Ta’lim muasasasasi menejmenti. Korreksion pedagogika asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	51.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim muasasasasi menejmenti. Korreksion pedagogika asoslari

Купить

Ta’lim muasasasasi menejmenti . K orreksion pedagogika asoslari
REJA:
1. Boshqarish haqida umumiy tushuncha.
2. Bosh q arish q oidalari
3. Maktab ishini rejalashtirish
4. Korreksion pedagogika fani va uning dolzarb masalalari
5. Yordamga muhtoj bolalar tavsifi ( Eshitish nuqsonlari bor bolalar, ko‘zi ojiz
bolalar,Ruhan sust rivojlangan bolalar.)
6. O‘zbekistonda anomal bolalarga differensial va integratsiyalashgan ta’lim

Jamiyatimizning muvaffaqiyat bilan rivojlanishi uchun u yuksak
salohiyatga ega bo`lishi kerak. Shu sababli jamiyatimiz a`zolarining ongi,
ma`naviy madaniyati, qanchalik yuqori bo`lsa, Respublikamizda qayta qurish
ishlari Shunchalik muvaffaqiyat bilan amalga oshiriladi. Ijtimoiy tarbiyani, ilm va
ma`rifat berishni, aholiga madaniy, maishiy xizmat ko`rsatishni ilmiy asosda
boshqarish zarurati ana Shundan kelib chikadi.
Jamiyatning ma`naviy hayotini boshqarish oldiga qo`yilgan maqsad esa ilm-
ma`rifatni, madaniyatni, har tomonlama kamol topgan yuksak intellektual, yuksak
darajadagi pok va axloqli kishini tarbiyalab etishtirishdan iboratdir.
Har qanday miqiyosidagi bevosita ijtimoiy yoki birgalikda qilinadigan
mehnat-idora qiluvchiga ma`lum darajada muxtojdir. Bu ibora qiluvchi
indivudual ishlarni bir-biriga muvofiqlashtiradi va ishlab chiqarish organizmining
mustaqil organlari harakatidan farq qilib, butun organizm harakatidan kelib
chikadigan umumiy vazifalarni bajaradi. Yakka skripkachi o`zini-o`zi idora qiladi.
Lekin, orkestr esa - dirijyorga muxtojdir. Demak, to`g’ri boshqaruvning muhim
sharti - boshqaruvchi - rahbarning bo`lishidir.
Ijtimoiy-siyosiy hayotni boshqarish oldiga qo`yilgan maqsad ijtimoiy
tafovutlarni bartaraf etish, jamiyatning ijtimoiy o`z-o`zini idora qilishga
aylantirishdir.
Ijtimoiy tarbiyani, ilm va ma`rifat berishni, aholida maishiy-madaniy xizmat
ko`rsatishni ilmiy asosda boshqarish zarurati ana shundan kelib chiqadi. Eng
yangi ilmiy texnika inkilobi asarida ma`naviy ishlab chiqarishning fan kabi
sohasini boshqarish g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.
Jamiyatning va uning har bir ayrim a`zosining ma`naviy rivojlanishini
boshqarish - umumiy ta`lim maktablari, maktabgacha, maktabdan tashqari bolalar
muassasalari, xalq ta`limi organlari, hunar-texnika bilim yurtlari, o`rta maxsus
va oliy o`quv yurtlari, pedagogik qadrlar malakasini oshirish institutlarini
boshqarishni, fan adabiyot, san`at, madaniyat, sog’likni saqlash kabi
sohalarni boshqarishni o`z ichiga oladi. Shunga ko`ra xalq ta`limi tizimini

boshqarish, jumladan, umumiy ta`lim maktabini boshqarish ijtimoiy
boshqaruvning ajralmas qismidir.
Boshqaruv taraqqiyotning har qanday bosqichida jamiyatga xos bo’lgan
ichki xususiyatdir. Bu xususiyat umumiy xarakterga ega. Boshqaruv xalq
manfaatini ko’zlagan holda demokratik uslub negizida amalga oshiriladi. O’z-
o’zidan ravshanki, bunday boshqaruv jarayonida inson omiliga, xususan, millat
manfaati va milliy qadriyatlarni takomillashtirishga alohida e’tibor qaratiladi.
Boshqaruv mehnati insonning boshqaruv vazifalari amalga oshirish jarayoni
bajariladigan harakat va jarayonlarda o’zining aniq ifodasini topadi. Boshqaruv
vazifalari yordamida esa sistemaning harakatlari, rivojlanish va takomillashuvi,
uning barqarorligi va hayotchanligi ta’minlanadi. Quyidagi bosh vazifalarni ajratib
ko’rsatish mumkin: qarorlarning bajarilish jarayoni pedagogik tahlil qilish,
rivojlantirish, tashkil etish, nazorat qilish va tartibga solib turish.
Pedagogik jarayonning samaradorligi maktab rahbarining boshqaruv
vazifalarini sifatli bajarishlari, ularning faol va uyg’un hamkorligi bilan bab-
barobar belgilanadi, ulardan bir-birining ahamiyatlarini pasaytirib yuborish
muqarrar ravishda butun sistema birligining buzilishiga olib keladi.
Rejalashtirish ilmiy boshqarish va rahbarlarning markaziy butunligini va
asosini reja va har qanday jamoa faoliyatining aniq maqsadlari hamda vazifalari va
unga erishish vositalarini belgilab beradi. Rejaning axamiyati yana shundan
iboratki, u pirovard natijada faqat nimaga erishish kerakligini emas, balki buni
qanday uddalash, rejani bajarishning qanday rivodlanish kerakligini ko’rsatib
bermasligi kerak. Rejalashtirishga faqat kelajak emas, balki o’tmish, o’tmishning
tajribasi ham ta’sir qilar ekan.
Maktab ichki rejalashtirish masalalari ko’pgina pedagogik olimlarning
ishlari bilan asoslanib berilgan. Rejalashtirishning mohiyati maktab xodimlarini
qo’yilgan maqsadga erishish, qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish uchun
zarur bo’lgan jamoa tarziga va yakka tartibdagi mehnatni vaqt jihatidan oqilona
taqsimlashdan iboratdir.

Maktab rahbari rejalashtirishning tashkil etishning muntazam yondashuviga
amal qilmog’i lozimdir, bu yondashuv rejalashtirishning maqsad va vazifalari,
ularning tuzilishi va mazmuni, rejalashtirish metodlari va uning bajarilishini tashkil
etish xususiyatlarini dialektik birligi va uzaro bog’liqligini rejalashtirishning
boshka boshqaruv vazifalari bilan uzaro xarakatlarini nazarda tutadi.
Maktab rejalarining xilma-xilligini kupgina belgilariga ko’ra vaqt bo’yicha
(besh yil o’quv yili, yarim yili, chorak, oy, hafta) shakliga ko’ra (yozma, grafik
detali) tuzilishi birligiga ko’ra maktabning ish rejasi, o’quvchilar tashkilotlari,
o’qituvchilar, sinf rahbarlari, metod birlashmalarining va ularning o’z-o’zini
boshqaruv organlarining ish rejasini ta’kidlar ekanmiz, biz maktab ishini o’quv
yiliga rejalashtirish bilan bog’liq bo’lgan masalalarga qarab chiqish bilan
chegaralanamiz va mazkur masala mohiyatini ana shu nuqtai nazardan yoritib
beramiz.
Bosh q arish omillari
Ishlab chiqarishni boshqarish omillari deganda - boshqaruv mehnatining
maxsus turlarini, boshqariluvchi ob`ektlarga ta`sir ko`rsatishning u yoki bu
yo`nalishlarini tushunmoq kerak. Boshqaruv omillariga: rejalashtirish, tashkil
qilish, sozlash (kordinatsiya qilish), nazorat qilish, hisob-kitob qilish kiradi.
Rejalashtirish - boshqariluvchi ob`ektlarni rivojlantirish va
modellashtirishni, prognoz qilishni ham o`z ichiga oladi.
Tashkil qilish - ishlab chiqarish ob`ektining tuzilishini va boshqaruv
tuzilishini tanlab olish hamda shakllantirishdir. Tizimning tuzilishi elementlari
o`rtasidagi munosabatlarini va ularning o`zaro harakatini belgilashdir.
Nazorat qilish - ishlab chiqarishning amaldagi jarayonini va taraqqiyotini
rejaga qanchalik muvofiqligini kuzatib va tekshirib turishdan iboratdir.
Nihoyat, hisob-kitob qilish esa rejani yoki uni amalga oshirishdagi muayyan
bosqichlarning qanday bajarilayotganligiga yakun yasashdir. Hisobga olish,
axborotlarni yakunlashga, uni tizimga solishga imkon beradi. Shuningdek, u
mazkur tizimning keyingi davrga mo`ljallangan ish dasturini ishlab chiqish uchun
axborot bazasidan to`liq foydalanishga imkon beradi.

Shuni ta`kidlab o`tish lozimki, yuqorida sanab o’tilgan boshqarish
omillarini xalq xo`jaligimizning hohlagan sohasiga, jumladan, maktab-maorif
sohasiga ham to`liq ma`noda tadbiq qilish mumkin. Lekin, mazkur omillarning
konkret mazmuni turli boshqaruvchi tizimlarga bog’liq bo`ladi.
Demak, biz fikr yuritayotgan funksiyalar ijtimoiy boshqaruvning
mazmunini tashkil qiladi. Modomiki, shunday ekan, maktab-maorif sohasidagi har
bir rahbar xodim o`zining boshqaruv ish tuzimini mazkur boshqaruv omillari
asosida tashkil qilsa, bu borada so`zsiz yaxshi natijalarga erishishi mumkin.
Buning uchun esa, mazkur boshqaruv omillari va ularning mohiyatiga to`liq
tushunib olmoq lozim.
Maktabda boshqaruv mehnati bilan shug’ullanuvchi kishilar (maktab
direktori, direktorning o`quv tarbiya va xo`jalik ishlari bo`yicha o`rinbosarlari,
ma`naviyat bo`yicha o`rinbosari, metod birlashma rahbarlari, kasaba uyushmasi
tashkilotining raisi) boshqaruv apparatlarini tashkil etadi. Boshqarishning barcha
bo`g’in va bosqichlaridagi xodimlar ham shu apparatga mansubdirlar. Boshqaruv
apparatining bir qismini kishilarni boshqaruvchi shaxslar (maktabdagi rahbarlar)
tashkil etsa, ikkinchi qismini ijrochilar (o`qituvchi, tarbiyachi, yoshlar
tashkilotchisi, sinf rahbarlari, metod birlashmalarning a`zolari, texnik xodimlar)
tashkil etadi.
Boshqarish sohasidagi ijrochi xodimlarni ikkita asosiy guruhlariga:
a) mutaxasislariga( o`qituvchi va tarbiyachilarga):
b) texnik xodimlarga( laborant, farrosh, elektrchi-montyor, maktab korovuli
kabilarga) bo`lish mumkin.
Maktabga o`qituvchi, tarbiyachi va texnik xodimlarni to`g’ri tanlash va
ularni to`g’ri joyiga qo`yish,- maktab ichki boshqaruvidagi muhim masalalardan
biridir. Maktab xodimlarini tanlash bobida quyidagi qoidaga rioya qilish bu borada
muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab xodimlarini tanlashda ularning:
a) siyosiy bilimi jihatidan:
b) xalolligi nuqtai nazaridan:
v) ish bilishi jihatidan:

g) ma`muriy qobiliyati jihatidan yondoshishi o`rinli bo`ladi. Bizningcha, idora
qilish uchun ishni bilish kerak, hamma narsadan xabardor bo`lmasdan turib, to’la-
to`kis bilimga ega bo`lmasdan turib, idora qilish ilmini bilmasdan turib
boshqarish mumkin emas.
Ishning ko`zini bilish, uyushqoqlikni boshqaruv apparati ishidagi asosiy
narsa deb hisoblaymiz.
1.
Maktab ma`orifni boshqarish shakllari va metodlari Respublikamiz
iqtisodiy taraqqiyotining har bir bosqichida jamiyat xal qilishi lozim bo`lgan
vazifalarga muvofiq o`zgarib va takomillashib boradi.
Maktab ichki boshqaruvini boshqarish qoidalari asosida tashkil qilish hozirgi
davrining muhim talablaridan biridir. Biz quyida mana shu boshqarish qoidalariga
alohida to’xtalib o’tishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
1. Demokratizm qoidasi.
Bu qoida hozirgi davrda jamiyatimiz yanada demokratlashtirish, xalqning
o`z-o`zini boshqarishni chuqurlashtirish bobida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Demokratizmni asossiz ravishda mustaqillishtirish oddiy xodimlar
tashabbusining cheklanishiga, sub`ektivizmga olib borishi mumkin. Demokratizm
uchun ilmiy asoslangan pishiq-puxta tashkiliy tuzilish yaratib qo`yilgan bo`lmasa,
mehnatkashlarni jamoat ishlarini boshqarish ko`nikmalari ruhida tarbiyalash
sohasidagi ish zaif bo`lsa, demokratizmga zid bo`lgan anarxiya tomonga
"og’ish" sodir bo`lishi mumkin. Mana shu sabablarga ko`ra demokratizm bobida
jamiyat erishgan rivojlanish darajasiga mos keluvchi to`g’ri nisbatni belgilash va
davom ettirish hozirgi bozor iqtisodiyoti davridagi muhim vazifalaridan biri
bo`lib hisoblanadi.
Demokratik qoida vazifalarni xal etishdagi andozachilikka ham,
shuningdek, ko`pchilikning xohish-irodasini mensimaslikka ham, mahalliy
organlarni, mehnat jamoalarini manfaatlariga qarama-qarshi qo`yishga ham toqat
qila olmaydi.

Demokratik qoidani amalga oshirilishi tashabbus va izlanishning jamiyat
qonunlari va normalariga bekami-ko’st rioya etishga asoslangan juda ham
mustahkam intizomlilik, namunali uyushqoqlik bilan uzviy birligini taqozo etadi.
Intizomsiz demokratiya, ayrim xodimlarning hisobot bermaydigan "cheksiz
qollegialchiligi" muqarrar ravishda tartibsizlik va boshboshdoqlikni keltirib
chiqaradi. Shablonlashtirish kam, yuqoridan turib bir xil andoza bichib berish ham,
demokratiyaga butunlay yot narsadir.
Bizningcha demokratik qoidaning muhimligini uqtirish bilan birga, uning
harakteri yakka boshchililikni qollegiallik bilan qo’shib olib borishda namoyon
bo`lishini alohida ta`kidlash lozim.
Gap shundaki, maktab amaliyotda pedagogik mehnatni ilmiy tashkil qilish
muammosi ko`pincha darsda vaqtdan unumli foydalanishdan, sinfdan tashqari
tadbirlardan va o`qituvchi-tarbiyachilarning ijtimoiy topshiriqlarini tartibga
solishdan iborat deb qaraladi. Bular, shubxasiz, muhim, albatta. Lekin pedagogik
mehnatni ilmiy asosda tashkil etish mazmuni ancha keng bo`lib, unga, avvalo,
xodimlarning malakasi, qobiliyati va qiziqishlarini hisobga olgan holda ularni
tanlash va joy-joyiga qo`yish, qayta tayyorlash va ularning malakasini
oshirishda qo`llanilayotgan metodlar tizimini uzluksiz takomillashtirish va
ta`lim-tarbiya jarayoniga texnika vositalarini joriy etish masalalari kiradi.
Unda pedagogik ish rejimini, maktabning kunlar, haftalar, oylar va choraklar
bo`yicha ish tartibini takomillashtirish, pedagoglar kengashi majlislari, ilmiy-
uslubiy pedagogik harakterdagi konferensiyalar, yig’ilishlar, kengashlar kabi
tadbirlarni o`tkazish va bu ishni mohirona rejalashtirish hamda boshqarishni
takomillashtirish ko`zda tutilgan.
Bosh q arishning jamoatchilik va shaxsan mas`ullik q oidasi
Jamoa va jamoa maslahati to`g’ri rahbarlikning garovidir. Jamoa yo`li bilan
xo`jalikni boshqarish va unga rahbarlik qilish, eng muhim qarorlarni birgalikda,
maslahatlashib ishlab chiqish to`g’ri boshqaruvni tashkil qilishning muhim
shartidir. Shuni alohida ta`kidlash lozimki, umumiy ta`lim maktablarida barcha
boshqarish masalalarini o`zaro muhokama qilish va xal etish, maktabdagi har bir

shaxsning muayyan, aniq va qat`iy belgilangan topshiriq hamda amaliy ishlarni
bajarish uchun javobgar ekanligini qat`iy belgilash ishi bilan qo`shib olib borish,
bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Binobarin, bu qoidani yakkaboshchilik
bilan qo ` shib olib borish, nihoyatda muhim vazifalarni jamoa bo`lib xal qilishni
ta`minlaydi.
Yakkaboshchilikni mustahkamlash xodimlarni topshirilgan ish uchun
javobgarlik hissini oshiradi, rahbarlik qilishda qat`iy tartib bo`lishini va
mustahkam mehnat intizomini ta`minlaydi. Maktabning tajribasi shu narsani
yaqqol ko`rsatmoqdaki: yakka boshchilik jamoa bo`lib rahbarlik bilan birga
qo`shib olib borilgandagina o`quvchilarimizga fan asoslaridan chuqur bilim berish
va ularni o`zbek milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashdek
qiyin hamda sharafli ishda yaxshi natijalarga erisha olamiz.
Bosh q arishda ijroni tekshirish q oidasi
Ijroni tekshirishdan ko`zda tutilgan asosiy maqsad (tekshirishning asosiy
vazifasi)- belgilangan ish rejasi va tadbirlarni amalga oshirishni barbot etish
extimolining oldini olishdan, kamchiliklarni aniqlash va bartaraf etishdan, qabul
qilingan qarorlarning bajarilishini ta`minlashdan, ishni amaliy tashkil qilishdan
iboratdir. Ijroni tekshirish yuqori tashkilotlar ko`rsatmalarining va o`z
hujjatlarining qat`iy va so`zsiz bajarilishini ta`minlaydi. Bu esa, u yoki bu qarorga
zarur tuzatishlar kiritish, bundan buyongi vazifalarni aniqlash, maqsadga
erishishning shakli va yangi metodlarini belgilash imkonini beradi.
To`g’ri yo`lga qo`yilgan ijroni tekshirish-xalq xo`jaligining barcha
tarmoqlarida, xususan, xalq ta`limi tizimini maktab sohasidagi barcha vazifalarni
muvaffaqiyatli xal qilishning zarur shartidir. qaror bilan ijroning birligi, to`g’ri
rahbarlik uslubining negizini tashkil etadi. Ishning ko`zini bilib tashkil etilgan
ijroni tekshirish ana shunday birlikni shubxasiz ta`minlaydi. U xodimlarda,
o`qituvchi va tarbiyachilarda o`ziga hamda boshqalarga nisbatan yuksak
talabchanlik va printsipiollikni tarbiyalaydi, topshirilgan ish uchun ma`suliyat
hissini kuchaytiradi, intizomni mustahkamlaydi. Kishilarda qiyinchiliklarni

yengishda, sabot matonat, tashabbuskorlikni, muvaffaqiyatga erishish uchun
uzluksiz sobit qadamlik bilan ishlashga intilish hislarini tarbiyalaydi.
Bosh q arishning rejalik q oidasi
Maktab ichidagi boshqaruv apparati faoliyatida muayyan tizimning bo`lishi
muhimdir. Buning ma`nosi avvalo shundan iboratki, bu ish tasodifiy bir-biriga
aloqasi bo`lmagan tadbirlar yig’indisidan iborat bo`lmay, balki konkret sharoitni,
vaziyatning hususiyatlarini hamda butun pedagoglar jamoasi oldidida,
shuningdek, uning ayrim zvenolari oldida turgan vazifalarning hususiyatini qat`iy
sur ` atda tartibga solingan, bir-biri bilan bog’langan va chuqur o ` ylab ko ` rilgan
tadbirlar yig’indisidan iborat bo`lishi kerak.
Boshqarishning rejalilik qoidasi, xalq ta`limiga, jumladan, maktabga
rahbarlik qilish va uni boshqarish sohasidagi rejalarni xukumatimizning maorif
sohasidagi siyosatini va hisobga olgan holda tuzilishi lozim. Rivojlantirishda
ishning mohiyatini bilish, maqsadni maxorat bilan hal etishning asosiy bo ` g’ini
bo`lishi lozim. Shuningdek, xalq ta`limi organlarining, jumladan, maktabning
ham rejasini aniq tadbirlar mavzusi asosida maqsadga qaratilganlik, aniq,
muntazam va izchil ish olib borish kabi hususiyatlarga ega bo`lishi, shuningdek,
unda u yoki bu tadbirni bajarish uchun javobgar shaxslarni aniq ko`rsatilgan
bo`lishi maqsadga muvofiqdir.
Bosh q arishning samaradorlik va tejamkorlik qoidasi.
Mazkur qoida asosida boshqarish va rahbarlikning asosiy maqsadi hamda
vazifasi xom-ashyo materiallari, mashina va stanoklar, qattiq va yumshoq
inventarlar, o`qituvchilar, texnik xodim va ishchilar, moliya resurslari hamda vaqt
byudjetidan to`g’ri va o`rinli foydalanishni ta`min etishdan iboratdir.
Vaqtni tejash qonunining mohiyati jamiyatdagi o`sib borayotgan ijtimoiy
talablarni qondirish uchun ketadigan sarfni kamayib borishida va butun jamiyat va
butun uning har bir a`zosining har tomonlama taraqqiy etishi uchun zarur bo`lgan
bush vaqtni ortib borishida ko`rinadi.
Vaqtni tejash va mehnat unumdorligini oshirish bobidagi mazkur qoida
to`liq ma`noda maktabning ichki boshqaruv sistemasiga ham taalluqlidir. Maktab

rahbarlari o`zlarining boshqarish ish sistemalarida o`qituvchi, tarbiyachi va
o`quvchilarning vaqtini tejash masalasiga alohida e`tibor bilan qarashlari lozim.
Shuning uchun ham maktab ichki boshqaruvini tashkil qilish va uni amalga
oshirishda mazkur masalaga e`tiborni kuchaytirishning pedagogik ahamiyati juda
ham kattadir.
2.
Xalq ta’limi tizimi va maktabni boshqarishning eng muhim qoidasi-
demokratiyalashtirishdir. Bu hakida xozirgi mustakillik davrida jamiyatni yanada
demokratiyalashtirish muxim axamiyat kasb etmokda. Shuni aloxida ta’kidlash
lozimki, xujalikni boshqarish tizimining eng asosiy sharti bulgan demokratik
koidaning goyat makbul shakillarini izlab topishi bugungi muxim va dolzarb
muammolardan biridir. Maktablarni boshqarishda, ayniksa, demokratik akida,
konun koidalari nixoyatda muximdir.
Maktabdagi o’qitish jarayonida, maktab faoliyatini tartibi va konun
koidalariga juda kup uzgarishlar kiritildi. Bu uzgarishlar xar bitta insonlarning
dunyo karashi va bilim doiralarini kengayish sababidir. Avvalo o’quvchilar bilim
olishlari uchun juda xam keng sharoitlar yaratilgan. Chukurlashtirilgan
gimnaziyalar, muzeylar o’quvchilarning bilim doiralarini chukurlashtirishga keng
yul ochib bermokda. Chukurlashtirish - bu avvalo uz ustida ishlash, izlanish degani
demakdir.
Ana shunday gimnaziya va liseylar uchun esa kobiliyatli, bilimli
o’quvchilarni saralab, ularni kelajaklariga poudevor yasashga keng yul kuyildi.
Albatta, bu poydevorni bilimdon mutaxassis ukituvchilar tayyorlaydi. Endi ana
shunday ukituvchilarni saralab ular ichidan eng bilimdonlarini tanlab olish payti
yetib keldi. Bu esa ukituvchi va bulajak pedagoglarni uz ustida tinmay ishlashini
talab etadi. Chunki, bunday kobiliyati bilimdon ukituvchilarga talab va extiyoj juda
katta buladi.
Mutsaqil O’zbekiston jaxonga yuz tutdi. Shu sababali undagi yashovchilar
insonlarning bilimlari jixatidan kengayib bormokda. Xozirgi zamonamizdagi
o’quvchilar ana shundaylardandir. Xayot kanchalik oldinga borgan sari ular xam

shunchalik kup narsa bilib olmokdalar va buni ustozlaridan talab etmokdalar. Bu
esa o’quvchilarni, ustozlarini dars utish jarayonini analiz kilib boradi, ularning dars
utishi yokmasa, oshkora bilimdon usullarini talab qilishlari mumkin.
Dars o’tishda avvalom bor bulgan an’anaviy reja buyicha dars utish bekor
kilindi. Chunki, ukituvchi sinfga kiradi, utilgan darslarni takrorlaydi. Yangi mavzu
utadi, ana shunday tartibda xar doimgi darslar takrorlanadi. Noan’anaviy dars utish
usuli xar bir maktabga kirib bormokda. Mavzuni bolalar ongiga yetkazish,
o’quvchini uzini maxoratiga boglik. Maxoratli ukituvchilarimizdagi
uslubiyotilarini o’qitish ulardani ilgor tajribalarni almashtirish o’kuv jarayonini
kengayishiga va mustaxkamlashiga keng yo’l ochib beradi. Maktablarda maktab
rahbarlarini saylash oshkora ovozga kuyish orkali fikr muloxazalar, takliflar
kiritish orkali amalga oshirilmokda.
O’rta, oliy bilim yurtlariga qolaversa, maktbaga qabul qilish va o’qitish
sharoitlariga test sinovlari kiritildi.Bu esa avvalgi imtixon va sinovlardan ancha
a’lorok va mukammalrokdir. Yukorida aytib utganimizdek, maktab direktorlarini
saylash xukuki ukituvchilarga beriladi. Maktabda usib o’qitish, bitirayotgan
o’quvchilarni yutuk va kamchiliklari maktab jamoasiga tegishli va axamiyatlidir.
Avvalo maktablarda boshlangich sinflarda turli tipdagi sinflar tashkil etib,
ularni sinflar orkali saralab, iktidorli sinflarga aylantirilmokda. Ota-onalarimiz xam
xozirgi kunda farzandlarimiz istiklol kelajagini yanada mustaxkamlash uchun
farzandlariga pullik kurslarga talab extiyojlari ortmokda. Ularni bu intilishlarini
maktab jamoasi e’tiborga berishga xarakat kilmokdalar.
Iktidorli o’quvchilarni kelajagini porlok qilish uchun turli xil musobaka,
olimpiadalarga katnashishlarini ta’minlab, ularning yutuklari uchun bor bilim va
tajribalarini ishga solmokdalar, Ilgor ukiutvchilarni xar xil unvonlarga tavsiya
etish, oshkoralik tarzida maktabga mexnati singan, ilgor, tajribalari katta, keng
ommalashtirilgan ukituvchilar tavsiya etilmokda.
Ukuv jarayonida yangi zamonaviy fanlar kiritilmokda. Fan va texnikaning
rivojlanish tarakkiyotiga keng yul ochib berish uchun maktab ukuv jadvalga
kompyuter texnikani urganuvchi fanlar kiritildi.

Odobnoma fanlari esa o’quvchilarni milliy urf odatlarimiz. odob axlokimiz,
tarbiyani mustaxkamlash uchun odobnoma fanlari kiritildi.
Avlod-ajdodlarimiz asarlarini, ularning tarixini o’qitish uchun eski yozuv
fani xam dars katorlaridan urin oldi.
Uzbekistonda yuksak cho’qqiga erishishi, boshqa mamlakatlar bilan
mustaxkam aloka urnatishi uchun, boshlangich sinflarga ingliz tili fanlari
utkazilmokda.Xammamizga ma’lumki 2000 yilda jamiyatimiz lotin yozuvi asosida
yangidan tiklanadi. Shuning uchun bolalarni lotin yozuvchiga asoslangan alifbo
yordamida o’qitish juda keng ommalashtirildi.
3.
Maktab ishini rejalashtirish
Maktabda tuzilgan ish reja mazkur maktab pedagoglar jamoasi har bir
a`zosining faoliyatini tartibga soluvchi qonun, ko`rsatkichlar tizimida ifodalangan
davlat topshirig ` idir. Shuni alohida ta`kidlash kerakki, har qanday vazifani
muvaffaqiyatli ravishda bajarish, tashkiliy tadbirlarni, shu jumladan, xalq ta`lim
va maktab ishiga oid bo`lgan tadbirlarni amalga oshirish - to`g’ri rejalashtirish
mahoratiga bog’liq bo`ladi. Xalq maorifi bo`limining ishini, jumladan, maktab
ishini rejalashtirish-avvalo uning vazifalarini, faoliyat mazmuni va metodlarini
aniqlashdan iboratdir.
To`g’ri tuzilgan ish rejasi - xatoga yo`l qo`ishdan asrash bilan birga, ilgari
yo`l qo`yilgan xato va kamchiliklarni tugatishni ham ta`minlaydi. To`g’ri tuzilgan
reja rahbarlari uchungina emas, ayni vaqtda muallimlar jamoasining har bir a`zosi
uchun ham yo`l ko`rsatuvchidir. Shuning uchun ham maktab ishini rejalashtirish
maktab ichki boshqaruv tizimida muhim o`rinni egallaydi va muhim pedagogik
ahamiyatga molik bo`lgan masaladir.
Maktab ish rejasining turlari
Umumtiy ta`lim maktablari uchun shartli ravishda qabul qilingan ish rejalari
mavjud.
Ular quyidagi rejalardir:

1. Maktabning ma`lum istiqboli davrga mo`ljallab (bir besh yillik uchun)
tuzilgan ish rejasi. Bu maktabning istiqbol ish rejasi deb ataladi.
Bu ish rejasi umummaktab xalq xo`jalik reja (ko`rsatkichlari asosida
tuziladi. Bunda maktabning ma`lum davrga rivoji o`quv moddiy va texnika
bazasi,maktab qurilishi, o`quvchi va o`qituvchilar soni, sinflar soni, o`quv
kabinetlarining soni kabilar) turli raqamlar asosida ko`rsatiladi.
2. Maktabning bir o`quv yiliga mo`ljallab tuziladigan ish rejasi.
Mazkur reja maktabning istiqbol ish rejasining shu o`quv yiliga tegishli
bo`lgan qismi hamda maktab oldida turgan vazifalarni hisobga olgan holda
tuziladi.
Maktabning bir o`quv yiliga mo`ljallangan ish rejasi maktab ish turlari
asosida ishlanadi. Maktabning mazkur ish rejasining mazmuni va mundarijasi
xususida biz keyinrok to ` xtaymiz.
3.Maktabning joriy ish rejasi. Mazkur reja maktabning bir o`quv yiliga
mo`ljallab tuzilgan ish rejasi asosida ishlanadi. Bu reja turkumiga:
-maktab direktori va uning o`rinbosarining bir o`quv yiliga mo`ljallab
tuzadigan ish rejalari:
-maktabda fanlar bo`yicha tashkil etilgan metodik birlashmalarning ish
rejalari:
-sinf rahbarining ish rejalari:
-fan to`garaklari yakuni uzaytirilgan guruppa rahbarlarining ish rejalari:
-maktab kutubxonasining ish rejalari;
-maktab ustaxonasining ish rejasi;
-maktabning ota-onalar komitetining ish rejasi;
-maktab vrachi va hamshirasining ish rejasi;
-har bir boshlang’ich va fan o`qituvchisining kalendar’ va kundalik darsni
o`tkazish rejasi kabi rejalar maktabning joriy rejalar tizimidan o`rin oladi.
Shuni alohida o`qitish lozimki, rejani to`g’ri tuzish bilan ish bitmaydi.
Ishning muvaffaqiyati shu rejani qanday amalga oshirishga, unda belgilangan

tadbirlarni hayotga tadbiq etish mahoratiga ko`p jihatdan bog’liqdir. Maktab
rejasini amalga oshirishda quyidagilar muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi:
1. Maktabning yuqori tashkilotlar, xalq ta`limi bo`limlari va maktabga yaqin
bo`lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o ` rnatilganligiga:
2. Boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, o ` ta xalol, ishbilarmon va yaxshi
ma`muriy qobiliyatga ega bo`lgan pedagogik xodimlar jalb etilganligiga:
3. kadrlar o`rtasida ish taqsimotining to`g’ri tashkil etilganligiga:
4. Rahbar xodimlardan tortib eng quyi ijrochiga umumiy rejadan kelib
chiqadigan shaxsiy (joriy) ish rejasini tuzib, shu asosda ish yuritishiga:
5. Rahbarning maktab ish rejalarining bajarilish yuzasidan samarali hamda
uzluksiz nazoratni urnatganligiga.
Maktab rejasi ustida ishlash jarayonida o`sib kelayotgan yosh avlod taqdiri
haqida, ularning ma`naviy va jismoniy kamol toptirish haqida o ` ylash kerak.
Maktab ishini rejalashtirishda o`qituvchilar jamoasining ijodiy taqdiri haqida,
ziyokorlarni ma`naviy jihatdan o`stirish va ularning ilmiy, metodik va umum
pedagogik mahoratini oshirish haqida o ` ylash lozim, maktabda o`quv
dasturlarining bajarilishi, o`quvchilar bilimining sifati, ularning tarbiyalanganlik
darajasi, umuman olganda o`quv-tarbiya ishining hamma jihatlari o`qituvchiga
uning xalol mehnatiga bog’liq.
O`qituvchi - maktabdagi bosh siymo. Bundan keyin ham shunday bo`lib
qoladi. Shuning uchun ham maktabning ish rejasida o`qituvchilar jamoasidagi
kuchlarni shunday taqsimlash kerakki, ularning har biri topshiriqlarni bajarishga
butun kuch va g’ayratlarini safarbar etish imkoniyatiga ega bo`lsin. Shunday
ekan, maktabning o`quv-tarbiya ishlarini rejalashtirishda quyidagi uchta shartga
rioya qilish maqsadga muvofiqdir:
1. Ishning boshlang’ich ahvolini chuqur pedagogik tahlil qilish yo`li bilan,
ya`ni ish rejalashtirilayotgan paytda pedagogik jarayon tavsifini aniq bilish.
2. Ishning rejalashtirilishi oxirida maktab jamoasi tomonidan o`quvchilarga
berilgan ta`lim va tarbiyaning darajasini aniq tasavvur qilish.

3. Maktab ishini hozirgi kun talablari darajasiga ko`tarmoq uchun, shunga
imkon beradigan pedagogik vositalarni eng maqbul tarzda tanlash.
Maktab ish rejasining mazmuni va mundarijasi
Rejalashtirish o`z shakliga ko`ra matnli, grafik va aralash (matnli va grafik)
bo`lishi mumkin. Reja qisqa, aniq va tushunarli, pedagogik maqsadlarga muvofiq
tuzilib, yagona yo`nalishlarni, qo`yilgan masalalarni bajarish tadbirlarini o`z ichiga
olgan bo`lishi kerak.
Rejaning sifati rejalashtirish qanchalik oqilona va to`g’ri qo`yilishiga
bog’liqdir. Odatda, maktab ishi rejalashtirilayotganda uning tuzilishini ikki
qismdan iborat tuzish tavsiya etiladi: 1 - qism analitik bo`lib, unda maktab ishining
o`quv yilidagi yakunlari tahlili va yangi o`quv yilidagi vazifalari o`z aksini topadi;
2-qism esa amaliy harakterda bo`lib; unda bu vazifalarni bajarish tadbirlari
rejalashtiriladi.
Maktabning metodik ishlari
Maktab ish rejasining tashkiliy pedagogik ishlar qismida umumiy ta`lim
maktabida yangi o`quv yilini uyushqoqlik bilan boshlash, hamda uni tugallash
imkonini beruvchi tadbirlar, bu boradagi maktabning boshqa tashkilotlar bilan
hamkorlikdagi ishlari belgilanadi. Ko`pincha bu o`rinda ish uchastkalari taqsimoti
ham aniq ko`rsatiladi. Xuddi shuningdek, o`qituvchi qadrlarni tanlash va joy-
joyiga qo`yish, maktab rahbarlari, xodimlari va o`qituvchilar o`rtasidagi vazifalar
va topshiriqlarni taqsimlash (masalan: kim sinf rahbari bo`ladi, mazkur
maktabning mikrouchastkasiga kimlar biriktiriladi, kim to`garak rahbari bo`ladi,
kim o`quv-tarbiya va sinfdan, maktabdan tashqari ishlarni boshqaradi va h.k.)
sinflarni butlash kabi masalalar ko`rsatiladi. Xuddi shu o`rinda maktab
ma`muriyati bilan jamoatchilik tashkilotlari orasida bo`ladigan ish taqsimoti ham
ko`rsatiladi.
Shundan keyin muayyan bir ish uchun (uslubiy birlashmalarning yig’ilish
kunlari, maktab kengashi majlislarini, kasaba uyushmasi tashkiloti majlislari va
shu kabilar uchun) haftaning kunlarini aniq ko`rsatish ham maqsadga muvofiqdir.

Ish rejasining - "maktabni o`quv-moddiy va texnikaviy bazasini
mustahkamlash" deb atalgan qismida:
a) maktab uchun ajratilgan byudjet va boshqa mablag’lardan to`la, o`z
vaqtida unumli foydalanish;
b) o`quv qurollari va boshqa o`quv-xo`jalik jihozlari hamda inventarlarni,
kutubxona va uslubiy xonalari uchun mo`ljallangan adabiyotlarni sotib olish;
mebellar, darsliklar, o`quv xo`jalik ashyolarini remont qilish va saqlanishini
ta`minlash; o`qituvchilar, o`quvchilar, ota-onalar kuchi bilan ayrim o`quv
ko`rgazmalarini tayyorlash;
v) sanitariya-gigiena rejimi texnika xafsizligi va yonginga qarshi kurash
tadbirlari, o`quvchilarning bu borada o`z-o`ziga xizmat ko`rsatishi;
g) maktabning o`quv xonalari, texnika vositalari bilan ta`min etish kabi
masalalar belgilanadi.
Maktab ish rejasining maktabni pedagogik kadrlar bilan ta`minlash va ular
bilan ishlash deb atalgan qismida maktabni hozirgi kunning talablari darajasidagi
o`qituvchi va tarbiyachi kadrlar bilan ta`min etishga qaratilgan tadbirlarni
belgilash bilan birga, maktab o`qituvchisining ilmiy metodik, umumiy pedagogik
hamda umumiy psixologik saviyasini oshirishga qaratilgan qator tadbirlar
belgilanadi.
Bundan tashqari maktab ish rejasini mazkur qismida pedagogik kadrlar
bilan ishlash va ularning malakasini oshirish hamda qayta tayyorlashga qaratilgan
ishlar ham aniq belgilanadi.
Bunda ayniqsa: a) maktab o`qituvchilarining malakasini oshirishning reja-
grafigini tuzatish; b) o`qituvchilarni o`z ustida mustaqil ishlab o`zlarining ilmiy
metodi jaroxatlarini oshirish. Bunda o`z ustida mustaqil ishlash bo`yicha
konsul’tatsiyalarni, ochik darslarni o`tkazish va ularga qatnashish; v) malaka
oshirish va metodik ishlar. Bugungi kun talablari asosida o`qituvchilarni yangi
dastur bo`yicha qisqa muddatli kurslarni tashkil etish, ularni o`qituvchilar
malakasini oshirish shahar, viloyat, Respublika institutlaridagi kurs
mashg’ulotlariga qatnashtirish;

Kengash sinf rahbarlarining hamda fanlar bo`yicha metodik birlashmalari
ishlarini tashkil etish. Maktab kabinetini jihozlash va uni ilmiy-metodiy
adabiyotlar bilan ta`minlash. O`qituvchilar shug’ullanayotgan pedagogik mavzular
asosida maktabda muammoli seminarlarni, ilmiy yo`nalishdagi anjumanlarni
tashkil etish;
g) o`qituvchilar attestatsiyasi. Attestatsiya o`tkazuvchi guruh va uning
tadbirining muddatini belgilash, o`qituvchilar haqida attestatsiyaga doir hujjatlarni
tayyorlash. Bu tadbirlarni amalga oshirish bilan bog’liq tajribalarni aks ettirish.
Attestatsiyani o`tkazish davomida, o`qituvchilarning darslariga qatnashish va
boshqa ishlari bilan tanishish:
d) ilg’or pedagogik tajribalarni o`rganish, umumlashtirish va
ommalashtirish. Ilg’or pedagogik tajribalarni o`rganish, umumlashtirish va
ommalashtirish bo`yicha a`zolarini belgilash, muddati va mavzusini aniqlash,
javobgar kishilarni ko`rsatish. Tajribalarni umumlashtirish va ommalashtirishga
doir ko ` rgazma va stendlarni tashkil etish. Shahar, noxiya va maktabdagi eng
yaxshi o`qituvchilar darslariga qatnashish hamda ularning ibratli ishlarini
o`rganish. Ilg’or tajribalarni o`rganish, umumlashtirish va yoyish bo`yicha
seminar-praktikum o`tkazish; e) maktab doirasida pedagogik o`qishlar o`tkazish
kabi masalalarga alohida e`tibor beriladi.
Maktab ish rejasini o`quv tarbiya ishlarini yo`lga qo`yish-deb nomlangan
qismidan o`quv rejasini va dasturlarining o`z vaqtida, yuqori saviyada, sifatli qilib
bajarilishini ta`minlovchi tadbirlar, maktabdagi ta`limning asosini tashkil qiluvchi
darsning samaradorligini oshirish, maktabdagi ta`limni kabinet sistemasida olib
borish, ta`lim-tarbiya jarayonida texnika vositalari va EXT dan foydalanishni
yo`lga qo` y ish kabi masalalar ko`rsatiladi. Bundan tashqari, rejaning mazkur
qismida fanlar bo`yicha ta`limiy va tarbiyaviy ishlar:
a) o`quvchilarni fan asoslaridan chuqur va mustahkam bilim berish; ularni
mustaqil ishlashga, mustaqil fikrlashga o`rgatish yo`li bilan ularning ilmiy
dunyoqarashini takomillashtirib borish. Og’zaki va yozma nutq madaniyatini
o ` stirib borish.

b) o`quvchilarda bilimga, fanga, ta`lim jarayoniga qiziqishni oshirish
bo`yicha tarbiyaviy ishlar. Ularni bilimlar, mustahkam ko`nikma va malakalar
bilan qurollantirish. Maktabda va uyda o`quv mehnatini unumli tashkil etish.
v) kitob bilan ishlash masalasini hozirgi kun talablari darajasida tashkil etish.
g) qobiliyatli va bo ` sh o`zlashtiruvchi o`quvchilar bilan yakka tartibda
ishlash.
Imtixonlarga hozirlik ko ` rish va ularni o`tkazish, yozda o`qish uchun
topshiriqlar olgan o`quvchilar bilan ishlashni tashkil etish, kuzgi imtixonlarni
o`tkazib, bilimlarni o`zlashtirgan o`quvchilarni sinfdan-sinfga ko ` chirish.
Maktabda kitob jamgarmasini yaratish va tuldirish, o`quvchilarni darsliklar
bilan ta`minlash.
O`qituvchilar tomonidan o`quvchilar bilan olib boriladigan o`quv
ishlarining tematik va har bir darsga planlar tuzish va ularni o`rganish, kontrol’
ijodiy, laboratoriya va amaliy ishlar, o`quv ekskursiyalarini o`tkazish hamda
mashg’ulotlarda texnika vositalaridan foydalanishga doir rejalarni ishlab chiqish.
Maxsus (korreksion) pedagogika
Korreksion pedagogika fani bu jismoniy va ruhiy rivojlanishida nuqsoni bor
bolalarning psixofiziologik rivojlanishidagi xususiyatlarini o‘rganadigan, ularning
ta’lim-tarbiyasi bilan shug‘ullanadigan fan. Korreksion pedagogika so‘zi lotin
tilida korreksiya-tuzatish, degan ma’nolarni anglatadi. Jismoniy va ruhiy
rivojlanishida nuqsonlari bor bolalar anomal bolalar deyiladi (yunoncha odatdan
tashqari, noraso degan ma’noni bildiruvchi anomal so‘zidan olingan). Hozirgi
kunda chet davlatlarda ushbu bolalar maxsus yordamga muhtoj bolalar deb ham
yuritiladi. Korreksion pedagogika fanining mavzui bahsi anomal bolalardir.
Korreksion pedagogika fanining vazifasi – anomaliyalarning kelib chiqish
sabablari, turlari, anomal bolalarning psixofiziologik rivojlanishidagi
xususiyatlarini o‘rganish, ularning ta’lim-tarbiyasi bilan shug‘ullanishdir.
Korreksion pedagogika fanining maqsadi –differensial va integratsiyalashgan
ta’limni tashkil etish, anomal bolalar uchun differensial va integratsiyalashgan

ta’limni tashkil etish uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni o‘rganish, ulardagi
nuqson va kamchiliklarni bartaraf etish, kompensatsiyalash, iloji boricha
korreksiyalash, tuzatish, ko‘zga ko‘rinmaydigan darajagacha kamaytirish yo‘llari,
usullarini belgilash va amaliyotga tatbiq etish yo‘l-usullarini tarbiyachi va
o‘qituvchilarga ko‘rsatib berishdir. Anomaliyalarning xarakteriga qarab, ba’zilari
to‘liq bartaraf etiladi, ba’zilari korreksiyalanadi, ya’ni qisman tuzatiladi, boshqalari
esa kompensatsiya etiladi, ya’ni almashtiriladi. Agar bola nutqida qo‘pol kamchilik
bo‘lsa, to‘g‘ri tashkil etilgan logopedik choralarni o‘z vaqtida ko‘rish yo‘li bilan
ularni to‘liq bartaraf etish mumkin. Boladagi nuqson organik kamchiliklar
natijasida paydo bo‘lgan bo‘lsa, (masalan, oligofreniya shunday nuqson jumlasiga
kiradi). Uni to‘liq bartaraf etib bo‘lmasa ham, biroq qisman tuzatish mumkin.
Korreksion pedagogika amaliyotida yana shunday anomaliyalar uchraydiki, ularni
tuzatib ham korreksiyalab ham bo‘lmaydi. Masalan, tug‘ma ko‘rlik va tug‘ma
karlik shular jumlasidandir. Bunda ko‘rish analizatorining vazifasi sezgi
organlariga, eshitish analizatorining vazifasi esa ko‘rish analizatoriga yuklash,
ya’ni kompensatsiyalash o‘rnini bosish mumkin. Ko‘rish qobiliyati zaif bolalar
sezgi organlariga tayangan holda barmoqlari bilan brayl shriftidan foydalanadilar.
Bunda harf oltita nuqta kombinatsiyasi bilan belgilanadi. Eshitish qobiliyati zaif
bolalar esa, imo-ishora ya’ni, daktil nutqdan, barmoqlar harakati bilan
anglatiladigan nutqdan foydalanishlari mumkin.
Korreksion pedagogika nisbatan yosh fan. Atoqli psixolog L.V.Zankov,
L.S.Vigotskiylar 1935 yildan hamkorlikda ishlay boshladilar. Ular anomal bolalar
bilan rivojlantiruvchi ta’limni olib borish kerakligini, korreksiya, kompensatsiya
usullari va bularni amalga oshirish yo‘llarini ko‘rsatib berdilar. L.S.Vigotskiy
«Korreksion pedagogikaning asosiy muammolari» kitobida anomal bolaga nafaqat
«salbiy», balki «ijobiy» tomonlarini o‘rganib, aniqlab shularga tayangan holda va
potensial imkoniyatlarini inobatga olib turib, ta’lim-tarbiya ishlarini tashkil etish
zarurligiga diqqatni jalb etdi.
O‘zbekistonda Korreksion pedagogika fanining rivojlanishi 1967 yildan
boshlab tezlashdi. Chunki shu yili Nizomiy nomidagi TDPI ning Pedagogika va

psixologiya fakultetida Oligofrenopedagogika bo‘limi tashkil etildi. 1972 yilda
oligofrenopedagogika kafedrasi o‘z faoliyatini boshladi. 1983 yilda
surdopedagogika bo‘limi qo‘shildi. 1984 yili esa mustaqil kunduzgi va sirtqi
Korreksion pedagogika fakultetlarida oligofrenopedagog, surdopedagog,
tiflopedagog, logoped mutaxassisliklari bo‘yicha kadrlarni tayyorlash ishlari
boshlab yuborildi. Hozirgi kunda oligofrenopedagogika va logopediya, Korreksion
pedagogika fanining klinik asoslari va surdopedagogika kafedralari qo‘shilib,
Maxsus pedagogika va metodika kafedrasiga aylantirildi, o‘z faoliyatini
Pedagogika va Korreksion pedagogika fakultetida amalga oshirmoqda.
Korreksion pedagogika fanining rivojlanishi natijasida undan quyidagi
tarmoqlar mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi: surdopedagogika (lotincha, surdus-
kar, gung so‘zidan olingan), eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning ta’lim-
tarbiyasi bilan shug‘ullanadigan fan; tiflopedagogika (yunoncha tiflos – ko‘r,
so‘qir so‘zidan olingan), ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning ta’lim-tarbiyasi
bilan shug‘ullanadigan fan; oligofrenopedagogika (yunoncha-oligos kam, fren-aql
so‘zlaridan olingan) aqliy tomondan zaif bolalarning ta’lim-tarbiyasi bilan
shug‘qullanadigan fan ; logopediya (yunoncha logos-so‘z, padeo-tarbiyalash
so‘zlaridan olingan) – og‘ir nutqiy nuqsonlarni o‘rganish, oldini olish, bartaraf
etish yo‘llari, usullarini o‘rganadigan fan.
Yordamga muhtoj bolalar tavsifi
Bola shaxsining tarkib topishi hayotining birinchi kunlaridanoq boshlanadi. Bola
har kuni ko‘rgan va eshitganlari asosida borliqqa va tevarak-atrofdagi kishilarga
o‘z munosabatini bildiradi. Kattalarning xatti-harakatlari, ishlariga, sodir
bo‘layotgan voqealarga bolaning beradigan bahosi, kishilarga bo‘lgan munosabati
– bularning hammasi bola ma’naviy qiyofasining shakllanishiga ta’sir etadi.
Bolaning xoh ona qornida, xoh tug‘ilganidan keyin rivojlanib borishi uchun
zarur bo‘lgan ma’lum shart-sharoitlarning buzilishi turli xil anomaliyalarga, ya’ni
jismoniy yoki ruhiy nuqsonlar, kamchiliklarga olib kelishi mumkin.
Korreksion pedagogika fanida anomal bolalarning turli xil toifalari ustida ish
olib boriladi:

1. Eshitish kamchiliklariga ega bo‘lgan bolalar (tug‘ilishidan kar, soqov, zaif
eshituvchi, keyinchalik zaif eshituvchi bo‘lib qolgan bolalar);
2. Ko‘rish qobiliyati zaif (ko‘r, zaif ko‘ruvchi bolalar);
3. Harakat-tayanch a’zolarida kamchiliklari bo‘lgan bolalar;
4. Og‘ir nutqiy nuqsonlari bor bolalar;
5. Mujassam, aralash nuqsonli (kar-ko‘r-soqov, ko‘r va aqlan zaif bolalar);
6. Ruhiy rivojlanishi sustlashgan bolalar;
7. Oligofren bolalar.
Anomal bolalar maxsus yordamga muhtoj bolalar. Ular maxsus ta’lim-tarbiya
muassasalarida tarbiyalanishi yoki o‘qitilishi kerak yoki sog‘lom tengdoshlari
orasida ular uchun integratsiyalashgan ta’lim-tarbiya tashkil etilishi zarur.
Bolaning umumiy rivojlanishiga, shaxs sifatida shakllanishiga har tomonlama
kuchli ta’sir etgan nuqsonlargina uni maxsus yordamga muhtoj, anomal bola deb
hisoblashga asos bo‘lishi mumkin. Masalan, bolaning faqat chap qulog‘i eshitsa-
yu, bu nuqson uning har tomonlama rivojlanishiga ta’sir etmaydigan, u umumiy
maktab dasturini sog‘lom tengdoshlari qatori o‘zlashtiradigan bo‘lsa, u anomal
bola kategoriyasiga kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma’lum sabablarga ko‘ra
paydo bo‘lgan nuqsonlar ham ularning umumiy rivojlanishiga ta’sir etmasa, bu
kishini anomal deb hisoblash mumkin emas.
Anomal bolalarning ruhiy va jismoniy rivojlanishida kuzatiladigan og‘ir, keskin
o‘zgarishlar bola shaxsining tarkib topishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun
bunday bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish uchun maxsus sharoit
yaratilishi kerak, ya’ni ular maxsus bog‘cha va maktablarda, yoki sog‘lom
tengdoshlari orasida maxsus darsliklar asosida tarbiyalanishi zarur, ular maxsus
yordamga muhtoj bolalardir.
Har qanday anomal rivojlanish markaziy yoki pereferik nerv sistemasidagi
organik yoki funksional o‘zgarishlarga aloqador bo‘lishi mumkin.
Bola rivojlanishidagi kamchiliklar, noqulay muhit, noto‘g‘ri tarbiya, ta’lim
natijasida ham paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, noqulay oilaviy sharoit,
pedagogik qarovsizlik, o‘qituvchining bolaga noto‘g‘ri munosabati va boshqa

ko‘pgina sabablar bola rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning dastur
materiallarini yaxshi o‘zlashtira olmasligiga, ulgurmovchi o‘quvchilar orasiga kirib
qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shunday bo‘lsada, biz bunday bolalarni anomal
bolalar kategoriyasiga kiritmaymiz, chunki uning rivojlanishidagi kamchiliklar
organizmdagi qanday bo‘lmasin, biror organik yoki funksional patalogik
o‘zgarishlarga bog‘liq bo‘lmay, balki boshqa sabablardan kelib chiqqan.
Tarbiyachi va o‘qituvchilar bunday bolalarni anomal bolalardan farqlay
oladigan bo‘lishlari kerak.
Kelib chiqish sabablariga ko‘ra har qanday anomal rivojlanish tug‘ma yoki
orttirilgan bo‘lishi mumkin.
Tug‘ma anomaliyalar ko‘p jihatdan homilador onaning sog‘ligi va yashash
sharoitiga bog‘liq. Ona qornidagi homilaning rivojlanishiga infeksiya,
intoksikatsiya, shikastlanish va boshqa omillar ta’sir etishi mumkin. Onaning
homiladorlik davrida turli xil kasalliklar bilan og‘rishi, o‘zboshimchalik bilan turli
dori-darmonlarni bilar-bilmas iste’mol qilishi bolaning anomal bo‘lib qolishiga
sabab bo‘lishi mumkin.
Tug‘ma anomaliyalar genetik, ya’ni irsiy omillar ta’siriga ham bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Masalan, eshitish va ko‘rish analizatorlari faoliyatining buzilishi, aqliy
zaiflikning nasldan bolaga o‘tishi ham kuzatiladi.
Ota-onalarning alkogolizmi, nashavandlik, taksokomaniyalari ham bolaning
anomal bo‘lib tug‘ilishiga olib kelishi mumkin.
Turmushda orttirilgan anomaliyalar bola organizmiga tug‘ilish vaqtida va
undan keyingi davrlarda zararli omillar ta’sir etishi natijasida vujudga keladi.
Tug‘ruq vaqtida miya shikastlanishi, bolaning tug‘ruq yo‘llaridan uzoq o‘tishi,
vakuum-ekstraktor yoki ombur solinishi, bolaning kindigi o‘ralib, bo‘g‘ilib qolishi
(asfiksiya) va boshqalar ba’zan anomal rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Bolaning juda yoshligida 3 yoshigacha turli kasalliklar bilan og‘rishi, masalan
meningit, meningoensefalit, otit, markaziy nerv sistemasining shikastlanishi va
boshqa shu singari dardlarni boshidan kechirishi ham anomal rivojlanishiga sabab
bo‘lishi mumkin.

Mamlakatimizda bolalar anomaliyasini oldini olish yuzasidan ko‘pgina
choralar ko‘rilmoqda. O‘zbekiston xotin-qizlar qo‘mitasi, Sog‘lom avlod uchun
jamg‘armasi, Ma’naviyat-ma’rifat markazi, Oila markazi, Aholini davolash
profilaktikasi, Ekosan jamg‘armalari tomonidan olib borilayotgan ishlarning
barchasi shu sohada anchagina yutuqlarga erishishga yordam bermoqdalar.

Eshitish nuqsonlari bor bolalar.
Nutq murakkab ruhiy faoliyatdir. U ruhiy jarayonlarning tarkib topishiga va
bolaning umuman barkamol bo‘lib o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq eshituv
organlari vositasi bilan idrok etishga asoslangan bo‘lib, atrofdagilarga taqlid etish
yo‘li bilan rivojlanib boradi. Og‘zaki nutqning shakllanishida eshituv analizatori,
nutqni harakatga keltiruvchi analizator eshituv analizatori bilan mahkam
bog‘langan holda ishlaydi. Eshituv analizatorining rivojlanishi esa ko‘p jihatdan
talaffuzga bog‘liq. Bola nutqining o‘sib borishi tovushlar talaffuzi, fiziologik va
fonematik eshitishning kamol topib borish darajasi bilangina xarakterlanib qolmay,
balki eng muhimi o‘z nutqi va atrofdagilar nutqidagi so‘zlarning tuzilishi, tovush
tarkibini farqlay bilish qobiliyati bilan ham xarakterlanadi. So‘z tarkibini anglab
olishdan iborat bu qobiliyat grammatik va leksik komponentlarning rivojlanishida
ham muhim ahamiyatga ega.
Ikkala signal sistemasi, shuningdek idrok va so‘zning o‘zaro aloqada bo‘lishi
aqliy rivojlanishning negizini tashkil etadi.
Defektologlarning ma’lumotlariga ko‘ra, eshitishida nuqsonlari bor bolalarning
rivojlanish darajasi shu nuqsonning bola hayotining qaysi davrida paydo
bo‘lganligi va og‘ir-yengilligiga bog‘liq. Surdopedagogikada eshitishida
nuqsonlari bor bolalar soqov, zaif eshituvchi, keyinchalik zaif eshituvchi bolalar
guruhiga bo‘linib o‘rganiladi. Tug‘ma yoki hali tili chiqmagan, go‘daklik davrida
ikkala quloqning mutlaqo eshitmasligi kar-soqovlikka olib keladi. Eshitish
qobiliyatining qisman buzilishi natijasida nutqiy nuqsonga uchragan bolalar zaif
eshituvchi bolalar guruhiga kiritiladi. Nutqi rivojlanib, shakllanib olgandan so‘ng
yaxshi eshitmaydigan bo‘lib qolgan bolalar keyinchalik zaif eshituvchilar guruhiga

kiradi. Bu nuqson nutq tarkib topgandan so‘ng vujudga kelsa ham, nuqson tufayli
eshitishda xos kamchiliklar bo‘laveradi.
Turg‘un eshitish nuqsonlari kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va orttirilgan
bo‘lishi mumkin.
Kar - soqov bolalarning 25-30 foizida eshitish nuqsonlari tug‘ma bo‘ladi.
Ko‘zi ojiz bolalar.
Tiflopedagogikada ko‘zi ojiz bolalar ko‘r va zaif ko‘ruvchi bolalar guruhlariga
bo‘linadi. Ko‘r bolalarning ko‘rish qobiliyati keskin kamaygan (total ko‘rlik) yoki
korreksiya qo‘llanilganda (ko‘zoynak tutilganda) ham ko‘rish o‘tkirligi 0,04 gacha
pasaygan, ya’ni bunday bolalar amalda ko‘r bo‘ladi. Zaif ko‘ruvchi bolalarda
ko‘rish o‘tkirligi 0,05 dan to 0,4 gacha bo‘lishi mumkin. Ushbu guruhdagi bolalar
tevarak-atrofni ko‘rish analizatori orqali idrok etadi.
Ko‘rishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va
orttirilgan bo‘ladi. Tug‘ma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar, homilador
ayolning toksoplazmoz, qizilcha va boshqa kasalliklar bilan kasallanishi sabab
bo‘lishi mumkin.
Orttirilgan ko‘rish anomaliyalari traxoma, chechak, suzak, ko‘z sili, qizamiq,
skarlatina va boshqa kasalliklar oqibatida paydo bo‘lishi mumkin. Aholiga
davolash-profilaktika, oftalmologiya yordamining yaxshilanishi hamda tibbiyot
sohasidagi katta yutuqlar qo‘lga kiritilganligi munosabati bilan zaif ko‘ruvchi
bolalar ancha kamaydi.
Ko‘rish nuqsonlari zo‘rayib boradigan va turg‘un (muqim) bo‘ladi. Zo‘rayib
boradigan xili kun sayin og‘irlashib, bora-bora ko‘rlikka olib keladi. Muqim xili
esa turg‘un bo‘ladi, bolaning ko‘rish darajasi bir xilda turaveradi. Ko‘rish
qobiliyatining zo‘rayib boradigan xili kuksuv, ya’ni glaukoma kasalligi (ko‘z ichki
bosimining ko‘tarilib turishi) ko‘ruv nervi atrofiyasi, to‘r parda distrofiyasiga
bog‘liq bo‘lib, bolaning har qanday rivojlanish davrida vujudga kelishi mumkin.
Gigiyenik talablarga rioya qilmaslik refraksiya anomaliyalari bilan bog‘liq bo‘lgan
ko‘z kamchiliklari zo‘rayib borishiga ham olib keladi.

Ko‘zi ojiz bolalar ko‘r tug‘ilgan va ko‘r bo‘lib qolgan bolalar deb ikki guruhga
ajratiladi. Birinchi guruhga tug‘ilgandan va tug‘ilgandan so‘ng to uch yoshgacha
bo‘lgan davr ichida ko‘rish qobiliyati zaif bolalar kiritilsa, ikkinchisiga keyinchalik
ko‘zi ojiz bo‘lib qolgan bolalar kiritiladi. Ko‘z ojizligi qanchalik kech paydo
bo‘lgan bo‘lsa, bolaning tevarak-atrof haqidagi tasavvurlari shunchalik boy va
ularni mustahkamlash, takomillashtirish shunchalik oson bo‘ladi.
Ko‘zi ojiz bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalari, maktab-internatlar
mavjud. Bu joylarda ishlar kompensatsiya, korreksiya yo‘nalishida amalga
oshiriladi.
Og‘ir nutqiy nuqsonlari bor bolalar.
Maxsus yordamga muhtoj anomal bolalarga og‘ir nutq nuqsonlariga ega bo‘lgan
bolalar ham kiritiladi. Nutq nuqsoni logopediya fanida muayyan tilning
me’yoridan chetga chiqish deb ta’riflanadi. Nutq nuqsoni o‘z-o‘zidan barham
topmaydi, balki vaqt o‘tgan sari yanada mustahkamlanib, zo‘rayib boradi. Nutq
nuqsoni gapiruvchining yoshiga mos kelmaydi. Nutq nuqsoniga ega bo‘lgan
kishilar logopedik yordamga muhtoj bo‘ladi. Og‘ir nutq nuqsoni kishining nafaqat
nutqiga balki umumiy rivojlanishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda nutq nuqsonlarining turli klassifikatsiyalari mavjud. Nutq
nuqsonlari asosan uchta katta guruhga ajratiladi: fonetiko-fonematik xarakterli
nuqsonlar, sistemali nutq buzilishlari va yozma nutq nuqsonlari. Fonetiko-
fonematik xarakterli nuqsonlarga tovushlar talaffuzidagi nuqsonlar, ovoz
nuqsonlari, nutq sur’ati, tempi, ritmi va ravonligidagi kamchiliklar, nutqni idrok
etishni buzilishi oqibatida sodir bo‘lgan nuqsonlar kiritiladi.
Sistemali nutq buzilishlarida kishining butun nutq sistemasi shakllanmaganligi
natijasida u gapirmaydi. Bunday nuqsonli kishilarda qulog‘i yaxshi eshitadi,
oligofreniya yo‘q. Sistemali nutq buzilishida nutqning umumiy rivojlanmaganligi
kuzatiladi.
Yozma nutq nuqsonlari o‘qish va yozish malakalarini katta qiyinchiliklar bilan
yoki umuman o‘zlashtira olmaydigan kishilarda kuzatiladi. Logopediya fanida

ushbu nutq sistemasida nuqsonlar quyidagi terminlar bilan yuritiladi: fonetiko-
fonematik xarakterli nuqsonda tovushlar talaffuzidagi nuqsonlar dislaliya,
rinolaliya, dizartriya, anartriya, ovoz nuqsonlaridan afoniya, disfoniya, fanasteniya,
rinofaniya, laringomirlashgan ovoz kiradi. Nutq sur’ati, tempi ritmi ravonligining
buzilishiga – taxilaliya, bradilaliya, logonevroz, qoqilib gapirish kiradi. Nutqni
idrok etish nuqsonlari zaif eshituvchi aqlan zaif, fonematik eshitishi buzilgan
kishilarda kuzatiladi, natijada bolaning talaffuzi, ovozi, nutq sur’atida ma’lum
o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin. Sistemali nutq nuqsonlariga alaliya va afaziyalar
kirsa, yozma nutq nuqsonlariga agrafiya, aleksiya, disgrafiya, disleksiyalar kiradi.
Ruhan sust rivojlangan bolalar.
RRS bolalar uchun tashkil etilgan o‘quv muassasalari.
Ulgurmovchi o‘quvchilar orasida ruhan sust rivojlangan bolalar ham uchrab
turadi. Ularning bilish faoliyati markaziy nerv sistemasidagi modda almashinuvi
buzilishidan kelib chiqqan yengil patalogik o‘zgarishlar vaqtinchalik buzilgan
bo‘ladi.
Ruhan sust rivojlangan bolalar aqliy darajasi jihatidan 2 guruhga bo‘linadi;
1. Yengil nuqsoni bor bolalar bular maxsus sharoitda 1-3 yil ta’lim-tarbiya
olganlardan so‘ng o‘qishni umumta’lim maktabining tegishli sinfida davom
ettirishlari mumkin.
2. Ruhiy jihatdan rivojlanishida sezilarli darajada orqada qolgan bolalar- bular o‘rta
maktabni bitirgunga qadar maxsus sharoitda o‘qitilishi maqsadga muvofiqdir.
So‘nggi yillarda olimlar ruhiy sust rivojlangan bolalarni klinik-psixologik
jihatdan qo‘yidagi xillarga bo‘lishni tavsiya etadilar;
1. Konstitutsional;
2. Somatogen;
3. Psixogen;
4. Serebral shakli;
Konstitutsional xilini xarakterlovchi belgilarga qo‘yidagilar kiradi; bolaning
gavda tuzilishi sog‘lom tengdoshlarnikiga nisbatan 1-2 yosh kichik ko‘rinadi. 7
yashar bola o‘zini 5 yashar bolaga o‘xshab tutadi va ta’lim olish uchun xali

«yetilmagan» bo‘ladi. Bunday bola o‘quv faoliyatiga yaxshi kirishib ketmaydi,
unda o‘qishga qiziqish yo‘q, ish qobiliyati past.
Somatogen xilida surunkali infeksiyalar, allergik xolat, tug‘ma porok va shu
kabi kasalliklar ayniqsa tez uchrab turganligi tufayli bolada asteniya holati
kuzatiladi. Bola o‘z kuchiga ishonmaydigan, tez charchaydigan, injiq, qo‘rqoq
bo‘ladi, hech narsaga qiziqmaydi.
Psixogen xilida bola noqulay, noto‘g‘ri sharoitda tarbiyalanadi. Natijada u ham
ulgurmovchi o‘quvchilar qatoriga qo‘shilib qoladi. Psixogen xilida bolalarning
50% da nerv sistemasida organik jarohatlanish kuzatiladi, shuning uchun u
nisbatan turgun bo‘ladi. Bu narsa bolaning bilish faoliyati, xis-tuyg‘ulari, irodaviy
holatlarining rivojlanmasligiga olib keladi, organik infantalizm kuzatiladi. Bola yo
ko‘tarinki ruhda, o‘zidan yosh bolalarga o‘xshab, yoki aksincha kayfiyati past
bo‘lib, mayus tortib yuradigan, ishni mustaqil hal qila olmaslik tashabbus ko‘rsata
olmaslik, qo‘rqish holatlari kuzatiladi.
Ruhan sust rivojlangan bolalar maxsus yordamga muhtoj, ular maxsus
muassasalarda yoki differensial ta’limga jalb etilishi kerak.
Oligofren bolalar va ularning tavsifnomasi
Markaziy nerv sistemasining organik jarohatlanishi natijasida bilish faoliyatida
turg‘un buzilgan bolalar-oligofrenlardir. Oligrofeniya yunoncha «oligos»-« kam,
oz» ; «fren »-«aql» degan so‘zlardan olingan bo‘lib, esi past, aqli past demakdir.
Oligofrenopedagogikada bu bolalar aqliy rivojlanish darajasiga ko‘ra debil,
imbetsil va idiotlarga ajratib o‘rganiladi. Debillik- oligofreniyaning eng yengil
darajasi bo‘lib, bunday bolalarni tashqi ko‘rinishidan sog‘lom tengdoshlaridan
ajratib bo‘lmaydi. Chet el olimlari ularni «ta’lim olishi qiyinlashgan bolalar» deb
nomlashmoqdalar. Zehn va fahm-farosatga bog‘liq ishlarda debil bolalar ancha
qiynaladilar, biroq maxsus maktabda o‘qigach, ular mustaqil yashab, oddiy turdagi
mehnat bilan shug‘ullanib, o‘zini-o‘zi eplab ketadi. Ular uylanadi, turmushga
chiqadi, mehnat qiladi . Imbetsil va idiot bolalar o‘zini o‘zi eplay olmaydilar. Ular
uchun maxsus bog‘cha va maktab dasturi murakkablik qiladi. Imbetsil bola yuradi,

gapiradi, o‘rgatsa o‘ziga o‘zi xizmat qiladi. Idiot bola hattoki o‘z ota-onasini ham
tanimaydi, o‘zini-o‘zi uddalay olmaydi. Imbetsil va idiot bolalar ijtimoiy ta’minot
vazirligi qoshidagi muassasalarda tarbiyalanadi, ular nogiron bolalarga kiradilar.
Kelib chiqish sabablariga ko‘ra oligofreniya tug‘ma yoki orttirilgan bo‘lishi
mumkin. Onaning homiladorlik davrida turli kasalliklar bilan kasallanishi, tug‘ilish
vaqtida va tug‘ilgandan to uch yoshgacha bo‘lgan davr ichida shikastlanishi,
kasallanishi natijasida oligofreniya kelib chiqadi. Agarda, turli sabablarga ko‘ra,
aqlan zaiflik bolaning uch yoshidan keyingi davrida paydo bo‘lsa, bunday aqlan
zaiflik demensiya deb yuritiladi. Demensiya progressivlashadigan, ya’ni kuchayib
boradigan xususiyatga ega. Oligofreniya esa-turg‘un bo‘ladi.
Oligofreniyaning faqat debil darajasidagi bolalar maxsus bog‘cha va maxsus
maktab dasturini o‘zlashtirib, mustaqil hayot kechira oladilar. Imbetsil va idiot
bolalar ijtimoiy ta’minot vazirligi qoshidagi bolalar-internatlarida 18 yoshgacha
tarbiyalanib, so‘ngra nogironlar uyida umrining oxirigacha yashaydilar.
Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar
Dunyodagi 500 million aholining 10 foizi nogironlardir. Shular jumlasiga
mujassam nuqsonli anomal bolalar ham kiradi. Mujassam nuqsonli anomal
bolalarda bir necha nuqson birgalikda kuzatiladi., Ular kompleksli nuqsonli bolalar
kategoriyasi deb ham nomlanadi. Onalar va bolalar salomatligini yaxshilash,
nogironlikni oldini olish, ekologik muvozanatni yanada barqarorlashtirish
yuzasidan mamlakatimizda mustaqilligimizning birinchi kunidanoq muayyan
amaliy ishlar olib borilmoqda. Respublikada kasal bolalar tug‘ilishi ko‘rsatkichi
1000 aholiga nisbatan 1991 yildagi 34, 5 dan 2000 yildag 21, 4 ga kamaydi.
Demak hali ham bu borada ko‘pgina ishlar olib borilishi lozim. Ayollar, ayniqsa,
qizlar orasida uchraydigan chekish, spirtli ichimliklar ichish, narkotik moddalar
is’temol qilish, shifokor maslahatisiz dori-darmon qabul qilinishi, ekologik
muammolar va boshqa holatlar nogiron bolalar tug‘ilishiga sabab bo‘layotgani va
uning oldini olish borasida ko‘proq balog‘at yoshidagi yigit-qizlar orasida
tushuntirish ishlari keng tarzda olib borilishi maqsadga muvofiqdir.Olimlar

tomonidan aniqlangan 400 dan ortiq dori-darmonlar homila rivojlanishiga
(dastlabki 1-2 oylar) salbiy ta’sir etar ekan.
Mujassam nuqsonli maxsus yordamga muhtoj toifasiga kar-ko‘r-soqov
bolalar, kar va aqlan zaif, ko‘r va oligofren, harakat tayanch a’zolari jarohatlangan
va ko‘r yoki aqlan zaif va h.k. kiradilar.
Oxirgi yillarda ko‘r va zaif ko‘ruvchi bolalar soni ancha
kamaydi.Oftalmologik yutuqlar, erta diagnostikaning yangi usullarini ko‘llanishi,
ko‘rish organlari kasalliklarini davolash va korreksiya qilish natijasida maxsus
maktab o‘quvchilarining kontingenti sezilarli darajada o‘zgardi. Ko‘r bolalar
nisbatan kamaydi, ammo zaif ko‘ruvchi bolalar soni ko‘paydi. Ularning orasida
maktab dasturini o‘zlashtira olmaydigan bolalar yaqqol ko‘rina boshlandi.
Kompleks , ya’ni har tomonlama tekshirish, o‘rganish natijasida ularning ko‘rish
qobiliyatini buzilishi bilan birga oligofreniya tipidagi aqli zaiflik ham mavjudligi
aniqlandi. Zaif ko‘ruvchi va aqli zaif bo‘lgan bolalarni o‘qitish va tarbiyalash
ancha murakkab va o‘ziga xosdir. Odatda zaif ko‘ruvchilardan ayrimlari va ko‘r
bolalar «Brayl» sistemasi bo‘yicha o‘qish va yozishni o‘rganadilar. To‘g‘ri tashkil
etilgan ta’lim natijasida ko‘r bolalar nuqta-relyefli shriftni tez o‘rganib oladilar.
Aqli zaif ko‘rlarda bu jarayon ancha sekin kechadi, uncha samarali bo‘lmaydi.
Bunga bir necha sabablar mavjud. Markaziy nerv sistemasining organik
shikastlanishi natijasida aqli zaif ko‘r bolaning kompensator imkoniyatlari
sustlashgan bo‘ladi.Maxsus tashkil etilgan ishlar tufayligina eshitish analizatorlari
kompensator faoliyatni bajara boshlaydilar. Aqli zaif o‘quvchilarning tafakkur,
tasavvur, nutqi, fikrlash qobiliyatini o‘stirishda yordamchi maktabda ko‘rgazmali
qurollardan keng foydalaniladi.Ko‘rlar maktabida bu borada ko‘proq nutq, so‘zga,
maxsus tiflografik ko‘rgazmali kurollarga asoslangan holda ish tashkil etilsa, aqli
zaif ko‘r bolalar bilan boshqacha ishlarni uyushtirish lozim bo‘ladi. Ikkala holatda
ham birinchi navbatda bolaning abstrakt tafakkuri yaxshi rivojlangan bo‘lishi
kerak. Aqli zaif bolalarning esa bilish faoliyati turg‘un buzilgan bo‘ladi. Aqlan va
ko‘rish qobiliyati zaif bolalarning ta’lim-tarbiyasiga maxsus yondoshgan holda,
maxsus yaratilgan tizim asosida o‘qitish va tarbiyalash lozim.

Mujassam nuqsonli bolalardan eshitish qobiliyati va aqli zaif bolalar
birinchi bo‘lib o‘rganilgan edi. Kar va zaif eshituvchi bolalarda ikkilamchi hodisa
sifatida aqlan zaiflik kuzatilib boriladi. Natijada intelekti sog‘lom, eshitish
qobiliyati zaif bolalarni aqli zaif eshitish qobiliyati zaif bolalardan amalda ajratish
ancha mushkul. Ayniqsa ilk yoshdagi bolalarda. Hozirgi kunda ular uchun
differensial-diagnostik mezonlar ishlab chiqilgan. Aqli va eshitish qobiliyati zaif
bolalar karlar yoki zaif eshituvchi bolalar maktab-internatlarining yordamchi
sinflarida yordamchi maktab dasturi bo‘yicha ta’lim oladilar. Yordamchi sinflar
ko‘rlar va zaif ko‘ruvchi bolalar maktab-internatlarda ham mavjud.
Mujassam nuqsonli bolalar toifasiga ko‘r-kar-soqov bolalar xam kiradi. Bu
toifadagi bolalar nuqsoni ancha murakkab. Kar-ko‘r-soqov bolalar tevarak atrofdan
informatsiya olish imkoniyatidan mahrum bo‘lganligi tufayli aqlan rivojlanmaydi.
Biroq maxsus tashkil etilgan yordam tufayli bu bolalar tuliq intellektual rivojlanish
imkoniyatiga egadirlar. Ularga barcha murakkab muloqot turlari yaratiladi, nutqi
o‘stiriladi va ular barkamol nutqdan tortib to so‘z nutqigacha egallay oladilar. Bu
esa ularni o‘rta maktab dasturini egallab, xatto oliy o‘quv yurtlarini muvaffaqiyatli
bitirishga imkon beradi. Bunga Olga Ivanovna Skoroxodovaning hayoti va ijodini
misol qilib keltirishimiz mumkin. Kar-ko‘r-soqov qizchani mashhur defektolog
Sokolyanskiy I.A. o‘zi rahbarlik qilgan maktab-klinikada o‘qitib, tarbiyalagan.
Oliy o‘quv yurtini tugatib, O.Skoroxodova butun hayotini Korreksion
pedagogikaga bag‘ishladi. U Korreksion pedagogika ilmiy-tadqiqot instituti
dotsenti, pedagogika fanlari nomzodi, ko‘pgina ilmiy maqola, she’rlar to‘plami
muallifi. Ayniqsa u yaratgan noyob kitoblar «Kak ya vosprinimayu okrujayuhiy
mir»(1947), «Kak ya vosprinimayu i predstavlyayu okrujayuhiy mir»(1956), «Kak
ya vosprinimayu, predstavlyayu i i ponimayu okrujayuhiy mir»(1972) ko‘pgina
tillarga tarjima qilindi. Moskva viloyatining Zagors shahrida kar-ko‘r-soqov
bolalar bilan olib boriladigan ishlar tizimi takomillashtirildi. Ushbu maktab-
internat o‘z faoliyatini davom ettirmoqda va ko‘pgina kar-ko‘r-soqov bolalarga
mustaqil hayotda o‘z o‘rnini topib ketishga yordam bermoqda.

O‘zbekistonda anomal bolalarga differensial va integratsiyalashgan ta’lim
«Ta’lim to‘g‘risida»gi qonunning 23-moddasi anomal bolalarga
bag‘ishlangan. Jismoniy va ruhiy rivojlanishida nuqsonlari bo‘lgan bolalar ham
ta’lim olish huquqiga ega. Ularni maxsus muassasalarga tashxis etishda 1998 yilda
o‘z faoliyatini boshlagan «O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish va psixologik-
pedagogik tashxis markazlari» faoliyati nihoyatda katta ahamiyatga ega. Tashxis
etilgan bolalar rivojlanishidagi nuqsoniga ko‘ra ta’lim olish qurbiga ega bo‘lsa,
Xalq ta’limi vazirligi qoshidagi muassasalarda o‘qiydi, tarbiyalanadi. Sog‘liqni
saqlash vazirligi qoshidagi muassasalarda ularga tegishli tibbiy yordam
ko‘rsatiladi.
Mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi jismoniy yoki ruhiy
rivojlanishida og‘ir nuqsonlari bo‘lgan bolalarga nogironlik berib, ularni o‘z
qaromog‘iga tegishli muassasalarda muruvvat uylarida tarbiyalanishni va mehnat
qilishni ta’minlaydi.
Xalq ta’limi vazirligi qoshidagi anomal bolalarning barcha toifalari uchun;
maktabgacha yoshdagi bolalar uchun muassasalar, maxsus maktablar, maktab-
internat va maxsus sinflarda differensial ta’lim tashkil etilgan. Sog‘lom
tengdoshlari orasida o‘qishni istagan bolalarga tegishli shart-sharoitlar yaratilishi
mumkin bo‘lgan integratsiyalashgan ta’lim amalga oshirilmoqda.

FAN MAJMUASINI TAYYORLASHDA FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO’YXATI
Asosiy adabiyotlar
A1 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston nashriyoti
2019 y
A2 O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida” gi Qonuni // Xalq so’zi
gazetasi 2020 yil 24-sentabr soni
A3 R.A.Mavlonova, O.To’rayeva, K.M.Xoliqberdiyev, Pedagogika. Darslik
T:. O’qituvchi 2018 yil.
A4 B.X.Xodjayev Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti.
“Sanostandart” nashriyoti. Toshkent 2017 y.
A5 K.Xoshimov, S.Nishonova. Pedagogika tarixi . Darslik –Toshkent 2005
yil
A6 K.Xoshimov, S.Ochilov. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. O‘quv
qo‘llanma.T:.O‘qituvchi 2010-yil
A7 Pedagogika (Pedagogika nazariyasi va tarixi) O‘qituvchilar tayyorlash va
pedagogika fani sohasi: bakalavriat yo‘nalishi uchun darslik //
prof.M.X.Toxtaxadjayevaning umumiy tahriri ostida, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent
“O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati” nashriyoti, 2010
A8 A.Xoliqov Pedagogik mahorat.DarslikT.: Iqtisod-moliya, 2011yil
A9 Maxsus pedagogika. Darslik.-T.: (Fan va texnologiya ) 2004 y

Ta’lim muasasasasi menejmenti. Korreksion pedagogika asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish