Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 55.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ta’lim olish qobiliyati o‘quv faoliyati subyektlarining xarakteristikasi sifatida

Купить
TA’LIM OLISH QOBILIYATI O’QUV FAOLIYATI SUBYEKTLARINING XARAKTERISTIKASI SIFATIDA Reja: 1.Psixologiy ada suby ek t t ushunchasi. 2.Ta’lim jaray oni suby ek t larining maxsus xususiy at lari. 3 .Ta’limni va bilimlarni o’zlashtirishni boshqarish muammolari hamda imkoniyatlari. 4.Boshqarishning metodologik va nazariy asoslari. 5.Chet el psixologiyasida ta’lim va taraqqiyot muammolari. 6.O’qish tiplari va ularning o’ziga xos xususiyatlari. 7.Ta’limni individuvallashtirishda diagnostik metodikalardan foydalanish. Ta’lim - juda keng ma’noga ega bo’lib, u bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish, o’rganish, o’rgatish jarayonidir. Bu ta’rif hozirgi zamon ta’limi uchun yetarli emas. Chunki hozir mustaqillik davrida ta’lim o’zining mazmuni bilan o’quvchilarga bilim, ko’nikma va malakalar berish bilan birga, o’quvchilarni hozirgi zamon ruxida milliy kadrlar, jaxon madaniyati va maorifining ilgor goyalaridan okilona foydalanib tarbiya beruvchi, bola shaxsini rivojlantiruvchi, uni mustaqil fikrlashga o’rgatuvchi, ilmiy tushuncha va izlanishlarga layoqatli qiluvchi ta’lim hamdir. Ta’lim ikki tomonlama jarayon ; 1-dan, o’quvchi tomonidan bajariladigan, boshqariladigan, 2-dan, o’quvchi tomonidan bajariladigan jarayondir. Demak, ta’lim jarayoni o’rganish va o’rgatish, o’rganib olish va uni hayotga tadbik etish xususiyati bilan izoxlanadi. O’rganish (o’qitish) - bu ukutuvchining o’quvchilarga bilim, ko’nikma va malakalar berish, ularda yangi xakikatni ochishga kodir bo’lgan ijodiy, mantikiy tafakkurni tarbiyalashdir. O’rganish - bu o’quvchilarning o’qituvchi tamonidan berilgan bilimlarni, q abul q ilishlari jarayoni, o’ zlarida bilish q obiliyatlarini, fikrlash operasiyalari va h arakatlarni tarkib toptirish jarayonidir. Bu passiv musho h ada jarayoni emas, balki o’qituvchi tomonidan o’quvchilarga beriladigan bilim va malakalarni faol ravishda kayta ishlash jarayonidir. O’rganishning asosiy mo h iyati shundaki, bunda - o’qish jarayonida o’quvchilar mustaqil ravishda bilim ola bilish va bu bilimlardan foydalana olish ko’nikmasini uz ichiga oluvchi akliy va jismoniy mehnat elementlarini o’ziga sindiradi. Ta’limning muvaffa q iyati o’quv materiallarning mazmunigagina, ta’lim usullarigagina emas, balki u ko’p jihatdan o’quvchining q anday o’q iyotganligini bilishga, ya’ni o’quvchining yosh xususiyatlariga, a q liy tara qq iyoti va faolligiga muvofi q malakalarni o’zlashtirish jarayonining psixologik asoslarini bilishga h am bog’liqdir. O’qish jarayoni - o’quvchining o’ziga xos xususiyatlariga h am, uning psixik rivojlanishining (a q liy, e mo s ional, irodaviy jihatdan) individual tavsifnomasiga, unda o’qishga nisbatan karor topgan munosabatlariga, uning qiziqish-xavaslariga bog’liqdir. Boshqacha qilib aytganda, ta’lim jarayoni o’quvchiga nimani va qanday qilib o’zlashtirishning oddiy bir xil natijasi emas, ya’ni sirtdan ta’sir kiladigan shart-sharoitlarning okibati emas, balki o’quvchining individual-psixolok xususiyatlariga bog’liq ravishda amalga oshiriladi. Ta’limni ijodiy o’zlashtirish, o’rganish, bilim egallash 3 omilga: 1. Nimani o’qitishga; 2. Kim o’ kitadi va qanday o’qitishga; 3 Kimni o’qitishga bog’liq. 1- holda: o’qitish xarakteri o’zlashtirilayotgan materiallarga, uning mazmuniga va qanday tizimda yetkazib berilayotganligiga bog’liq. 2- holda: a) o’qituvchining uslubiy ma h oratiga; b) ish tajribasiga; g) uning bilimiga bog’liq; 3- holda: a) kimni, qanday o’quvchini o’qitishga; b) psixik rivojlanishining individual tavsifnomasiga; v) qiziqish va xavaslariga bog’liqdir. O’rganish - bilimlarni o’zlashtirish informasiya olish, esda saklash va uni anglab qolishnigina emas, balki bilimlarni keyinchalik, o’quv ishida shuningdek, mehnat jarayonida, umuman turmushga tadbik kilish kobiliyatiga ega bo’lishdir. Bilimlarni o’rganib olish, uni o’zlashtirish quyidagi psixologik kompenentlar asosida bo’ladi. 1. O’quvchilarning o’qishga ijodiy munosabatda bo’lishi : 2. Material bilan bevosita tanishish jarayoni : 3. Olingan materialni faol ravi щ da kayta ishlash jarayoni bo’lgan fikrlash (tafakkur ) 4 Q abul q ilingan va ishlab chi q ilgan axborotni esda olib qolish va esda sa q lash jarayoni. Agar o’quvchida o’zlashtirishning ana shu komponentlarini(tarkibiy kismlarini) h isobga olib ta’lim berilsa, xar bir komponentda ta’limni o’zlashtirish jarayoniga e’tibor berilsa, o’quvchi uni muvafaqqiyatli o’zlashtiradi. O’rganish - yul-yulakay, tasodifiy va rejali bo’lishi mumkin. Yul- yulakay o’rganish - turli material va informasiyalarni turli sharoitda o’rganishdir. Bunda o’quvchi materialni izlanishlar, ko’p kitoblarni mutolaa kilish or q ali o’rganadi. Bunday o’rganish inson h ayotining turli faoliyatlari davomida ruy beradi. Rejali o’rganish esa materiallarni muntazam ravishda reja asosida, ma q sadga karatilgan faoliyat or q ali o’rganish demakdir. Shuning uchun h am o’rganish – faoliyat h isoblanadi , o’rganish bu stixiyali jarayon emas, balki u ma q sadga q aratilgan, rejalashtirilgan jarayondir , o’rganish - materialni o’zlashtirish – bu ongli jarayondir. Shuning uchun u faol jarayon h amdir. Chunki o’quvchi o’qituvchi tomonidan idrok q ilingan materialni o’zining tajribasiga, h ayotga bo g’ lash bilan vo q yelikka ongli munosabatda b o’ ladi. O’rganish jarayoni o’qituvchi shaxsiga, uning pedagogik faoliyatga qanday tayyorgarligiga, o’ z bilimlarini o’quvchilar ongiga yetkazib berishiga unda o’quvchilarning xususiyatlarining h isobga olishga, ta’limni h ayotga va bolalar tarbiyasiga bo g’ lab olib borishga bog’liqdir. Demak, o’rganishning xar ikkala tomonlama jarayon ekanligi, u o’quvchi va o’qituvchi faoliyatini boshqarilishini talab q iladi. 2. O’quvchilarning bilish faoliyatini boshqarish, ta’lim jarayonini boshqarish - pedagogik psixologiyaning h al q ilinishi lozim bo’lgan masalalardan biridir. K o’ pchilik psixologlar ta’lim jarayonini, ya’ni o’quvchilarning bilish faoliyatini boshqarish kiyin deb ta’kidlaydilar. Lekin uni butunlay boshqarib b o’ lmaydigan jarayon deyish not o’g’ ridir. Chunki bu ani q ma q sad k o’ zlab ta’lim berish g’ oyasiga ziddir. Birok, o’qituvchi ta’limni tash k il etadi, unga ra h barlik q iladi, uni amalga oshiradi deyish ham uni boshqariladi degan ma’noni bermaydi. Chunki biz boshqariladigan ta’lim deb shunday ta’limni aytamizki, bunda h ar bir bolaning h arakatlari nazorat q ilinishi, o’qituvchi ta’limning h ar bir bos q ichida o’quvchilarni bilimlarni o’zlashtirishi yoki muayyan ko’nikma va malakalarni h osil kilish h a q ida uzluksiz axborot olib va yangi materiallarni h amda o’ tilgan materiallarni o’zlashtirilganligi xarakteriga q arab ta q dim q ilinishi lozim. O’qituvchi ta’lim jarayonida o’quvchilaring bilimlarni o’zlashtirish jarayonini va a q liy rivojlanishning borishini hamma va q t h am nazorat q ila olmaydi. Bu hozirgi ta’lim jarayoning jiddiy kamchiligidir. Jaxon psixologlarining fikricha, bilimlarning boshqarishning mumkin bo’lgan yuli - o’zlashtirish jarayonini berilgan topshiri q ning o’zlashtirish jarayoni sifatida maxsus tashkil etishdir. Bu so h ada yaxshirok ishlangan tizim P.Ya.Galperinning a q liy h arakatlarini etap(bos q ichma-bos q ich) buyicha tarkib toptirish nazariyasiga asoslangan ta’lim tizimidir. Bu nazariyaga muvofik, odamning ontogenetik rivojlanishidagi harakatlar interiorizasiyasi degan jarayonlar, ya’ni tashqi harakatlarning asta-sekin ichki aqliy harakatlarga aylanishi jarayonlari ruy beradi. Dastavval o’quvchilar tashqi moddiy harakat bilan ish ko’radi «faqat shundan keyingina harakatning integrasiyasi: ya’ni uning ichki harakatga, endi butunlay bolaning aqlida voqye bo’ladigan harakatga aylanishi ro’y beradi» , deb yozadi A. N. Leontyev (Problemы razvitiya psixiki, ikkinchi nashri, M. «Mыsl» 1965.383 bet) Ta’lim jarayonini boshqarishda P.Ya.Galperinning o’zlashtirish jarayonini maxsus tashkil kilish, ta’limni etaplar asosida tashkil kilish nazariyasi muhimdir. Bu bosqichlar quyidagicha : I –bosqich - Bolaga o’zlashtirish uchun yo’l-yo’riqlar kursatilmaydi. II-bosqich - O’zlashtirish uchun yo’l-yo’riklar ko’rsatiladi va o’quvchi uni bajarishga kirishadi. III-bosqich - Moddiy harakat bosqichi bo’lib, bunda harakat yo predmetlarda yoki ularning tasvirlarida (sxema, chizmalar, maketlar va hokazo) olib boriladi, ular narsalar bilan taqqoslaniladi. IV- bosqich - Keyin shu harakatlarning o’zini narsalarga tayanmay baland ovoz(nutq) vositasida bajariladi. V- bosqich - baland ovoz vositasida harakat qilishni ichki rejaga ko’chirish – bu xuddi usha tashqi nutqning o’zi, lekin «o’z ichida harakat kilishi»dir. VI- bosqich – ichki nutqdagi «o’zi uchun» harakat qismidir. Aqliy harakatlarni bosqichma-bosqich tarkib toptirish shu jarayon kaysi shart va usullar yordamida tarkib topgan bo’lsa, ana shu shart va usullar tizimi tomonidan determinlashtirilgan ekan, bu ularni egallash, boshqarishi mumkin ekanligini anglatadi. P.Ya.Galperin rahbarligida o’tkazilgan tadqiqotlar fikrlash harakatlarini ko’rsatib o’tilgan prinsip buyicha tarkib toptirish ta’lim jarayonini samarali boshqarish imkonini beradi. 2. Kishining faoliyat jarayoni odamning o’zini o’rab olgan obyektiv dunyoga faol munosabatda bo’lishining eng muhim shakllaridan biridir. Shu faoliyat tufayli odam bilan tashqi dunyo o’rtasida real bog’lanish amalga oshadi. Pedagogik psixologiya o’quv xolatlaring asosiy shakllarini uyin, taqlid qilish, mehnat, takrorlash va yod olish, sinab ko’rish va xatolarni aniqlash, mashqlanish va o’quv vazifalarini hal qilish, mustaqil fikrlash, shuningdek hissiy aloqa qilish, narsalarni qo’l bilan harakatga keltirish rolli uyinlar, o’quv professional faoliyat kabilar bilan belgilaydi. Bularning hammasi ta’limni muvaffaqiyatli o’zlashtirishga, o’rganish faoliyatini yengillashtirishga, yangi bilimlar haqida chuqur tasavvurlar qoldirishga, ularni xotirada uzoq vaqt saqlab turish va kerak vaqtda esga tushirishga yordam berish asosiy omillardan hisoblanadi. Uyin bolalarning ijodiy faoliyati bo’lib, atrof hayotdagi voqyelikni aynan o’zidagidek emas, balki uni o’zicha aks ettirish, ba’zi narsalarni o’zlashtirish, o’ziga uylab chiqarish jarayonidir. Bolalar uyinlarda xayol kiladi, ijod kilish elementlari ko’rinadi, fikr yuritadi, ularni o’z nutqida bayon etish orqali rivojlanadi . Mehnat faoliyati o’quvchi shaxsiga har tomonlama ta’sir qiladi. Har tomonlama rivojlanish shaxsni tarbiyalashning asosiy sharti, shaxsning ongli faolligidir. Mehnatda o’quvchi shaxsining xarakteri va irodasi tarbiyalanadi, kuzatuvchanligi, diqqati rivojlanadi. Mehnat faoliyati o’quvchilarda narsalarning o’zini va ularning shakllarini, harakatlarini masofani va boshqalarni esda qoldirish bilan bog’liqdir. Odamning ongli va maqsadga qaratilgan mehnat faoliyati har vaqt ma’lum motivlarning bo’lishini taqozo qiladi. Mehnat faoliyatida motivlar odam ehtiyojlari sababli paydo bo’ladi. O’quvchilarning o’quv faoliyatiga qiziqishlari u yoki bu fanning o’zlashtirishga intilishi, bilimlarini kengaytirish ham ma’lum motivlar asosida bo’ladi. O’qish faoliyati jarayonida o’qish, o’rganish motivi o’zgaradi va tarkib topadi. O’qish faoliyati dastlabki yillarda o’quvchi uyda uni urishmasliklari uchun, yaxshi baho olish maqsadida o’qishi mumkin. O’rta maktab yillarida o’quv predmetlariga differensial qiziqish paydo bo’ladi va shu asosda fan muammolariga qiziqish yuzaga keladi va natijada o’smirlarda bilimga bo’lgan qiziqishlarini qondirishga qaratilgan bilimlarni egallash motivlari paydo bo’ladi. Ma’lumki 1997 yil 25 avgustda «Ta’lim to’g’risidagi qonun» qabul qilindi. Uning II bobida ta’lim tizimi va uning turlari aniq ko’rsatib berildi. Unga muvofik, ta’lim o’z Davlat tili, dasturi va ta’lim muassasalarni bilan belgilanib, u yagona va uzluksiz ta’lim tizimidir. «Ta’lim to’g’risidagi qonun»ga binoan, bolalar yoshligidan boshlab to ishlab chiqarish jarayonida ham ta’lim olish huquqiga haqlidirlar. Umrining oxirigacha ham inson voqyelikni tinmay o’rganib boradi. Ta’lim turlari maktabgacha ta’lim, umumiy va o’rta ta’lim, o’rta maxsus ta’lim, oliy ta’lim, oliy o’quv yurtlaridan keyingi ta’lim, malaka oshirish, maktabdan tashqari ta’lim, oiladagi ta’lim tizimi bilan izohlanadi. Bu ta’lim tizimi yoshlarga bilim, ko’nikma va malaka berish bilan kifoyalanmay, balki ularning komil inson qilib yetishtirish kabi buyuk vazifalarni bajaradi. O’quvchilar bilimi hayot tajribalari bilan bog’langan bo’lishi lozim. Fan asoslarini hayot bilan, mustaqil rivojlanish amaliyoti bilan mustahkam bog’lab o’rganish, uni ishlab chiqish mehnati bilan ko’shib olib borish talab etiladi. Shundagina o’quvchilar bilimlarini oshishi va boyishi uchun, o’quvchi shaxsning tarkib topishi uchun katta imkoniyatlar vujudga keladi. O’quv amallari va o’rgatuvchi amallar o’quvchini nazariy olgan bilimlarini amalga tatbiq qilishda, bevosita ishlab chiqarish (zavod, fabrika, qurilish va hokazo)bilan bog’liq bo’lishda katta ahamiyat kasb etadi va bolani kelgusi hayotga, faoliyatga, kasbga tayyorlaydi. 4.Ta’lim jarayonini muvaffaqiyatli tashkil etish unga ta’sir etuvchi omillarga ham bog’liqdir. Bu omillar ichki va tashqi omillardir. Ichki omillarga –di qq at va ustanovkalar kiradi. Ya’ni ta’lim jarayonida o’qituvchining o’quvchilar diqqatini tashkil kilishi, ularni turli xolatlarida turlicha diqqat xususiyatlaridan foydalana olish, diqqatning bar q arorlik va ixtiyoriylik xususiyatini shakllantirishdagi usullardan foydalanib o’quvchi diqqatini rivojlantirib borishdir. Shuningdek, o’quvchilarning ham o’ziga jalb q ilish, o’zlashtirishga q iynaladigan, diqqati tar q o q o’quvchilar bilan uzaro munosabatlar o’ rnatish ta’lim muvaffakiyatini belgilaydi. Bola h ar qanday ta’lim jarayonida ham, u bolani qiziqtiradimi, zeriktiradimi undan kat’iy nazar, dastur mazmunini egallashga tayyor turishlari ko’p jihatdan o’qituvchi shaxsiga bog’liqdir. Shuningdek, ichki omillarga o’quvchining dangasaligi, ishyo q masligi, uz irodasini tashkil q ila olmasligi, layoqatining pastligi ham kiradi. Tashqi omillarga o’quv materiallarining mazmuni va shaklini ma q sadga yunaltirish darajasi, o’quvchining bir sinfda ikki yil qolishi, bir maktabdan ikkinchisiga k o’ chib o’ tishi, o’qituvchilarning o’ zgarib turishi va ularni ng o’quv jarayoniga munosabati, o’quvchini ng kasal bo’lib qolishi kabilar kiradi. Bular o’quvchilarni bilimlarni o’zlashtirishi va uni o’q ib olishga ta’sir q iladi va h atto o’zlashtirish jarayonini pasayishga sabab bo’ladi. Ta’lim mazmunini to’la va chuqur o’zlashtirishda takrorlash muhim ahamiyatga ega. Buning uchun takrorlash aniq bir maqsadga qaratilgan bo’lishi, u ongli ya’ni anglangan bo’lishi, takrorlash materialni esdan chiqarmasdan oldin bo’lishi, takrorlashda assosiasiya qonunlariga rioya qilib, materialni bir-biriga bog’lab takrorlanishi, qiyin materiallarni eng muhim xususiyatlarini ajratib, uni yon daftarga yozib yoki tagini chizib takrorlash muhimdir. Eng asosiy takrorlangan materialni ongda qayta jamlab chiqishdir. Bunda o’qib o’rganilgan material yotish oldidan yoki boshqa mashg’ulotlar bilan shug’ullanish jarayonida uni ichida takrorlab chiqilsa o’zlashtirilgan va o’zlashtirilmagan material aniq bilib qoladi va o’quvchi o’zlashtirmagan materialni kitobni ochib o’qib olsa u material uning bilim boyligiga aylanadi. Takrorlashda yod olishni tashkil qilish ham ahamiyatlidir. Yod olish xronologik ra q amlarni, formula va q oidalarni bilishda bo’lishi mumkin. Lekin materialni yod olishda uning mazmuniga alo h ida e’tibor berish lozim. Agar yod olinayotgan materialni mazmuniga tushunib, uni bir-biriga bo g’ lab o’qib olishga e’tibor berilmasa, unday holda q uru q yod olingan material tezlik bilan unutiladi yoki u o’quvchidan ba h o olgunga q adar yetadi va keyin esidan chi q adi. O’qituvchi o’quvchilarni o’quv materiallarni o’zlashtirishlarida bunga albatta e’tibor berishlari lozim. Shuningdek, ta’lim jarayonida o’qituvchi bergan yangi bilim va informasiyalarni o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilganliklarini bilishda ta’limdagi q aytarma alo q a mu h imdir. Q aytarma aloqa jarayoni hamma jarayonlardan ham ayni q sa yangi mavzularni musta h kamlash yoki o’ tilgan mavzuni takrorlash jarayonida bo’ladi. O’qituvchi sinf o’quvchilarini o’zlashtirgan yangi mavzu mazmunini ani q lashda mavzu b o’ yicha ko’plab mayda savollar berish va kartochkalar tar q atish or q ali amalga oshirish mumkin. Kaytarma aloqa or q ali mavzuni mazmunini qanday o’zlashtirib olganini ani q lash va u kelgusi mavzuni muvaffakiyatli o’zlashtirish garovi bo’ladi. Bilimlarni o’zlashtirib borish turli ko’nikma va malakalar h osil kilishga ta’sir k o’ rsatadi. Xar qanday ko’nikma bilimlarsiz b o’ lmaydi. Ta’limiy ko’nikmalar (yozish, o’qish va h isoblash o’rganib olish) ko’nikmani birinchi turiga kiradi. Kunikma va malakalarni ikkinchi turiga umumiy mehnatga doir bo’lib, ular kasb-xunar ta’limi jarayonida takomillashadi. Shuningdek, bu ko’nikma va malakalar sinfdan tashkari mash g’ ulotlarda fanlar buyicha t o’ garaklarda, qo’ l mehnati darslarida: q o g’ ozdan, kartondan, gazlamalardan, plastilindan, turli narsalardan tayyorlash yuli bilan h osil q ilinadi. H ar bir o’qituvchi ko’nikma va malakalar h osil q ilishni q onuniyatlarini bilmo g’ i lozim . Kunikma, malakalar quyidagi konuniyatlarga asoslanadi. 1.Malakalar hosil kilishdagi notekisliklar (ya’ni: bunda ijobiy yutuklar bilan birga xato, noto’g’ri harakatlar ham kilinadi.) Hamma o’quvchilarda ham malakalar bir xil shakllanavermaydi. 2.Malakalar ko’chishi va tormozlanishi mumkin. Bunda(belgilari mustahkamlangan malakalar yangi malakalarni hosil qilishga ijobiy ta’sir kiladi) va yangi malakalarni o’zlashtirishi tezlashadi. 3. Malakalar yuksalishi va pasayishi mumkin. Bunda mash q katta rol uynaydi. Ta’lim jarayonida bilim va tushunchalar shakllanib borishi mu h im masalalardan biridir. Xar bir fanlar buyicha beriladigan bilim va tushunchalarni o’zlashtirish jarayoni bevosita o’quvchilarni psixik jarayonlarni rivojlanib borishiga ularda qobiliyat va qiziqishlarning shakllanishiga ta’sir ko’rsatish bilan birga ularni aqliy va axloqiy jihatdan shakllanishiga yordam beradi. Chunki umumiy ma’lumotlar maktablarda fan asoslari, ya’ni o’zaro mantikiy bog’langan, o’quvchilarni yoshiga mos va tabiat jamiyat hamda tafakkurning muhim taraqqiyot qonunlarini to’g’ri tushunishga yordam beruvchi fanning asosiy tomonlari o’rganiladi. Shuning uchun ham o’quv fanlarining tuzilishi dasturlar maktabning ta’lim-tarbiya vazifalariga, o’quvchilarining yosh xususiyatlariga javob beradigan bo’lishi lozim. Shundagina yosh avlodni xar tomonlama kamol topgan shaxs qilib tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etadi. Ilmiy tushunchalarni egallash, muayyan faktlarni turmushdagi narsalar orasidagi bog’lanishlarni idrok kilish, ularni izohlay bilish, mustaqil ravishda umumlashtira olish va xulosalar chiqara bilish demakdir. Boshlang’ich sinfdanoq tabiat va jamiyat hayotidagi hodisalar qonuniyalarni ochib berish va ularni o’quvchi ongiga singdirish jarayonida o’quvchilarni chuqur ilmiy bilimlar bilan qurollantirib borish, maqsadga muvofiqdir. Shuning uchun o’qituvchi o’z fanini qanchalik sodda usulda bayon kilmasin, u chuqur ilmiy bo’lishni talab qiladi. Ta’limning ilmiy bo’lishi to’g’risidagi talab o’qituvchining o’quv materiali mazmunigagina emas, balki uning shu materialni yoritib berish xarakteriga va o’quvchilarning bu bilimlarni o’zlashtirib olishlariga ham bog’liqdir. O’qituvchi o’quvchilarni uylashga, fikr yuritishga o’rgatishi zarur. O’rganilayotgan voqyealar va narsalarni ular haqidagi og’zaki axborotlarni idrok etish jarayoni, tasavvurlar, obrazlar tushunchalarni tarkib toptirish jarayoni belgilarni taqqoslash, chog’ishtirish, qismlarga ajratish, umumiy jihatlarni topish, analiz va sintezni uz ichiga oluvchi aktiv tafakkur shuni talab qiladi. Bilimlarni o’zlashtirish, tushunchalar hosil kilish jarayoni bu bilan tugallanmaydi. O’quvchilar bilimlarni to’g’ri o’zlashtirganliklarini, ular olgan bilimlarni yangi voqyealarni bilib olishga qanday tadbiq eta olishlarini, yangi fakt va misollarni tushuntirishga, yangi obyektlarining ma’lum hossalarini topishga, amaliy vazifalarni hal etishga qanchalik tadbiq eta olishlarini aniqlash yuli bilan tekshirish talab qilinadi. Natijada o’quvchilar o’zlashtirgan bilim va tushunchalarning haqiqiy ekanini tasdiqlaydilar va ular ongida tarkib topayotgan tasavvurlar, tushunchalar voqyelikni qanchalik to’g’ri aks ettirishni aniqlash imkonini beradi. O’quvchilarning fikr yuritish faoliyati maxsus aqliy jarayonlar asosida amalga oshadi. Ya’ni materialni muhim va muhim bo’lmagan xususiyatlarni aniqlash, ular o’rtasidagi tafovutlari belgilash orqali bola mustaqil fikr yuritadi. Pedagogik psixologiyada o’quvchilarning aqliy faoliyatida konkretdan abstrakga - buyumlar va hodisalarning o’zini ko’rishdan ular haqida tushunchalar tarkib toptirishga hamda ta’riflar, qonunlarni o’zlashtirishga, buyumlar tushunchalarning umumlashtirilgan umumiy xususiyatlari va sifatlari haqida mavhum fikr yuritishga o’tish jarayoni katta o’rin egallaydi. Ta’lim jarayonida ijodiy tafakkur shakllanib boradi. Ijodiy tafakkur maqsadni amalga oshirish yulida tug’iladigan savollar asosida («bu nima uchun shunday qilingan», «bunday qilsa bo’lmaydimi?» va x.k) paydo bo’ladi va savollarga javob beruvchi ish-harakatlarni tasavvur qilish va o’ylashda rivojlanadi. Ijodiy tafakkur amaliy tafakkur (tevarak-atrofdagi voqyelikni o’zlashtirish yuli bilan o’zimizga kerakli real narsalarni va hodisalarni olishga yoki yaratishga qaratilgan tafakkur) asosida paydo bo’ladi. Amaliy tafakkur o’ziga xos xususiyatga ega. Ya’ni amaliy muhokamalarda o’quvchini obyektlarga, muayyan maqsadlarga ta’sir o’tkazish yo’li bilan shu obyektlarga o’zgartirish mumkinligiga qat’iy qilib aytiladi yoki rad qilinadi. Natijada «buni bunday qilish mumkin yoki qilib bo’lmaydi», «bu mana shunday qilinadi» deb uni o’z muhokamalarida aks ettiradi. Maktablarda ko’pincha fanlarni o’rganish va uni sanoatda, qishloq xo’jaligida tadbiq qilish o’quvchilarning ijodiy tafakkurini o’sishiga yordam beradi. O’quvchilarda texnika ixtirochilik, sanoat, qishloq xo’jaligi masalalariga bo’lgan qiziqishlar, modellar, konstruksiyalar yasash, elektrotexnika bilan shug’ullanish, dala ishlarida qatnashish kabilar ijodiy tafakkurni shakllanishi va rivojlanib borishida eng asosiy usullardadir. Hozirgi kunda o’quvchilarning bilish faoliyatini faol, mustaqil, ijodiy tafakkurini avj oldirish maktab ta’limining eng muhim vazifalaridan biriga aylanib bormoqda. Demak, ta’limning asosi -o’qituvchining o’quvchilarga yetkazadigan mo’l-ko’l axborotini esda olib qolish emas, balki bu axborotni olish jarayonida o’quvchilarning o’zlari aktiv ishtirok etishi, ularning mustaqil fikr yuritishini, mustaqil bilim olish qobiliyatini, ma’lumotni oshirish qobiliyatini asta-sekin shakllantirib borishdan iborat bulmog’i lozim (nazorat savollarini yozish kerak). Inson shaxsning psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlariva qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o’quvchi shaxsiga pedagogik jihatdan ta’sir ko’rsatishning zarur shartidir. Inson – biososial mavjudotdir. Uning birligi, bir tomondan, kishining psixik, tug’ma ravishda tashkil topgan xususityalar (masalan, ko’rish yoki eshitish sezgilarning, shuningdek, oliy nerv tuzilishining o’ziga xos xususiyatlari), ikkinchi tomondan esa faoliyatning ongli subyekt iva ijtimoiy taraqqiyotning faol ishtirokchisi sifatida uning xulq-atvor (masalan, ahloqiy odatlar) xususiyatlarida namoyon bo’ladi. Xo’sh odam psixikasi va hatti-harakatlarida namoyon bo’ladigan bu xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkin? Inson psixikasining tabiati biologikmi yoki inqilobiy xarakterga egami? Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarning muammosi o’z mohiyati jihatidan g’oyaviy xarakterga ega. Shu bois bu masalani hal qilishda bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan turli oqimlar, yo’nalishlar maydonga kelgan. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishda maydonga kelgan birinchi oqim biogenetik konsepsiya, nazariya bo’lsa, ikkinchi oqim sosiogenetik konsepsiyadir. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikkinchi yarmida maydonga kelgan. Bola psixik xususiyatlarining tug’ma tabiati haqidagi ta’limot shu vaqtga qadar aksariyat psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda. Mazkur ta’limot inson psixikasining barcha umumiy va individual xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan, uning biologik tuzilishiga tenglashtirilgandir, psixik rivojlanish esa, irsiy yo’l bilan azaldan belgilanib, inson organizmiga joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga yetilish jarayonidan iborat deb ta’kidlaydi. Ma’lumki, nasliy xususiyatlar tug’ma yo’l bilan nasldan naslga tayyor holda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay bu oqim namoyondalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari «ichki qonunlar» asosida, ya’ni nasliy xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik olimlarga bog’liqdir, deb ta’kidlaydilar. Biogenetik ta’limot, inson qobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib qo’yilganligini, o’quvchi imkoniyatlari va qobiliyatlarini maxsus testlar yordamida aniqlab, undan so’ng ta’lim jarayonini uning irsiyat tomonidan belgilangan taraqqiyot darajasiga moslashtirish, ularning aqliy iste’dod darajalariga qarab turli mavqyedagi maktablarda tahsil olishi zarur deb ta’kidlashadi. Chunonchi, bu yo’nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Pyurndayx o’quvchilarning «tabiiy kuchlari» va «tug’ma mayllar»ini psixik rivojlanishning yetakchi omili qilib ko’rsatib, muhitning, ta’lim-tarbiyaning ta’siri-ikkinchi darajalidir, deb aytadi. Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotigina emas, balki ahloqiy rivojlanishi ham nasliy tomondan belgilangandir, deb ta’kidlaydi. Amerikalik pedagog va psixolog Dj.Dyui - inson tabiatini o’zgartirib bo’lmaydi, odam irsiyat vositasida hosil qilgan ehtiyojlari va psixik xususiyatlari Bilan tug’iladi. Bu ehtiyojlar va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon bo’lib, ba’zida o’zgarishi, tarbiyaning esa miqdorini belgilab beruvchi mezondir, deb hisoblaydi. Venalik vrach-psixolog Z.Freyd mazkur oqim namoyondasi sifatida shaxsning faolligini, uni harakatga keltiruvchi kuchlarni quyidagi tarzda tushuntirishga intiladi. Odam o’zining qadimiy hayvon tariqasidagi avlod- ajdodlaridan nasliy yo’l bilan o’tgan instinktiv mayllarning namoyon bo’lishi tufayli faoldir. Z.Freydning fikriga ko’ra, instinktiv mayllar asosan jinsiy instinktlar shaklida namoyon bo’ladi. Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan bog’laydi. Biroq instinktiv mayllar jamiyatda xudi hayvonot olamidagidek erkin namoyon bo’lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa hayoti odamni, undagi mavjud instinktiv mayllarni (ya’ni jinsiy mayllarni) juda ko’p jihatdan cheklab qo’yadi. Oqibatda odam o’zining ko’p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga majbur bo’ladi. Uning ta’limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va mayllar yo’qolib ketmaydi, balki bizga noma’lum bo’lgan ongsizlik darajasiga o’tkazilib yuboriladi. Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar har turli «komplekslar»ga birlashadilar, go’yo inson shaxsi faolligining haqiqiy sababi ayni shu «komplekslar»ning namoyon bo’lishidir. Z.Freydning ta’limotidan, uning ochiqdan-ochiq biologizotorlik targ’ibotchisi ekanligini, inson щaxsining faolligini jinsiy mayllardan iborat ekanligi haqidagi nazariyasi ilmiy asosga ega emasligini e’tirof etish mumkin. Bunday ta’limotlardan, xususan din homiylari keng foydalanib, insonning taqdiri anna shu ilmlar bilan chambarchas bog’liqdir, deb ta’kidlashadi. Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan Yana bir ta’limot-sosiogenetik konsepsiya-qobiliyatlarning taraqqiyotini faqat tevarak- atrofdagi muhitning ta’siri bilan tushuntiradi. Bu yo’nalish o’z zamonasi uchun ilg’or hisoblangan XVIII asr fransuz olimi K.Gelvesiy ta’limotidan boshlangan. K.Gelvesiyning ta’limotiga ko’ra, barcha odamlar aqliy va ahloqiy rivojlanishi uchun tug’ilishdanoq mutlaqo bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo’ladilar. Shuning uchun odamlarning psixik xususiyatlaridagi farq faqatgina muhit va tarbiyaning turlicha ta’sir qilishi bilan vujudga keladi, deb tushuntiriladi. Bu nazariya odamlarning psixik, ruhiy, oqibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tug’ma xususiyatlari degan ta’limotga qarshi qaratilgan edi. Bu nazariyaning xorijiy mamlakatlardagi hozirgi turli namoyondalari psixikaning rivojlanishida ijtimoiy muhitning g’oyat darajada muhim roli borligini e’tirof etadilar. Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan sosiogenetik konsepsiya fanda eksperimentlarning rivojlanishi Bilan bog’liqdir. Ma’lumki XVII asrning oxiriva XVIII asrning boshlarida tabiiy fanlar jadal sur’atlar bilan rivojlana boshladi. O’sha paytda hammaning diqqat-e’tibori mo’jizakor tajribaga qaratilgan edi. Bu hodisa inson shaxsining tarkib topishi masalasiga ham ta’sir qilmay qolmaydi. Sosiogenetik konsepsiya namoyondalari insonning butun taraqqiyoti, shu jumladan shaxsiy xususiyatlarning tarkib topishi asosan tajribaga bog’liqdir. Bu nazariyada shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlarni jamiyatning tuzilishi, ijtimoiylashish usullari, atrofidagi odamlar bilan o’zaro munosabat vositalari asosida tushuntiriladi. Bu ta’limotga ko’ra inson biologik tur sifatida tug’ilib, hayotdagi ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta’siri ostida shaxsga aylanadi. Chunonchi, angliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi chaqaloq bolaning ruhini top-toza doskaga, taxtaga o’xshatadi . Uning fikricha, bolaning top-toza taxta tarzidagi ruhiga nimalarni yozish mutlaqo katta odamlar ixtiyorlaridadir. Shuning uchun bolaning qanday odam bo’lib yetishishi, ya’ni unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola hayotdan oladigan tajribaga, o’zgalar bilan muloqot jarayonida oladigan hayotiy tushuncha va tasavvurlariga bog’liqdir, deb ta’kidlaydi. Bu tahlil etgan har ikala yo’nalishning namoyondalari, o’z manfaatlarining tashqi jihatdan bir-biriga qarama-qarshi bo’lishiga qaramay, insonning psixik xussiyatlarini yo nasliy, biologik omillar ta’siri ostida, yoki o’zgarmas muhit ta’sirida avvaldan belgilangan va o’zgarmas narsa, deb e’tirof etadilar. Ma’lumki odam shaxs sifatida muntazam qandaydir faoliyatda tarkib topib boradi, rivojlanadi, uning faolligi namoyon bo’ladi. Agarda hayvonlar tevarak- atrofdagi tashqi muhitga passiv moslashib, hayot faoliyatlarida tabiatdagi, ya’ni tashqi muhitdagi tayyor narsalardan foydalansalar, odam esa tevarak-atrofidagi tashqi muhitga faol ta’sir ko’rsatib, uni o’z irodasiga bo’ysundiradi, hamda o’zgartirib, o’z ehtiyojlarini qondirishga xizmat qildiradi. Kuzatishlar jarayonida shu narsa ma’lum bo’ldi-ki, odamdagi tug’ma, irsiy mexanizmlari uning, psixik rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi-yu, biroq uning mazmunini ham, shaxsiy fazilatlarini ham belgilab Bera olmaydi. Ta’kidlash zarurki, muhit ham bola psixikasini rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat buning uchun bolani o’qitayotgan kishilarning ta’siri natijasida bola anna shu muhitni faol ravishda o’rganib olishi, tabiiydir. A DABIYOTLAR RO’YXATI 1. Айсмонтас Б.Б. Педагогическая психология: Схемы и тесты. – М.: Изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС, 20 1 2. – 208 с. 2. Бадмаев Б.С. Методика преподавания психологии. – М., 20 14 . 3.Бадалев А.А. Общая психодиагностика. Санкт-Петербург 2000 й 4.Зимняя И.А. Педагогическая психология: Учеб. пособие. - Ростов Н/Д, 2007. 5.Ismoilova N., Abdullayeva D. Ijtimoiy psixologiya.T,2013 O'zb.fay.mil.jam.nashr. 6. Карандашев В.Н. Методика преподавания психологии. - СПб, 20 1 5. 7. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии. - М., 2012 . 8.Марсинковская Т.Д.. История психология. М. 2001 10.Otajonov M. Psixoanaliz asoslari. T,2004 O’zbekiston 11.Педагогическая психология: Хрестоматия/Сост. В.Н.Карандашев, Н.В.Носова, О.Н.Щепелина. – СПб.:Питер, 2016. – 412 с. 12. Rasulov A.I. Psixodiagnostika. T. 2010 Mumtoz so`z 13. Столяренко Л.Д. Педагогическая психология. – 2-е изд., перераб.и доп. – Ростов н/Д: «Феникс», 2003. – 544 с.

Ta’lim olish qobiliyati o‘quv faoliyati subyektlarining xarakteristikasi sifatida

Купить