ deb atalgan shakli vujudga kelgan. Unda o’quvchilar o’qituvchining topshirig’i bo’yicha qandaydir obyektning loyihasini tayyorlaganlar. Mazkur g’oyalar mualliflarining aytishicha, o’quvchilar loyihani tuzishda o’quv rejasi bo’yicha o’tiladigan predmetlarga doir kompleks bilimlarni o`zlashtirgan. So’nggi yigirma yil mobaynida pedagogika nazariyasi kombinatsiyalashgan darsni o’rganishdan darsni elementlari bo’yicha bosqichma- bosqich o`zlashtirishga, undan sintetik va nihoyat, muammoli o’rganishga o’tdi. Tadqiqotlarning uzviyligi va uzviy yondashishi to’g’risida juda ko’p ilmiy adabiyotlar mavjud. Masalan, M.I. Maxmutov, T.D. Kirilova, F.F. Korolyov va E.G. Yudinlarning hozirgi zamon darsi, uni tashkil etish, kamol toptiruvchi ta’lim sharoitidagi dars nazariyasi va amaliyoti, muammoli dars va hokazolarga doir kitoblarida darsga tizim sifatida qaralsagina, uni chuqur tushunish mumkinligi qayd qilingan. Lekin pedagoglar 70-yillardagina darsni o’rganish va tushuntirishga sistemali yondashish zarurligini tola angladilar. Fanlar rivojlanishining hozirgi bosqichida darsni qanday tushunish kerak? Dars nazariyasida hozirgacha bu tushunchaning yangi ta’riflari yo’q. Ko’p ta’riflarda xuddi ilgarigidek, dars ma`lum vaqt mobaynida tarkibi o`zgarmaydigan o’qituvchilar va o’quvchilar faoliyatini tashkil etishning shakli bo’lib, u bolalarni o’qitish, tarbiyalash va kamol toptirish vazifalarini amalga oshirish uchun muntazam qollanishi ifodalangan. Darsda o’quv-tarbiya ishlarining barcha komponentlari: maqsad, mazmun, vositalar, metodlar, tashkil etish va boshqarish faoliyati hamda uning hamma didaktik elementlari mujassamlangan, deb hisoblash qabul qilingan. Tabiiyki, dars yaxlit ta’lim jarayonini o’quv-tarbiya ishining boshqa tashkiliy shakllari - uy vazifalarini 17 bajarish, predmet to’garaklarining mashg’ulotlari, sayrlar va hokazolar bilan uzviy birlikda aks ettiradi. „Darsni ikki jihatdan: umuman, ta’lim jarayoni va talimni tashkil etish shakli sifatida ta’riflab uni foydali deb hisoblash taklifi bor. Ta’limga umumiy jarayoni dars o’qitish harakatining ta’lim mazmuni, prinsiplari va metodlari bilan belgilanadigan, ma`lum makon-zamon chegaralarida o’qituvchi rejalashtiradigan hamda boshqaradigan birgalikdagi obyekt o’qituvchi va o’quvchilar amalga oshiradigan asosiy shaklidir. Mazkur tushuncha ikkinchi nuqtayi nazardan quyidagicha ta’riflanadi: dars ma`lum tarkibdagi o’qituvchilar (muallimlar) bilan o’quvchilarning maqsadga muvofiq o`zaro ta’siri (faoliyatlari va aloqalari) jarayonini tashkil etishning, ta’lim mazmuni, shakllari, metodlari, vositalarini o`z ichiga oladi, ta’lim jarayonida o’qitish, kamol toptirish va tarbiyalash vazifalarini amalga oshirish uchun (bir xil vaqt ichida) muntazam qo’llanadigan boy va o`zgaruvchan shaklidir“. Dars – maktabda o’quv ishlarini tashkil qilishning asosiy shakli. Hozirgi paytda o’quv ishlarini tashkil etishning quyidagi shakllari qo’llanadi: dars, ekskursiya, o’quv ustaxonalaridagi mashg’ulotlar, mehnat va ishlab chiqarish ta’limi shakllari, uy ishlari, sinfdan tashqari o’quv ishlarining shakllari (predmet to’garaklari, studiyalar, olimpiadalar, tanlovlar). Pedagogik adabiyotlarda va maktab amaliyotida darsdagi ishlarni tashkil etishning asosan uchta: yakka tartibdagi, umumiy va guruhiy shakllari qabul qilingan. Biz darslardagi va uydagi yakka tartibdagi ishlar deganda o’quvchilarning o`zlari uchun maxsus tanlangan va har birining imkoniyatlariga mos topshiriqni bajarishlarini tushunamiz. Shunga ko’ra o’qituvchi o’quvchining o`ziga xos imkoniyatlarini aniqlab, unga faqat tayyor namuna bo’yicha emas, balki mustaqil holda ishlashni ham talab qiladigan topshiriqlar sistemasini tanlaydi. Bunday ish tasodifiy emas, balki muntazam, puxta o’ylangan bo’lishi va bunda o’quvchining xususiyatlari hamda imkoniyatlari hisobga olinishi lozim. O’quvchi imkoniyatlarining ikki tomoni nazarda tutilishi zarur. O’quv imkoniyatlarining ichki tomoniga fikrlash va eslab qolishdan iborat o’qish qobiliyati; o’quvchi ilgarigi ta’limda olgan maxsus bilimlar, shuningdek, o’quv mehnatiga doir ko’nikma va malakalarning, malum 18 darajada ish qobiliyati va mas’uliyatning, o’qish sabablari majmuyining mavjudligi kiradi. O’quvchi imkoniyatlarining tashqi tomoni unga maktabda xilma-xil ta’sir ko’rsatishdan va uning oila muhitida oladigan taassurotlaridan iboratdir. Yakka tartibdagi ta’lim har bir o’quvchiga yetarli darajada chuqur va puxta bilimlar berish uchun, har bir o’quvchi maqsadga muvofiq kamol topishini va zaruratga qarab o`zining bilimlarini mustaqil holda to’ldirib borish ko’nikmalariga ega bo’lishini ta’minlash uchun kerak. Yakka tartibdagi ishlarni darsning hamma bosqichlarida tashkil qilish maqsadga muvofiqdir. Bunday ishlardan bilimlarni mustahkamlash, takrorlash va turli mashqlarni uyushtirishda foydalanish juda osondir. Ular yangi materialni o’rganishda ham g’oyat samaralidir. O’quvchilar bilan olib boriladigan yakka tartibdagi ishlar rejasini quyidagi yo’sinda tuzish mumkin: - dastlab mustaqil ishlarni o’tkazish hamda o’quvchi yashaydigan va o’qiydigan sharoitlarni taxlil qilish orqali uning imkoniyatlarini o’rganish; - o’quvchilar bilan yakka tartibda ishlashning didaktik vositalarini yaratish; - har bir o’quvchi uchun eng maqbul topshiriqlarni hamda bilim olishi va kamol topishini nazorat qilish tizimini belgilash, o’quvchini o`z vaqtida murakkabroq masalalarni hal qilishga o’rgatish, amalga oshirilgan ishlarni tahlil qilish va umumlashtirish, tuzatish va xulosalar chiqarish. Darsga qo`yiladigan talablar 1. Har bir dars ma'lum bir maqsadni amalga oshirishga qaratilgan va puxta rejalashtirilgan bo ’l mog`i lozim. Buning uchun: a) dars yoshlarni barkamol shaxs ruhida tarbiyalashning umumiy maqsad va vazifalaridan kelib chiqadigan aniq bir maqsadni amalga oshirishga qaratilgan bo’lishi; b) darsning maqsadi albat t a, o`quvchilarga tugallangan bilim berishni nazarda t utgan b o` lishi; v) bir soatlik darsda o`tishga mo`ljallangan mavzu dastur materialining bir qismi sifatida ifodalanishi va bu materiallar o`zaro ichki mantiqiy bog`lanishga ega bo`lishi; 19 g) o`tilishi kerak bo`lgan materialning xarakteriga ko`ra qanday dars tipi, o'qitish metodidan foydalanish nazarda tutilishi; d) sinf o`quvchilarining faolligini oshirish maqsadida umumsinf va ayrim o`quvchilar bilan qanday ish olib borish kerakligi belgilangan bo`lishi kerak. 2. Har bir dars mustahkam g`oyaviy-siyosiy jihatdan tarbiyaviy yo`nalishga ega bo`lmog`i lozim: a) darsning mazmuni o`tilayotgan mavzuning mohiyatiga bog`liq holda o`quvchilarni g`oyaviy-siyosiy jihatdan tarbiyalashga xizmat qiladigan materiallar bilan boyitilishi; b) dars o`tilayotgan mavzuning mazmunidan kelib chiqadigan tabiat, jamiyat va kishi tafakkuri taraqqiyoti haqidagi ilmiy bilimlar o`quvchilarning ilmiy dunyoqarashi va e'tiqodlarining shakllanishiga qaratilgan bo`lishi; v) dars o`tilayotgan mavzuning mazmunidan kelib chiqadigan ilmiy nazariyalar orqali o`quvchilarning dialektik, materialistik dunyoqarashlarini shakllantirish va o`quvchilarni barkamol shaxs ruhida tarbiyalashi lozim. 3. Har bir dars albatta, turmush bi l an, amaliyot bilan bog`langan bo ’ lmog’i lozim. Bunda ayniqsa: a) matematika, fizika, kimyo, biologiya, geometriya va boshqa fanlarning ilmiy asoslari, uni turmushda, ishlab chiqarish amaliyotida qo’llashi; b) sanoat va qishloq xo`jaligining rivojlanishida fanning tutgan o`rni kabilar nazarda tutilishi lozim. 4. Har bir dars xilma-xil metod, metodik usul va vositalardan keng va unumli foydalangan holda olib borilishi lozim. 5. Darsga ajratilgan har bir soatni tejab undan samarali foyda l anish lozim. 6. Har bir dars o`qituvchi va o`quvchilarning faoliyati birlashgandagina qo`yilgan maqsadga erishish mumkin. Buning uchun: a) o`qituvchi darsga puxta tayyorlanishi; b) shu dars davomida ishlatiladigan ko`rgazmali o`quv materiallarini to`g`ri tanlashi va ishlatishi; v) sinf jamoasi va har qaysi o`quvchi bilan munosib muom a ladabo`lishi; 20 g) sinf faolligini oshirishga qaratilgan tadbirlarni to`g`ri belgilashi, ayniqsa, o`quvchilarning mustaqil fikr yuritishlarini, ularning diqqatini jalb qilish va ma'lum topshiriqlarni kitob bilan ishlash, tajriba o`tkazish va yozma graflk ishlarni bajarish. Dars tizimi strukturasi elementlari va tiplari Ta’limning strukturasi va tizimi haqida tushuncha. Avvalo, strukturaning nimaligini ko’rib o’tamiz. Har bir fandagi „struktura“ tushunchasi o`ziga xos mazmunga ega. Chunki har qanday obyekt, jarayon, hodisaning ichki tuzilishi bo’lib, unda turli aloqa va munosabatlar mavjud. O’quv jarayoni ham o`zining tuzilishiga ega va u zvenolar, deb ataladigan o`zaro bog’liq malum qismlardan tashkil topadi. Butun ichidagi ana shu zvenolarning o`zaro bog’lanishi mazkur jarayonning strukturasini vujudga keltiradi. Lekin, ma’lumki, strukturasiz tizim bo’lmaganidek, tizimsiz struktura ham bo’lmaydi. Shunga ko’ra, strukturani tizimdagi o`zaro bog’liq elementlarning tartiblari, deb ta’riflash mumkin. Biz tizim tushunchasiga nimalarni kiritamiz? Tizim - o`zining xossalari va bog’lanishlari bo’yicha u yoki bu tartibdagi o`zaro bog’liq ko’p elementlardir. O’quv jarayonining strukturasi va tizimini yaqqol tasavvur etish uchun bu jarayon qanday zvenolardan tashkil topganini, ular orasidagi o`zaro bog’lanish qandayligini va har bir zveno qanday elementlardan iboratligini aniq bilish zarur. Avval o’quv jarayoni qanday zvenolardan tashkil topishini va ular orasidagi bog’lanishlarni ko’rib chiqamiz. Har kuni o’quv jarayonining tarkibiy qismi umumiy vazifalarni ham, o`ziga xos funksiyalarni ham bajaradi. O’quvchilar ularning birida bilish vazifasini anglaydilar, ikkinchisida o’rganilayotgan materialni idrok etadilar va tushunadilar, uchinchisida ko’nikma va malakalarini takomillashtiradilar. Har bir zvenoda yangilikning qandaydir qismi idrok etiladi, mehnat madaniyatining qandaydir elementlari o`zlashtiriladi. Ularning har birida ta’limning umumiy va o`ziga xos funksiyalari ma’lum yo’sinda birlashadi. O’quv jarayonining mazkur barcha zvenolari o`zaro chambarchas bog’langan. Masalan, o’quvchilar bilish jarayoniga loqayd munosabatda bo’lsa, o’quv materialini chuqur va ongli o`zlashtirishi mumkin emas. Bunday holda zveno ikkinchi vazifaga faol tayyorgarlik rolini bajaradi. Agar o’quvchilar o’qituvchi 21 rahbarligida o`z mushohadalari kuchi bilan ilmiy tushunchalarni, qonunlarni umumlashtirmasa, yangi materialni idrok etish jarayoni yuzaki bo’lib qoladi. Shu maqsadda o’qituvchi yangi materialni o’tishda: a) induktiv; b) analitik-sintetik, ya’ni tushunchalarni muayyan hodisalarni analiz va sintez qilish asosida asta-sekin shakllantirish; d) deduktiv yo`llardan foydalanadi. Yangi materialni o`zlashtirishning har bir yo`lida muayyan va mavhumlikning, tasavvur va tushunchalarning o`zaro bog’lanishi juda muhim ahamiyat kasb etadi. Tasavvur predmetning, asosan, tashqi ko’rinishini, ya’ni insonning sezgi organlari bevosita idrok etishi uchun qulay belgilarini aks ettiradi. Tushuncha esa narsalarning mohiyatini anglash imkonini beradi va mazkur sinfga mansub barcha predmetlar uchun umumiy muhim xususiyatlar, belgilar va bog’lanishlarni aks ettiradi. Har bir fan o`zaro bog’liq tushunchalar tizimini tashkil qiladi. Demak, qandaydir fanning asoslarini o`zlashtirish, avvalo, mana shu fandagi tushun chalar tizimini o’rganishga chambarchas bog’liqdir. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini dastlabki, vaziyatlarda, ya’ni namuna bo’yicha, shuningdek, hayotiy sharoitlarga yaqin yangi vaziyatlarda qo’llash ta’lim jarayonining muhim zvenosi hisoblanadi. Chunki insonning amaliy faoliyati bilimlar haqiqatligining mezoni sifatida xizmat qiladi. Ana shunday faoliyatsiz ta’limni hayot bilan, amaliyot bilan bog’lashdan iborat muhim vazifani hal qila olmaymiz. Shu tariqa barcha zvenolar o`zaro chambarchas bog’lanishda o’quv jarayonini tashkil etadi. O`z – o`zidan ayonki, ta’lim jarayonida mana shu hamma zvenolar belgilangan tartibda yoki to’laligicha amalga oshuvining ahamiyati yo’q. Bunda o’quv jarayonining ma’lum qismida bir zvenoning ikkinchi zvenoga qo’shilishi, o`zaro singishi qandaydir zvenoning yetakchilik rolini bajarishi kuzatiladi. O’quv jarayoni amalda ancha o`zgaruvchandir. Aytaylik, o’quv jarayonining ma’lum bir qismida o’quvchilar bilimini tekshirish va baholash asosiy vazifa hisoblanadi. Lekin bundan boshqa zvenolar jarayonida daxlsiz bo’ladi, degan ma’no kelib 22 chiqmaydi. Bunda barcha zvenolarning umumiy vazifalari namoyon bo’laveradi. Negaki, bilimlarni tekshirish va baholash to’g’ri yo`lga qo’yilsa, hamma o’quvchilar faollashadi, ularning har biri tegishli bilimlarni ongli ravishda eslaydi, o’rtoqlarining javoblarini tanqidiy eshitadi, masalalarning yechilishini diqqate’tibor bilan kuzatadi, tajribalarning bajarilishiga qiziqadi va o`zi ham har onda ishga qo’shilish uchun tayyor bo’ladi. Darslarning tiplari Dars strukturasi o’quvchilar bilish faoliyatining xarakteri bo’yicha tasniflanadigan darslarning tipiga bog’liq bo’ladi. Ularni o’tkazish usullari, ta’lim metodlari esa o’quvchilar mustaqil ishining darajasi bo’yicha tasniflanadi. Darsning quyidagi tiplari mavjud: o’quvchilar yangi bilimlarni o`zlashtiradigan, faktli materiallar to’planadigan, kuzatishlar o’tkaziladigan, jarayon va hodisalar o’rganiladigan, ularni anglanadigan, tushunchalari shakllantiriladigan, ko’nikma va malakalar tarkib toptiriladigan darslar, bilimlar umumlashtiriladigan va tizimlashtiriladigan darslar, bilimlar, ko’nikmalar va malakalarni takrorlash, mustahkamlash, boshqacha aytganda, kompleks qo’llash darslari, bilim, ko’nikma va malakalar og’zaki hamda yozma ravishda sinaladigan nazorattekshirish darslari, bir necha didaktik masalalar baravar hal qilinadigan kombinatsiyalashgan darslar. Darsning muayyan miqdordagi tiplarini belgilashning turlari, yo`llari bilan uning ancha jiddiy strukturasi ishlab chiqilgan. Masalan, kombinatsiyalashgan darslar quyidagi sxema bo’yicha tashkil qilingan: tashkiliy jihat, o’quvchilar uy vazifasini qanday bajarganini tekshirish, o’quvchilardan o’tilgan mavzu bo’yicha so’rash, o’qituvchining yangi materialni bayon etishi, o’rganilayotgan materialni mustahkamlash, uyga vazifa berish. O’qituvchilarning ilg’or tajribasini taxlil qilish, didaktlar (I. T. Ogorodnikov, M. I. Maxmutov, V. A. Onishchuk, R. A. Mavlonova va boshqalar)ning tanqidi, darsning strukturasini tushuntirish, ta’limning hozirgi talablariga javob bermaydi, degan xulosaga olib keladi. Darsning strukturasi faqat o’qituvchi va o’quvchilarning darsdagi hamkorlik faoliyati tashkil topishining tashqi ko’rinishini aks ettirib qolmasligi, balki o’quvchilar bilish faoliyati bilan bog’liq ichki jarayonning mohiyatini ham ifodalashi lozim. Kamol toptiruvchi ta’lim 23 sharoitida “ darsning strukturasi ” tushunchasini aniqlashda uni uchta: didaktik, mantiqiypsixologik va metodik shartlar asosida ko’rib chiqish tavsiya etiladi. Bunda doimiy komponentlar: oldin o`zlashtirilgan bilim va harakatlar usullarini faollashtirish hamda qo’llashdan, ko’nikma va malakalarni shakllantirishdan iborat didaktik struktura asos bo’ladi. Hozirgi zamon darsining eng muhim xususiyatlari yangi o’quv materialini va uni amalda qo’llashni o`zlashtirish bilan birga, ilgari o’rganilgan narsalarni o`zlashtirish, sintez qilish, takrorlash va mustahkamlash, nazorat qilish kabi elementlarining o`zaro bog’lanishidir. T. A. Ilina darsning o`z strukturasiga barcha asosiy elementlarini olgan tipini, ya’ni umumiy yoki aralash darsni tavsiya etadi. Darsning birinchi bosqichi tashkiliy qism. Odatda, bu qismga salomlashish, o’quvchilarning, sinf xonasidagi jihozlarning darsga tayyorligini tekshirish, darsda yo’q o’quvchilarni aniqlash, ishning rejasini e’lon qilish kiradi. Tashkiliy qismning maqsadi darsda ish vaziyatini vujudga keltirishdir. Darsning ikkinchi bosqichi yozma uy vazifasini qo’yilgan maqsaddan qat’iy nazar, turli metodlar bilan tekshirish. Darsning uchinchi bosqichi o’quvchilarning bilimlarini og’zaki tekshirish Darsning to’rtinchi bosqichi o’qituvchining bayon etishi asosida yoki o’quvchilarning mustaqil taxlil qilishi orqali yangi materialni tushuntirish. Darsning beshinchi bosqichi uyga topshiriq berish. Darsning bu qismiga mazkur topshiriqning mohiyatini, lozim bo’lsa, uni bajarish metodikasini ham tushuntirish, uni o’qituvchining o`zi doskaga yozishi, o’quvchilarning daftarga yoki kundalikka ko’chirishi kiradi. Darsning oltinchi bosqichi yangi materialni mustahkamlash, ya’ni dastlabki yoki yo`lakay mazkur material bayon qilinayotganda amalga oshiriladigan mustahkamlashdir. Darsning yettinchi bosqichi uni tugallashdan iborat bo’lib, bu ish tashkiliy ravishda amalga oshirilishi kerak. Chunki dars faqat o’qituvchining ko’rsatmasi bo’yicha mustahkamlanadi. Muallif darsning ana shu yettita elementini nazarda tutib, uning strukturasini quyidagicha ifodalaydi: 24 Bilim va malakalarni shakllantirish darsining tuzilishi:  Darsning maqsadini qo’yish;  Yangi materialni o`zlashtirish uchun zarur o’quvchilarning bilim va malakalarni takrorlash;  Tekshirish mashqlarini o’tkazish;  Yangi bilimlar bilan tanishtirish, o`zlashtirish namunasini ko’rsatish;  Ularni o`zlashtirishga qaratilgan mashqlarni bajarish;  Ularni mustahkamlashga qaratilgan mashqlarni berish;  Mashqlarni namuna asosida takrorlash;  Ijodiy xarakterdagi mashqlarni bajarish;  Darsni yakunlash;  Uyga topshiriq berish; Takrorlash darsining tuzilishi :  Darsning tashkiliy qismi;  Ta'limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarning qo’yilishi (aniqlashtirilishi);  Uy vazifasini tekshirish, bilim, ko’nikma faoliyati asoslarini tashkil etuvchi fikrlashga e'tibor qaratish (amaliy va nazariy tarzda). Avvalgi darsda kelgusi dars takrorlash darsi bo’limini nazarda tutgan xolda uyga vazifa berilishi kerak;  Darsdagi takrorlashni umumlashtirish , o ’ quv jarayoni natijalarini tekshirish , uyga vazifa berish . Bilimlarni tekshirish darsining tuzilishi:  Darsning tashkiliy qismi. Mazkur holatda ishchan, sokin holatni bo’lishi zarur. O’quvchilar tekshiruv va nazorat ishidan qo’rqmasliklari yoki o’qituvchi ularning o`zlashtirishlarini tekshirishi haqida ortiqcha hayajonlanmasliklari kerak;  Darsning maqsadini qo’yilishi. O’qituvchi o’quvchilarga ularning qaysi dars materiallari yuzasidan bilimlari tekshirilishi va nazorat qilinishini e'lon qiladi. O’quvchilarga tegishli qoidalarni eslash va nazorat ishi jarayonida qo’llash 25 ta'kidlanadi. O’quvchilarga o`z ishlarini o`zlari tekshirib chiqishi zarurligi aytildi;  Tekshiruv yoki nazorat ishi mazmunining bayoni (masala, misollar, diktant, insho yoki savollarga javoblar o`z takribi, qiyinlik darajasi bo’yicha dasturga mos bo’lishi va har bir o’quvchining imkoniyati yetadigan darajada bo’lishi kerak);  Darsni yakunlovchi bosqichi. O’qituvchi o’quvchilarning engg yaxshi ishlarini rag’batlantiradi, boshqa ishlarda yo`l qo’yilgan xatolarni taxlil qiladi, xatolar ustida ishlashni tashkil qiladi (ba'zi hollarda bu ishlar kelgusi darsda olib boriladi). Tipik xatolarni, bilim, malakalarni egallashda yo`l qo’yilgan kamchiliklar va ularni bartaraf etish, bilim va malakalarini takomillashtirish. Yangi bilimlarni, malakalarni egallovchi dars tuzilishi:  Darsning tashkiliy qismi (o’quvchilarni psixologik yo’naltirish) ;  Dars mavzusi va maqsadining bayoni;  Malakalarni shakllantiruvchi yangi bilimlarni o’rganish;  Qabul qilingan va o’xshash vaziyatlar bo’yicha dastlabki malakalarni egallash va mustahkamlash;  Bilim va malakalarni o`zgartirilgan vaziyatlar misolida ko’rib chiqish;  Bilim va malakalarni ijodiy qo’llash;  Malakalarni egallash mashqlari;  Uy ga vazifa berish ;  O’quvchilar bajargan ishlarini baholash orqali darsni yakunlash. Takrorlash, umumlashtirish darsining tuzilishi :  Tashkiliy vaziyat;  O’qituvchining kirish so`zida takrorlash umumlashtirilishi rejalashtirilgan mavzu yoki mavzularning ahamiyati ta'kidlanadi, darsning maqsadi va rejasi e'lon qilinadi . O’quvchilar tomonidan turli og’zaki va yozma umumlashtiruvchi va tizimlovchi topshiriqlari yakka va jamoa xolatda bajaradilar, bunda malakalarni shakllantiruvchi, umumlashtiruvchi bilimlar, umumlashtiruvchi faktlar asosida olib boriladi;  Bajarilgan ishlarni tekshirish, korrektirovkalash (zarur xolatlarda); 26  O’rganilgan material bo’yicha xulosalash;  Darsning erishilgan natijalarini baholash;  Darsni yakunlash;  Uyga vazifa berish (doimiy). Aralashgan dars tuzilishi (bunday dars tuzilishi odatda o`z oldiga bir nechta didaktik maqsadlarni qo’yadi):  Darsning tashkiliy qismi;  Uy vazifani tekshirish, darsning maqsadini qo’yilishi;  O’quvchilarni yangi bilimlarni qabul qilishga tayyorlash, bilimlarning dolzarbligi, amaliy va aqliy malakalarining egallanishi;  Yangi mavzuning bayoni, shu bilan birga tushuntirish;  Dars davomida o’rganilgan yangi bilimni mustahkamlash, avval o’rganilgan bilimlar bilan bog’lash;  Yangi bilimlarni avvalgilari bilan bog’lagan holda bilim va malakalarni umumlashtirish va tizimlash;  Darsni yakunlash va dars natijalari;  Uyga vazifa berish;  O’quvchilarni yangi materialni o`zlashtirishga tayyorlash (zarur hollarda). Birinchi bob bo’yicha xulosalar. Ijodiy ishlaydigan o’qituvchilarning tajribasini taxlil qilib, juda muhim kuzatishni amalga oshirish mumkin. Ular darslik va o`zlarining metodik qo’llanmalaridan aqida sifatida emas, balki normativ model sifatida foydalanadilar. Aslida o’qituvchilar sinfining ehtiyojini, kasbiy imkoniyatlarini nazarda tutib, o`z darsliklarini yozadilar. Ular darslikka zid ishlamaydilar, balki 27 uni to’ldirib, kengaytirib va chuqurlashtirib, uning mualliflari bilan hamkorlikka kirishib ish olib boradilar. Binobarin, muallif bolalarning tayyorgarlik darajasini hisobga olish, ularga tabaqali yondashish imkoniyatiga ega bo’lmaydi. O’qituvchi doimo o’quv yili boshlanishidan oldin va keyinchalik har kuni darslikka murojaat qiladi. Uning bundan maqsadi har gal har xil bo’ladi. Darslik o’qituvchining qo’lida juda ko’p vazifalarni bajaradi. U, avvalo, predmetni o’qitish vositasi sifatida xizmat qiladi. Har bir o’qituvchi ana shu vazifani biladi va uni muvaffaqiyatli amalga oshira oladi. Dars tuzilishi – bu darsning ko’plab elementlardan tashkil topgan elementlari bo’lib, u o’qitish jarayonida yuzaga keladigan faoliyatni maqsadli yo’naltirishga xizmat qiladi. O’quv jarayoni quyidagi zvenolarga ega bo’ladi: 1. O’qituvchining o’quvchilar diqqati va tafakkurini jalb qilishi, shu orqali ularni o’quv materialini faol idrok etishga olib borish maqsadida bilish vazifasini o’rtaga qo’yishi. 2. O’qituvchi tomonidan bilimlarning berilish jarayoni va o’quvchilarning yangi materialni o`zlashtirishi. 3. Ilmiy tushunchalarning shakllantirilishi va umumlashtirilish jarayoni, o’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalarini mustahkamlash va takomillashtirish. 4. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tegishli vaziyatlarda qo’llash. 5. O’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalarini o`zlashtirayotganini tekshirishdan iborat. II- BOB. Boshlang’ich sinf lar da ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasi da darslarni tadbiq etishning shakl va metodlari . 2.1. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish metodikasini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish. Pedagogik texnologiyalar mohiyatini to’laqonli anglash uchun mazkur iboraning lug’aviy ma’nosini tushunib olish taqozo etiladi. «Texnologiya» yunoncha so’z 28 bo’lib, «techne» - mahorat, san’at va “logos” - tushuncha, ta’limot, fan ma’nosini anglatadi. “Ta’lim texnologiyasi” iborasining ma’nosi - (inglizcha “An educational technology”) Boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarini yuksak mahorat bilan san’at darajasida tashkil etish to’g’risida ma’lumot beruvchi fan, ta’limot demakdir. Ayni vaqtda mazkur tushunchaning ta’rifi hamda uning mohiyati borasida yagona g’oya mavjud emas. Bu nazariya mohiyatining yoritilishiga nisbatan turli yondashuvlar mavjud. So’nggi yillarda o’zbek olimlari tomonidan ham ta’lim texnologiyasi nazariyasiga oid bir qator maqola, risola va qo’llanmalar yaratildi. Xususan, pedagog olim P.A.Mavlanova mazkur iborani «Pedagogik texnologiya - tizimli, texnologik yondashuvlar asosida ta’lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va ob’ektiv baholash uchun inson salohiyati hamda texnik vositalarning o’zaro ta’sirini inobatga olib, ta’lim maqsadlarini oydinlashtirib, o’qitish va bilim o’zlashtirish jarayonlarida qo’llanadigan usul va metodlar majmuidir» deya sharhlasa , N.Saidahmedov esa quyidagicha: “Pedagogik texnologiya bu o’qituvchi (tarbiyachi) tomonidan o’qitish (tarbiya) vositalari yordamida o’quvchilarga ta’sir ko’rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilab olingan shaxs sifatlarini shakllantirish jarayoni”, - degan ta’rifni beradi. Yuqorida keltirilgan fikrlardan anglashiniladiki, «pedagogik texnologiya» tushunchasi o’zida boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarini tashkiliy-metodik majmualar yordamida tashkil etish va bu jarayonda muayyan yutuqlarga erishish mumkinligini ifodalaydi. Pedagogik texnologiyalar an’anaviy ta’lim shakl va metodlaridan farqli ravishda pedagogik faoliyatni oldindan loyihalash, maqsad va vazifalarni aniq belgilash, o’quvchi, boshlang’ich sinf o’quvchilari tomonidan o’zlashtirilishi nazarda tutilayotgan bilim, ko’ngikma va malakalar darajasini tashqislash, ta’lim samaradorligini aniqlash va baholash kabi harakatlarning amalga oshirilishini taqozo etadi. Boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslaring maqsadini aniq va puxta belgilanishi yaxlit pedagogik faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlashga poydevor yaratadi. Boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarining maqsadi DTS, o’quv rejasi va 29 dasturi, shuningdek, darslik va qo’llanmalar mazmunida o’z ifodasini topgan ma’lum mavzular hamda o’quv fanining o’ziga xos jihatlari, o’quvchilarning yosh, psixologik xususiyatlari, ehtiyoj, qiziqishlari, pedagoglarning bilimi, kasb mahorati, ijodiy layoqati pedagogik vaziyatlarni inobatga olish asosida belgilanadi. Pedagogik faoliyatning maqsadi aniq, puxta, shuningdek, tashhislangan bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Bu quyidagi holatlarni vujudga keltiradi: a) shaxsning ma’naviy-axloqiy sifatlari va aqliy salohiyati shunday aniq va ravshan ifodalanadiki, natijada hosil bo’ladigan intellektual-axloqiy sifatlarini o’quvchi yoki o’quvchining boshqa xislatlaridan farqlay olish imkoniyati yaratiladi; b) shaxsning tashhislangan ma’naviy-axloqiy sifatlari va aqliy salohiyatining shakllanadigan darajasini haqqoniy nazorat qilishga yo’naltirilgan aniq usullarning mavjudligi ta’minlanadi; v) shaxsning avvaldan tashhislangan sifatlarini aniqlashga yo’naltirilgan nazorat unda hosil bo’lgan aqliy-axloqiy sifatlar darajasini belgilabgina qolmay, balki pedagogik faoliyat samarador-ligini ham aniqlaydi; g) tashhislash maqsadi doirasida shaxsning aqliy-axloqiy sifatlari drajasini belgilovchi mezonlarning ishlab chiqilishi hamda ularga tayangan holda faoliyat olib borish shaxs bilim, ko’nikma va malakalarining sifatini baholovchi ko’rsatgichlar mavjud bo’ladi. Pedagogik faoliyatni tashhislash bir necha bosqichlarda olib borilib, ushbu bosqichlarning har birida ma’lum vazifalar hal qilinadi. Pedagogik faoliyat jarayonini loyihalash quyidagi bosqichlardan iborat: 1) muayyan o’quv predmeti mundarijasidan o’rin olgan mavzu yoki faoliyat mazmuniga doir manbalarni yig’ish, ularning mazmunini o’rganish, asosiy g’oyalarni umumlashtirish, turkumlashtirish va yaxlitlashtirish kabi vazifalar bajariladi; 2) ma’lum o’quv predmeti tarkibiga kirgan mavzu yoki faoliyat mazmuni yuzasidan yagona, umumiy maqsadni aniq belgilab olish, ushbu maqsad doirasida kichik bo’lim yoki bandlar bo’yicha xususiy maqsadlarni ham aniqlash, pedagogik faoliyat yuzasidan umumiy maqsadga erishish yo’lida ijobiy hal etilishi taqozo qilinadigan vazifalar ishlab chiqiladi. Mazkur bosqich natijalari hamda samarasi 30 xususiy maqsadlarning umumiy maqsad doirasi aniq va puxta belgilanishida aks etadi. 3) muayyan o’quv predmetining ma’lum mavzusi yoki faoliyat yuzasidan belgilangan maqsad va vazifalarga tayangan holda mavzu bo’yicha tashkil etiladigan mashg’ulot yoki faoliyat (faoliyatni yo’lga qo’yish stsenariysi) mazmuni ishlab chiqiladi. Mavzu bo’yicha olib boriladigan mashg’ulot yoki faoliyat mazmunida ularning yaxlit mohiyatini ifoda etuvchi nazariy va amaliy bilimlar tashkil qiladi. SHuningdek, mashg’ulot yoki faoliyat mazmunida boshlang’ich sinf o’quvchilari tomonidan o’zlashtirilishi ko’zda tutilgan bilim, ko’nikma va malakalarning hajmi ham o’z aksini topishi lozim. Ushbu holatlarning mashg’ulot yoki faoliyat mazmunida aks etishi uchinchi bosqich samarasini belgilaydi. 4) mashg’ulot yoki faoliyat mazmunining to’laqonli ochib berilishida muhim o’rin tutadigan shakl, metod va vositalarni tanlanadi. O’qitish faoliyati shakli, metod hamda vositalarining uning muvaffaqiyatini ta’minlashdagi ahamiyatini nazarda tutgan holda tanlanishi maqsadga muvofiqdir. «boshlang’ich sinf o’quvchilarini ijodiy izlanish, faollik, erkin fikr yurtishga yo’naltira oluvchi ta’lim shakli, metod va vositalarining tanlay olinishi mashg’ulotlarning qiziqarli, bahs-munozaraga boy bo’lishi, ijodiy tortishuvlarning yuzaga kelishiga turtki beradi. Mana shu holatdagina boshlang’ich sinf o’quvchilari tashabbusni o’z qo’llariga oladilar, ta’lim beruvchining zimmasida esa ularning faoliyatini ma’lum yo’nalishga solib yuborish, umumiy faoliyatni nazorat qilish, murakkkab vaziyatlarda yo’l-yo’riq ko’rsatish, maslaqat berish hamda ular faoliyatini baholashdan iborat vazifalargina qoladi» . 5) muayyan o’quv fani mazmunidan o’rin olgan mavzu bo’yicha yoki faoliyat yuzasidan boshlang’ich sinf o’quvchilari tomonidan o’zlashtirilishi talab etiladigan bilim, ko’nikma va malakalarning hosil bo’lishi uchun sarflanadigan vaqt hajmi belgilanadi; belgilangan vaqt hajmi nazariy bilim hamda amaliy faoliyat ko’nikma va malakalarning o’zlashtirilishi uchun xizmat qilishi lozim; boshlang’ich sinf o’quvchilari zo’riqishlarining oldini olish maqsadida vaqtning oqilona belgilanishi muhimdir; 31 6) o’zlashtirilgan nazariy bilimlarni yanada mustahkamlash, shuningdek, amaliy faoliyat ko’nikma va malakalarini hosil qilishga yordam beradigan mashq, topshiriqlar tizimi ishlab chiqiladi; ularning samaradorligi ushbu bosqichning yakuniy natijasini belgilab beradi; mashq va topshiriqlar mavzu doirasida bo’lib, bir-birini to’ldirishi, o’zaro bog’liq va aloqadorlik xususiyatlarini namoyon eta olishi kerak; 7) Ta’lim beruvchi tomonidan o’quvchining yaxlit faoliyatlari, ya’ni nazariy bilimlari va amaliy ko’nikma hamda malakalarni o’zlashtirish va qo’llash darajasini nazorat qilish maqsadida uning shakl, metod va vositalarini aniqlanadi; bular mashg’ulot yoki faoliyat mazmuni, yo’nalishi, shuningdek, bosh g’oyasi mohiyatining boshlang’ich sinf o’quvchilari tomonidan ularning qay darajada o’zlashtirilganligini batafsil ochib berishga xizmat qilishi lozim; 8) ishlab chiqilgan loyihani faoliyat jarayoniga amaliy jihatdan tatbiq etiladi. O’qitish jarayonini loyihalashga nisbatan texnologik yondashuvning muhim xususiyati uning izchillikka egaligida namoyon bo’ladi. Ta’lim texnologiyasi ta’lim maqsadlarini aniqlash, yaxlit jarayonni qismlarga ajratish, boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarida o’qituvchi va o’quvchi o’rtasida yuzaga keluvchi munosabat mazmunini takomillashtirish, ijodiy kayfiyatni haror toptirish, texnik va axborot vositalaridan unumli foydalanish kabi muammolarning ijobiy hal etilishiga xizmat qiladi. Ta’lim muammolarini ijobiy hal etishga yo’naltirilgan pedagogik texnologiyalar quyidagi tamoyillarga tayanadi: Yaxlitlik tamoyili. Mazkur tamoyil mazmunida quyidagi ikki jihat aks etadi: ta’lim va shaxs kamolotining birligi; pedagogik texnologiyaning muayyan, qat’iy tizimga egaligi. Asoslilik tamoyili. Ushbu tamoyil muayyan o’quv fanlari yoki faoliyat o’zining negizini ifodalovchi tushunchalar, bosh g’oyasi hamda ma’lum asoslariga ega ekanligini ifodalaydi. Ijtimoiy madaniyat taraqqiyoti bilan uyg’unlik tamoyili. Ayrim adabiyotlarda ushbu tamoyil madaniyatni anglash, madaniy hayotning rivojlanishiga nisbatan muvofiqlik tamoyili tarzida qayd etilgan bo’lsada, mazmun jihatidan yagona fikrni ifoda etadi. Mazkur tamoyilning mohiyati ta’lim faoliyati ijtimoiy jamiyat rivoji, 32 madaniy taraqqiyoti darajasi, shuningdek, ijtimoiy munosabatlar mazmuni va g’oyasidan kelib chiqib belgilanishini ifodalashga xizmat qiladi. boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarini insonparvarlashtirish tamoyili. Ushbu tamoyil boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarining shaxsga ta’lim berish, uni rivojlantirishni ifodalaydi. Boshqacha aytganda, «…insonparvarlashtirish - bu insonning jamiyat bilan bog’liq barcha munosabatlari jarayonida inson omili uning qadr-qimmati, sha’ni, or-nomusi, huquq va burchlarini hurmatlashga asoslangan faoliyat jarayoni bo’lib, insonparvarlashtirish barcha sharoitlar inson va uning kamoloti (taraqqiyoti) uchun» degan g’oya asosida tashkil etiladigan faoliyat jarayoni ekanligini anglatadi. O’qitib tadqiq etish, tadqiq etib o’qitish tamoyili. Ushbu tamoyil ham o’zida quyidagi ikki jihatni ifodalaydi: har bir o’qituvchi o’z sohasida boshlang’ich sinf o’quvchilarini jalb etgan holda tadqiqot, ijodiy izlanish olib borishi lozim; o’qituvchi faoliyat texnologiyasini ishlab chiqadi, uni amaliyotda sinab ko’radi, kuzatadi va uning mazmuniga tuzatishlar kiritadi, bevosita amaliyotga tatbiq etadi. O’qitish faoliyatining uzluksizligi. Ushbu tamoyil boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslari boshlang’ich sinf o’quvchilariiga nazariy bilimlarni berish, ularda amaliy faoliyat ko’nikma va malakalarini hosil qilishni uzluksiz ravishda tashkil etish lozimligini anglatadi. Faoliyatli yondashuv tamoyili. Mazkur tamoyil nazariy-amaliy faoliyatning o’zaro aloqadorligini ta’minlaydi. Pedagogik texnologiya nazariyasi uchun yuqorida bayon etilgan tamoyillar bilan birga quyidagi qonuniyatlar ham muhim ahamiyat kasb etadi: Boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarini optimallashtirish qulay shart-sharoit yaratib, oz vaqt va kam kuch sarflab, pedagogik faoliyatni amalga oshirishda qulay natijalarga erishish; pedagogik faoliyatga fan-texnikaning yangi yutuqlari, shuningdek, didaktik qonuniyatlarni tatbiq qilish, ta’lim mazmunini uzluksiz, izchil va maqsadga muvofiq ravishda yangilab borish; 33 boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarining mohiyati, ilgari surilgan maqsad va vazifalarning ijobiy yechimini ta’minlashga xizmat qiluvchi shakl, metod va vositalardan samarali foydalanish, pedagogik muloqot jarayonining ilmiy asoslarini o’rganish, tadqiq etish, doimiy ijodiy izlanishda bo’lish; boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarining sub’ektlari (o’qituvchi va o’quvchi- o’quvchi) faoliyati, ular o’rtasidagi munosabatni oqilona tashkil etish, o’qituvchi tomonidan pedagogik faoliyat jarayonining umumiy manzarasini ko’ra olish, vaziyatlarning to’g’ri baholanishga erishish; o’quvchi pedagogik faoliyat jarayonining faol, yetakchi sub’ektiga aylanishi, o’z imkoniyati va iqtidorini erkin ro’yobga chiqara olish layoqatiga ega bo’la olishi; pedagogik faoliyatni jadallashtirish, shu maqsadda axborot texnologiyalari xizmatidan foydalanish; pedagogik faoliyatni tashkil etish uchun zarur bo’lgan moddiy-texnik bazani vujudga keltirish; pedagogik faoliyat natijalarining xolis ba h olanishi; boshlang’ich sinf o’quvchilarining nazariy bilimlari hamda amaliy ko’nikma va malakalari, shuningdek, pedagogik texnologiyalar samaradorligini baholashni avtomatlashtirish va hokazolar. Ta’lim texnologiyalari doirasida yangi o’quv materialining o’quvchi tomonidan o’zlashtirilishiga muhim ahamiyat qaratiladi. O’quv materialini o’zlashtirish muayyan fan asoslari yoki mavzu yuzasidan kerakli ma’lumotlarni olishdangina iborat bo’lmay, balki shaxs dunyoharashi, fikrlash q obiliyatini rivojlantirish uchun xizmat qilishi lozim. Ta’lim texnologiyasida o’quv materialini o’zlashtirish bir necha bosqichdan iborat bo’lib, ular quyidagilardir: 1-daraja: boshlang’ich sinf o’quvchilariga muayyan topshiriq yoki masalani yechishdan ko’zlangan maqsad, hal etilishi lozim bo’lgan vaziyat va harakat yo’nalishi ko’rsatiladi. O’quvchi tavsiya etilgan topshiriq yoki masalani ob’ekt, vaziyatlar, ularni sodir bo’lishi va bartaraf etilishi, shuningdek, harakatlar mohiyati haqidagi avval o’zlashtirilgan axborotlarni yodga olish asosida hal qiladilar. O’quv materialini o’zlashtirishning ushbu bosqichi boshlang’ich daraja hisoblanadi. 34 Yuqorida qayd etib o’tganimizdek, pedagogik texnologiyalarning markazida o’qituvchi hamda o’quvchi o’rtasidagi muloqotga asoslangan faoliyat turadi. An’anaviy ta’lim texnologiyasidan farqli ravishda ushbu faoliyat jarayonida o’quvchi yetakchilik rolini bajaradi. O’quvchining o’quv-biluv jarayonidagi yetakchiligi quyidagi pedagogik vazifalarni ijobiy hal etish imkonini beradi: o’quvchida nazariy bilimlar hamda faoliyatni o’zlashtirishga bo’lgan ichki ehtiyoj hamda rag’batni haror toptirish; nazariy bilimlar hamda faoliyatni o’zlashtirishga nisbatan ongli yondashuvni vujudga keltirish; ularda mustaqil faoliyat yuritish ko’nikmalarini shakllantirish; boshlang’ich sinf o’quvchilarining faolligini ta’minlash; boshlang’ich sinf o’quvchilarida mustaqil fikr yuritish, nazariy va amaliy bilimlarning mohiyatini tahlil etish, anglash, ular xususida ma’lum xulosalar chiqarish, umumlashtirish va ularni amaliy faoliyatga tatbiq etish borasidagi ko’nikmalarni shakllantirish hamda takomillashtirish; o’z faoliyatini nazorat qilish va baholash layoqatini haror toptirish. Pedagogik texnologiyalarni ta’lim amaliyotida qo’llash bilan birga ularning samaradorligini ham baholashga alohida ahamiyat berish kerak. Pedagogik texnologiyalarning samaradorligini aniqlash mezonlari pedagogik faoliyatni tashkil etishdan ko’zlangan maqsad va uning natijalanganlik darajasini aniqlashga imkon beradi. Shu maqsadda yangi pedagogik texnologiyalarning samaradorligini aniqlash mezonlari mavjud bo’lib, ular quyidagi guruhlarga bo’linadi: P edagogik texnologiyalarni loyihalash va ularni qo’llash bosqichida baholash. P edagogik texnologiyalar asosida tashkil etilgan ta’lim natijalarini baholash. Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlar ta’limi tizimi amaliyotida yangi pedagogik texnologiyalardan tobora kengroq foydalanilmoqda. O’zbekiston Respublikasida ham bu borada bir qator samarali ishlar olib borilmoqda. O’zbekiston Respublikasi uzluksiz ta’lim muassasalari, jumladan, boshlang’ich sinf mehnat ta’limi darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishning 35 nazariy-amaliy asoslarini ishlab chiqish dolzarb pedagogik muamo ekanligini asoslash imkonini berdi. O’quv jarayoniga pedagogik texnologiyalarni faol tadbiq etish imkoniyatlari. Boshlang’ich sinf ta’limi darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish muammosining nazariy-amaliy jihatlarini batafsil o’rganish, bu boradagi harakat muvaffaqiyatini ta’minlash omillaridan biri mazkur o’quv yurtlari faoliyatini yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishning mavjud holatini tahlil qilish va unga to’g’ri baho berishdan iboratdir. Zero, mazkur o’quv yurtlarida tashkil etilayotgan ta’lim-tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyalar tatbiq etilishining mavjud ahvolini o’rganish, eng avvalo, tadqiq etilayotgan muammoning dolzarbligini asoslash, tadqiqot doirasida amalga oshirilishi nazarda tutilayotgan tajriba-sinov ishlarining mazmunini ishlab chiqish hamda yo’nalishini belgilash imkonini yaratadi. Shunga ko’ra tadqiqot ishlarini amalga oshirish jarayonida muammoning mazkur jihatini o’rganishga alohida ahamiyat qaratdik. Bizning bosh maqsadimiz bo’lgan o’zbek modelini amalga oshirishda iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy, ma’rifiy yo’nalishlardagi islohatlarni amalga oshirishda demokratik, fuqorolik, jamiyatimizning tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi erkin shaxs tarbiyasi, uning mustaqil tafakkurini uzluksiz ta’limning dastlabki bosqichlaridan shakllantirib borish fuqorolik jamiyatining asosiy talablaridan biridir. Aynan, o’quv faoliyati orqali o’quvchilarning ta’lim mazmunini egallashi darajasi asosida, ya’ni respublikamizda qabul qilingan DTS doirasida shaxs dunyoqarashi, tafakkuri shakllanadi, ijtimoiy tuzumga ongli munosabati tarkib topadi. Demak, ta’lim mazmunini chuqur o’zlashtirishni mustaqil tafakkurini shakllantiruvchi omil deb qaraymiz. Ushbu nuqtai nazardan o’quv faoliyatini yangi pedagogik texnologiya asosida tashkil etish nafaqat o’quv jarayonining samaradorligini oshirish bo’lib qolmay, balki ijtimoiy zarurat talabidan kelib chiqqan holda demokratik, fuqorolik jamiyatining faol ishtirokchisini shakllantiruvchi omil bo’lib xizmat qiladi. Ma’lumki, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ham ta’lim tizimiga ilg’or pedagogik texnogiyalarni joriy qilish, ularni har tomonlama o’zlashtirish zarurligi ko’p karra takrorlanadi. Umuman olganda bu iboraning 36 leksikologiyamizga kirib kelganiga ko’p fursat bo’lgani ham yo’q. SHu o’rinda pedagogik texnologiyaning mazmuni nima?. Tushunchaning pedagogik va umuman ta’lim jarayoniga qanday aloqasi bor?-savol tug’ilishi tabiiy hol. To’g’ri, ta’lim texnologiyasida o’quv–tarbiya jarayonini metodik ta’minlashga katta imkoniyatlar bor. Pedagogik texnologiyalarni qo’llash orqali o’qituvchilarning metodik mahoratini oshirish masalasining bir tomoni xolos. Keng ma’noda esa o’quv–tarbiya jarayonining yaxlit tarzda, mazmunli amalga oshirish texnikasi, uning pirovard natijalari samaradorligini belgilovchi omil, o’qituvchi, kadrlarni mahoratga, samarali mehnat qilishga yetaklovchi yo’ldir.Boshlang’ich maktab har qanday holda ham o’quvchilarda bilimlarni shakllantirishda va ularning qobiliyatlarini aniqlashda asosiy rolь o’ynaydi va undan keyin ham shunday bo’lishi kerak. Ammo boshlang’ich maktabdagi barcha o’qituvchilar bolalarning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish uchun tegishli ishlarni amalga oshirayotirmi?. Masalan, nima uchun yuqori sinflarda a’lo bahoga o’zlashtiradigan bolalar soni kamayib bormoqda?. Iste’dodli, qobiliyatli bolalar yo’qmi yoki o’qitish jarayoni shunchalik samarasiz bo’lib qolganmi?. Bularning sababi nima?. Sababi ko’p. Birinchidan, boshlang’ich sinf o’qituvchisi bolalar bilan induvidal ish olib borish imkoniyati cheklangan. Sinflarda bo’sh o’zlashtiradigan o’quvchilarga alohida e’tibor berish zarur. Ikkinchidan, mazkur o’qituvchilarning metodik saviyasi yetarli emas. Sinfdagi umumiy ishlar jarayonida qobiliyatli bolalarning ijodiy imkoniyatlari cheklanib qolmoqda. O’sib kelayotgan yosh avlodda mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish, sog’lom va barkamol naslni tarbiyalab etishtirish murabbiylarning muhim burchidir. Chunki mustaqil fikrlovchi o’quvchilargina kelajakda har tomonlama yetuk, barkamol insonlar bo’lib yetishib, mustaqil respublikamizni ilg’or jahon davlatlari qatoriga olib chiqadilar. Umuman, boshlang’ich sinflarda joriy etiladigan yangi pedagogik texnologiyalar avvalo fanlar orasidagi bog’liqlikni ta’minlash, bolalarni ortiqcha qiyinchiliklardan ozod etish, buning uchun fanlarni integratsiyalash, o’quvchi faliyatini to’g’ri izga solish, vaqtdan unumli foydalanish, sinfda va sinfdan tashqari vaqtlarda bolalar orasida tashabbuskorlik 37 muhitini yuzaga keltirish, erkin fikrlash, ijodiy izlanish tizimini yaratish kabi qator ishlarni amalga oshirishdan iboratdir. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida mehnat ta’limining o’quv mashg’ulotlari o’qituvchi va o’quvchi orasidagi o’zaro munosabat va muloqot asosida tashkil etiladi. Bunda o’quv omillarini yaratishga asoslangan pedagogik texnologiya o’qituvchilarning o’quvchilarga muloqot asosida ta’sir etish yo’llarini ham o’z ichiga oladi. Keng tarqalgan metod yoki muloqot ta’sirlari quyidagilardan iborat: ishontirish, isbotli natijalarga asoslanish, bevosita hamda bilvosita ta’sir, o’z-o’zini tarbiyalash va o’zaro ta’sir metodlari. Pedagogik texnologiyani o’quv mashg’ulotlariga faol tadbiq etish hisobiga ta’lim jarayonining rag’bati (motivatsiyasi) kuchaytirilishi mumkin. Ma’lumki, tayyor holda olingan bilimlar, odatda, ularni amaliyotda qo’llashni qiyinlashtiradi, bu ayniqsa, aniq biror buyumni tayyorlashda namoyon bo’ladi. SHuning uchun bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishda o’quvchilarning bevosita faoliyat ko’rsatishlari talab etiladi. Bu muammoning yechimi boshqaruvga asoslangan pedagogik texnologiyaning qo’llanishi bilan bog’liqdir. Pedagogik texnologiya turlarini tanlash shakllanayotgan bilim, ko’nikma va malakalar, tashkil etilayotgan mehnat ta’limi darslari shakli va qo’llanilayotgan metodlar hamda metodik usullarning xususiyatiga bog’liq. Masalan, o’quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish, o’quv materiallariga tanqidiy yondashish ko’nikmasini shakllantirish hamda maxsuldor faoliyat turlarini tashkil etish bilan bir qatorda ularni rivojlantirish uchun o’quv mashg’ulotlarining an’anaviy shakllari (uyg’unlashtirilgan darslar) bilan birgalikda konferentsiya darsi, ishchan o’yin darslari, intergallashtirilgan (ikki komponentli) darslardan foydalanish lozim. Mazkur vaziyatda ta’lim metodlari o’quv maqsadlari bilan mutanosib (adekvat) bo’lishi kerak. Pedagogik texnologiyani o’quv mashg’ulotlariga faol tadbiq etishda topshiriqlar mazmuni bilimlarni turli vaziyatlarda qo’llashga yo’naltirilgan, yangi sharoitda faoliyat ko’rsatishga undovchi, o’zlashtirilgan bilimlar asosida sxemalar to’zish, ularni tasniflash, qiyoslash, izchil tizimga solish va umumlashtirish kabi masalalarni yechishga qaratilgan bo’lishi lozim. O’quv mashg’ulotlarining didaktik jihatdan takomillashuvi faqatgina, ushbu jarayonni tashkil etish va boshqarish 38 yo’llarini tug’ri tanlash bilan ta’minlanadi. Bunda faoliyat boshqarilishi hamda o’quvchilar jamoasi boshqarilishi ko’zda tutiladi. O’quv mashg’ulotlarida muayyan pedagogik texnologiyani tanlash o’quv vaziyatining o’zgarishiga imkon beradi va bu faoliyat maqsadiga qarab amalga oshiriladi. Pedagogik texnologiyani o’qitish jarayoniga faol tadbiq etishda o’quvchi ta’lim tizimiga moslashtirilmay, aksincha, ta’lim tizimi turli shaxsga xos barcha xususiyatlari (erkinlikka intiluvchanlik, mustaqillik, shaxsiy fikrlarning mutloq o’ziga xos tizimga ega bo’lishi, o’z-o’zini tasdiqlash extiyojining mavjudligi va boshqa holatlar)ni hisobga olgan holda, o’quvchi individualligini rivojlantirish imkonini berishi hamda o’z-o’zini rivojlantirish va o’zligini namoyon etish uchun sharoit yaratish lozim. SHuningdek, bu jarayonda o’quvchi shaxsiga faoliyatli yondashish orqali shaxsni «sub’ekt» sifatida erkinlikka intilishi, o’z-o’zini rivojlantirishi, mustaqil uqishi, o’zligini namoyon etishi va faollashtirishi ta’minlanadi. O’quv jarayoni tarkibiy qismlari – maqsad, mazmun, metod, shakl, usul va vositalar o’quvchi uchun shaxsan ahamiyatga ega bo’lgan shaxsiy tajribasi maxsuli sifatida tadbiq etiladi. Masalan, agar o’quvchi o’quv faoliyati mohiyatini anglay olmasa, o’quv maqsadini tan olmaydi, o’qituvchi qo’ygan vazifalarni tushunmaydi va qabul qilmaydi, u tomonidan sodir etiladigan barcha hatti- harakatlar majburiyat va taziyq ostida sodir bo’ladi. Natijada uning bilimlari rasmiy xarakterga, o’qituvchining faoliyati esa rasmiyatchilik mazmuniga ega bo’ladi. Bilim esa ularni amaliyotga tadbiq etishga qaratilgan faoliyat natijasidagina shakllanadi. Bu darslik mazmunidan ba’zi ilmiy ma’lumotlarni shunchaki ko’r-ko’rona yodlab olish bo’lmay, balki o’quvchining shaxsiy, sub’ektiv tajribasiga asoslangan xaqiqiy bilimlar bo’ladi. O’quvchi muayyan bilimlarga nisbatan befarq bo’lmay, bilimlar uning uchun shaxsiy mazmunga ega bo’lsagina puxta o’zlashtiriladi. O’qituvchi bunga o’quvchida o’quv predmetiga nisbatan qadriyatli, ijobiy sub’ektiv munosabatni tarkib toptirish natijasida erishadi. 39 2 . 2 . Boshlang’ich sinf darslari ni o’qitish jarayonida i ntegratsiyalashgan darslar samaradorligini oshirish va fan lararo aloqadorlikni ta’minlash . O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2005-2009 yillarga mo’ljallangan umumta’lim maktablarini takomillashtirish davlat dasturining qabul qilinishi. Prezidentimiz rahnamoligida O’zbekiston kelajagini yaratadigan yoshlarning o’zlarini qiziqtirgan kasb-hunarlarni o’rganishlari uchun barpo etilgan bu o’quv yurtlarida o’qish muddati 3 yilga mo’ljallangan. O’quv muassasalaridagi ta’lim jarayoni mazmuni, shakllari va metodikasi davr talablaridan orqada qolgan bo’lib, milliy dastur asosida takomillashtirishni talab etmoqda. Bu esa, ayniqsa, pedagogik yo’nalishdagi o’qish va o’qitish metodikasi, mutaxassisliklarni tayyorlash texnologiyasiga ajratilgan maxsus fanlarining har birining o’quv metodik majmuasini yaratish, mazkur fanlarning mazmunini integratsiyalashuviga e’tibor berilishi o’quvchilar va mazkur fanlardan o’qituvchilar foydalanadigan darsliklar, o’quv qo’llanmalari, didaktik materiallar to’plamlari va ularning tizimini ishlab chiqish, , samarali shakllarini tanlab olish ancha murakkab va yetarlicha diqqat-e’tibor talab etadigan, uzoq muddatga cho’ziladigan mashaqqatli ishdir. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda yashirin aloqadorlik va bog’lanishlarni aniqlay bilish, fanlararo bog’lanish, ya’ni uzviylikni ta’minlash bugungi kuning eng dolzarb masalalaridan biridir. Chunki fanlararo aloqadorlik ta’minlangan holda, darsni tashkil qila olgan o’qituvchi o’quvchilarda o’zining faniga bo’lgan qiziqishini oshiribgina qolmasdan, mazkur fanni o’zlashtirishga yordam berdi. Fanlararo aloqadorlikni tizimli tarzda amalga oshirish natijasida o’quv tarbiya jarayonining aloqadorligi sezilarli darajada ortadi. O’quvchilarda dialektik tarzda fikrlash ko’nikmalar shakllandi. SHu bilan bir qatorda, o’quv fanlariga oid bilim va qiziqishlarini rivojlantirishning muhim shartdir. O’quv materealini mavzular bo’yicha tahlil etish yo’li bilan turli o’quv predmetlarini qaysi mavzulari bir-biri bilan aloqadorligi yuzaki ravishda aniqlansa, tarkibiy tahlil etish orqali o’quv materealining tashkil etuvchi tushunchalari, dalillari, qonuniyatlari, hukm, xulosalari, tasavvurlari orasidagi aloqadorlik o’rnatildi. 40 Fanlararo aloqodorlikning qanday shaklda qayd etilishi undan foydalanuvchining imkoniyatlariga bog’liq. Fanlararo aloqodorlikni amalga joriy etish quyidagi muhim bosqichlardan iborat bo’lishi mumkin. Maqsad qo’yib, fanlararo aloqodorlikning mohiyati, amalga oshirish ketma-ketligi va ko’lamini aniqlab olish. Mashg’ulotlar davomida fanlararo aloqadorlikni bevosita amalga oshirish. Ko’zlangan maqsad bilan olingan natijani qiyoslab, xulosa chiqarish va istiqbol rejalarini tuzish. Fanlararo aloqadorlikni ta’lim-tarbiya samaradorligini oshiruvchi omil nuqtai nazaridan qarab uning tuzilmasi quyidagilarni o’ziga qamrab olishi zarurligini ko’rsatib o’tadilar: - maxsus ilmiy axborotlar; - fanning bilish yo’llarini o’zida ifodalovchi metadologik, falsafiy printsiplar, fan tili, ilmiy nazariyalar; - g’oyaviy bilimlar Ta’lim mazmunini modernizatsiyalashda uning uzviyligini ta’minlash asosiy omillardan biri hisoblanadi. Uzviylik ta’limda muayyan o’quv fanini o’rganishning turli bosqichlarida uning qismlari orasidagi zaruriy bog’lanish va munosabatlarini to’g’ri o’rnata bilishdan iborat. Uzviylik deganda o’quv materialining ketma –ketligi, tizimli qilib joylashtirganligi, avval o’zlashtirilgan bilimlarga tayanish, o’quv materialining kelajakda qo’llanilishi, o’quv-tarbiyaviy ish bosqichlarining davomiyligi tushuniladi. Darsliklardagi mavzulararo uzviylik o’quv materiali bilan o’qitish usullarining uzviy birligida namoyon bo’lishi lozim, uzviylik ularga bog’liq, biroq u nisbatan mustaqillikka ham ega bo’lib, o’quv materiali bilan o’qitish usullarining uzviy birligida namoyon bo’lishi lozim, uzviylik ularga bog’liq, biroq u nisbatan mustaqillikka ham ega bo’lib, o’quv materiali va o’qitish usullarining takomillashtirilishiga ta’sir ko’rsatadi. Uzviylik usullari va shakllari ushbu vazifalarga ega; o’qitishda uzviylikning asosiy elementlari birligi, o’zaro aloqasi va bir birini - taqoza etishini ta’minlash; uzviylikning boshqa maxsus tamoyillar bilan usul va shakllarda o’zaro aloqasini ta’minlash; 41 Ko’rinib turibdiki, birinchi vazifa o’qitishda uzviylikning barcha asosiy elementlarini yaxlit birlikka, tizimga birlashtirishga, ikkinchi vazifa didaktikaning boshqa tamoyillari bilan o’zaro aloqadorlikka, uchunchi vazifa o’qitish usul va shakllarini oqilona tanlashga qaratilgan bo’lib, to’rtinchi vazifa bilimlar umumlashmasini ta’minlaydi. Ta’lim-tarbiya jarayoni o’quv faoliyatining tarkibiy qismi hisoblanib, mazkur jarayonga ham integratsiya jarayonini tatbiq etish yetuk mutaxassis sifatida tayyorlanishi nazarda tutilgan talabalarning barkamol shaxs bo’lib voyaga yetishishlari uchun sharoit yaratilishini ta’minlaydi. Biroq bunday sharoitning vujudga kelishi ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy sub’ekti va rahbari bo’lgan o’qituvchilarning integratsiya jarayoni mohiyatini anglash, ulardan pedagogik faoliyatni amalga oshirishda samarali foydalanish borasidagi ko’nikmalarni hosil qilish lozim. Fanlararo aloqadorlik printsipiga amal qilish ta’lim tarbiya sifatini oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.Ma’lumki, predmetlararo aloqadorlik o’rganilayotgan ob’ektni har tomonlama chuqur o’rganishni ta’minlaydi. U pedagogikada uzviylik, predmetlararo aloqadorlik, o’zaro aloqadorlik va integrativ aloqadorlik darajalarida talqin etiladi. Uzviylik – o’zlashtirilgan bilim, ko’nikma va malakalarni asta sekinlik bilan kengayib, chuqurlashib, mukammaallashib borishini ko’zda tutadi. Fanlararo aloqadorlik – o’zining mohiyatiga ko’ra keng tushuncha bo’lib, o’rganilayotgani ob’ektning turli jihatlari. Xususiyatlarini har tomonlama ochib berilishini nazarda tutadi. O’zaro aloqadorlik –mohiyatiga ko’ra ikki o’quv predmetlari orasidagi aloqadorlikni ya’ni birinchi o’quv fani bo’yicha o’zlashtirilgan bilim va ish– harakat usullarini ikkinchisida qo’llashni va aksincha qo’llanishini ifodalaydi. Integrativ aloqadorlik esa nisbatan yuqori darajali aloqadorlik bo’lib, avval zikr etilganlaridan o’quv dasturiga maqsadga muvofiq kiritilganligi bilan farq qiladi va albatta uni ta’minlashni talab etadi . Natijada ob’ekt haqida tizimli mukammal bilim, ish harakat usullari shakllanishiga imkon yaratadi. Fanlararo aloqadorlik o’rnatish uchun o’quv materiali mazmuni va mantiqan, psixologik. Didaktik, 42 Имкон беради: Мукаммал тушунишга Таҳлил қилишга Хулоса чиқаришга Мақбул ва тез қарор қабул қилишга Ўрнатилади: Дастурий материалларни мантиқан психологик педагогик таркибий мавзулар бўйича таҳлил этиш асосидаИмкон беради: Мукаммал тушунишга Таҳлил қилишга Хулоса чиқаришга Мақбул ва тез қарор қабул қилишга Ўрнатилади: Дастурий материалларни мантиқан психологик педагогик таркибий мавзулар бўйича таҳлил этиш асосидаИмкон беради: Мукаммал тушунишга Таҳлил қилишга Хулоса чиқаришга Мақбул ва тез қарор қабул қилишга Ўрнатилади: Дастурий материалларни мантиқан психологик педагогик таркибий мавзулар бўйича таҳлил этиш асосидаmetodik va boshqa jihatlardan tahlil etiladi. Pedagogik amalyotda o’quv materialini mavzular bo’yicha va tarkibiy tahlil etish usullaridan keng foydalaniladi. O’quv materialini mavzular bo’yicha tahlil etish yo’li bilan turli o’quv predmetlarini qaysi mavzulari bir – biri bilan aloqadorligi yuzaki ravishda aniqlansa, tarkibiy tahlil etish orqali o’quv materialining tashkil etuvchi tushunchalari, dalillari, qonuniyatlari, hukm xulosalari, tasavvurlari orasidagi aloqadorlik o’rnatiladi. Aniqlangan predmetlararo aloqadorliklar sxematik jadval, verbal shakllarda qayd etiladi. Fanlararo aloqadorlikning qanday shaklda qayd etilishi undan foydalanuvchining imkoniyatlariga bog’liq. Fanlararo aloqadorlikni amalga joriy etish quyidagi muhim bosqichlardan iborat bo’lishi mumkin; Maqsad qo’yib, Fanlararo aloqadorlikning mohiyati, amalga oshirish ketma – ketligi va ketligi va ko’lamini aniqlab olish. Mashg’ulotlar davomida Fanlararo aloqadorlikni bevosita amalga oshirish .Ko’zlangan maqsad bilan olingan natijani qiyoslab, xulosa chiqarish va istiqbol rejalarini tuzish. 43 ФАНЛАРА РО АЛОҚАДОР-ЛИКИмкон беради: Мукаммал тушунишга Таҳлил қилишга Хулоса чиқаришга Мақбул ва тез қарор қабул қилишга Қайд этилади: Схематик Жадвал ВербалДаражалари: Узвийлик Предмет-лараро алоқа- дорлик Ўзаро алоқадорлик Интегратив алоқадорлик Амалга жорий этиш босқичлари: Мақсад қўйиб, кетма-кетлиги ва кўламини аниқлаш Бевосита амалга ошириш Мақсад билан натижани қиёслаб, хулоса чиқаришХусусий принциплар билан боғлиқлиги: Касбий йўналганлик Мажмуавийлик Тизимлилик Политехнизм Редукция Ўрнатилади: Дастурий материалларни мантиқан психологик педагогик таркибий мавзулар бўйича таҳлил этиш асосида ФАНЛАРА РО АЛОҚАДОР-ЛИК Қайд этилади: Схематик Жадвал ВербалДаражалари: Узвийлик Предмет-лараро алоқа- дорлик Ўзаро алоқадорлик Интегратив алоқадорлик Амалга жорий этиш босқичлари: Мақсад қўйиб, кетма-кетлиги ва кўламини аниқлаш Бевосита амалга ошириш Мақсад билан натижани қиёслаб, хулоса чиқаришХусусий принциплар билан боғлиқлиги: Касбий йўналганлик Мажмуавийлик Тизимлилик Политехнизм Редукция ФАНЛАРА РО АЛОҚАДОР-ЛИК Қайд этилади: Схематик Жадвал ВербалДаражалари: Узвийлик Предмет-лараро алоқа- дорлик Ўзаро алоқадорлик Интегратив алоқадорлик Амалга жорий этиш босқичлари: Мақсад қўйиб, кетма-кетлиги ва кўламини аниқлаш Бевосита амалга ошириш Мақсад билан натижани қиёслаб, хулоса чиқаришХусусий принциплар билан боғлиқлиги: Касбий йўналганлик Мажмуавийлик Тизимлилик Политехнизм Редукция Tarbiya jarayoniga integratsiya jarayonini tatbiq etish o’qituvchilarining tarbiyaviy ishlarni tashkil etishga nisbatan integratsiyalashdan iborat bo’lib, mazkur ishlar mazmunini shakllantirish birqadar murakkab jarayondir. Ta’lim jarayonida talabalarga muayyan o’quv fani to’g’risida ma’lumotlarni berishda vaqt hajmi hat’iy belgilab qo’yilgan, bunday holat o’quv faoliyatini integratsiyalash asosida tashkil etishni birqadar barqarorlashtirishga imkon bersa, tarbiya jarayoniga nisbatan bunga erishish murakkabroqdir. Binobarin, ta’lim jarayonining muayyan bosqichlarida talabalarda bir hator shaxsiy sifatlar shakllantiriladi. Ularni 44 boyitish esa shaxs tarbiyasini uzluksiz davom ettirishni talab qiladi. O’quvchilarga integrallashgan ta’lim berish uchun fanlarni eng muhim g’oyalarini tanlab, ularni o’quvchilarga mos holda tizimlashtirish kerak. Tizimlashgan materiallar boshlang’ich sinf o’quvchilariga tabaqalashgan holda o’rgatilishini inobatga olish zarur. Integrativ materiallar quyidagi talablarga javob berishi kerak: ya’ni qiziqarli, ilmiy, o’quvchilar yosh xususiyati, psixo fiziologiyasiga mos bo’lishi kerak. Integrativ materiallar-oddiy, sodda tilda yozilgan, tushunarli tarzda bayon etilishi zarur. Integrativ material-tarixiy, milliy, umuminsoniy xarakterga ega bo’lishi lozim. Tabiiy fanlarni integratsiyalab o’qitish quyidagicha bo’lishi mumkin: Tayanch ta’lim. Integratsiyalashgan dars. Mavzulararo integratsiya Fanlarning ichki integratsiyasi. Fanlararo bog’lanishdagi integratsiya 6. Vertikal va gorizontal bog’lanishdagi tabahalashgan fanlararo integratsiya. 7. Modellashgan integratsiya. 8. G’ oyalar integratsiyasi (ham vertikal ham gorizontal). O’quv rejalarini tuzishda o’quvchilarning samarali o’zlashtirishlarini ta’minlash uchun auditoriya mashg’ulotlarini aniq tashkil etishni rejalashtirish bilan bir qatorda, auditoriyadan tashqarida o’tkaziladigan bir qancha o’quv-tarbiyaviy tadbirlarni tizimli ravishda tashkil etish ham mo’ljallanadi. CHunki o’quv- tarbiyaviy tadbirlar, pedagogik va boshqa amaliyotlar bevosita o’quv-tarbiyaviy jarayonning takomillashishiga, to’laqonli bo’lishiga yordamlashadi. O’quv rejalarini tuzishda bo’lg’usi o’qituvchilar pedagogik mahoratining oshib borishini ta’minlash yetakchi omillardan hisoblanadi, ya’ni bu sohani ta’minlaydigan fanlar guruhini yanada takomillashtirib, yangilab borish zarur bo’ladi. CHunki pedagogik jarayon, ta’lim-tarbiya jarayoni o’zgaruvchan bo’lib, hamisha yangi pedagogik, axborot, psixologik, metodik texnologiyalar bilan ta’minlab borishni nazarda tutadi. Integratsiyalashgan o’quv kurslarini joriy etish natijasida ta’lim jarayonida 45 o’quvchilarning o’quv materiallarini puxta o’zlashtirishlari, mustaqil fikr yurita olishlari uchun qulay pedagogik muhit vujudga keltiriladi. O’quvchilarga integrallashgan ta’lim berish uchun fanlarni eng muhim g’oyalarini tanlab, ularni o’quvchilarga mos holda tizimlashtirish kerak. Tizimlashgan materiallar boshlang’ich sinf o’quvchilariga tabaqalashgan holda o’rgatilishini inobatga olish zarur. Integrativ materiallar oddiy, sodda tilda yozilgan, tushunarli tarzda bayon etilishi zarur. Fanlararo aloqadorlik o’rnatish uchun o’quv materiali mazmuni va mantiqan, psixologik. Didaktik, metodik va boshqa jihatlardan tahlil etiladi. Pedagogik amalyotda o’quv materialini mavzular bo’yicha va tarkibiy tahlil etish usullaridan keng foydalaniladi. O’quv materialini mavzular bo’yicha tahlil etish yo’li bilan turli o’quv predmetlarini qaysi mavzulari bir – biri bilan aloqadorligi yuzaki ravishda aniqlansa, tarkibiy tahlil etish orqali o’quv materialining tashkil etuvchi tushunchalari, dalillari, qonuniyatlari, hukm xulosalari, tasavvurlari orasidagi aloqadorlik o’rnatiladi. Boshlang’ich sinflarda o’quv faoliyatini integratsiyalash tizimi ta’lim samaradorligi ni oshirishning omili sifatida .Biz integratsiyaning moxiyatini aniqlash jarayonida uning filosofik, pedagogik — psixologik va metodik asoslarini aniqlab oldik. Ma’lumki, o’qitish va tarbiya jarayoni bir —biri bilan uzviy bog’liq, lekin inson shaxsining shakllanishida tarbiya ustivor axamiyat kasb etadi. CHunki, tarbiya ta’lim jarayonining barcha majmuini o’z ichiga oladi. Zamonaviy intelektual insonni tarbiyalashda integrativ ta’limning barcha jixatlari(aqliy, axloqiy, iqtisodiy, mexnat, estetik, gigienik, xuquqiy, jismoniy tarbiya)ni kamrab oladi va ularning o’zaro bog’likligini ta’minlaydi. Integrativ ta’lim jarayonida o’quvchi, olamning yaxlitligini, koinot, tabiat konunlarini, tabiat, jamiyat va insonlarning o’zaro munosabatlari haqida xar tomonlama bilimlarga ega bo’lib kamol topadi. Tabiat go’zalligini xis qila olish, undan zavqlanish, e’zozlash ko’nikmalariga ega bo’ladi. Ta’limning globallashuvi sharoitida fanlararo uzviylikni kengroq qo’llash ayni zaruriyatdir. Fanlararo uzviylik tamoyiliga tayanish ta’lim muassasalari o’quv 46 jarayoni uchun tatbiqiy tus olishi lozim. Fanlararo uzviylik tamoyili turdosh o’quv predmetlararo munosabatlarning murakkab jihatlarini to’liq o’zlashtirilishini ta’minlab, bilimlarning ichki mohiyatiga kirib borishini ta’minlaydi, natijada turli tizimlar ichki aloqadorlik, integirativ yaxlitlik vujudga keladi. O’quv jarayonida fanlararo aloqadorlikning amalga oshirilishi ta’lim sifatiga kuchli ta’sir ko’rsatib: - ta’limni modernizatsiyalash, innovatsion o’qitish imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi; Fanlararo aloqadorlik ta’minlangan holda, darsni tashkil qila olgan o’qituvchi o’quvchilarda o’zining faniga bo’lgan qiziqishini oshiribgina qolmasdan, mazkur fanni o’zlashtirishga yordam beradi. Fanlararo aloqadorlikni tizimli tarzda amalga oshirish natijasida o’quv tarbiya jarayonining aloqadorligi sezilarli darajada ortadi. Maktabning asosiy vazifalaridan biri o’quvchilarda dunyoga yaxlit, o’zaro aloqador bo’lgan birlik sifatida qarashni, uning global muammolari hamda bu muammolar yechimini ko’ra va tushuna bilishni shakllantirishdan iborat. Ta’lim mazmunida inson va uning dunyoga bo’lgan munosabati: “inson va tabiat”, “inson va jamiyat”, “inson va inson”, “inson va texnika”, “tabiat-inson-texnika-atrof- muhit” muammosi tobora markaziy o’rin egallamoqda. Tabiatni o’rganuvchi fanlarni bir sinfda bir marta o’rganib bo’lmaydi. Uni bog’cha, maktab, tizimida uzluksiz va uzviylik asosida o’rganmoq zarur. Tabiiy fanlar ta’limi mazmuni inson va tabiat aloqadorligi atrofidagi muammolarni o’rganuvchi turli o’quv fanlariga oid bilimlar uzviyligi va integratsiyasini aks ettirmog’i lozim, bu esa tabiiy fanlarga oid bilimlarni sifat jihatdan yangi o’zgarishlarga olib keladi. Bu bilimlar o’ziga xos sintez, tabiiy fanlarga oid bilimlar va insonparvar yo’nalishlar majmui sifatida namoyon bo’ladi. Ularning tafakkurning tizimli va ehtimolli uslubi sifatida tavsiflanishi tabiiy bilimlarning ajralib turadigan xususiyatlari sirasiga kiradi. Aynan uzviylik asosida tashkil etilgan integratsiya biosferani ilmiy bilish, inson faoliyatini o’rganish, tinchlik uchun kurash bo’yicha global masalalarning yechimini topishda tabiiy fanlarning o’rnini samarali tarzda belgilab berish mumkin. Pirovard natijada, bu barcha maktab o’quv fanlaridagi maxsus bilimlar bilan umumiy-madaniy bilimlar o’rtasidagi o’zaro nisbatning uzviylik asosida 47 o’zgarishiga (keyingilarining foydasiga) olib keladi. SHu tariqa, uzviylik asosida tashkil etilgan integratsiya tabiiy fanlar ta’limi mazmunini insonparvarlashtirishning asosiy mexanizmi sifatida namoyon bo’ladi. Tadqiqotlarimiz tabiatshunoslik ob’ektlarini «tabiat – fan – texnika – jamiyat – inson» uzviylik tizimida o’rganish tabiiy fanlar ta’limi mazmunini insonparvarlashtirishning yagona metodologik asosi bo’lib hisoblanishini ko’rsatib berdi. Yangi didaktik tizimni ishlab chiqishda dunyoni yaxlit idrok etish, tizimli tafakkur va «tabiat – inson» tizimini aksiologik jihatdan baholash dastlabki ko’zda tutilgan maqsad bo’lib hisoblanadi. Bunday yondashuvda o’qitishdagi ilmiylik tamoyili butunlay yangicha sifat kasb etadi. Ilmiylik mezonlarida zamonaviy ilmiy uslubda fikrlashning bilimlar oldidagi shubhasiz ustunligi hisobga olinadi. Tabiiy fanlar mazmunini insonparvarlashtirish kontseptsiyasi asosida integrativ yondashuvni amalga oshirish borasidagi tajribamiz natijalari 3-4-sinflar uchun «Tabiatshunoslik» kursi dasturining ishlanmasida nisbatan aniq taqdim etilgan. «Tabiatshunoslik» kursi kontseptsiyasini ishlab chiqishda biz zamonaviy, rivojlanayotgan jamiyatga o’tish davrida o’quvchilar dunyoqarashining real dunyodagi ob’ektiv munosabatlarni uzviylik asosida integratsiyalashgan tarzda aks ettiruvchi «inson – tabiat» tizimidagi o’zaro aloqadorlik to’g’risidagi bilimlarga asoslangan bo’lishi kerakligini hisobga oldik. Bunday yondashuv o’quvchilarning zamonaviy jamiyatning ma’naviy timsollari ekologiyaning qat’iy talabiga teran bog’liq ekanini tushunishlariga olib keladi (tabiatdan ilmiy asoslangan tarzda foydalanishgina insoniyatning omon qolishini ta’minlab va uning kelgusi rivojlanish yo’lini belgilab bera oladi xolos). Bunda quyidagilar yetakchi g’oyalar hisoblanadi: Tabiatning birligi, yaxlitligi va tizimli tarzda tashkil topganligi g’oyasi. Jonli mavjudotlar, jumladan inson tabiatni maxsuli. T abiat va i nsonning o’zaro uzviy bog’liqligi g’oyasi. Insonning koinotdagi burchi va tabiatdan ilmiy asoslangan tarzda foydalanishni anglash orqaligina «tabiat – inson» tizimini uyg’unlashtirish mumkinligi g’oyasi. Kursning vazifalari: 48 o’quvchilarda dunyoning hozirgi tabiiy-ilmiy manzarasi kontekstida tizimli tafakkur ibtidosini rivojlantirish; o’quvchilarda tabiat ob’ektlari va hodisalari, unda kechadigan jarayonlar qonuniyatlari, tabiat birligi ta’limoti tizimidagi tabiat qonunlari to’g’risida bilimlarni shakllantirish; tabiatshunoslikda bilishning o’ziga xos metodi sifatida o’quvchilarning fenologik kuzatish qobiliyatini, tarkib toptirish; laboratoriya ishlarini bajarishda eksperimental ko’nikma va malakalarini rivojlantirish; kichik tadqiqot ishlarini o’tkazish. o’quvchilarda ekologik ta’lim-tarbiya asosi hamda zamonamizning global muammolari mohiyatini anglashning muhim bo’g’ini sifatidagi «tabiat – texnika – inson» munosabatlari tizimida aniq yo’nalish beruvchi qat’iy ishonch tizimini hosil qilish; o’quvchilarning erkin, mustaqil fikrlashi hamda muammolarni to’g’ri payqay olish , xulosa chiqarish va ularni hal etish yo’lini topish layoqatini rivojlantirish; abstrakt tafakkur va bilimlarni umumlashtirish (tahlil, sintezlash, qiyoslash, analogiyasini topish, sabab-oqibatiga ko’ra aloqalarini belgilash) malakalarini rivojlantirish; o’quvchilarda tabiatni estetik idrok etishni rivojlantirish – ularni ma’naviy rivojlantirish vositasi va dunyoni anglash usullaridan biri sifatida; o’quvchilarda ekologik tafakkur va tabiatga qadriyatli munosabatda bo’lishning asosi sifatida insonparvar, ma’naviy timsollarni shakllantirish. Ko’p yillik tajriba va mavjud tadqiqotlar taxliliga suyangan holda shuni qayd qilish mumkinki, tabiatshunoslikka oid asosiy bilimlarni 3-4 sinfdan boshlash yaxshi natija beradi. «Tabiatshunoslik» integrativ kursi o’quvchilarda dunyoning hozirgi tabiiy-ilmiy ko’rinishiga muvofiq keluvchi fikrlash uslubi (tizimli tafakkur)ni shakllantirishga yo’naltirilgan, bu hozirgi dunyoning insonparvar yo’l bilan hal etilishini kutayotgan dolzarb muammolarini anglab yetishga imkon yaratadi. Kurs tabiiy fanlar ta’limi mazmunini insonparvarlashtirish kontseptsiyasi asosida ishlab chiqilgan bo’lib, u bilimlarni yagona metodologik negizda integratsiyalashni: 49 tabiatshunoslik ob’ektlarini «tabiat – fan – texnika – jamiyat – inson» tizimida o’rganish lozimligini asoslab beradi. Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar. Ta’lim – tarbiya jarayoni har bir o’qituvchi va pedagogdan katta aql zakovat , sabr matonat , o’quvchilarga va o’z kasbiga yuksak mehr – muhabbatli bo’lishni talab etadi . O’qituvchining doimo izlanuvchan, bilim va tajribasini orttirib boruvchan bo’lishi, o’quvchilarni chuqur tushunish, ularning ichki dunyosini payqay olishi, o’sish va rivojlanish darajalarini nazorat qilib borishi va zarur paytda so’z, ishyoxud amaliy harakat bilan yordam bera olish qobiliyati ta’lim va tarbiya jarayonining muvaffaqiyatini ta’minlovchi omillardir ; Ta’limning globallashuvi sharoitida fanlararo uzviylikni kengroq qo’llash ayni zaruriyatdir. Fanlararo uzviylik tamoyiliga tayanish ta’lim muassasalari o’quv jarayoni uchun tatbiqiy tus olishi lozim. Fanlararo uzviylik tamoyili turdosh o’quv predmetlararo munosabatlarning murakkab jihatlarini to’liq o’zlashtirilishini ta’minlab, bilimlarning ichki mohiyatiga kirib borishini ta’minlaydi, natijada turli tizimlar ichki aloqadorlik, integirativ yaxlitlik vujudga keladi. 3.O’quv jarayonida fanlararo aloqadorlikning amalga oshirilishi ta’lim sifatiga kuchli ta’sir ko’rsatib: 4.Ta’limni modernizatsiyalash, innovatsion o’qitish imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi. III- BOB. Boshlang’ich sinfda ta’lim samaradorligini amalga oshirish m etodikasi bo’yicha t ajriba-sinov ishlarining mazmuni va o’tkazish metodikasi. 3.1. Tajriba - sinov ishlarining natijalari. 50 Biz bitiruv malakaviy ishimizni yozish jarayonida integratsiyalashgan darslarning samaradorligini oshirish texnologiyasi bo’yicha Toshkent shaxar Yaakkasaroy tumani 26-maktabining boshlang’ich siniflarida tajriba – sinov ishlarini olib bordik . Tajriba sinov natijasida darslarni integratsiyalashgan tashkil qilish maqsadga muovfiqligni natijalar tahlida guvohi bo’ldik. Biz quyida integratsiyalashgan dars ishlnmalarning texnologiyasini tavsiya etamiz: 1-sinf uchun integratsiyalashgan usulda o’qish darsining ochiq dars ishlanmasi (o’qish, yozuv, tabiat, matematika) Texnologik xarita Mavzu O harf tovushi Maqsad Ta`lmiy. O , o harf tovushini o’rganish Tarbiyaviy. O’zbekistonda yetishtirilgan mevalar bilan tanishtirish asosida o’quvchilarni tabiatga muhabbat ruhida tarbiyalash. Ona-tabiatni asrab-avaylashga o’rgatish; ekologik tarbiya. Rivojlantiruvchi. O’quvchilarning so’z boyligini o’stirish, bo’g’in ajratishga o’rgatish. Mavzuning mqsadi O’quvchilarni O harfi bilan tanishtirish. O tovushini talaffuz qilishni o’rganish Darsni amalga oshirish texnologiyasi Metod Tushuntirish, og’zaki so’rov, aqliy xujum O’quv faoliyati Ommaviy, guruxli O’quv vositalari Kesma harflar, ot mingan ovchi rasmi, oynacha. Baholash va nazorat Indivdual baholash Yakuniy qism Mustaxkamlash, mavzuga doir o’yin-musobaqa. Darsning borishi: 51 Tashkiliy qism: O’quvchilarni darsga tayyorgarligini tekshirish. Uy vazifasini so’rash. matn deb nimaga aytiladi? matn nimalardan tashkil topgan? gap qanday tuziladi? gap tuzish andozasini ko’rsating? Javoblarni umumlashtirish. 3. Yangi mavzuga tayyorgarlik: O’qituvchi: - O’quvchilar, topishmoqni topinglar-chi (doskaga quvnoq rasmli «O» harfi osilgan). Bu harf burchagi yo’k U shunday dumaloq-ki SHuning uchun u yumaloq. Yumalab ketishi mumkin. «O» harfi nimaga o’xshaydi? (g’ildirakka), Yana nimaga o’xshaydi? (doiraga). Doiraga o’xshash narsalardan misol keltiring. Non, qozonning og’zi. 4. Yangi mavzuni o’tish: Alifbe darsligida tavsiya qilingan rasmlarni kattalashtirilgan nushasi ko’rsatiladi. O tovushining talaffuzi tushuntiriladi. O tovushi unli tovushlar sirasiga kirib, talaffuzda o’pkadan chiqayotgan havo og’iz bo’shlig’ida hech qanday to’siqqa uchramaydi. Bunda O tovushining nisbatan cho’ziqroq aytilishiga o’quvchilar e’tibori qaratiladi. 5. Kitob bilan ishlash . Jonli suhbat asosida o’quvchilarga har bir so’zning ma’nosi haqida tushuntiriladi, hamda har bir rasmda tasvirlangan narsa yoki buyumga oid tarbiyaviy jihatlar ham singdiriladi. Masalan, «Ovchi» rasmi asosida bolalarga quyidagilar tushuntiriladi: Ovchilik juda kerakli kasb. Dasturxonimizni turli taomlar bilan to’ldirishda ovchilarning hissasi bor. Lekin ov ongli ravishda amalga oshirilishi kerak. U tabiatga ziyon yetkazmasligi kerak. Oy, osh, olov, olcha, ovchi, olmaxon rasmlariga oid tushunchalarga, bu so’zlar tarkibidagi O tovushi talaffuziga to’xtalinadi. 6. Daftarlar bilan ishlash. Bolalarga eslatamiz, o’qish daftarlariga harflarni bosmasdan yozamiz. Katta harfni ikki katakda kichkina harfni bitta katakda yozamiz. 7. Quvnoq daqiqa. Oqib keladi jildirab, Oyna kabi yaltirab. Oqib kelgan oynani, Olish mumkin hovuchlab. Topinglar-chi nima bu? Ariq to’la oyna-suv. 8. Ekologik tarbiya bo’yicha ishlash. Ovchi rasmi asosida bolalarga quyidagilar uqtiriladi: Ovchilik juda kerakli kasb. Baliq go’shti ko’pchilik yaxshi ko’rib 52 tanovul qiladigan taomlar jumlasiga kiradi. U turli vitaminlarga boy. Kasal odamlarni tuzatishda baliq moyidan foydalaniladi. Lekin tabiatdagi juda ko’p jonvorlarni asrab-avaylash har birimizning burchimizdir. Olmaxon tabiatda kam uchraydigan jonivor. Uni ov qilish taqiqlangan. Bolalar, baliqlar toza suvda yashaydilar. Suvlarga ishlab chiqarish chiqindilarini tashlash mumkin emas. Baliqlar zaharlanib o’ladilar. Tabiat va odamlar uchun barglarni yoqish zararli, ularni ko’mish kerak. Bu yer uchun o’g’it bo’ladi. 9. O’yin-musobaqa. Sinf ikki guruhga bo’linadi: Qizlar va o’g’il bolalar. Doskaga rasmlar osiladi. Har bir rasm uchun topishmoqlar osiladi. Bolalar navbat bilan jumboqni topadilar. So’zlarni topib «O» harfi joyini aytadilar. Yomg’irdan nima saqlaydi? (soyabon) Oziq-ovqat mahsulotlarini nima bilan kesadilar? (pichoq) Ovqatga ishlatiladigan sabzavot turi (kartoshka) Ikki yog’i tog’, o’rtasi saryog’ (yong’oq) O’zi bitta bolasi mingta (oy va yulduz) 10. Natijalarni yakunlash. O’quvchilarning O tovushi va harfiga oid bilimlarini savollar yordamida tekshirish. 11 . Baholar qo’yish va muhokama qilish. 12. Uy vazifasi . Uyda darslikni o’qish va tahlil qilish. «O» harfi b ilan boshlanadigan so’z topish. Mavzu: O’simliklarni parvarish qilish odobi Dars Malika Azimovaning « Mehmonga kelgan lola » she’ri bilan boshlanadi. Hovlimizdagi lola Qiynaldingmi tog’larda, Sog’inganim bildingmi? Mehribon opang yuqmi? Meni izlab keldingmi? Qilging keldimi sho’xlik? Bo’lgin keldimi lola? Zerikdingmi bog’larda? Hovlimizda qolaqol, Gilos posboning bo’lsin, Kosangga mehr to’lsin Mehr o’rtoq bo’laqol. 53 Suxbat. Biz qayerda yashaymiz? Vatanimiz O’zbekiston deb ataladi. Dunyoda har bir davlatni tanituvchi davlat ramzlarini ko’rib chiqsak: O’zbekiston bayrog’ining har bir rangining ramziy ma’nosi bor. Yashil rang ham bayrog’imizda mavjud. CHunki ota-bobolarimiz asosiy hayot manbai o’simliklar bo’lgani, ular mavjud bo’lsa hayot davom etayotganligi ma’nosini bildiradi. O’zbekistonning gerbiga nazar tashlasak. Gerbimizda tog’lar bor, ikki daryo va bog’lar rasmi. Bog’ bu yerda ham aks etgan. Endi madhiyamizning so’zlariga e’tibor bersak. Oltin bu vodiylar – jon O’zbekiston iborasi mavjud. Vodiy bu o’simliklar gullab yashnovchi joydir. Demak, o’zbek xalqining asosiy qadrlovchi narsasi, asosiy g’oyasi o’simliklarni orttirsang, orttirki, kamaytirma. Milliy istiqlol g’oyalari haqida tushuncha berib o’tish. Istiqlol mafkurasi O’zbekiston xalqining ezgu g’oya – ozod va obod vatan, erkin va faravon hayot tuzish niyatlarini o’zida aks ettiradi. - kim qanday o’simliklarni biladi? - hovli o’simliklaridan qaysi birini bilasiz? - tabiatdagi o’simliklarning inson uchun foydasi nimada? -siz ko’cha, maktab hovlisi va xonadoningizdagi o’simliklarni parvarish qilganmisiz? So’ngra tabiatni asrash har bir insonning burchi ekanligi borasida maxalliy sharoitdan kelib chiqib, «Yaxshidan bog’ qoladi, yomondan dog’» maqolini tahlil qilish. Daraxtlarni parvarish qilish. Danak tuprok ostida yotgan vaqtda hech kim unga g’amhurlik qilmaydi. U o’z niqobini ochgandan keyin mevali daraxt ekanligi ma’lum bo’ladi. Tabiatdagi o’simliklarga befarq bo’lsak, ular so’lib, qurib ketadi. Yangi mavzuni mustaxkamlash. I. Bolalar ijrosida « U bog’chada olicha-yu, bu bog’chada olicha » qo’shigi ijro etiladi. Bolalarga savol beriladi. Olcha qaerda o’sadi? Mevali daraxtlar qaerda bo’ladi? Xat taxtasida savolning javobi «Bog’» so’zi yoziladi. II. Qizlar ijrosida «Gulim» raqsi namoyish etildi. -Gul qayerda o’sadi? Xat taxtasida javob «Gulzor» so’zi yoziladi. - Bir o’quvchi « Lavlagi » she’rini aytib beradi. -Lavlagi nima? ( sabzavot )U qayerda o’sadi? ( Dalada ) 54 Doskaning old –qismida «dala» so’zi yoziladi. Har bir qatorda navbatma – navbat o’quvchi chiqib gul, sabzavot, mevani rasmlar orasidan terib kelish vazifasi beriladi. Ishni birinchi bajargan o’quvchi g’olib hisoblanadi. So’ng « Jim » o’yini o’ynaladi. Doskada har bir qator o’z qatorda berilgan bog’, dala, gulzor o’simliklarning nomini xat taxtasida tagma-tag aytib yozishadi. Eng ko’p so’z topgan qator g’olib hisoblanadi. Gul ekish ( tuvakka ). Xona o’simligini ekishni o’rgatish. Dars yakunida o’tilganlarini takrorlash uchun boshqotirgich. 1. Chips tayyorlanadigan sabzavot. 2. Yer ostida oltin qoziq, u hammaga bo’lar oziq. 3. Pak-pakana bo’yi bor, yetti qavat to’ni bor. 4. Meva turi. 5. Nordon meva. 6. Gul turi. 7. Tabiatni himoya qiluvchi nodavlat jamg’arma nomi. Darsga yakun yasash, faol o’quvchilarni baholash. Bolalarga o’simliklarni parvarish qilishni har on yodda tutishni aytish. Ko’kalamzorlashtirish ishlarida kattalarga yondoshishni aytish. 1-sinf o’qish fanidan intergatsiyalashgan 1soatli dars 55 1-sinfda quyidagi fanlarni intergatsiyalashgan dars sifatida o’qitish mumkin. O’qish Atrofimizdagi olam Tasviriy san’at Matematika «Bog’da» Tabiatda kuz Barg rasmi Bir xil, har xil. Uzun, qisqa «Pomuda» Maktab tajriba dalasida Qovun rasmi Narsalar sanog’i «Vatan bu» Toshkent- O’zbekistonning poytaxti O’zbekiston davlat bayrog’i «Bo’ri bilan turna» Yovvoyi hayvonlar Bo’rini plastilinda yasash «Svetofor» Bizga yo’l ko’rsatuvchi belgilar Svetofor rasmi SHakllarni aniqlash «Ona yer» Madaniyat va ekologiya Tabiat manzarasi Narsalarni taqqoslash Mavzu: ( O’ ) tovushi va O’,o’ harfi. O’rmon. Maqsad: O’quvchilarni O’ o’ tovush, harfni unli to’g’ri talaffuz qilishga o’rgatish. Bo’g’inlardan so’zlar tuzish ya’ni terminallarni tushuntirish harflardan iboralarni qo’llashni o’rgatish, malakalarini oshirish. O’quvchilarga maqollar yodlashga o’rgatish, vatanni sevishga, tabiatni ardoqlashga, hayvonlarga, qushlarga, o’simliklarga g’amxo’rlik ruhida tarbiyalash. O’quvchilarni so’z boyligini oshirish. Dars turi: Yangi bilim beruvchi. Dars usuli: suxbat, ko’rgazmalilik, tanishtiruv, mustaqil ish. Dars jihozi: Rasmli alifbe, O’ o’ harfi (yozma va bosmacha shakllari), bo’g’inlar, so’z plakatlari, rangli rasmlar, o’rmon tasviri, hayvonlar rasmlari. Darsning borishi: 56 I. Tashkiliy qism. a) Salomlashish b) Davomatni aniqlash. V) O’quvchilarni darsga hozirlash, g) Ob-havo, fasl haqida suhbat. Kuz fasliga oid rasmlarni ko’rsatib, bu faslga oid tabiatdagi o’zgarishlar, hayvon va o’simliklardagi o’zgarishlar haqida suhbat o’tkaziladi. Yangi mavzu bayoni. O’rmon rasmini ko’rsatib, bu tasvirdan o’rmon, o’rmondagi hayvonlar haqida suhbat o’tkazaman. Bolalar o’rmonda yashaydigan hayvonlarni sanashadi. SHu o’rinda o’quvchilardan o’txo’r va yirtqich hayvonlar haqidagi tushunchalarni so’rayman javoblariga qarab, o’t bilan ovqatlanadiganlar o’txo’r, go’sht bilan yoki o’txo’r hayvonlar bilan ovqatlanadiganlar yirtqich hayvonlar deyilishini rasmdagi misollar bilan tushuntiraman. Bizga tanish bo’lgan qaysi raqamlarda (O’ ) tovushi borligini so’rayman. 10 soni, o’rik, qo’l to’pi, bo’ri rasmlarini ko’rsataman, shu so’zlarni bo’g’inlarga bo’lamiz. Birinchi bo’g’indagi (O’) tovushini talaffuz qilamiz. Talaffuzda to’siqqa uchramayotgani, demak (O’) unli tovush ekanligini o’quvchilarga savollar berib, birgalikda shu xulosalarni chiqaramiz. Yozuvda bu tovush O’ O’ harfi bilan belgilanishi, yozma shakllarini havoda yozib ko’ramiz «Kim ko’p so’z topish» o’yini o’tkaziladi. Bolalar harf kassalarida O’ harfini topib, O’n, o’ rin, o’ tin, k o’ l, k o’ k so’zlarini yasaymiz. Birinchilar qatorida shu so’zlarni yasagani o’quvchilarni baholayman. Darslikdagi rasmlarni kuzatamiz. Bolalardan to’ti qaerda yashashini so’rayman. Javoblarini eshitib qo’shimcha qilaman. To’tilar issiq o’lkalarda Hindiston, Afrika, Amerika davlatlaridagi changalzorlarda yashashini, bu davlatlar tomonidan muhofaza qilinishi, bu qushning sifatlarini aytib beraman. Kitobdagi o’rgimchakni nomi tarantumli-u cho’l zonasida, adirlarda uchrashi, zaharliligini, ot esa o’lishi, qo’y esa semirishini bolalarga tushuntiraman. SHu o’rinda «Atrofimizdagi olam» fanidagi «Tabiat va inson» mavzusidagi tabiatni inson avaylashi, qushlarni ragatkada yoki boshqa usullar bilan qiynamaslik, o’simlik va daraxtlarni sindirmaslik,avaylab asrash haqida rasmlar bilan suhbat o’tkazaman. Rasmlar orqali songa 3 ni qo’shish va ayirishga oid masalalar. 57 Jismoniy daqiqa: G’ozlar uchib keldilar Don cho’qib, suv ichib Hoy olma, olma, olma Bir oz egil, bo’y cho’zay Ko’lmakchaga qo’ndilar Yana uchib ketdilar Meni ovora qilma Olmalaringdan uzay III . Mustahkamlash . «Adashganlar» o’yini ni o’tkazaman. Bunda qatorlar orasiga 2-3 ta undosh harf aralashtirib qo’yiladi. Unli harfni olgan o’quvchi harfni aytib darvozadan o’tadi. Undosh harf qoladi. Sinorni guruxlarga bo’lib, bo’g’inlar tarqataman. SHu bo’g’inlardan ko’p so’z tuzgan gurux g’olib hisoblanadi. Har bir guruxni hosil qilgan so’zlarini o’quvchilar bilan solishtiramiz kimniki ko’p, nechtaga ko’p savollarini berib, matematikadagi bilimlarini mustaxkamlayman. -O’r. –mon, -ri, -ti, -t o’ , -to, -mir, -lo, -la, -k o’ l, -mak. «Sehrli olma» o’yinini o’tkazaman. Savatdagi olmalar orqasiga uy va yovvoyi hayvonlar rasmi yopishtirilgan. Bolalar hayvon turlarini, nomini aytishadi. So’zni bo’g’inga ajratib berishadi. Javoblariga qarab o’quvchilarni baxolayman. Darslik bilan ishlash: Darslikdagi bo’g’in va so’zlarni avval o’zim o’qib beraman, keyin o’quvchilarga o’qqtaman. Rasm asosida gaplar tuzdiraman, gaplar ichidan O’ tovushi bor so’zlarni ajratamiz. To’tiqushning boshqa qushlardan ajratib turadigan xususiyatlarini so’rayman. Alifbedagi rasmga qarab to’tiqushning rasmini chizishadi. Patlaridagi ranglarga o’quvchilarni e’tiborini qarataman. Kimni uyida yoki qarindoshinikida to’ti borligini, ko’rgan bo’lsa, tasvirlab berishini so’rayman. VI. Darsga yakun yasash. Uyga vazifa berish . Darsda faol qatnashgan o’quvchilarni baholab olgan ballarini izohlayman Uyga vazifa, darslikdagi 26- betni o’qish o’ tovushi ishtirok etgan so’zlar topish, ( o’ ) tovushi bo’lgan hayvon rasmini chizish. Pedagogik tajriba va ularning tahlili 58 Tajriba-sinov ishlari natijasining samaradorligi tajriba-sinov ishlarini tashkil etishda maqsadning aniq belgilanganligi, maxsus dasturning yaratilganligi, tamoyil va shartlarga amal qilinganligi, talabalarning qiziqish va xohishlarini maqsadli yo’naltirilganligi va natijalarni aniqlashda aniq matematik tahlilga amal qilinganligi muhim ahamiyat kasb etdi. Olib borilgan matematik statistik tahlil shuni ko’rsatadiki, tajriba sinov o’tkazilgan tajriba guruhi ko’rsatkichlari nazorat guruhlari ko’rsatkichidan ancha yuqori. 1-си нф 2-си нф 3-си нф 4-си нф05101520253035404550 аънанавий дарс интеграциялашган ноаънавий Integra ts iya - fanni bilimlar chegarasida yangi tasavvurlarni qabul qilish vositasi. Birinchi navbatda tabaqalashtirilgan bilimlar orasida bilmagan joylarni to’ldirish, ular orasidagi aloqalarni o’rnatish lozim. U ta’lim oluvchining bilimini oshirishga, ta’limdagi tor ixtisoslashtirishni yangilashga yo’naltirilgan. Shu bilan birga integratsiya ta’limining klassik o’quv predmentlari o’rnini egallash kerak emas, u faqat olinayotgan bilimlarni yaxlit bir tizimga birlashtirishi kerak, xolos. Muammoning qiyin tomoni integratsiyaning ta’lim boshidan oxirigacha dinamik rivojlantirishdadir. Agar boshida «hamma narsa to’g’risida ozgina bilish» lozim bo’lgan bo’lsa, keyinchalik tarqoq bilim va ko’nikmalarni birlashtirish kerak bo’ladi va oxiriga kelib «ozgina narsa to’g’risida hammasini bilish» kerak bo’ladi, ya’ni bu yangi integratsiya darajasidagi ixtisoslashtirishdir . Umumiy xulosa va tavsiyalar. O’z mazmuni hamda vazifalariga ko’ra integrativ kun integrativ darsga yaqin turadi. Adabiyotlarni tahlil qilish va tajribalarni o’rganish asosida o’quv kuni 59 integratsiyasining uchta modelini ajratish mumkin. Birinchi modelning mohiyati shundan iboratki, bir kunning o’zida umumiy kompleks muammoni hal qilish orqali birlashgan, darslararo aloqalari mavjud bo’lgan bir necha dars o’tkaziladi. O’quv kunining bunday tashkil qilinishi o’quvchilar bilimining sintezlanishiga, turli fan o’qituvchilari harakatining o’quvchilar bilimini shakllantirishdagi birlashuviga yordam beradi. Bu esa, o’z navbatida, o’qituvchilarning darslarga tayyorgarlik ko’rish jarayonida hamkorlik qilishlari natijasida ta’minlanadi. Integrallashgan kun boshqa modelining o’ziga xos xususiyati shundaki, o’quv kuni davomida nazariya va amaliyot birga qo’shib o’qitiladi. Bunda birinchi navbatda 6 soatlik bitta mashg’ulot davomida maxsus texnologiya va ishlab chiqarish ta’limining birgalikda qo’shib olib borilishi haqida so’z yuritilmoqda. Bunday ta’lim shaklining boshqacha nomi binar darsdir . O’quv kuni integratsiyasining uchinchi modeli “ sho’ng’ish ” (“kontsentratsiya”) deb ataladi. Bunga ko’ra, bir o’quv kunida bittadan uchtagacha fan o’qitiladi. Bu esa bitta fan bo’yicha qatorasiga bir necha dars o’tilishi hisobiga erishiladi. Mutaxassislar tomonidan integrativ dars va integrativ kundan foydalanishning quyidagi ijobiy natijalari ajratiladi: 1. O’quvchilarning o’rganilayotgan materialning nisbatan tugallangan yaxlit bloklarini chuqur va mustahkam o’zlashtirishlari ta’minlanadi. 2. O’quvchilarni faoliyatning turli-tuman ko’rinish va shakllariga jalb qilishga, faoliyatni tashkil etishning frontal, guruh va individual shakllarini maqbul tarzda birga qo’shib olib borish uchun qulay shart-sharoitlar yaratiladi. 3. Pedagog va o’quvchilarning birgalikda ijod qilishlariga keng imkoniyatlar yaratiladi, o’quv jarayonida hamkorlik, o’zaro yordam, ta’limning insonparvarlashuvi namoyon bo’ladi. 4. Pedagog ta’limni tashkil etishning, komplekslashtirishning turli-tuman shakllaridan, ularni o’quv kuni doirasida o’quv jarayonida o’quvchilar faolligini ta’minlaydigan va qo’llab-quvvatlab turadigan shakllarga ( masalan, guruhlarda dars-suhbat-ma’ruza-mustaqil ish) integratsiya qilish imkoniga ega bo’ladi. 5. O’quvchilarni majburlab o’qitish yo’qoladi. 60 6. Ta’limni haqiqiy differentsiyalash, o’quvchilarning yosh, aqliy, jismoniy xususiyatlarini hisobga olish uchun shart-sharoitlar yuzaga keladi. 7. O’quv kunining kaleydoskopga o’xshagan xususiyati yo’qoladi, buning natijasida esa o’quvchilar va pedagoglar uchun darslarga tayyorgarlik ko’rish miqdori kamayadi. TAYANCH SO’ZLAR 1.Talim - Education 2.Tarbiya - Education, Care, Trainig 3.Metod - Method 4.Usul - Metod 5.Istedod - Talent 6.Mutafakkir - Thinker, Intellectual 7.Maktab - School 8.Faoliyat - Activity 9.O’quvchi - Pupil, (schoolboy, scholgril) 10.O’qituvchi - Teacher 11.Qobiliyat - Talent, Ability 12.Pedagogik - Pedagogics 13.Qadriyat - Values 14.Anana - Tradition 15.SHaxs - Person 16.Tajriba - Experiment 17.Barkamollik - Perfection 18.Farzand - child 19.Maxalla - city block 20.Jamoa - Community 21.Xamkorlik - Concordance, Coexistense 22.Maxorat - Skill, Proficency 23.Tadbir - Measure, Action 24.Vatanparvarlik - Patriotism 25.Jamiyat - Society 26.SHakllantrish - Forming , Taking, Shope 27.Muxit - Environment, Surroundings, Circumstances 28.Manaviy - Spiritual 61 29.Moxiyat - Essence, Main point, Gist 30.Ko’nikma - Habit 31.Malaka - Practice 32.Odob - Courteousness, Propruty, Tact, Civility FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1.I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch – T.: Ma’naviyat, 2008, - 40,41-b. 2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. -T.: O’zbekiston, 1996. -380 b. 3. Islom Karimov. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –T.: “O’zbekiston” NMIU, 2011 yil, 70-71-betlar. 4. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni - xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin». Tafakkur jurnali bosh muharriri savollariga javoblari. 1998 y. 2 s. 5.Karimov I.A. Buyuk kelajagimizning huquqiy kafolatlari. T.: SHarq,1993y.-30 b. 6.Karimov I.A. «Barkamol avlod orzusi» - T.; sharq nashriyoti1997 y. 7.Abdullaeva Q.A., Safarova R.G’., Bikbaeva N.U, Baxramov. Boshlang’ich ta’lim davlat ta’lim standarti. Boshlang’ich ta’lim jurnali №6 –2010 y. 8.Abdullaeva Q.A, Safarova R.g’, Bikbaeva N.U, Baxramov. 9.Boshlang’ich ta’lim konsepsiyasi. Boshlang’ich ta’lim jurnali № 6-1998 y. 10.Abdullaeva q. Ochilov M., K.Nazarov, S.Fuzailov, N.Bikbaeva «Boshlang’ich maktab darsliklarini yaratish mezonlari. T.: 1999. 11.R.A.Mavlonova N.Raxmonqulova “Boshlang’ich ta’limning integratsiyalashgan pedagogikasi” T.: Ili-Ziyo 2009 y. 12. Umumiy o’rta va o’rta maxsus kasb- hunar ta’limi jarayonida fanlararo uzviylikni ta’minlash muammolari respublika ilmiy-amaliy konferentsiyasi Toshkent – 2009 y. 13. «Ta’lim to’g’risida» O’zbekiston Respublikasi qonuni. Barkamol avlod- O’zbekiston kelajagining poydevori.-T.: 1998.21-b. 14. O’zbekiston Respublikasining «Boshlang’ich sinf tarbiya va sport to’g’risida» qonuni (Yangi taxrirda). 2000. 15. O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» qonuni. 1997. 62 16. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining «O’zbekistonda Boshlang’ich sinf tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida» qarori. 1999. 27 may. 17. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining «Sog’lom avlod uchun davlat dasturi». 1997. 18. Mavlonova R., Xoliqberdiev K., To`raeva O. Pedagogika. “ O’ qituvchi”, Toshkent, 2008 y. 19. Ochilov M “Muallim qalb me ’ mori”. O’ qituvchi», Toshkent 2003 y 63

Ta’lim jarayonida axloqiy va estetik tarbiyaning integratsiyalashgan tizimi

Купить