Ta’lim sistemasida o‘z-o‘zini tashkillashtirish jarayoni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim sistemasida o‘z-o‘zini tashkillashtirish jarayoni

Купить

Ta’lim sistemasida o ‘ z-o ‘ zini tashkillashtirish jarayoni
1. Ta’limda tashkillashish. Zamonaviy ta’lim o ‘ z-o ‘ zini tashkil etuvchi
tizim sifatida.
2. Ta’lim sistemasida o ‘ z-o ‘ zini tashkillashtirishning mazmun-mohiyati.
3. Ta’limda ochiqlik va yopiqlik muammosining falsafiy mohiyati.

Hozirgi zamon ta lim tizimida, mustaqil ta limga alohida urg‘u beradigan,ʼ ʼ
o‘z-o‘zini tashkillashtirish, o‘z-o‘zini tartiblash, o‘z-o‘zini nazorat qilish, o‘z-
o‘zini rivojlantirish kabi bir qator yondashuvlar kirib keldiki, bu sinergetik
qonuniyatlarning ta limdagi namoyon bo‘lishi bilan izohlanadi.
ʼ
Bugungi dunyo ta limida ta lim beruvchi va ta lim oluvchining idroki,
ʼ ʼ ʼ
sinergetik, tanqidiy va mantiqiy tafakkuri, o‘z hissiyotlarini boshqara olishi,
kelajakni prognoz qila olishi kabi xususiyatlari asosiy masala sifatida
qaraladi. Jahonda bugungi davrda faqat bilim olish uchun emas, olingan
bilimlarni amaliyotda qanday samarali qo‘llay olish uchun o‘qitishga alohida
e tibor qaratiladi.
ʼ
“Tashkillashish” deganda muayyan bir butun qismlarining joylashish
tartibi va jarayoni tushuniladi. Tashkillashish oddiy va murakkab ko‘rinishga
ega bo‘lgan xossa bo‘lib, tizimlarning strukturasi va funksiyalari birligini
ta minlaydi. Tashkillash xossasining manbai yoki harakatlantiruvchi kuchi
ʼ
tizimning o‘zida bo‘lsa, bu xossa struktura va funksiya holatini parametrlarini
o‘zgartirish hisobidan muhitga moslashish xislatini yuzaga keltirsa, unday
tizim o‘z-o‘zini tashkillashtiruvchi tizimga aylanadi. Ta lim tizimining
ʼ
tashkillanish xossasi uning o‘zida. Bu ta lim tarkibiga kiruvchi har bir
ʼ
elementning o‘rni muhimligi bilan belgilanadi. Ta lim tizimining o‘z-o‘zini
ʼ
tashkillashtirish jarayonida xuddi sinergetik metodologiyada e tirof
ʼ
etilganidek, tizimning yaxlitligida uni kichik bir elementining funksiyasi ham
inobatga olinadi. Ta limda ham tizimning hattoki kichik bir bo‘lagi ham
ʼ
e tibordan chetda qolsa, butun bir tizim faoliyatiga ta sir etadi. Bu esa o‘z-
ʼ ʼ
o‘zini tashkillashtirish jarayoniga ham jiddiy ta sir ko‘rsatadi.
ʼ
O‘z-o‘zini tashkillash hodisasini o‘rganish XVIII asrdayoq boshlangan.
Bu klassik siyosiy iqtisod asoschisi Adam Smitning (1723-1790) nazariy
izlanishlari bilan bog‘langan. U o‘zining “Xalqlar boyligining mohiyati va
sabablari” asarida bozorda spontan, (ya ni o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan,
ʼ

tashqi omillar emas, balki ichki sabablar tufayli yuzaga keladigan)
tartiblanish turli, ko‘p hollarda qarama-qarshi maqsad va manfaatlarga ega
bo‘lgan qatnashchilarning o‘zaro ta siri natijasidir, degan g‘oyani bayonʼ
etgan. Zamonaviy ta limda ham xuddi shunday, ya ni tartiblanish uchun
ʼ ʼ
ko‘p hollarda qarama-qarshi maqsad va manfaatlarga ega bo‘lgan
qatnashchilarning o‘zaro integratsion uyg‘unlashuvi kuzatiladi. Bu holatni,
ayniqsa, hozirgi vaqtda ta limdagi zamonaviylik va an anaviylikni
ʼ ʼ
uyg‘unlashuvida, taraqqiy etgan xorijiy tajribalarni milliy ta lim tizimi bilan
ʼ
integratsiyasida kuzatish mumkin.
Demak, ta lim jarayoni ham ma lum bir
ʼ ʼ davr sharoitidan, ya ni tizimning ʼ
o‘zgarishi ta sirida taraqqiy etib boradigan, o‘z-o‘zidan tashkillashadigan
ʼ
hamda tartiblashadigan jarayon sanaladi. Professor B.O.Turayev shunday
ta kidlaydi: “Har qanday jismning tanasi va ichki a zolarining tashkil etgan
ʼ ʼ
fazoviy nuqtalar shunday tartibda joylashganki, har bir nuqta o‘zining qat iy
ʼ
o‘rniga ega, bu tartib buzilsa, bu jism parchalanib ketishi yoki ichi bilan
tashqarisining farqi qolmaydi”. Shuningdek, bizningcha, “tartiblanish ham
o‘z-o‘zidan tashkillashishning bir ko‘rinishidir. Koinotdagi barcha narsa va
hodisalar azaldan, ya ni ilk vujudga kelgan paytlaridan boshlab o‘z-o‘zini
ʼ
tashkillashtiribgina bugungi holatiga yetib kelgan. O‘z-o‘zini tashkillashtira
olmagan obyektlar sharoitga moslashmay halokatga uchragan”. Tizimning
yashovchanligi, uning umri qay darajada o‘z-o‘zini tashkillashtirishiga
bog‘liq. Ta lim tizimi ham o‘z-o‘zini tashkillashtirish qonuniyati tufayli
ʼ
yillar davomida har qanday davr, ijtimoiy tuzum, siyosiy, iqtisodiy
tebranishlar sinovlariga moslasha olgan hamda o‘z taraqqiyotiga o‘zi
sababchi bo‘lgan tizimlardan biri hisoblanadi.
Zamonaviy ta lim sistemasi o‘z ishtirokchilari (ta lim beruvchi, ta lim
ʼ ʼ ʼ
oluvchi) ni o‘z-o‘zini tashkillashtirishi jarayonida quyidagi muhim
funksiyalarni bajarishi mumkin:

- zamon talabiga mos keladigan ilmiy tafakkur tarzini shakllantiradi;
- lmiy dunyoqarashni kengaytirish borasidagi har qanday masalada
tanqidiy, kreativ, va mantiqiy yondashuvga yo‘naltiradi;
- jahon sivilizatsiyasida sodir bo‘layotgan keskin, munozarali
o‘zgarishlarni tezkorlik, yaxlitlik va umumiy birlikda o‘zlashtirish,
tizimli tahlil etish qobiliyatini rivojlantiradi;
- ko‘p qutbli olamning ilmiy muammolarini sinergetik tahlil etishga
va yangi yechimlarini topishga imkoniyat yaratadi.
- Zamonaviy ta lim jarayonida ochiq tizim sifatida kirib keladiganʼ
turli xil informatsiya, modda va energiya bizningcha, nospetsifik
ta sirlardir. Bu ta sirlar ta limni ma lum bir qolipga solmaydi,
ʼ ʼ ʼ ʼ
qat iy strukturaga majburan birlashtirmaydi, balki, o‘z-o‘zini
ʼ
takomillashtirishiga, o‘z taraqqiyot yo‘lini o‘zi belgilab olishiga
imkon beradi. Ta lim tizimidagi bu o‘z-o‘zidan tashkillanish
ʼ
hodisasida nospetsifik tashqi ta sirlar bilan birga ichki ta sirlar ham
ʼ ʼ
muhim o‘rin tutadi. Bu ta sir, ya ni ta lim tizimining o‘z-o‘zini
ʼ ʼ ʼ
tashkillashtirishidagi ichki sabab va mohiyat undagi attraktor
omillarining faoliyati bilan belgilanadi.
Ta lim jarayonini rivojlantiruvchi harakat manbai uning (tizimning)
ʼ
o‘zida bo‘lib, mazkur tizimda turli o‘zgarishlar amalga oshirilishi, yangilik va
islohotlarning kirib kelishi, qo‘llanilishi ichki va tashqi ta sirlar sifatida
ʼ
amaldagi (eski) sistemani yangilash (o‘zgartirish) hisobidan boshqa bir
sistemaning o‘z-o‘zidan tashkillanishiga turtki beradi. Shuningdek, ta lim
ʼ
tizimining o‘z-o‘zini tashkillashtirishida uning ichidagi elementlarning
faoliyati muhim o‘rin tutadi. Bunga ta lim beruvchilar salohiyati, ta lim
ʼ ʼ
oluvchilar dunyoqarashi, ilmiy muhit, ma lum ijtimoiy sharoit, moddiy resurs
ʼ
va boshqa elementlarni kiritish mumkin.

V.P.Branskiyning ta biricha, “Agar tizimga hech qanday tashqi,ʼ
maxsus ta sirlar bo‘lmay turib, u funksional jihatdan o‘zining tuzilmasini
ʼ
yuzaga keltirsa, biz bunday tizimni o‘z-o‘zini tashkillashtiruvchi tizim deb
ataymiz. O‘z-o‘zini tashkillashtirish nazariyasi tanlash asosida
rivojlanishning barcha fenomenologik belgilarini, murakkablik, xilma-xillik
va moslashuvchanlikni o‘zida mujassamlashtiradi. Ushbu sinergetik nazariya
rivojlanishning universal mexanizmi sifatida barcha dissipativ tizimlarga xos
bo‘ladi. Jamiyat ham xuddi shunday tizimdir, shu sababdan ushbu nazariya
jamiyat taraqqiyotiga ham bevosita taalluqlidir” 1 . Bizningcha, o‘z-o‘zidan
tashkillanish jarayoni barcha murakkab, dissepativ sistemalarda uchraydi va
bu tashkillanishda ichki va tashqi ta sirlar tizim strukturasi bilan
ʼ
uyg‘unlashadi. Ta lim sistemasi ham ichki va tashqi ta sirlar natijasida o‘z-
ʼ ʼ
o‘zini tashkillashtiradigan murakkab tizimlar sarasiga kiradi. Ya ni, ta lim
ʼ ʼ
tizimi o‘z-o‘zini tashkillashtirish jarayonida to‘xtovsiz ravishda tashqi
muhitdan axborot, energiya olib turadi. Bu axborot va energiya uning doimo
yangilanib o‘z-o‘zini isloh etib borishida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuni
ta kidlash o‘rinliki, ta lim jarayoniga chetdan qabul qilinayotgan energiya va
ʼ ʼ
axborot ta lim taraqqiyotiga xizmat qilsagina, ta lim sifatini ijobiy tomonga
ʼ ʼ
o‘zgartirsagina o‘z-o‘zini tashkillashtirish jarayonining natijasi ham istiqbolli
bo‘ladi. Ta lim yopiq tizim sifatida o‘z-o‘zini munosib tarzda tashkillashtira
ʼ
olmaydi, faqat ochiqlikdagina rivojlanadi, taraqqiy etadi, yuksaladi. Yopiqlik
ta limning turg‘unligiga, ochiqlik esa ta limning o‘z-o‘zini
ʼ ʼ
tashkillashtirishiga asos bo‘ladi.
Ta lim jarayonining
ʼ sinergetik tahlili ta lim tizimidagi ochiqlik va ʼ
yopiqlik muammosini ko‘rib chiqish zaruratiga olib keldi. Shuni ta kidlash
ʼ
o‘rinliki, ma lum tizimdagi ochiqlik va yopiqlik masalasi nisbiydir. Har
ʼ
qanday ochiq tizimda yopiqlik va har qanday yopiq tizimda ochiqlik
kuzatilishi mumkin. V.P.Branskiy e tirof etganidek: “Ochiq tizim va yopiq
ʼ

tizim o‘rtasidagi chegara nisbiydir. Bir tomondan yopiq tizim uni tashqi
olamdan uzib turgan omillar va chegaralarning yo‘qotilishi bilan ochiq
tizimga aylanishi mumkin. Ikkinchi tomonidan ochiq tizim agar tashqi
olamdan uzib qo‘yilsa, u boshqa sistemalar bilan axborot va energiya
almashmasa, u yopiq tizimga aylanib qoladi”. Ta lim tizimida ham xuddiʼ
shunday. Ya ni ma lum bir davrdagi ta lim islohotlari ma lum vaqt o‘z
ʼ ʼ ʼ ʼ
holicha, hech qanday o‘zgarishsiz, hech qanday qo‘shimchalarsiz, tahlillarsiz
saqlansa, u yopiq tizimga aylanib qoladi. Insoniyat rivojlanar ekan, jamiyat
taraqqiy etar ekan, ilmiy tafakkur ham taraqqiy etib boradi. Ta lim jarayoni
ʼ
inson tafakkuri bilan bog‘liq jarayon sifatida hamisha tahlillarga,
o‘zgarishlarga, islohotlarga muhtoj jarayondir. Uning yopiqligi turg‘unlikka,
turg‘unlik o‘z navbatida fluktuatsiya va konstruktiv xaosga olib kelishi
mumkin.
Faylasuf olim O.Fayzullayev tizimlarni klassifikatsiyalashda har xil
jihatlarni hisobga olishni ta kidlaydi. Masalan, statik va dinamik, jonli va
ʼ
jonsiz, ochiq va yopiq. Olimning fikricha, klassifikatsiya ham nisbiydir.
Chunki statik sistema deb hisoblaganimiz shu ondagi holatidir. Ma lum vaqt
ʼ
o‘tishi bilan tog‘ jinslari nuraydi, mexanizmlar eskiradi, metallar zanglaydi.
Bular, albatta, tashqi muhit ta sirida. …Shuningdek, dinamik sistema vaqt
ʼ
o‘tishi bilan o‘zgaruvchan bo‘lishi bilan birga har bir onda uni statik deb
qarash mumkin. Vaholanki, sistemalar ham ma lum bir vaqtda ochiq bo‘lsa,
ʼ
ma lum bir vaqtga kelib yopiq bo‘lishi mumkin. O‘zbek faylasufi
ʼ
O.Fayzullayev sistemalarning ochiqligi va yopiqligi muammosini misollar,
faktlar orqali juda oqilona tushuntirib bergan. Uning fikricha, ochiq
sistemalar ham hisob kitobli bo‘lishi kerak, aks holda uni o‘rganish bizga
hech narsa bermaydi. Olim bu borada quyidagi algoritmni ishlab chiqdi. Bu
algoritm tadrijiy ravishda yopiq sistemani ochiq sistemaga olib boradi. Olim
bir tirik organizmni yopiq sistema deb qarab S1 bilan belgilaydi.

Organizmning yopiq holda yashay olmay chetdan keladigan suv, havo, ozuqa
bilan ta minlanishini, tashqi muhit deb S2 sistema deb belgilagan. Ana shuʼ
S1 va S2 sistemalar birgalikda bitta, yopiq sistemani, ya ni S3 sistema hosil
ʼ
qiladi va hokazo. Masalan:
S1+ S2 = S3
S3+ S4 = S5
S5 + S6 = S7
Ta lim tizimida ochiqlik va yopiqlik masalasining murakkabligi shundaki, bu
ʼ
jarayonda ya ni ta limda tizim sifatida tashqaridan ta sir o‘tkazishda uning
ʼ ʼ ʼ
ichki mohiyati va xususiyati o‘zini saqlab qolishini inobatga olish kerak.
Chunki hozir tahlikali va murakkab davrda nochiziqli tafakkur asosida
axborot va ma lumotlarga turlicha yondashuv avj olmoqda. Buning natijasi
ʼ
o‘laroq, O‘zbekistonda, shu jumladan, oliy ta lim
ʼ tizimini isloh etishda ham
bir necha xil munosabat va talqinlar shakllanmoqda. Bunda manfaatlar
to‘qnashuvi yaqqol nazarga tushadi. Bu esa ta lim islohotiga nisbatan yaxlit
ʼ
yondashuvlarning tartibsizligini bildiradi. Bu kabi holatlarni inobatga olib biz
ta lim tizimini tahlil etganda obyektiv qonuniyatlarga amal qilib, milliy
ʼ
ta lim tizimining mohiyatini yo‘qotmagan holda munosabatda bo‘lishimiz
ʼ
kerak. Ba zida ta limdagi ochiqlik, manfaatlar to‘qnashuvidan kelib chiqib
ʼ ʼ
salbiy natijalarga ham olib kelishi kuzatiladi. Mamlakatimizda mustaqillik
yillarida ochiqlik prinsipi hamda integratsion yondashuv asosida tashkil
etilgan “Turk litseylari” ning faoliyati samarali yakun topmaganligini bunga
misol qilib ko‘rsatish mumkin. Demak, ta limdagi ochiqlik shaffof, xolisona,
ʼ
tizimli tahlil asosida tashkil etilsagina, samarali natijalarga olib kelishi
mumkin.
Ta lim sistemasining ochiqlikdan yopiqlikka, yoki aksincha,
ʼ
yopiqlikdan ochiqlikka qarab borishida ma lum bir ijtimoiy tuzum, holat,
ʼ

muhit, sharoit, davr va imkoniyat nuqtai nazaridan kelib chiqib o‘zgarishlar
bo‘lishi mumkin.
Shuni inobatga olishimiz kerakki, ochiqlik deganda faqat tashqi muhitdan
kirib keladigan modda va axborotni emas, balki sistemadan tashqi muhitga
chiqadigan modda, energiya va informatsiyani ham hisobga olish lozim.
Ta limʼ tizimidagi ochiqlikni ham shunday holatda kuzatish mumkin. Ya ni ʼ
ta lim tizimidan ma lum axborot va energiya tashqi muhitga ham chiqadi,
ʼ ʼ
ham qabul qilinadi. Ta limni tahlil etganda, o‘rganganda, undan
ʼ
foydalanganda, uning xulosalari va natijalarini amaliyotga tadbiq etganda
axborot chiqsa, ma lum ta lim islohotlarini amalga oshirish maqsadida yangi
ʼ ʼ
ta lim texnologiyalarini joriy etganda, zamonaviy xorijiy tajribalardan
ʼ
foydalanganda, ya ni ta lim tizimi qo‘shimcha ma lumotlar bilan
ʼ ʼ ʼ
boyitilganda axborot qabul qilinadi.

Foydalaniladigan adabiyotlar ruyxati

1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom yettirib,ʼ ʼ
yangi bosqichga ko taramiz. 1-jild, Toshkent,”O zbekiston”, 2017 yil.
ʼ ʼ
2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O zbekiston davlatini birgalikda
ʼ
barpo yetamiz. Toshkent, “O zbekiston”, 2017 yil.
ʼ
3. Mirziyoyev Sh.M. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
ʼ
Oliy Majlisga murojaatnomasi. “Xalq so zi” gazetasi, 2017 yil, 23-dekabr, 2-bet.
ʼ
4. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni
yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. “Xalq so zi” gazetasi, 2017
ʼ
yil, 8-dekabr, 1-3 betlar.
5. Mirziyoyev Sh.M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining “O zbekiston
ʼ ʼ
Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha harakatlar strategiyasi to g risida”gi
ʼ ʼ ʼ
farmoni. Toshkent, “Аdolat”, 2018 yil.
6. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. T., O zbekiston, 2017 yil.
ʼ
7. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlash yurt
ʼ
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. T., O zbekiston, 2017 yil.
ʼ
8. Karimov I.А. Аsarlar to plami. 1-23 jildlar. -T.:“O zbekiston”, 1996-2015 y.y.
ʼ ʼ
9. Karimov I.А. Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch. –T.:“Ma naviyat”, 2008.
ʼ ʼ
10. Karimov I.А. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. –T.:“O zbekiston”, 2010.
ʼ
11.Karimov I.А. O zbekiston mustaqillikka yerishish ostonasida. -T.:“O zbekiston”,
ʼ ʼ
2011.
12. Karimov I.А. Bosh maqsadimiz – keng ko lamli islohotlar va modernizasiya
ʼ
yo lini qat iyat bilan davom yettirish. T.:O zbekiston, 2013.
ʼ ʼ ʼ

Ta’lim sistemasida o‘z-o‘zini tashkillashtirish jarayoni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish