Ta’lim menejmenti. zamonaviy ta’lim tizimiga qo‘yiladigan talablar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	254.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim menejmenti. zamonaviy ta’lim tizimiga qo‘yiladigan talablar

Купить

TA’LIM MENEJMENTI. ZAMONAVIY TA’LIM TIZIMIGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR
REJA
1. “Boshqaruv” (“menejment”) tushunchasining mohiyati.
2. “Ta’lim muassasasi faoliyatini oshqarish” tushunchasining tavsifi.
3. Ta’lim muassasasi menedjerining huquq va majburiyatlari.
4. Ta’lim menedjerining kompetentsiyalari.
5. Ta’lim tizimini boshqarish organlari.
6. Ta’lim tashkilotlari faoliyatini boshqarish.

B oshqaruv –“(MENEJMENT)” tushunchasining mohiyati.
Boshqaruv – bu qadimgi san’at va eng yangi fandir. Boshqaruv sohasidagi
mutaxassislar fikricha, boshqaruv siyosiy, iqtisodiy texnologik, ijtimoiy va axloqiy
tizimlarning qismi bo‘lib, o‘zining yo‘nalishi, tamoyillari, uslublariga ega. Boshqacha qilib
aytganda, boshqaruv jiddiy ilmiy-uslubiy asosga tayanadi. Har bir fan bilimlar majmui
bo‘lib, jamiyat va tabiatdagi xodisa va qonunlarni anglab tushuntirishga harakat qiladi.
Fan sifatida boshqaruv yangi murakab xodisalarni aniqlashga, tabiatdagi tartib,
qonunlarni ochishga xarakat qiladi. Nazariya uchun tadqiq obyektni har tomonlama
ta’riflab berish emas, balki yangi bilimlar shakllanishini ta’minlash uchun uning
aloqalarini, asosiy xususiyatlarini o‘rganish, umumiy qonuniyatini aniqlash muhimdir.

Nazariya tadqiqot obyektiga mos bo‘lgan uslublarni aniqlaydi, boshqaruv obyek tiga
faol ta’sir ko‘rsatish uslublarni ishlab chiqadi, jarayonlarni istiqbollashtiradi. Boshqaruv
nazariyasining rivojlanishi, uning yutuq va mag‘lubiyatlari, o‘ziga xos farazlar yaratilishi
va inkor etilishi ushbu fikrni tasdiqlaydi. Fan dunyoni anglash uchun kuchli vosita -
tahlil uslubiga ega, ya’ni voqyelikni qism, xususiyat, rivojlanish bosqichlarga bo‘ladi va
umumlashtiradi. Sintez uslubi tadqiq etilayotgan jarayonni yaxlit mazmunini tiklaydi. Tahlil
sintezdan oldin amalga oshirilib, ularni bir-biri bilan uzviy ichki aloqa bog‘lab turadi.
Boshqaruv nazariyasi yoki bo‘lmasa ma’muriy boshqaruv hamisha ham deduktiv va
eksperimental uslublarga tayanmaydi, chunki o‘rganilayotgan voqyelikni tashqi muhit
ta’siri omillaridan mutloq chegaralab, saqlash iloji bo‘lmaydi. Tahlil va sintezdan tashqari
fan (shu jumladan san’at ham) yana bir ajoyib bilim quroli - intuisiya (sezgi) bilan ish
tutadi. Albatta, intuisiya empirik va nazariy bilimlarga asoslanadi. Intuisiya - odam
tafakkurining doimo izlanishi, muammo yechimini tinmasdan izlash natijasidir. Bunga
Nyuton olmasi, Mendeleyev tushi, bastakorlar takrorlanmas musiqa asarlar yaratishini misol
sifatida keltirish mumkin. Intuitiv yechim faraz, g‘oya, taxmindan amaliyot tasdig‘igacha
mashaqqatli va murakkab yo‘lni bosib o‘tishi kerak. Boshqaruv faqat fan emas, balki
san’at bo‘lgani uchun ham intuitiv boshqaruv qarorlarini qabul kilishda muhim va mas’ul
rol o‘ynaydi. qilinmaydi. Mamlakat siyosiy va
iqtisodiy muammo yechimlarini hal Qilish
bosqichida harakat kilayotganda, har bir rahbar Менежмент (ёки бошқариш)мавжуд минимал имкониятлардан максимал
натижаларга эришиш мақсадида муайян ходим ёки гуруҳга таъсир этиш, улар
билан ҳамкорлик қилиш жараёни
Бошқарув назарияси ўзининг тадқиқот объектига эга. У бошқарув
жараёнининг ташкил этилиши ва бу жараёндаги одамлар муносабатлари
нинг конуниятларини ўрганади.
“Бошқарув жараёни санъатдир, унинг мо ҳ ияти илмни (бошқарув со
ҳ асидаги ташкилий билим асосларини) ҳ ар бир шароитга
нисбатан ишлатилишидадир”. Г.Кунц, С. О. Доннел
Бошқарув фанининг
асосий вазифаси - ходисаларни
қайд этиш ва тизимлаш,
амалий хулоса ва тавсияларни
ишлаб чикиш, улар орасидаги
сабабий алоқаларни аниқлаш .

firma, korxona, qolaversa davlatni muvaffaqiyatli boshqarish uchun boshqaruvning ilmiy
asoslarini bilishi, bu bilimlarni ijodiy qo‘llashi zarur ekanligini anglashi kerak. Amaliy
faoliyatda boshqaruvchilar doimo o‘zgaruvchan sharoitda ishlashadi. Unda sodir bo‘lgan
tasodifiy xodisalar hisobga olinadi, tajriba va intuisiyaga asoslanib qaror qabul qilinadi.
Qator olim va amaliyotchilar boshqaruvni eng avvalo san’at deb ta’kidlaydi.
Ular fanning boshqaruvdagi roli haqida shunday yozadi;
Keyingi yillarda nazariya bilan amaliy 6oshqarish faoliyatida bir muncha klassifikasion qarashlar
yuzaga keldi. Boshqarish usulining eng muhim belgilaridan biri bu ilmiylik xususiyatidir. Faqat
ilmiy nazariya bilan qarashgina boshqaruvchi shaxsga – rahbarga o‘zining rahbarlik mehnatiga
ko‘p qirrali va mazmunli ish uslubini ko‘rsata bilishi zarur.
Boshqaruv naza r i yasi va amaliyoti murakka b va dolzarb bo‘lib, boshqaruv
fanining maqsadi boshqaruv tamoyili, tuzilmasi, usul va uslublarini o‘rganish va
takomillashtirishdir.
Boshqaruv funksiyasi tashkillashtirish, rejalashtirish (istiqbolni belgilash,
modellashtirish, dasturlash), muvof iqlashtirish, sababiyat, motivasiya, qo‘yilgan masalalar
bajarilishini nazorat va hisob qilish va boshqaruvning mustaqil funksiyasi sifatida ajratilgan
marketingdaniboratdir. I.P.Pavlov, D.B.Uotson, B.F.Skinner asarlarida rag‘bat va jazo tizimi
chuqur ilmiy asoslab beriladi, ijrochi faoliyatining mantiqiy doirasi uning qobiliyatiga
qarab dalillar bilan aniqlab beriladi, rahbar va uning ko‘l ostida ishlovchilar o‘rtasida
qarama-qarshi aloqa bo‘lishi zarurligi asoslanadi. Boshqaruv san’ati, kishilar muloqotining
butun boshli tajribasi vaziyat o‘zgarganda stereotiplardan, vaziyat o‘zgarganda bir
xillilikdan voz kechishni maslahat beradi.
Bosh q aruvchi shaxs – rahbar kompetentligi
Boshqaruvchi shaxs - rahbar avvalo boshqarishdan oldin, albatta, kerakli ilmni
egallagan bo‘lishi lozimdir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida, «Har kimga ilmiy va
texnikaviy ijod erkinligi, madaniy yutuqlaridan foydalanish huquqi kafolatlanadi» deyiladi.
Ilmiylik - nazariya va amaliyot bilan bir tushunchadir. Nazariya - amaliyot bilan chambarchas
bog‘liqdir. Amaliyotsiz nazariya ko‘r odamni eslatadi. Amaliyot - nazariya oldida yangi vazifa
va savollarni qo‘yadi. Kadrlar tanlash va ularni yanada o‘stirish - bu boshqarishning tashkiliy
asosidir. «Kadrlar tanlashda – vatanparvarlik, xalqparvarlik tuyg‘usi bugun juda katta
ahamiyatga egadir» - deyiladi O‘zbekistonning birinchi prezidenti I.A.Karimovning «Buyuk
maqsad yo‘lidan og‘ishmaylik» asarida. 1
Kadrlarni to‘g‘ri tanlashda: Бошқарув фанининг
асосий вазифаси - ходисаларни
қайд этиш ва тизимлаш,
амалий хулоса ва тавсияларни
ишлаб чикиш, улар орасидаги
сабабий алоқаларни аниқлаш .

va ilmiy kadrlarni ilgari surish va ularni to‘g‘ri taqsimlashning mohiyati muhimdir. Kadrlarni
tanlash va ularni tarbiya etish umumdavlat harakterga ega bo‘lib, bu vazifalarni hal etishni ilmiy
asosda olib borish kerak. Boshqaruv xodimlarini tayyorlash eng samarali ishlardan
hisoblanadi, chunki bu masalani yechib, insoniyat iqtisodiy yutuqlar cho‘qqisiga yeta oladi,
kambag‘allik tanazzulidan qutiladi, degan edi Konfusiy ikki yarim ming yil oldin.
Hozirgi kunda ta’lim muassasasi rahbar xodimlarni ta’lim sifatini boshqarishning
konseptual muhim usullaridan biri–kasbiy ta’lim mazmunini modernizasiyalashda kompetentli
yondoshuvni amalga oshirishdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov
ta’kidlaganidek, “... Biz ko‘pincha rahbar qat’iyatli, bilimdon va talabchan bo‘lishi kerak,
deymiz. Hyech shubhasiz, rahbar uchun bu fazilatlar suv bilan havoday zarur ...” 1
Erkin va faol fikrlash, ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirish, ta’lim berish va
tarbiyalashning yangi g‘oya va texnologiyalarini ishlib chiqish va amalga oshirish
qobiliyatlariga ega bo‘lgan rahbarning kasbiy kompetentlik darajasini oshirish muammosi
zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda dolzarb hisoblanadi. Zamonaviy jamiyatga keyingi
hayotga kirisha oladigan, oldida paydo bo‘lgan har qanday hayotiy va kasbiy muammolarni
amaliy hal eta oladigan rahbarlar zarur.
Buning tasdig‘i sifatida 2015 yil 12 iyunda qabul qilingan «Oliy ta’lim muassasalarining
rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmoni (PF-4732–sonli) ko‘rish mumkin va Oliy o‘quv yurtlari professor-o‘qituvchilarining
kasb darajasi va malakasini muttasil oshirib borish, ularni zamonaviy talablarga muvofiq
muntazam qayta tayyorlashning takomillashtirilgan tizimini joriy etish asosida yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan oshirish maqsadida quyidagilar oliy ta’lim
muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini
yanada takomillashtirishning muhim yo‘nalishlari deb hisoblansin:
-oliy o‘quv yurtlari professor-o‘qituvchilarining pedagogik va kasb darajasini muntazam
oshirish asosida ularning qonunchilik normalari, nazariya, ilmiy va amaliy tadqiqotlar,
texnologik taraqqiyot va o‘qitilayotgan fanlar bo‘yicha innovasiyalar, shuningdek, o‘quv
jarayonini tashkil etishning zamonaviy uslublari sohasidagi so‘nggi yutuqlarni chuqur o‘rganish;
-yuqori samarali zamonaviy ta’lim va innovasiya texnologiyalari, ilg‘or xorijiy tajribani
keng joriy etgan holda, oliy o‘quv yurtlarining pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini
oshirish bo‘yicha malaka talablari, o‘quv rejalari, dastur va uslublarini tubdan yangilash;
-oliy o‘quv yurtlari o‘qituvchilarining global Internet tarmog‘i, multimedia tizimlari va
masofadan o‘qitish usullaridan foydalangan holda, zamonaviy innovasion pedagogika, axborot-
kommunikasiya texnologiyalarini egallashi va ularni o‘quv jarayoniga faol tatbiq etishi;
-oliy o‘quv yurtlari pedagog kadrlarining chet tilini amaliy o‘zlashtirish darajasini oshirish
va undan o‘z kasb mahorati, pedagogik va ilmiy faoliyatini muttasil oshirib borishi uchun keng
foydalanishi.
1

Darhaqiqat, ta’lim tizimidagi sifat ko‘rsatishini zamonaviy va oliy darajadagi
integralashgan ta’limni boshqarishda bugungi kundagi har bir rahbar xodimdan asosiy talablarni
belgilab bergan.
Ta’lim muassasalari rahbarlariga qo‘yiladigan asosiy talablar
• Ishda to‘g‘ri yo‘lni tanlay olish, vaziyatni pedagogik tahlil qila bilish;
• vaziyatdan to‘g‘ri chiqa bilish, har bir ishga ijodiy yondoshish;
• o‘zining shaxsiy ibrati, ishga bo‘lgan munosabati bilan pedagogik jamoani o‘z ortidan
ergashtira bilish;
• pedagogik mahorat va boshqara olish mahorati, fan yutuqlarini o‘zlashtirish;
• yangi g‘oyalar, ichki imkoniyatlarni qidirib topib, uni amaliyotga tatbiq etish;
• Umummadaniyatlilik, ziyolilik, milliy qadriyatlarni qadrlash;
• jahon madaniyati durdonalaridan xabardorlik, dunyoqarashning kengligi;
• mehribonlik, insonparvarlik, shaxsni hurmat qilish;
• Har bir pedagog xodimga uning xarakteri, imkoniyatlari va ehtiyojidan kelib chiqib vazifa
berish;
• jamoa ishonchiga kirish, aytilgan fikr, taklif, qabul qilingan qarorning o‘z vaqtida bajarili-shiga
erishish;
• pedagogik jamoa, ta’lim oldida turgan vazifalar, maqsadlar, istiqbolni aniq belgilash;
• odamlar bilan o‘zaro samimiy munosabat o‘rnatish, muloqotga kirishish, jamoani ishontira
bilish;
• yordam berish, xodimlar kayfiyatini ko‘tarish, ixtiyoriy-majburiy o‘z orqasidan ergashtirish;
• har bir ishning muqobil variant-larini e’tiborga olish va amalga oshirish;
• mantiqli, qisqa, lo‘nda, obrazli fikrlay bilish, fikrni qiyomiga yetkazish, o‘z so‘zamolligi bilan
suhbatdoshi (yoki jamoa) qalbiga kirish kabilar rahbarda mujassam bo‘lmog‘i kerak;
• fidoyilik, mas’uliyatlilik, poklik, qat’iyatlilik, jur’atlilik, jamoasi manfaati yo‘lida jonkuyarlik
ko‘rsatish;
• mehnat-sevarlik, adolatlilik, o‘ziga va o‘zgalarga talabchanlik ko‘rsatib, barchaga namuna
bo‘lishi;
• pedagoglarga ko‘proq erkinlik va mustaqillik berishi, ularning har bir qadamini nazorat qilishdan
saqlanishi;
• yangiliklarni joriy qilayotganda yo‘l qo‘ygan xatolarini kechirishi, ularni o‘zlari to‘g‘rilashi
uchun vaqt va imkoniyat berishi;
• pedagog xodimlarga sust, shijoatsiz, mujmal topshiriqlar bermaslik.
Yuqorida keltirib o‘tilgan rahbar uchun asosiy deb belgilangan talablar o‘zi rahbar
kompetensiyasini belgilab beradi.
Jamiyat talablarini qondirish hozirgi zamon rahbaridan yuqori madaniyat, chuqur
ma’naviyat, Vatan uchun javobgarlik hissi, mas’uliyatlilik, chuqur bilimga ega bo‘lishi, o‘z
ijodiy potensialini rivojlantirishga, innovasion faoliyatga, o‘z ustida ishlashga, kasbiy faollikka
qobiliyatlilik va shu kabi boshqa bir qator sifatlarni talab etadi. Ya’ni ko‘pqirrali qobiliyatlilikni
talab etadi. Ko‘pqirrali qobiliyat tushunchasi kasbiy va shaxsiy kompetentlik tushunchasiga
mos kelib, Aleks Murning fikricha “Soddaroq qilib tushuntiradigan bo‘lsak ko‘pqirrali
qobiliyatlar deganda turli xil insonlar turli xil uslublar orqali yoki bir inson turli xil narsalarni
turli xilda o‘rganilishi tushuniladi. Xou ta’kidlashicha hyech qachon ikki o‘rganuvchi bir xil
bo‘lmaydi: har bir shaxs o‘ziga xos qobiliyatlar egasidir. 2
“Ko‘pqirrali qobiliyat tushunchasining eng ilg‘or tarafdorlaridan biri asarlari ko‘pchilikka
ma’lum bo‘lgan Govard Gardnerdir. (1983,1993). (yana ko‘rish mumkin bo‘lgan asarlar
Armstrong 1994, Xou 1984, 87-92 betlar va Bentli 1998). 3
2
Teaching and learning: Pedagogy, Curriculum
And Culture. Alex Moore.146- бет
3
Teaching and learning: Pedagogy, Curriculum
And Culture. Alex Moore.147- бет

Boshqaruvning uslublari ham rahbar qobiliyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, boshqarish
uslublari 3 turda ko‘rinadi: Avtoritar, Demokratik, Liberal.
Avtoritar rahbar barcha ko‘rsatmalarni ishchanlik ruhida, aniq, ravshan, keskin ohangda
xodimlariga yetkazadi. Muloqot jarayonida ham xodimlarga do‘q-po‘pisa, keskin ta’qiqlash kabi
qat’iy ohanglardan foydalanadi. Uning asosiy ma q sadlaridan biri nima bilan b o‘ lsa-da, o‘ z
xukmini o‘ tkazish. Uning nut q i h am ani q va ravon, doimo jiddiy tusda b o‘ ladi. Biror ish
yuzasidan xodimlarini ma q tash yoki ularga jazo berish, tan q id q ilishi sof subyektiv b o‘ lib, bu
narsa boshli q ning kayfiyatiga va o‘ sha shaxslarga nisbatan shaxsiy munosabatiga bo g‘ li q .
Jamoa a’zolarining tilak-istaklari, fikrlari, masla h atlari juda kam xolatlardagina inobatga olinadi.
“Bu ko‘p qirrali qobiliyatlilik nazariyasi Gardnerning qarashiga ta’sir ko‘rsatdi.
Maktabning maqsadi insonlarga kasbiy va avocosional maqsadlariga erishishda yordam
berishi kerak, qaysiki o‘zlarining hohishdagi qobiliyatga mos ravishda ushbu jarayonni o‘zida
mujassamlashtiraolgan insonlar o‘zlarini ko‘proq band, mahoratli hisoblaydi va jamiyatni
barpo etuvchi bo‘lib tarbiyalanadi.” 4
Demokratik rahbar , aksincha, o‘z qo‘l ostidagilarga mustaqillik, erk berish tarafdori.
Ishda topshiriqlar berganda ishchilarning qobiliyatini hisobga oladi, shaxsiy moyilliklarni ham
hisobga oladi. Buyruq yoki topshiriqlar taklif ma’nosida beriladi. Nutqi oddiy, doimo osoyishta,
sokin, unda o‘rtoklarcha do‘stona munosabat sezilib turadi. Biror kishini maqtash, lavozimini
oshirish, kamchiligiga baho berish (ishdagi) doimo jamoa a’zolarining fikri bilan kelishgan xolda
amalga oshiriladi. Tanqid, ko‘pincha, taklif, istak shaklida qilingan ishlarning mazmuniga baho
berish xolida «aybdor»ga yetkaziladi. Har bir yangi ish jamoa maslahatisiz boshlanmaydi.
Bunday boshliqning fazoviy ijtimoiy xolati «jamoa ichida». Jamoada tanqid, o‘z-o‘zini tanqid
shunday yo‘lga qo‘yilganki, uning oqibatida hyech kim aziyat chekmaydi. Chunki ko‘proq
boshliq emas, jamoaning boshqa faollari―norasmiy liderlar tanqid qiladilar.
Liberal (loqayd) uslubda ishlaydigan rahbarning kayfiyatini, ishga munosabatini, ishdan
mamnun yoki mamnun emasligini bilish qiyin. Unda ta’qiqlash, po‘pisa bo‘lmaydi, uning
o‘rniga, ko‘pincha, ishning oxirgi oqibati bilan tanishish bilan cheklanadi, xolos. Jamoada
hamkorlik yo‘q, boshliq jamoaning muammolari, ishning baland-pasti bilan qiziqmaydiganday,
go‘yoki boshqa «koinot»da yurganga o‘xshaydi. Aniq ko‘rsatmalar bermaydi, uning o‘rniga
norasmiy liderlar yoki o‘ziga yaqin kishilar orqali lozim bo‘lgan topshiriqlar bajaruvchilarga
yetkaziladi. Uning asosiy vazifasi, uning nazarida, xodimlar uchun ish sharoitini yaratish, ishdagi
kamchiliklarni bartaraf etish, kerakli mahsulot, xom ashyo kabilarni topib kelish, majlislarda
qatnashish va x.k.lardan iborat. Xodimlar bilan muloqotda bo‘lishga to‘g‘ri kelganda, u doimo
xushmuomala bo‘lib, odob-axloq normalarini buzmaslikka xarakat qiladi, lekin hyech qachon
ular bilan tortishmaydi. Majlislarda agar biror muammo munozarani keltirib chiqarsa, u bevosita
jarayonga aralashmay, oxirgi so‘zni o‘ziga qoldiradi. Uning fazoviy psixologik xolati «gurux
tashqarisida».
«Kompetentli» yondoshuvga asoslangan ta’lim tizimida ta’lim beruvchi va ta’lim
oluvchining roli ham o‘zgaradi. Chunki, «bilimli» yondoshuvda ta’lim beruvchi faol va asosiy
ishtirokchi bo‘lsa, ta’lim oluvchi esa, sust qabul qiluvchi sifatida ishtirok etadi. «Kompetentli»
yondoshuvda ta’lim oluvchi faol ishtirokchiga aylanadi, chunki uning ta’lim olish faoliyati
4
Teaching and learning: Pedagogy, Curriculum
And Culture. Alex Moore.148- бетРаҳбарнинг касбий компетентлигини шакллантириш масаласи бугунги кунда
ўта муҳим ҳисобланади. Раҳбарнинг компетенцияларга эга, яъни фаолиятнинг қайси
усулини эгаллаши, нималарни бажара олиши, нималарга тайёрлигини аниқлаш –
компетентли ёндошув дейилади.

ko‘proq mustaqil individual topshiriqlarni bajarish va uning natijasini himoya qilishga, kreativ
amaliy mashg‘ulotlarda doimiy ravishda savollarga javob berish va individual tadqiqot
ishlarini olib borishga qaratilgan bo‘ladi. Ta’limda yangi tadqiqot yo‘nalishi bo‘lgan
kompetentli yondoshuvning paydo bo‘lishi hamda xorijiy pedagogik va metodik manbalarda
«kompetentlik» va «kompetensiya» toyifalarining paydo bo‘lishi natijasida ular 1960 yillarning
oxiri 1970 yillarning boshlaridan boshlab oliy ta’lim muassasalarida ta’lim oluvchilarning
kasbiy tayyorgarligi nazariyasi va amaliyotiga keng kirib bordi.
Ta’limni jamiyat madaniyatini o‘zlashtirish asosida ta’lim oluvchilarda faoliyatning turli
sohalarida shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan muammolarni mustaqil hal etish
qobiliyatini rivojlantirishning maxsus tashkil yetilgan jarayoni sifatida qarash mumkin. Ta’lim
maqsadini bunday tushunish esa, o‘z navbatida kompetentli yondoshuvni ro‘yobga chiqarish
uchun asos yaratadi. Ta’limda kompetentli yondoshuv - bu Vatanimiz pedagogikasi uchun
nisbatan yangi hodisa.
Uning rivoji shu bilan bog‘liqki, mustaqil Respublikamizda ta’limni
modernizasiyalashning zamonaviy bosqichida eng avvalo uning maqsadi tubdan o‘zgaradi.
«Kompetentlik» va «kompetensiya» ta’limda kompetentli yondoshuvning asosiy
tushunchalaridir. Manbalar tahlili esa, ularning ilmiy adabiyotlarda bir qiymatli ta’rifga ega
bo‘lmagan murakkab, ko‘p komponentli va fanlararo tushunchalar ekanligini ko‘rsatadi.
Tadqiqotchilar fikricha ular hajmi, turkumi, semantikasi va mantiqiy tuzilmasi bo‘yicha
farqlanib, kompetentli shaxs tavsifi (xususiyatlari, odatlari va boshqalar) sifatida qaralishi
mumkin. Kompetentli shaxs tavsifi (xususiyat, shaxssifati, uning komponenti), shaxs tuzilmasida
yaxlit ta’lim, shaxs xususiyatlari tizimi, bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash natijasida
yuzaga keluvchi holatlar (tayyorgarlik, yo‘naltirilganlik va boshqalar) sifatida ifodalanishi
mumkin, ko‘pincha esa, kompetentli bilim va tajriba bilan tenglashtiriladi.
Pedagogik adabiyotlarda, bugungi kunda, «kompetensiya», «kompetentlik» atamalari
keng qo‘llanilmoqda va barqarorlashmoqda. Ammo, hozirga qadar ta’limning u yoki bu bosqichi
bitiruvchisining optimal obraziga qo‘llash mumkin bo‘lgan «kompetentlik» tushunchasining
yagona va aniq ta’rifi mavjud emas. Manbalarda shaxsning bilimi, ko‘nikmasi, malakasi,
qobiliyati, mehnatsevarligi, kasbiy mahorati kabi sifatlarini ifodalash uchun «kompetentlik» va
«kompetentlilik» atamalaridan foydalanilgan.
Biz ushbu ishda «kompetentlik» atamasidan foydalanamiz. Demak, biror bir sohada
kompetentli inson shu soha haqida asosli fikr yuritish va unda samarali faoliyat olib borish
uchun mos bilim va qobiliyatga ega hisoblanadi. Компетентликка йўналтирилган таълим америкалик тилшунос Н.Хомский (1965
йил, Массачутес университети) томонидан таклиф этилган «компетенция» атамасининг
умумий маъносида шаклланади. Европа Кенгаши дастури бўйича Берн шаҳрида бўлиб
ўтган симпозиумда (1996 йил) «компетенция» тушунчаси «ўқув», «компетентлик»,
«қобилият», «маҳорат» сингари тушунчалар қаторига киритилганлиги таъкидланди.
Европа давлатларининг таълим вазирлари Болония декларациясида (1999 йил)
таълим ислоҳатларининг концептуал асослари сифатида компетентли ёндошувни
белгилашди.

Kompetentlik - deganda ko‘pincha shaxsning faoliyat yuritishga umumiy qobiliyati va
uning kasbiy tayyorgarligida namoyon bo‘luvchi ta’lim jarayonida o‘zlashtirilgan bilim va
tajribalarga asoslangan integrallashgan sifatlari tushuniladi. Demak, kompetensiya va
kompetentlik tushunchalari bilim, malaka va ko‘nikma tushunchalaridan kengroq, chunki
ular shaxsning yo‘naltirilganligi, muammolarni his qila olishi, sinchkovlikni namoyon qila
olishi, egiluvchan fikrlashga ega bo‘lishi kabi sifatlarni o‘z ichiga oladi.
Rahbarning kompetentligi-bilimdonlik, kasbiga moslik, malakalilik, tajribalilik,
mas’uliyatlilikni rahbarlik faoliyatiga singdirib borish. O‘z sohasini, ishining ustasi bo‘lish,
sohasining sirlarini har tomonlama chuqur bilish demakdir. Rahbar kompetensiyasining
shakllanish bosqichlarini quyidagi ko‘rsatib o‘tish joiz:
Rahbar kompetensiyasining shakllanish bosqichlari
• Qobiliyatni aniqlash
• Tarbiyalash va shakllantirish
• Chiniqtirish (kichik hajmdagi topshiriqlar berish)
• Ishonch (mustaqil rahbarlik lavozimiga tayinlanish)
• Rahbarlik cho‘qqisi
Rahbar kompetensiyasining shakllanish bosqichi rahbarlik qobiliyatining mavjudligini
aniqlash zarur. Bunda rahbarlik lavozimiga tayinlashdan oldin uning ish va hayotiy tajribasini
ham hisobga olgan holda ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq. Bu rahbarning qadriyatli
yo‘nalishlari bilan bog‘liq, uning ijtimoiy borliqni his eta bilishi va tushunish qobiliyati,
mustaqil hayot yo‘lini topa olishi, o‘zining ijtimoiy jamiyatdagi roli va o‘rnini anglab yetishi,
harakatlarni tashkil etishda aniq maqsadni belgilash hamda qaror qabul qilish malakasi,
dunyoqarashi bilan bog‘liq kompetentlik, u Rahbar uchun ta’lim jarayonida va boshqa
vaziyatlarda o‘zini aniqlash mexanizmini ta’minlaydi. Rahbarning individual ta’lim yo‘nalishi
va uning hayotiy faoliyatining umumiy dasturi ana shu kompetentlikka bog‘liq. Ta’lim
tizimidagi har bir rahbar boshqaruvning zamonaviy uslublarini va uning muhim vazifalarini
anglab yetadi.
Ularning har biriga izoh berar ekanmiz, shuni qayd etish lozimki, rahbarlikning asosiy
maqsadi, ushbu muhim vazifalar o‘rtasida mutanosiblik va uyg‘unlikka erishish hamda shu
orqali tashkilot butunligini ta’minlashdir. Rejalashtirish vazifasi birinchi navbatda rahbar o‘z
tashkilotining maqsadini aniqlashtirish lozim. Bu m aqsadga yo‘naltiruvchi vazifasi hisoblanib,
tashkilotni ma’lum strategik maqsadga olib boruvchi vazifalarni mujassamlashtiradi.
Tashkillashtirish vazifasi belgilangan vazifalar, ish hajmi, unga ketadigan vaqtni hisobini aniq
belgilab olishi, ya’ni t ashkilot turli bo‘limlaridagi mavjud imkoniyatlardan optimal darajada
foydalanishdir. Rahbar ado etishi zarur bo‘lgan ishning boshlanish jarayonidan boshlab Хорижий сўзлар луғатида «компетентлик» тушунчаси бирор шахс ёки
муассасанинг ваколати ва ҳуқуқлари мажмуаси ёки бирор бир инсонга тегишли
ишлар, саволлар мажмуаси сифатида таърифланган. Французча «cоmpetent» сўзи
компетентли, ваколатли сифатида таржима қилинади. Инглизча
«cоmpetense» атамасида шахснинг сифати маъноси мавжуд: компетентлик -
қобилият сифатида келтирилган.

oxirigacha to‘liq t ahlil qilishi maqsadga muvofiq. Bu olib borilayotgan ish va mahsulot
natijalaridagi ba’zi holatlarning kamchiligini joyida tushunib borishga imkon yaratiladi. Rahbar
strategik maqsadlarni kuzlar ekan, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etib borishiga asosli
dalillar ham zarur. Shu sababli har bir rahbar tomonidan tashkillashtirilgan ishlar asosli va o‘zaro
qiyosiy tahlillarga ega bo‘lishi kerak. Boshqaruvdagi nazorat qilish vazifasi ta’lim standartlari,
pedagogik jarayonni mavjud Qonun va boshqa hujjatlarda ko‘rsatilgan talablar asosida
kechishini ta’minlaydi.
Boshqaruvda rahbar muhim vazifalarni bajarish bilan birga olib borilayotgan mehnat
jarayonida kompetenlilik xususiyatlarini namoyon etishi zarur. Rahbar chuqur o‘zlashtirishining
zarur bo‘lgan bilim va faoliyat tajribasi doirasi, milliy va umuminsoniy madaniyatlar
xususiyatlari, inson va insoniyat hayotining ma’naviy-axloqiy asoslari, oilaviy va ijtimoiy
an’analarning madaniyat asoslari, inson hayotida fan va dinning roli, ularning moddiy
borliqqa ta’siri, turmush va dam olish borasidagi bilimlar, masalan, bo‘sh vaqtni samarali
tashkil etish usullarini bilishidan iborat. Shu boisdan rahbarning kompetentligi komponentlari
ham bir qator sifatlarni o‘z ichiga oladi. Ularni quyidagicha belgilash mumkin:
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimini boshqarish organlari.
O‘zbekiston Respublikasining, “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunida ta’lim O‘zbekiston
Respublikasi ijtimoiy taraqqiyotida ustuvor soha, deb e’lon qilingan. Раҳбар компетентлиги компонентлари
нотиқликташкилотчилик
вариативлиликбилимлилик,
ташкилотчиликизланувчилик,
уддабуронлик
адолатлилик
маъсулиятлиликкреативлик
ташаббускорлик
оптимизм
маънавиятлилик
инноваторлик
коммуникативлик прогнозлаш
мониторинг

Ta’limning vazifasi fuqarolar, yoshlarning eng asosiy Konstitusiyaviy huquqlaridan biri
bo‘lgan har bir kishining aqliy-amaliy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, ijodiy qobiliyatlarini
namoyon etish, intellektual jihatdan rivojini ta’minlash o‘zi xohlagan kasbini tanlash, uni
mukammal egallab, shu sohada baxtiyor faoliyat ko‘rsatish uchun moddiy-ma’naviy, tarbiyaviy-
didaktik shart-sharoit yaratishdan iboratdir. Bu umumiy vazifadan ta’limning har bir bo‘g‘ini
turli va bosqichlarining o‘ziga xos vazifalari kelib chiqadi.
Ijtimoiy-siyosiy hayotda bilim va yuksak intellektning nufuzini anglagan holda ta’limning
ustuvorligini ta’minlash;
Ta’lim va tarbiya uslublarini tanlash va ta’limni boshqarishning davlat-jamiyat tizimiga utilishini
ta’minlash uchun ta’limning demokratlashuviga erishish;
- Inson qobiliyatlarini ochilishi va unung ta’limga nisbatan bulgan turli-tuman ehtiyojlarini
qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligini ta’minlanishi uchun ta’limni
insonparvarlashtirish;
- Ta’lim oluvchilarda yuksak ma’naviyat, madaniyat, ijodiy fikrlash va dunyoqarashini
shakllantirish va ijtimoiylashtirish;
- Ta’limni milliy yo‘naltirish – ta’limni o‘zbek halqining milliy urf-odatlari, an’analari va tarihi
bilan uzviy bog‘liqligini saqlab qolish, boshqa halqlar tarihi va qadriyatlarini hurmatlash;
- Ta’lim va tarbiyaning uzviy bog‘liqligini ta’minlash;
- Iqtidorli yoshlarni aniqlash va ta’limning eng yuqori darajasida fundamental va mahsus bilim
olishlari uchun sharoit yaratish.
Ta’lim tizimini boshqarish pedagogika fanining muhim tarmo g‘ i b o‘ lib, O‘ zbekiston
Respublikasining ta’lim tizimi organlari va ularning vazifalari, ish faoliyatining mazmuni va
metodlarini belgilab beradi, shuningdek, ta’lim muassasalariga rahbarlik qilish tizimini
asoslaydi.
Ta’lim tizimini boshqarish ta’lim menejmenti deb yuritiladi va ta’lim
menejmentining vazifalariga quyidagilar kiradi:
 Ta’lim menejmentini tarkibiy jihatdan o‘zgartirish;
 Ularni izchil rivojlantirish;
 Davlat tomonidan boshqarish;
 Ta’lim muassasalarini turli darajada boshqaradigan organlar faoliyatini O‘zbekiston
Respublikasi “ Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni talablariga muvofiq tashkil etish;
 Ta’limning normativ-huquqiy bazasini rivojlantirish
O‘z bekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ta’lim tizimini boshqarish b o‘ yicha quyidagi
vakolatlarga egadir:
1) ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish;
2) ta’lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlariga rahbarlik kilish;
3) ta’limni rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish;
4) ta’lim muassasalarini tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish
tartibini belgilash; Ўзбекистон Республикасида таълимни ташкил этиш ва
ривожлантириш талабларига қуйидагилар киради .
Ўзбекистон Республикасида таълим тизимини бошқаришга умумий
раҳбарликни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси олиб
боради.

5) ta’lim muassasalarini akkreditatsiyadan, pedagog ilmiy kadrlarni attestatsiyadan o‘ tkazish
tartibini belgilash;
6) davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash;
7) davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot t o‘g‘ risidagi h ujjatlarni tasdiqlash va
ularni berish tartibini belgilash;
8) davlat grandlari miqdorini va ta’lim muassasalariga qabul kilish tartibini belgilash;
9) davlat oliy ta’lim muassasalarining rektorinitayinlash;
10) ta’lim oluvchilarning akkredita s iya qilingan bir ta’lim muassasasidan boshqasiga o‘ tkazish
tartibini belgilash; shunigdek, qonun xujjatlariga muvofiq boshqa kafolatlar.
Mahalliy davlat xokimiyati organlari va ularning respublika ta’lim tizimini boshqarishdagi
o‘ rni va roli.
Respublika ta’lim tizimini boshqarishda bir qator davlat organlari-tegishli vazirliklar
chunonchi, xalk ta’limi vazirligi hamda oliy va o‘ rta maxsus ta’lim vazirligi, shuningdek,
markazlar, xususan, Respublika ta’lim Markazi, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari
faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Markaz, viloyat shahar va xalk tuman xalk ta’limi b o‘ limlari
ham ishtirok etadilar.
Ta’limni boshqarish bo‘yicha vakolatli davlat organlarining huquqlari doirasiga
quyidagilar kiradi: ta’lim sohasidagi yagona davlat siyosatini ro‘yobga chikarish; ta’lim

muassasalari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga rahbarlik qilish; DTS,
mutaxassislarning bilim saviyasi va tayyorgarligiga bo‘lgan talablarning bajarilishini ta’minlash;
o‘qitishning ilg‘or shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta’limning texnik va axborot
vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish; o‘quv va o‘quv uslubiy adabiyotlarni yaratish va nashr
qilish va tashkil etish; ta’lim muassasalarida eksternat to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash; davlat
oliy ta’lim muassaslarining rektorini tayinlash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi vazirlar
mahkamasiga takliflar kiritish; pedagog xodimlarni tayyorlash, ularning malakasini oshirishni va
qayta tayyordashni tashkil etish, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar
quyidagilar bilan belgilanadi:
Ularning respublika ta’lim tizimini boshqarishdagi o‘ rni va roli
 ta’lim muassaslari faoliyatining mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish ehtiyojlariga
muvofiqligini ta’minlaydilar;
 ta’lim muassasalarini tashkil etadilar, qayta tashkil etadilar va tugatadilar (respublika
tasarrufida bo‘lgan muassasalar bundan mustasno), ularning ustavlarini ro‘yhatga oladilar o‘z
hududlaridagi ta’lim muassasalarini vakolat doirasida moliyalash miqdorini va imtiyozlarni
belgilaydi;
 ta’lim sifati va darajasiga, shuningdek, qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni
ham amalga oshiradilar.
Ta’lim tizimini boshqarish sohasida ta’lim muassasasi faoliyatini boshqarish ishlarini
tashkil etishga ham alohida e’tibor beriladi. Ta’lim muassasi uning rahbari (direktor yoki rektor)
tomonidan boshqariladi.
Tashkilotchi, oliy ma’lumotli, kamida 3 yillik pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan eng yaxshi
o‘qituvchi tuman xalk ta’limi bo‘limi tavsiyasiga binoan viloyat xalk ta’limi (Toshkent shahrida-
shahar xalk ta’limi) bo‘limi tomonidan direktor etib tayinlanadi. Viloyat xalk ta’limi bo‘limi bu
haqida O‘zbekiston Respublikasi XTV ga ma’lum qiladi.
Ta’lim muassasasi direktorining vazifalari
Ta’lim muassasasi manfaatlarini ifodalash; o‘quv-tarbiya jarayoni muvaffaqiyatini ta’min
etish; o‘quv dasturlarining bajarilishini nazorat qilish, ta’lim-tarbiya ishlarining sifati va
samaradorligi, bolalik va mehnatni muhofaza qilish talablarining rioya qilinishi, shuningdek,
ta’lim muassasasidan tashqarida ma’naviyat ishlarini tashkil qilinishi uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratish; pedagogik va rahbar kadrlarni tanlab joy-joyiga qo‘yish, ularning
vazifalarini belgilash, pedagogik kadrlar, kabinet va ustoxona mudirlarini belgilash, sinf va
guruh rahbarlarini tan-lash, pedagog va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni ishga qabul qilish hamda
bo‘shatish; ta’lim muassasasi pedagogik xodimlarini attestatsiyadan o‘tkazuvchi komissiyaga
rahbarlik qilish; ta’lim muassasasi pedagogik xodimlarining ijodiy ishlari, ta’lim-tarbiyaning
ilg‘or shakl va usullarini qo‘llashlari uchun shart-sharoitlarni yaratish; ta’lim muassasasiga
ajratilgan moliyaviy mablag‘lar, sarf-harajat hisobini yuritish; ta’lim muassasasi me’yoriy
hujjatlarining to‘g‘ri yuritilishini ta’minlash; ta’lim muassasasi Pedagogik kengashi, mahalliy
hokimlik organlari oldida o‘z faoliyati to‘g‘risida hisob berib turish. Maktab direktori o‘qituvchi Республика таълим тизимини бошқаришда маҳаллий давлат
органлари ҳам иштирок этади.
Таълим муассасасининг педагогик фаолиятини бошқариш - таълим
муассасасининг фаолият хусусиятига кўра педагогик жараёнини
режалаштириш, ташкил этиш, рағбатлантириш, натижаларни
назорат ва таҳлил қилиш мақсадида амалга оширилувчи бошқарув
фаолияти

va yordamchi xodimlarni ishga qabul qiladi va ishdan bo‘shatadi, xodimlar, o‘qituvchilarni
rag‘batlantiradi, shuningdek, o‘rinli holatlarda ularni jazolaydi, alohida o‘rnak ko‘rsatgan
o‘qituvchi va xodimlarni davlat mukofotlariga tavsiya etadi.
O‘ quv-tarbiya ishlari b o‘ yicha direktor o‘ rinbosarining vazifalari
O‘ quv haftasi va o‘ quv mash g‘ ulotlarining davomiyligini ta’minlash; dars jadvalini tuzib chiqish
va shu jadvalga binoan darslarning o‘ z vaqtida samarali o‘ tkazilishini ta’minlash; har bir chorak
oxirida, semestr davomida direktor va ta’lim muassasasi Pedagogik kengashi a’zolariga o‘ quv
jarayonining borishi xususidagi axborot va ma’lumotlarni berib borish; yosh mutaxassislarga
amaliy va uslubiy yordam k o‘ rsatish; sinf va guruh jurnallarini t o‘g‘ ri yuritish va saqlanishiga
javob berish; o‘ quvchilarning bilim darajasini reja asosida tahlil qilib borish; o‘ quvchi lar
tomonidan davlat dasturlarining bajarilishini ta’minlash va nazorat qilish .
Ma’naviy-ma’rifiy ishlar b o‘ yicha direktor o‘ rinbosarining vazifalari
Ta’lim muassasasida o‘ quvchilarning o‘ z- o‘ zini boshqarish, jamoat tashkilotlari va mahalla, ota-
onalar bilan aloqani ta’minlash; ta’lim muassasasi va undan yuqori miqyosda o‘ tkaziladigan
arsdan tashqari tadbirlarni rejalashtirish va amalga oshirish; ta’lim muassasasi o‘ quvchilarining
sinf, guruh yoki ta’lim muassasasidan tashqari olib borayotgan mash g‘ ulotlarini kuzatib borish,
ularga amaliy va metodik yordam uyushtirish; ta’lim muassasasidagi “Yosh ye takchi”ning ishini
nazorat qilish va unga yo‘l-yo‘r iq k o‘ rsatish.

Adabiyotlar
1. Aleks Muur. Ta’lim berish va ta’lim olish: pedagogika, ta’lim dasturi va tarbiya. Ikkinchi
nashr. - Rutledj. 2012. 202-bet.
2. Azizxulayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. –T.: 2020y. 183 bet.
3. Begmatova D.M. O‘zbek oilalarida yoshlarning kasbiy ijtimoiylashuvi. Моnografiya. –
Samarqand, 2020. -142 bet.
4. Daminova N.K., Jamalova N.U. Та’limni tashkil etish shakllari mоdulini o‘qitishda
interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish. – Samarqand, 2021. – 116 bet.
5 . Mavl o nova R. A. va boshqalar. Umumiy pedagogika.- T.: 2010 y. “Fan va texnologiya”
nashriyoti.
6. Махmudova М.М. Оila tarbiyasi asoslari. O‘quv qo‘llanma. – Samarqand, 2021. - 183
бет.
7. Pedagogika. Toxtaxodjaeva M. umumiy tahriri ostida. –T.: O‘zbekiston Faylasuflari
milliy jamiyati. 2010 y.
8. Begmatova D.M., Daminova N.K. Pedagogik ta’limotlar. O‘quv qo‘llanma. - Samarqand,
2022.

Ta’lim menejmenti. zamonaviy ta’lim tizimiga qo‘yiladigan talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish