Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 57.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh va individual xususiyatlarini xisobga olish

Купить
« TA’LIM TEXNOLOGIYALARINI ISHLAB CHIQISH JARAYONIDA YOSH VA INDIVIDUAL XUSUSIYATLARINI XISOBGA OLISH » MUNDARIJA : Kirish …………………………………………………………..3 1.BOB. Ta‘lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh xususiyatlari ……………………………………………………………………5 1.1.Ta'lim berishning yoshga oid xususiyatlari………………………………5 1.2.Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat … ……………………..10 2.BOB. Ta‘lim olish jarayonida har bir o‘quvchining individual xususiyatlari ……………………………………………………………………23 2.1.Ta‘lim olishda o‘quvchining diqqat va tafakkur xususiyatlari……………23 2.2.O‘qituvchining dars jarayonida o‘quvchilar bilan individual tarzda yondashuvi………………………………………………………………………….26 Xulosa ………………………………………………………….35 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………36 0 Kirish: Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda ta’lim jarayoniga axborot texnologiyalarni qo‘llanilishi jadallashmoqda va bu ta’lim jarayonini yanada sifatli tashkil etishga ta’sir ko‘rsatayotgani ko‘zga tashlanmoqda. Shuning uchun xam ta’lim jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash,ta’lim samaradorligini oshirish uchun tinimsiz izlanish bugungi kunning extiyojiga aylandi,talabalarning o‘qish motivlarini o‘stiradi. Iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohani jadal rivojlantirish, ilmiy-intellektual hamda moliyaviy resurslarni to‘liq safarbar etgan holda ilmiy- innovatsion salohiyatdan keng foydalanish, istiqbolda ilm-fanni muntazam isloh qilib borishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, zamonaviy bilimga ega va mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash, ilmiy infratuzilmani modernizatsiya qilish ishlarini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish maqsadida, Yoshlarni barkamol inson bo‘lib etishishlarida ta’lim-tarbiya jarayonlaridagi islohatlarni yanada kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ta’lim konsepsiyasida shaxsni bilim olishga bo‘lgan ichki ehtiyojini hosil qilish va uni o‘qishga o‘rgatishga, ichki tajribasi, his-tuyg‘ulari, tafakkuriga katta e’tibor qaratilgan. Bu boradagi ishlarning ahamiyatliligini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev quyidagicha ta’kidlagan edi: «Biz komil inson tarbiyasini davlat siyosatining ustivor sohasi deb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda biz, avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq- atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tushunamiz». Demak, ta’lim tizimiga yangiliklarni olib kirish zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan unumli foydalanish bugungi kun ta’limi oldiga qo‘yilgan muhim vazifalardan biridir. Darhaqiqat, interfaol usullar ta’lim jarayonining unumdorligini oshiradi, o‘quvchilarning mustaqil fiklash jarayonini shakllantiradi, talabalarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni oshiradi, bilimlarni mustahkam o‘zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin foydalanish ko‘nikma va malakalarni 1 shakllantiradi. Demak, ta’lim tizimiga yangiliklarni olib kirish zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan unumli foydalanish bugungi kun ta’limi oldiga qo‘yilgan muhim vazifalardan biridir. Mavzuning vazifasi : 1. Ta'lim berishning yoshga oid xususiyatlari. 2. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat 3. Ta‘lim olishda o‘quvchining diqqat va tafakkur xususiyatlari. 4. O‘qituvchining dars jarayonida o‘quvchilar bilan individual tarzda ishlash. Tadqiqot maqsadi : Tadqiqotimiz maqsadi ta’lim texnologiyalarining rivojlanishi va individual xususiyatlari yuzasidan ish olib borishning hozirgi kundagi yutuqlari haqida ma’lumotga ega bo’lish. Tadqiqod predmeti: Tadqiqod predmeti bo’lib t a’lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh va individual xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi. Tadqiqot ob’ekti: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Psixologiya va ijtimoiy-siyosiy fanlar fakulteti psixologiya yo’nalishi 3-bosqich talabalari xizmat qiladi. Tadqiqotning metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi O’zbekiston Respublikasining ,,Ta’lim to’g’risidagi qonuni’’, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining sharq mutafakkir olimlari tarixiy olimlari , tarixiy meroslarinio’rganishga doir falsafiy, sotsologik, pedagogik, ta’limotlar, sharq mutafakkir olimlarining sog’lom turmush tarzini shakllantirishga oid pedagogik qarashlar, shuningdek Respublikamiz pedagog-psixolog olimlarining psixologik jarayonlarni o’rganish t a’lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh va individual xususiyatlarini xisobga olish muammolariga bag’ishlangan tadqiqotlari kurs ishimizni yozish uchun asos qilib olindi. 2 1.BOB. Ta‘lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh xususiyatlari 1.1.Ta'lim berishning yoshga oid xususiyatlari Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning muayyan bir yosh davriga xos bo’lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlar yosh xususiyatlari deb ataladi. Ana shu yosh xususiyatlarni hisobga olgan holda ta’lim va tarbiya ishi tashkil etiladi. Shunda bola rivojlanishiga tarbiya ta’siri kuchli bo’ladi. Bolalarning tarbiyasiga to’g’ri yondashish, uni muvaffaqiyatli o’qitish uchun bola rivojlanishidagi turli yoshdagi davrlariga xos xususiyatlarni bilish va uni hisobga olish muhimdir. Chunki bola organizmining o’sishi ham, rivojlanishi ham, psixik taraqqiy etishi ham turli yosh davrlarida xilma-xil bo’ladi. Abu Ali Ibn Sino, Yan Amos Komenskiy, K.D.Ushinskiy, Abdulla Avloniylar ham bolani tarbiyalash zarurligini uqtirib o’tganlar. Bolaning o’ziga xos xususiyatini hisobga olish juda murakkab. Chunki bir xil yoshdagi bolalar ham psixik jihatdan turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, ko’rish va eshitish qobiliyati, faolligi, tez anglash, sust fikr yuritishi, hovliqma yoki vazminligi, sergap yoki kamgapligi, serg’ayrat yoki g’ayratsizligi, yalqov yoki tirishqoqligi, pala-partish va chala ishlaydigan, yig’inchoqligi yoki ishga tez kirishib ketishi kabilar nerv faoliyati tizimining ta’siri bo’lib, tarbiyachi ularni bilishi zarur. Asosiy qism: Bolaning individual–o’ziga xos xususiyatini bilish uchun temperamentning umumiy tiplari va bolaning o’ziga xos xususiyatini o’rganish metodikasini bilish muhim. Temperament – lotincha “temperamentum”, ya’ni “qismlarning bir -biriga 3 munosabati” ma’nosini anglatib, shaxsning individual psixologik xususiyatlari majmuidir. Shuningdek, turli yosh davrlarining o’ziga xos rivojlanish qonuniyatlari ham mavjud. Maktabgacha yoshdagi bolaning jismoniy va psixik kamoloti shartli ravishda quyidagi davrlarga bo’linadi: Go’daklik (1 yosgacha); Ilk yosh (1-2 yosh); Ilk yosh guruhi (2-3 yosh); Kichik yosh (3-4 yosh); O’rta yosh (4-5 yosh); Katta yosh (5-6 yosh); Maktabga tayyorlov davri (6-7 yosh). Ilk yosh davri bolalarining rivojlanishidagi o’ziga xosliklar. Insonning rivojlanish davri ona qornidan boshlanadi. Bola ona qornida to’qiz oy mobaynida juda tez rivojlanish jarayonini va murakkab taraqqiyot davrini o’taydi. Bu davrda ham bola ma’lum darajada tashqi muhit ta’sirida bo’ladi. Shuning uchun ham bu ta’sirning ijobiy bo’lishini ta’minlash lozim. Go’dakning vazni tug’ilgan paytda 3,5 kg, bo’yi 50 sm bo’lgan bo’lsa, uch oylik davrida uning vazni taxminan 5 kg, bo’yi 60 sm, 6 oylik bo’lganda esa taxminan 7 kg, bo’yi 64 sm bo’ladi. Bir yoshgacha bo’lgan davrda bolaning rivojlanishi asosan oila muhiti ta’sirida bo’lib, u ona suti bilan oziqlanishi lozim. Bola bu davrda nutqqa ega bo’lmasa ham nutqni tushunish, anglash, harakatlarni idrok etish, oila a’zolarini tanish davridan boshlab uch yoshgacha bo’lgan davrda bolaning nutqi va tafakkuri jadal rivojlanadi. Bola bir yoshgacha bo’lgan davrda dastlabki so’zlarni ayta boshlaydi. Bu davrda kattalar,asosan, oila a’zolari go’dakni to’g’ri parvarish qilishni yo’lga qo’yishlari lozim. “Bola tushunmas ekan” deb, unga befarq bo’lmasliklari, atrof -muhitdagi buyumlarning nomini to’g’ri talaffuz qilib, ularning nutqini to’g’ri rivojlantirish uchun keng yo’l ochishlari kerak. Oilada bolani tarbiyalashda ota-ona bilan bola o’rtasida qalban yaqinlikka erishish lozim. Ota-onalar hech qachon tarbiyani o’z holiga tashlab qo’ymasligi, ya’ni bolaning ilk yoshligidan bu jarayonga kirishish talab etiladi. Chunki, bola oilada birinchi hayotiy tajribani o’rganadi, kuzatadi va o’zini turli xil vaziyatlarda qanday tutish kerakligini o’rganadi. Biz bolani nimaga o’rgatsak uni aniq, hayotiy misollar bilan mustahkamlashimiz zarur, ya’ni bola kattalar aytgan gaplariga amal qilishlari, shaxsan tarbiyaning samaradorligini ta’minlaydi. Ilk yosh guruh (2-3 yoshli 4 bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bu davr o’ziga xos xususiyatlarga ega. Bir yoshdan ikki yoshgacha bo’lgan davr mobaynida bolaning nutqi va o’zgalar tomonidan aytilgan so’zlarni tushunish qobiliyatlari jadal rivojlangan bo’lsa, 2-3 yoshga kelib, o’zgalar nutqiga taqlid qilish jarayoni boshlanadi, bola musiqa, badiiy so’z ta’siriga tez beriladi. Shuning uchun ham unga xuddi shu davrdan boshlab she’rlar aytish hamda raqsga tushishni o’rgatish lozim. Ularda kattalarga jo’r bo’lib qo’shiq aytish, musiqaga muvofiq harakat qilish, ohangni his etish ko’nikmasi shakllanadi. Bu yoshdagi bolalarni bir joyga jamlaganda ular orasida o’zaro muloqotga kirishish ko’nikmalari shakllana boshlaydi. Ta’limtarbiyaviy ishlar bolalarda shakllana boshlagan xuddi ana shu ko’nikmalarni rivojlantirishga va ularni malakalarga aylantirishga yo’naltirilmog’i lozim. Kichik guruh (3-4 yoshli bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola 3 yoshga qadam qo’yganda jismoniy o’sishi bir qadar sekinlashadi. Bu davrda uning og’irligi 14-15 kg., bo’yi 90-95 smga yetadi. Bola jismonan ancha chiniqib, asab tizimi taraqqiy etadi. Tayanch harakat organlari takomillashib boradi. 3 yoshli bolalar qisqa muddat davomida o’z hatti-harakatlarini idora qilish ko’nikmasiga ega bo’ladilar. Ulardagi mustaqillik ortib boradi, hissiyot hamda sensor idroki rivojlanib boradi. Jamoa bo’lib o’ynash ko’nikmalari shakllanadi. O’yin asosida amalga oshiriladigan mehnat faoliyatini farqlash imkoniyati kengayadi. Tasviriy faoliyat hamda qurish-yasash faoliyatining dastlabki ko’rinishlari namoyon bo’ladi. Uch yoshli bolalarning diqqati qisman markazlashadi, xotirasi mustahkamlanib boradi, moddiy borliqni idrok etish jarayoni boshlanadi, faraz qilish imkoniyatlari vujudga keladi. Bunda o’yin faoliyati yetakchi rol o’ynaydi. Mazkur dastur xuddi mana shu faoliyatni kengaytirishga va rivojlantirishga keng yo’l ochadigan ta’limiy mashg’ulotlar tizimini belgilab berishga yo’naltirilgan. O’rta guruh (4-5 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola to’rt yoshga yetgach, uning jismoniy o’sishi bir muncha jadallashadi, bu davr mobaynida bo’yi 105-108 sm gacha o’sadi, og’irligi esa 18-19 kg bo’ladi. Bu davrda bolaning miyasi tez rivojlanadi. Katta yarim sharlar po’stlog’ining faoliyati takomillashib 5 boradi. Boladagi asosiy harakatlarning rivojlanishida jiddiy-sifat o’zgarishlar sodir bo’ladi, ularni bajarishda tabiiylik ortib boradi, bolalarda qiyoslash ko’nikmasi shakllanadi. Bu yoshdagi bolalarning nutqi ravon, xotirasi ancha teran, mustaqil fikrlash darajasi bir qadar rivojlangan bo’ladi. Barcha harakat va faoliyatlarni o’zi mustaqil bajarishga intiladi. Bu yoshda bola nihoyatda serharakat, o’yinqaroq, o’ta qiziquvchan bo’ladi. U har qanday tadbirga bajonidil qatnashadi. Shuning uchun ham ularni to’g’ri ovqatlantirish, o’z vaqtida uxlatish, salomatligini muhofaza qilish, ruhiy holatini nazorat qilib borish, quvnoq kayfiyatda bo’lishini ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Ular bilan olib boriladigan mashg’ulotlarning mazmunini xuddi mana shunga yo’naltirish maqsadga muvofiqdir. Katta guruh (5-6 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bu davrda bolaning bo’yi bu davrda 7-8 sm ga o’sadi. Uning oyoqlari gavdasiga nisbatan tezroq rivojlanadi, og’irligi 20-22 kg ni tashkil etadi. Bolalarning umurtqa suyaklari qotmaganligi tufayli tez qiyshayib qolishi mumkin. Shuning uchun ham suyaklarning to’g’ri o’sishini ta’minlashga alohida e’tibor berish kerak. Ularning yuragi chaqaloq yuragiga nisbatan 4-5 barobar kattalashgan, biroq muskullari hali yetarli darajada mustahkamlanmagan bo’ladi. Olti yoshga yetganda miya po’stlog’ining asab katakchalari rivojlanib, og’irligi va tashqi ko’rinishidan kattalarnikiga yaqinlashadi. Shuning uchun ham bolaning asablariga juda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish talab etiladi. Uning talaffuzi aniq, nutqi ravon bo’lishini ta’minlash kerak. Bolaning bu faoliyatida nuqson bo’lgan taqdirda uning oldini olish choralarini ko’rish lozim. Bu yoshdagi bolalarning so’z boyligining rivojlanishiga alohida e’tibor berish lozim. Ularning nutqidagi so’zlar bolaning fikr ifodalash ehtiyojlarini to’la qondirishi kerak. Bu davrda bolalarning matematik tafakkuri, hisoblash ko’nikmalarini rivojlanishi lozim. Dastlabki iqtisodiy tushunchalarga ehtiyoj seziladi. Bolaning faraz qilish qobiliyatini jadal rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. 6 Maktabga tayyorlov guruhi (6-7 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola hayotining yettinchi yilida undagi harakatlar ko’lami kengayadi va aniqlashadi, uning jismida harakatlarning o’zaro moslashuvi boshlanadi. 6-7 yoshli bolalar o’zini idora qilish va o’z harakatlarini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo’la boshlaydi. Bu yoshdagi o’g’il bolalarda mustaqil faoliyat ko’rsatish, tashabbuskorlik rivojlanadi hamda kattalar fikrini tinglash ishtiyoqi shakllanadi. Bu davrda bolaning bo’yi 120sm ga yetadi, og’irligi 22-24 kg bo’ladi. Bu yoshda bola chiniqadi, qiziquvchanbo’ladi, o’z salomatligini nazorat qila oladi. Uning idrok kuchi va tafakkuri jadal rivojlanadi, moddiy borliqni bilishga intila boshlaydi. Bolalarda gigienik malakalar shakllana boradi. Bolani maktabga tayyorlash jarayonida ularda faoliyatning yangi turi bo’lgan ta’lim olishga o’qishga ishtiyoq uyg’otish lozim. Bu o’rinda bolalarni ruhan ta’lim jarayoniga kirishishga tayyorlash maqsadida dastlabki o’quv elementlarini o’rgatish lozim. Har qanday olti yoshli bola maktabga qabul qilinishi mumkin. Buning uchun u jismonan, ruhan hamda aqliy jihatdan ta’lim olishga tayyor bo’lishi kerak. Bolalarni maktabga tayyorgarlik darajasini aniqlashda tashxis markazlarining xulosalariga tayanish lozim. Shu bilan bir qatorda maktabning moddiy-texnik bazasi olti yoshli bolalarga ta’lim berish imkoniyatiga ega bo’lishi shart. Tarbiyachining pedagogik-psixologik bilim darajasi, axloq-odobi va shaxsiy sifatlari olti yoshli bolalarga ta’lim va tarbiya berish uchun loyiq bo’lganda, u olti yoshli bolalarni o’qitish huquqiga ega bo’ladi. Shuning uchun ham 6-7 yoshli bolalar, ularni qabul qiladigan maktablar hamda bu bolalarni o’qitadigan o’qituvchilar pedagogikpsixologik nuqtai nazardan alohidaalohida diagnostika qilinishi va shundan keyingina ta’lim jarayoniga kiritilishi kerak. 7 1.2.Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan yagona va uzluksiz ta’lim tizimini tashkil etuvchi 7 ta ta’lim turi – maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi, oliy ta’lim, oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim, kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish ta’limi, maktabdan tashqari ta’lim kabilar orasida oliy ta’lim turi malakali mutaxassislar va xalq xo‘jaligi hamda jamiyat hayotining turli jabhalarida xizmat qiluvchi kadrlar tayyorlashning samarali «o‘chog‘i» sifatida alohida o‘rin egallaydi. Shuning uchun ham bu ta’lim turiga alohida va jiddiy e’tibor berilishi hayotiy zaruratimiz darajasiga ko‘tarilgan. Oliy ta’limning mazmuni va uning hajmini standartlashtirish masalasi 2017- yilning 16-avgustida Vazirlar Mahkamasining maxsus qarori bilan rasmiy vazifa tarzida tasdiqlandi. Shundan keyingi o‘tgan tarixan qisqa vaqt mobaynida ushbu ta’lim turi bilan shug‘ullanuvchi muassasalar va ularning mutasaddilari tomonidan ko‘pgina ijobiy ishlar amalga oshirildi. Fanlar bo‘yicha davlat ta’lim standartlarini yaratish, o‘quv reja va namunaviy o‘quv dasturlarini barpo etish, darslik va boshqa o‘quv adabiyotlarining yangi avlodini nashrga tayyorlash va ularni o‘quv amaliyotiga kiritish kabi ishlar shu jumladandir. Ta’lim mazmunini chuqurlashtirish, ta’limning amaliy tamoyillarini takomillashtirish, ta’lim 8 jarayonlarini intensivlashtirish, ta’lim texnologiyalarini mukammallashtirish, ta’lim va tarbiyaning birligini kuchaytirish, xususan, ushbu ta’lim turining mazmuniga nafaqat bilim, ko‘nikma va malaka, balki umuminsoniy madaniyatni tashkil qiluvchi – ijodiy faoliyat tajribasi, atrof-muhitga nisbatan ijobiy munosabatlarni ham kiritish g‘oyasi kun tartibiga ko‘ndalang qilib qo‘yildi. Bunday ulkan vazifalarning maqsadga muvofiq tarzda bajarilishi ko‘pgina omillarga bog‘liqdir. Ularni ijtimoiy hayotning quyidagi komponentlari ro‘yobga chiqarishi mumkin: - faoliyat turlari (moddiy, amaliy, ijtimoiy, ma’naviy); - ijtimoiy ong shakllari (axloq, san’at, siyosat, falsafa, fan va b.); - ijtimoiy munosabatlar tizimi (moddiy va mafkuraviy); - moddiy, ijtimoiy va tabiiy borliq (keyingi avlodlarga meros qilib qoldirilgan boyliklar). Ta’lim mazmuni, uning komponentlari, tarkibi, vazifalari haqida so‘z ketganda dalillar bilan qonuniyatlar, yaqqollik bilan mavhumlik, bilimlar bilan haqiqatni mustaqil bilish metodlari o‘rtasidagi maqbul keladigan munosabatlarni aniqlash zarur. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ta’kidlanganidek, «Zamonaviy iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarni rivojlantirish asosida kadrlar tayyorlashning takomillashgan tizimini yaratish-mamlakatni taraqqiy ettirishning eng muhim sharti hisoblanadi. Tizimning amal qilishi kadrlarning istiqbolga mo‘ljallangan vazifalarini hisobga olish va hal etish qobiliyatiga, yuksak umumiy va kasbiy madaniyatga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda yo‘nalish ola bilish mahoratiga ega bo‘lgan yangi avlodni shakllantirishni ta’minlaydi». Kadrlar tayyorlash sohasida hozirga qadar amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar faqat mavjud ta’lim tizimini isloh qilishga qaratilgan edi. U shaxs, jamiyat va davlatning ehtiyojlari bilan kasbiy tayyorgarlikning amaldagi tizimi o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etishni ta’minlamas edi. Xalqaro tajribani, mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ahvoli va muammolarini tahlil qilish asosida uning prinsip jihatidan yangi modeli ishlab chiqildi. 9 Kadrlar tayyorlash tizimi yangi modelining mohiyati va o‘ziga xos xususiyati unga asosiy tarkibiy qismlar sifatida quyidagi komponentlar kiritilganligidadir: - shaxs – kadrlar tayyorlash tizimining bosh subyekt, ta’limga oid xizmatlarning iste’molchisi va ularning yaratuvchisi; - uzluksiz ta’lim – kadrlar tayyorlashning poydevori; - fan – yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlovchi va ularning iste’molchisi; - ishlabchiqarish – kadrlarga bo‘lgan ehtiyojning istiqbolini belgilashni, ularning tayyorgarlik darajasi sifatini baholashni, shuningdek, kadrlar tayyorlash tizimini qisman moliyaviy va moddiy-texnikaviy ta’minlashni amalga oshiruvchi asosiy buyurtmachi; - davlat va jamiyat – kadrlarning tayyorgarligi sifatini nazorat qilish va baholashni amalga oshiruvchi, kadrlarni tayyorlash va ularni qabul qilib olishning bosh kafillari. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» umumiy madaniyatni shakllantirish, jamiyatdagi hayotga moslashtirish, kasb-korga va ta’limga oid dasturlarni ongli ravishda tanlash hamda keyinchalik ro‘yobga chiqarish uchun ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy, psixologik-pedagogik va boshqa shartsharoitlarni yaratishni, oila va jamiyat, davlat oldidagi o‘z mas’uliyatini anglovchi barkamol insonni tarbiyalashni nazarda tutadi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga jadal sur’atlar bilan kirib borish jarayoni respublikamiz aholisi uchun ta’lim darajasini 184 oshiruvchi omillardan biri bo‘lib hisoblanadi. Bu birinchi navbatda bozor munosabatlarining rivojlanishiga bog‘liq bo‘lib, u jarayon bilim darajasiga, iqtisodiyot va ekologiya, kompyuter texnikasi va AT ustuvor bo‘lgan va xalq xo‘jaligining rivojlangan tarmoqlariga, ta’lim tizimining takomillashuvi va kadrlar tayyorlashga bog‘liq bo‘ladi. 10 Kadrlar tayyorlash muammosining samarali yechimi birinchi navbatda bugungi kun talablariga javob bera oladigan psixologiya, pedagogika, iqtisodiyot, ekologiya, madaniyat, huquqshunoslik va shunga o‘xshash boshqa fanlarning bilim asoslarini chuqur biladigan professional malakaga, har tomonlama chuhur bilimga ega bo‘lgan o‘qituvchi kadrlar tayyorlanishi bilan bog‘liqdir. Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoyev Oliy Majlisning IX sessiyasida ta’kidlab o‘tganidek: «Domlalar, professorlar, kafedra mudirlari o‘z ustida ishlamasa, o‘z sohasi bo‘yicha chet mamlakatlarga ilmiy safarlarga borib kelmasa, tajriba almashtirilmasa, albatta, bunday ahvol o‘quv jarayoniga va uning samarasiga salbiy ta’sir qiladi». Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatib turibdiki, yuqori malakali, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda quyidagilar hal qiluvchi ahamiyat kasb etar ekan: 1. Ta’lim, fan va ishlab chiqarishning o‘zaro samarali aloqadorligi. 2. Ta’lim korxonalari va professional ta’lim dasturlari turlarining xilmaxilligi, ularning fan va texnikaning eng so‘nggi yutuqlari, iqtisodiyot va texnologiyalarning eng yuqori andozalari va ko‘rinishlaridan foydalanish. 3. Professional ta’lim tizimini ustuvor va foyda keltiruvchi iqtisodiy tarmoqqa aylantirish. 4. Ta’lim muassasalarini zamonaviy o‘quv-metodik adabiyotlar bilan ta’minlash va ularning moddiy-texnik bazasini yaratish hamda ularning moliyaviy ko‘rsatkichlarini mustahkamlash. 5. Professional ta’lim tizimiga eng yuqori malakali o‘qituvchilarni va mutaxassislarni jalb ettirish. 6. O‘quv jarayonini axborotlashtirish va kompyuterlashtirish. 7. Kadrlar tayyorlashning sifat bahosini va obyektiv nazorat tizimini qo‘llash. 11 8. Shaxsning rivojlanishi, o‘lchovi, sifat va xulqini, qobiliyat intellektini baholash va kasbiy mahorati muammolariga bag‘ishlangan psixologikpedagogik izlanishlarni bajarish. 9. O‘qituvchilarni yuqori darajada moddiy rag‘batlantirish va ularni ijtimoiy himoya qilish. Bu holatlarning barchasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da o‘z aksini topgan. Bugungi kunning mutaxassisi har tomonlama rivojlangan yuqori darajadagi intellektga ega bo‘lgan, fan asoslarini chuqur o‘rgangan bilimdon, zukko, dono, fidoyi, ma’rifatli va ma’naviyatli inson bo‘lishi kerak. U o‘z mutaxassisligidan tashqari, xorijiy tillardan birini egallagan bo‘lishi hamda kompyuter texnikasidan foydalana olishi shart. Oliy ta’lim tizimida faoliyat ko‘rsatayotgan o‘qituvchi ZPT, ta’limtarbiya jarayonini faollashtirish usullari va o‘qitiladigan fanlar bo‘yicha sifatli bilim, ko‘nikma va malakalarni hosil qilishni ta’minlovchi pedagogik usullarni qo‘llay bilishi lozim. U ZPTning mohiyati, maqsadi va vazifalarini o‘rganib chiqib, ular haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar, amaliy yo‘llanmalar ishlab chiqishi, ilg‘or pedagogik va ATni o‘zlashtirganidan so‘ng, uni ta’lim tizimiga joriy eta olishi kerak. Bugungi kunda ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar jarayoni, jamiyatning tez o‘zgarib borayotgan turmush sharoiti, ta’lim tizimiga ta’sirchanlik va tezkorlik xossalarining berilishini, ya’ni ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyot talablariga javob berish, shaxs qobiliyati va iste’dodini hisobga olish imkoniyat va shart-sharoitlarini yaratishni taqozo etadi. O‘quv-tarbiya dasturlarining ta’sirchanligi va tezkorligini ta’minlash ta’lim jarayonini differensiatsiyalash muammosi bilan uzviy bog‘liq. Hozirgi sharoitda, so‘zda emas, ishda uzluksiz ta’lim tizimiga ta’limni differensiyalash prinsip va mexanizmlarini joriy etish kerak. Ta’limni differensiatsiyalash zamonaviy ta’lim tizimining asosiy xususiyatlaridan biridir. U talabalarning shaxsiy ehtiyojlari, layoqati, 12 imkoniyatlari, qiziqishlari, kasb tanlashidan kelib chiqqan holda turli ko‘rinishda bilim olish imkoniyatini beradi. O‘quv-tarbiya jarayonida qatnashuvchi barcha subyektlarning o‘zaro samarali ta’sirini ta’minlovchi mexanizmlar va shart-sharoitlarni yuzaga keltirish zarur. Umuman olganda, ushbu tizimning barcha tarkibiy qismlari – oila, uzluksiz ta’lim, mahalla, jamoat birlashmalari, jamg‘armalar mavjud. Biroq, birinchidan, ularning o‘z ichidagi samaradorlik faoliyatini ko‘tarish, ikkinchidan, samarali ta’sirchanlik, ya’ni uzviyligi, bir-biriga chambarchas bog‘liqligidan kelib chiqib ularning faoliyatini takomillashtirish lozim. Ta’lim muassasalarining faoliyatini ijtimoiy institutlar sifatida tubdan qayta ko‘rib chiqish zarur. Bunda, maktab, litsey, kollej, institutlarni nafaqat ilm-fan maskani, balki haqiqiy madaniy-ma’rifiy markazlarga aylantirish kerak. Ular mahalla, oila, jamoat birlashmalari bilan yaqindan aloqada bo‘lishlari shart. Ushbu maskanlarda ijod qilish ruhi, ijtimoiy faollik, shaxsiy ishtirok, o‘zaro hamkorlik muhitining yaratilishi, bir tarafdan, mustaqil fikr yurituvchi shaxsni tarbiyalashga, ikkinchi tarafdan, yangi ijtimoiy muhit, tafakkurning shakllanishiga olib keladi. Oliy ta’lim muassasalaridagi o‘quv-tarbiya jarayonida modulli ta’lim texnologiyasi, hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi, didaktik o‘yin texnologiyalari, muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish yo‘llari ishlab chiqildi. Talabalarda darslik, ilmiy-ommabop va qo‘shimcha adabiyotlar bilan mustaqil ishlash ko‘nikmalari, ijodiy va mustaqil fikrlashni rivojlantirish maqsadida modulli ta’lim texnologiyalaridan foydalaniladi. Modulli ta’lim texnologiyalarining o‘ziga xos jihati o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha talabalarning mustaqil va ijodiy ishlashiga imkon beradigan modulli dastur tuziladi. Talabalar modul dasturi yordamida mustaqil va ijodiy ishlab, mashg‘ulotlardan ko‘zlangan maqsadga erishadilar. Modul dasturlari o‘rganilayotgan mavzu yuzasidan talabalar bajarishi lozim bo‘lgan topshiriqlar, topshiriqlarni bajarish bo‘yicha ko‘rsatmalarni o‘zida mujassamlashtiradi. Ishlab chiqilgan dasturlar mazmun va mohiyatiga ko‘ra, 13 talabalarning individual, ikkita talaba birgalikda va kichik guruhlarda hamkorlikda ishlashiga mo‘ljallangan modul dasturlariga ajratiladi. Modul dasturlarning didaktik maqsadidan kelib chiqib, o‘quv-tarbiya jarayonidan o‘z o‘rnida foydalanish yuqori samara beradi. O‘quv-tarbiya jarayonida hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi metodlaridan foydalanish har bir talabani kundalik qizg‘in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o‘rgatish, shaxs sifatida ongli mustaqillikni tarbiyalash, talabada shaxsiy qadr- qimmat tuyg‘usini vujudga keltirish, o‘z kuchi va qobiliyatiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash, ta’lim olishda mas’uliyat hissini shakllantirishni ko‘zda tutadi. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi har bir talabaning ta’lim olishdagi muvaffaqiyati guruh muvaffaqiyatiga olib kelishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, berilgan topshiriqlarni sifatli bajarishga, o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishga zamin tayyorlaydi. Oliy o‘quv yurtlarida olib boriladigan mashg‘ulotlarda hamkorlikda o‘qitish texnologiyasining guruhlarda o‘qitish, zigzag yoki arra, kichik guruhlarda ijodiy izlanishni tashkil etish metodlaridan foydalanish uchun pedagog har bir metodning didaktik maqsadini anglagan holda o‘quv topshiriqlarini tuzadi va ulardan o‘z o‘rnida foydalanish yo‘llarini belgilaydi. Hozirgi kunda juda ko‘p metodist va pedagog olimlar «ZPT» talabaga ta’lim-tarbiya berishda ko‘zlangan maqsadga erishishni to‘la kafolatlaydi, deb qaralmoqda. To‘g‘ri, zamonaviy texnologiyalar yordamida ishlab chiqarishda boshqaruvchidan katta kuch talab qilinmaydi. Maxsus texnologiyaning o‘zi qo‘yilgan maqsadga to‘la erishishni kafolatlaydi. Ammo bu nazariyani PTda to‘laligicha qabul qilib bo‘lmaydi, chunki bunda obyekt shaxs bo‘lib, uning ongi taklif qilinayotgan texnologiyani to‘laligicha qabul qila olmaydi, aksincha uni inkor qilishi mumkin. Shuning uchun ham zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ta’lim jarayoniga kiritishda uning boshqaruvchisi bo‘lgan pedagog ko‘zlangan maqsadga erishishning bosh kafolatchisi bo‘ladi. Demak, ZPTni uning asosiy negizi bo‘lgan axborotlar texnologiyasini ta’lim tizimiga joriy etishda uning boshqaruvchisi bo‘lmish 14 pedagogning tayyorgarlik darajasini birinchi o‘rinda hal qilish bugungi kun «Pedagogika» fanining eng dolzarb muammolaridan biriga aylandi. Oliy ta’limda ZPTni o‘quv jarayoniga joriy etish ko‘lamini kengaytirish, bu yo‘nalishda ilg‘or pedagogik tajribalarni tatbiq etish, har bir fan bo‘yicha bu sohada aniq rejalarni tuzish va amalga oshirish; darslik, o‘quv qo‘llanma, dastur, ma’ruza matnlarini tayyorlash, ilmiy-metodik ishlarda, o‘quv-tarbiya jarayoniga zamonaviy ATni keng joriy etishni rivojlantirish, ularni axborot vositalari bilan ta’minlash hamda kommunikatsion tarmoqlarga bog‘lash eng muhim vazifa hisoblanadi. Umuman olganda, oliy ta’lim tizimida faoliyat ko‘rsatayotgan har bir pedagog quyidagi ZPTni, ya’ni: - ZPTning ilmiy-nazariy asoslari; - PT konsepsiyasining rivojlanish tarixi; - ta’lim jarayoniga texnologik yondashish haqida tasavvurga ega bo‘lish; - PTning didaktik qonuniyatlarini; - o‘qitiladigan fanga tegishli ilg‘or o‘qitish texnologiyalarini; - didaktik jarayonni ma’lum vaqt chegarasida loyihalanishi; - o‘qitishning faol metodlarini bilish va qo‘llay olish; - uy vazifalarini maqsadli, tashxisli va aniq o‘quv element turi tarzida berish, texnologiya loyihalarining mantiqiy tuzilmasi, korreksiyasi; - o‘quv maqsadlari tavsiyanomasini ishlab chiqish; - test topshiriqlarini talaba faoliyat darajalariga mos holda tuzish bo‘yicha ko‘nikmalarga ega bo‘lish sharti; - internet kompyuter tarmog‘idan foydalanish; 15 - o‘quv jarayoniga elektron pochtadan foydalanish bo‘yicha ko‘nikmalarga ega bo‘lish; - reyting nazorati va talabalarning bilimlarini obyektiv baholashni bilishi kerak. Bugungi kunda respublikamizda oliy ta’lim tizimi yangi rivojlanish pog‘onasiga ko‘tarildi: ikki bosqichli ta’lim – bakalavriat va magistratura faoliyat ko‘rsata boshladi; davlat ta’lim standartlari ishlab chiqildi; talabalarning mustaqil ta’lim olishini yakka tartibda amalga oshirish joriy etilyapti, ta’lim mazmunida fan va ishlab chiqarish integratsiyasi o‘z aksini tobora ko‘proq topmoqda; professor- o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirishga e’tibor kuchaytirilganligi alohida tahsinga loyiq. Ta’lim-tarbiyaviy jarayonni rivojlangan davlatlar tajribalari asosida takomillashtirish, uning ishtirokchilari – o‘qituvchi va talaba-magistr faoliyatini «subyekt-subyekt» imkoniyatlari asosida tashkil etish zarurati bugun barcha oliy o‘quv yurtlarida pedagogika va psixologiya fanlarini o‘quv rejasiga kiritish lozimligini isbotladi. Endigi vazifa esa, bu fanlarni o‘qitishga alohida e’tibor qaratish, pedagogik faoliyatning sir-u sinoatlarini tadqiq qilish asosida amaliy xulosalarni qo‘lga kiritishdir. Respublikada shaxs manfaati va ta’lim ustuvorligi e’tirof etilgan bir davrda pedagogika fani erkin shaxsni shakllantirish qonuniyatlari, yoshlar shaxsini hayotga moslashtirishning shakl va metodlari, mazmuni va prinsiplarini o‘rganadi. Endilikda pedagogika o‘z predmeti, fanlar bilan aloqasi, pedagogik bilimlar tizimi va ularning mantiqiy tuzilmasi, nazariy pedagogik bilimlarni tarbiyaga, ta’lim amaliyotiga qo‘llash masalalariga doir muammolarni qaytadan yangicha talqinda qo‘ymoqda. Demak, pedagogikada tadqiqotlarning dolzarbligi, bir tomondan, jamiyat ehtiyoji – o‘quv-tarbiya tizimini yanada rivojlantirish bilan, boshqa tomondan esa, pedagogik bilimlarning yangilanish va rivojlanish darajasi bilan belgilanar ekan. 16 Bugungi kunda erkin shaxsni shakllantirish muammosi ta’lim muassasalarida o‘quv-tarbiyaviy ishlarni zamonaviy PTga o‘tkazishni taqozo etadi. Bu jarayon oson kechmaydi, chunki ixtiyoriy qurilayotgan va joriy etilayotgan o‘qitish tizimini qat’iyan ilmiy asoslangan pedagogik tizimga aylantirish kerak. V.P.Bespalkoning ta’rifiga ko‘ra «pedagogik tizim ma’lum shaxs sifatlarini shakllantirishga tartibli, aniq maqsadni ko‘zlab va oldindan o‘ylab pedagogik ta’sir etishni vujudga keltirish uchun zarur bo‘lgan o‘zaro bog‘liq vositalar, usullar va jarayonlar yig‘indisidir». Har bir jamiyatda shaxsni shakllantirish maqsadi belgilab olinadi va unga mos ravishda pedagogik tizim mavjud bo‘lishi kerak. Agar maqsad o‘zgarsa mavjud tizim ham o‘zgarishi muqarrardir. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» jamiyat, davlat va oila oldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni bosh maqsad qilib qo‘ydi. Chunonchi, Milliy dastur ta’lim-tarbiya sohasidagi davlat buyurtmasi hisoblanib, milliy istiqlol mafkurasining mohiyat- mazmuniga to‘liq mos keladi. Faqat davlat buyurtmasigina ta’lim-tarbiyaning umumiy maqsad va vazifalarini aniq belgilab beradi yoki oliy ta’lim uchun pedagogik tizimning mavjudlik shartlarini kafolatlaydi. PT shunday bilimlar sohasiki, ularning vositasida yangi ming yillikda davlatning ta’lim sohasidagi siyosatida tub burilish yuz beradi, o‘qituvchi (pedagog) faoliyati yangilanadi, talabalarda hur fikrlilik, insonparvarlik tuyg‘ulari tizimi shakllantiriladi. Bugungi kunga kelib, o‘qituvchi (pedagog)lar metodikani ko‘p hollarda texnologiyadan ajrata olmayaptilar. Shu boisdan ham bu tushunchalarga aniqlik kiritish kerak bo‘ladi. Metodika (uslubiyat) o‘quv jarayonini tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar majmuasidan iborat. Zamonaviy PT esa oldindan belgilab qo‘yilgan aniq maqsad yo‘lida o‘qituvchi (pedagog)ning kasbiy faoliyatini yangilovchi va ta’limda yakuniy natijani kafolatlaydigan tadbirlar majmuasi yig‘indisidir. Zamonaviy PT tushunchasini oydinlashtirishga qaratilgan ta’riflarning xilma-xilligi, bir tomondan rivojlangan mamlakatlarda ushbu mavzuning u yoki bu darajada yechilayotganligini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, PTni pedagogik amaliyotga joriy etishga bo‘lgan urinishlarning ma’lum natijasini 17 ifodalaydi. Hozirda mamlakatimizda mutaxassislarning ilmiy salohiyatini birlashtirishga imkoniyatlar yetarli darajada, chunki nazariya va amaliyot birligining ta’minlanishi PTning asl mohiyatini aniqlashga yo‘l ochadi. Demak, zamonaviy PTga pedagogika fanining alohida tarmog‘i sifatida yoki faqat ta’lim amaliyotini maqbullashtirishga yo‘naltirilgan tizim, deb qarash mumkin emas. PT bu sohadagi nazariy va amaliy izlanishlarni birlashtirish doirasidagi faoliyatni aks ettiradi. Endilikda ta’lim-tarbiyaning maqsadi butunlay yangilanadi, unga mos holda mazmun ham, PJ ham yangilanishi bilan inson faoliyati chegarasi nihoyatda kengayib borayapti, auditoriyaga o‘qitish imkoniyatlari katta bo‘lgan yangi texnologiyalar (sanoat, elektron, axborot) kirib kelmoqda. Ro‘y berayotgan sifat o‘zgarishlari shundan dalolat beradiki, bugungi kunda «O‘rganish»ning birlamchi jarayonlarini an’anaviy metodika va o‘qitish vositalari qolipiga sig‘may o‘qituvchi (pedagog)ning individual qobiliyatiga mos kelmay qoldi. Yangi metodikalarni talab etadigan va ta’lim jarayonining tarkibiy komponentlariga aylanib borayotgan va o‘zining ma’lum xususiyatlarini joriy etadigan texnikaviy, axborotli, poligrafik, audiovizual vositalar mavjudki, ular zamonaviy PTni real voqelikka aylantirmoqda. O‘quv-tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, bu jarayon XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab obyektiv voqelikka aylandi. Axborotlashtirish esa bu jarayondagi inqilobiy «burilish»dir, ya’ni, ta’lim axborot texnologiyasi – bu «o‘quvchi-talabakompyuter» o‘rtasidagi muloqotdir. Oliy o‘quv yurtlarida talabalarning ilmiy-texnikaviy va ijodkorlik qobiliyatlarini o‘stirish har qanday tur, bosqich yoki darajadagi ta’limning asosiy vazifalaridan biridir. Zotan, bugungi kun yoshlari texnika va texnologiya, iqtisodiyot asoslari borasidagi bilimlardan xabardor bo‘lsa-yu, ulardan foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lmasa, u ko‘zlangan maqsadga erisha omaydi. O‘zlashtirilgan bilimlarni amaliyotda qo‘llash yo‘llari va vositalarini bilishgina ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish, yangi texnika, mehnat qurollari va yangi texnologiyalar yaratish imkonini beradi. 18 Keng ko‘lamli va mustahkam bilim, ko‘nikma, malaka, qiziquvchanlik, tashabbuskorlik, muammolarni mustaqil hal etishda aniq maqsadga intilish va shaxsiy faoliyatga nisbatan talabchanlik talaba yoshlar ijodkorlik qobiliyatlarini shakllanishining zaminidir. Talabalar ijodkorlik qobiliyatini shakllantirishning muhim sharti bu – faoliyatdir. Demak, pedagogning asosiy vazifasi ushbu faoliyatni tashkil etish shakl, metod, usul, vosita va yo‘nalishlarini belgilab beruvchi zarur axborotlar bilan ta’minlash hisoblanadi. Axborot ta’minotining haddan ziyodligi ham vazifani ijobiy hal etmaydi. Shu sababali axborot ta’minotini pedagogik jihatdan boshqarish, ularning ilg‘or texnika va texnologiya yutuqlari bilan boyitilganligini hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Ilmiy-texnik taraqqiyot va ijodkorlikka erishish jarayonini pedagogik jihatdan boshqarishning predmeti inson omili bo‘lib, u o‘ziga xos ta’limtarbiya ishlari va uni boshqarish, ijodiy masalalarni yechish metodikasi va algoritmini o‘rganishni ko‘zda tutadi. Talabalar ilmiy-texnik ijodkorlik faoliyatini tashkil etish, tayyorlash jarayoniga nisbatan pedagogik yondashuv tizimi shaxs ijodkorligi va yaratuvchanligini boshqarishning bosh masalalaridan biri hisoblanadi va u o‘z ichiga zaruriy axborotlarni yig‘ish, tahlil qilish, uni qayta ishlash, maqsadni aniqlash, maqsadga erishish rejasini ishlab chiqish, reja bo‘yicha ijodkorlik ishlarini tashkil qilish, uning amalga oshishini nazorat qilish, ushbu tizim faoliyatini tartibli olib borish va maxsus yechimlar qabul qilish kabi bosqichlarni oladi. Har qanday boshqarish jarayoni, avvalo, maqsadni belgilash, ya’ni maqsadni to‘g‘ri qo‘ya bilishdan boshlanadi. Bu esa boshqarish obyektining ayni paytdagi holatini tahlil qilish va uning rivojlanishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlarini o‘rganishdan boshlanadi. Ilmiy-texnik ijodkorlikni maqsadli pedagogik boshqarish mohiyatiga ko‘ra obyektiv tavsifga ega, unda inson shaxsini kamol toptirishning obyektiv qonunlari o‘z ifodasini topgan. Bundan tashqari maqsadli boshqarish tafakkur mahsuli va ular shaxslarning hamkorlikdagi faoliyati jarayonida shakllanadi. Maqsad, o‘z navbatida, pedagogik obyektdagi o‘zgarishlarning yo‘nalishlari, boshqarish faoliyatini uning asosiy turlari va ularning mazmunini 19 belgilab beradi. Maqsadli pedagogik boshqarish o‘z mazmuniga ko‘ra vaqt omili va sharoitiga qarab bir necha guruhlarga bo‘linadi. Yo‘nalish mazmuni esa shartli ravishda iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, g‘oyaviy va ilmiy-texnikaviy maqsadlar sifatida guruhlanadi. Ilmiy-texnik ijodkorlik faoliyatiga tayyorlashning muhim sharti maqsadli pedagogik boshqarishda qatnashuvchi shaxsni yuqori darajadagi obyektiv axborotlar bilan ta’minlash hisoblanadi. Obyektiv axborotgina maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat uchun harakatlantiruvchi vosita bo‘la oladi. Insonning miyasi turli xil axborotlarni turli darajada qabul qilish qobiliyatiga ega, bu esa ma’lumotlarni yengil, erkin va qiziqarli uzatishni talab etadi. Texnik vositalardan mashg‘ulotlar o‘tkazish jarayonida samarali foydalanish didaktika muammosi hisoblanib, asosan, ko‘rsatmalilik prinsipini ta’minlash borasidagi faol harakat, usul deb baholanadi. Ta’lim jarayonida ko‘rsatmalilik zarurati bilish jarayonining xarakteri, ya’ni jonli mushohadadan abstrakt tafakkurga, undan keyin esa amaliyotga o‘tishi bilan bog‘liq. Pedagog va psixologlarning ta’kidlashicha, sezgi va tasavvur qilishdan tashqarida fikrlar harakatlanmaydi, shuningdek, o‘qitish jarayonida ham olg‘a siljish bo‘lmaydi. Demak, ko‘rsatmalilik faqat ongga ta’sir etish bilan chegaralanmasdan o‘rganuvchidan ma’lum his-hayajonni, motivni ham yuzaga chiqaradi, his etish va mantiqiy fikrlash birligi asosidagina egallangan bilimlar mustahkamlanadi. Bugungi kunda ta’limni rivojlantirishning yangi pog‘onasida o‘qitishni texnik vositalarsiz ko‘tarib bo‘lmaydi. ZPTning muhim ko‘rsatkichlaridan biri – axborotlarni talabalarga uzatish tezligi aynan shu vositalar yordamida ta’minlanadi Shunday qilib, fanning rivojlanishi bilan ilmiy-texnik taraqqiyot bir-birini taqozo etib, ijodiy faoliyatni tashkil etish jarayonini axborotlar bilan ta’minlash muayyan darajada boshqarish 20 yo‘nalishlarini o‘z ichiga oladi. Ammo o‘quv mashg‘ulotlarini ta’lim metodlari bilan boyitish ta’lim tizimi va mantiqini buzmasligi kerak. Zamonaviy PT talabalarda ijodiy qobiliyatni shakllantirishga imkon beruvchi axborotlar yig‘ish hamda ulardan mashg‘ulot jarayonida foydalanish yo‘lida ma’lum imkoniyatlarni yaratadi. Ushbu ma’lumotlar esa fan asoslarining axborot ta’minoti mazmuni va ijodkorlik metodlarini boshqarish imkoniyatlarini belgilaydi. Talabalarni ijodiy faoliyatga tayyorlash jarayonining samarasi ko‘p jihatdan uning axborot ta’minotiga ega bo‘lishini va pedagogik jihatdan boshqarish yo‘nalishlarining tizimli hamda uzluksiz bo‘lishini taqozo etadi . 2.BOB. Ta‘lim olish jarayonida har bir o‘quvchining individual xususiyatlari 2.1.Ta‘lim olishda o‘quvchining diqqat va tafakkur xususiyatlari Interfaol usullar ta’lim jarayonining unumdorligini oshiradi, o‘quvchilarning mustaqil fiklash jarayonini shakllantiradi, talabalarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni oshiradi, bilimlarni mustahkam o‘zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin foydalanish ko‘nikma va malakalarni shakllantiradi. Shuni ta’qidlash kerakkita’lim inson bilish faoliyatining eng murakkab turlaridan biri bo‘lib,individual psixik rivojlanishni va bilimlarni o‘zlashtirishni ancha tezlashtiradi. 21 O‘qituvchi ta’lim jarayonida faqat bilim berish bilan chegaralanmaydi,balki bu jarayonda o‘quvchiga ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ularning bilim olishlarini yanada faollashtiradi. Natijada, talaba ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. Ta’limdagi yutuqlar,eng avvalo, o‘qituvchiga bog‘liq. Innovatsiya (Innovation ) yangilik yaratish,yangilikdir.Demak an’anaviy ta’limdagi kabi bir hil shablonlar asosida emas balki,yangiliklar asosida ta’lim jarayonining ta’sirchanligini oshirishga qaratilgan ish shaklidan foydalanish innovatsiya demakdir. Ta’limda pedagogik texnologyalarga asoslanish va innovatsiyaga intilish,o‘quvchilarni tafakkur xususiyatlarini shakllantirishga qaratilgan turli interaktiv metodlardan foydalanish ta’lim maqsadini samarali amalga oshirishga yordam beradi Ta’lim va tarbiya jarayonida o‘qituvchi (pedagog)lar tomonidan interfaol metodlarning o‘rinli, maqsadli, samarali qo‘llanilishi ta’lim oluvchi (o‘quvchi, talabalar)da muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun keng imkoniyat yaratadi. Innovatsiyalar o‘z navbatida quyidagilar bilan bog‘liq bo‘ladi: -Yangi mavzuni qabul qilish; -Yangi jarayonlarni olib kirish; -Rivojlanish maydoninig yangi mazmuni; -Birgalikdagi xarakatning yangi tashkiliy shakllari; -Yangi boshqaruv; -Yangi mahsulot kabilar. Shu sababli ham hozirda pedagogik innovatsiyani yaxlit murakkab jarayon sifatida qaralib, uning interfaol sifatlari, tarbiyaviy qismlari, funksional tavsifi va 22 uzviyligi izchil tadqiq qilinmoqda. Bu borada biz innovatsion ta’lim texnologiyalaridan psixologiya fanlarini o‘qitishda foydalansak o‘quvchilar tafakkurini rivojlantirish belgilangan talablar darajasida shakllantirish imkonini beradi. Demak, o‘quvchilar tafakkurini – ilm-fan, texnika-texnologiya, ma’naviyat, maorif, san’at va shu kabilarni rivojlantirib, ularning hozirgi holatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish degani ekan. Bugungi kunda ana shunday natijalarni qo‘lga kirita oladigan mutaxassislarni tayyorlash o‘ta mas’uliyatli va dolzarb ekanligi hech kimga sir emas. Ayniqsa, zamonaviy mutaxassislarning asosiy vazifalaridan biri ham ular o‘zlarining intellektual salohiyatini jamiyat taraqqiyoti saviyalarga mos holda muntazam ravishda yuksaltirib borishdan iboratdir. Buning uchun ta’lim jarayonini tashkil etishda o‘quvchilar fan asoslarini mukammal o‘zlashtirishlari uchun ta’lim jarayonida faol ishtirok etishlari va ularni qiziqiz bilan ishlashlariga imkon beruvchi samarali usullaridan foydalansak maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘quvchilar tafakkur xususiyatlarini shakllantirishda ishbilarmon o‘yindan foydalanish yuqori natijalarni beradi. Pedagogik texnologiyaning asosiy jarayoni o‘quv-tarbiya mashg‘ulotlari,ya’ni o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasidagi pedagogik muloqot ko‘rinishida amalga oshiriladi Ishbilarmonlik o‘yinlaridan foydalanishda talabalarning mustaqil, ijodiy va amaliy ish bajarish qobiliyatlari namoyon bo‘ladi hamda rivojlanadi. Oldin egallagan bilim va ko‘nikmalarni boyitish, yangi vaziyatlarda qo‘llash imkoniyatlari ochiladi. Ishbilamonlik yoki rolli vaziyatli o‘yinlar – muammoli vazifaning bir turidir. Faqat bu o‘rinda matnli material o‘rniga o‘quvchilar tomonidan rollar o‘ynaladigan hayotiy vaziyat sahnalashtiriladi. Ishbilarmonlik va rolli vaziyatli o‘yinlar o‘quv usuli sifatida quyidagi vazifalarni bajaradi: O‘rgatuvchi: umumta’lim mahoratni shakllantirish,ijodiy qobiliyatni o‘stirish, yangi vaziyatlarni tushuntirish, aniqlash va taxlil qilish. Rivojlantiruvchi : 23 mantiqiy tafakkurni, nutqni, atrof-muhit sharoitiga o‘rganish qobiliyatini o‘stirish. Motivatsion : o‘quvchilarni o‘quv faoliyatiga undamoq, mustaqil xulosaga kelishgishga rag‘batlantirmoq. Tarbiyaviy: ma’suliyatni kommunikativlikni shakllantirish. O‘yin usullari va vaziyatlarini, mashg‘ulotlarning belgilangan shaklida amalga oshirish quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha sodir bo‘ladi: 1. Didaktik maqsad talabalar oldiga vazifa ko‘rinishida qo‘yiladi. 2. O‘quv faoliyati o‘yin qoidalariga bo‘ysunadi. 3. Uning vositasi sifatida o‘quv materialidan foydalaniladi. 4. O‘quv faoliyatiga didaktik vazifani o‘yinga aylantiradigan musobaqa elementini kiritish. 5. Didaktik vazifani muvofaqqiyatli bajarilishi o‘qin natijasi bilan bog‘lanadi. Ishbilarmonlik o‘yini rolli o‘yindan qanday farq qiladi? Ishbilarmonlik o‘yini ishtirokchilariga o‘yin syujeti taklif etiladi. Unda, bayon qilingan hayotiy vaziyat bo‘yicha, ishtirokchilar oldiga faoliyatning bitta umumiy maqsadi qo‘yiladi: taklif qilingan muammoni echish. Shu bilan bir vaqtda, har bir ishtirokchi alohida rolli maqsadni bajarish kerak. Shuning uchun, echimni ishlab chiqish jarayoni individual – guruhli xarakterga ega: har bir ishtirokchi, avval o‘zining rolli maqsadiga muvofiq qaror qabul qiladi, keyingisi guruh bilan maslaxatlashadi. Ushbu shaxsiy rolli maqsadni bajarilishi butun guruh a’zolarining natijalariga bog‘liqdir. Odatda ishbilarmonlik o‘yini davomida muammoni echish bir nechta bosqichda sodir bo‘ladi (2-3tadan 10tagacha o‘yini mobaynida). Qatnashchilar faoliyatini baholash yakuniy va oraliq davrdagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha amalga oshiriladi. Oraliq baholash o‘yini davomida qatnashchilar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatish, oldiga qo‘ygan vazifalarni mustaqil amalga oshirishga imkon beradi. 24 Yakuniy baholashda talabalarning tashkiliy faoliyati va ular tomonidan o‘yinning rolli maqsadlarini bajarilishini hisobga olinadi. Natijalarining ko‘rsatishicha, talabalar ilmiy dunyoqarashini yuksaltirishga ishbilarmon o‘yinni qo‘llash quyidagicha qator ta’limiy afzalliklarni qo‘lga kiritish imkoniyatini berar ekan: • O‘qitishningi jodiy muhiti yaratiladi; • talaba sifatli va ishonchli o‘quv-didaktik va intellektual ma’lumotla rbilan ta’minlanadi, ya’ni ular shug‘ullanayotgan sohasi bo‘yicha o‘zlari ilm-fan va texnika-texnologiyalarning eng so‘nggi yutuqlaridan xabardor bo‘ladi; • ishbilarmonlar o‘yini barcha turdagi o‘quv mashg‘ulotlarida kompyuter dasturlarining qo‘llanilishini a’minlashga imkoni yatyaratadi; • mustaqil ta’lim olishlariga sharoit yaratadi, ya’ni ularning kasbiy faoliyatida, mustaqilholda, bilimlar egallashlarida ishonchli usullardan bo‘lib, o‘zlashtirish lozim bo‘lgan bilim ko‘nikma va malakalarni shakllantiradi. 2.2.O‘qituvchining dars jarayonida o‘quvchilar bilan individual tarzda yondashuvi. O’quvchilarning muhim tarkibga ega bo’lgan va sinf deb atalgan guruhi aniq maqsadni ko’zlab belgilangan vaqtda o’qituvchi rahbarligida o’quv jarayonining tashkil etilishi dars deb ataladi. Dars jarayoni samaradorligi o’qituvchining darsga puxta tayyorlanishi bilan belgilanadi. E’tiborsizlik bilan rejalashtirilgan va puxta tayyorlanmagan, o’quvchilar imkoniyatlari bilan uyg’unlashmagan dars samarasiz bo’lishi mumkin. Shuning uchun birinchi navbatda har qanday o’qituvchi darsga puxta tayyorgarlik ko’rishi lozim. 25 Darsga tayyorlanish bu - bir butun dars loyihasini tizimli ketma-ketligini ishlab chiqish bo’lib, ayni paytda pirovard natijasini ta’minlaydigan o’quv- tarbiya jarayonidir. O’qituvchining darsga tayyorgarligi quyidagicha olib boriladi: 1. O’qituvchining o’z fani yuzasidan umumiy tayyorgarligi. 2. O’qituvchining har bir darsga kundalik tayyorgarligi. O’qituvchining umumiy tayyorgarligi o’quv yili boshlanishi oldidan va yillar davomida amalga oshiriladi. Tayyorgarlik ko’rishda quyidagilarga e’tibor qaratiladi:  o’quv yili boshlanishiga qadar o’quv dasturini o’rganish, mavzu bo’yicha qo’yilgai Davlat ta’lim standart talablarini o’rganib chiqish, o’quvchilar o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalarni aniqlash kabi vazifalarini belgilab olish;  fanga oid ilmiy, metodik va ilmiy-ommabop adabiyotlarning mazmuni bilan tanishish;  fanga oid yangi nashr qilingan ko’rgazma materiallarni, o’quv tajriba jihozlarni o’rganish;  ilg’or o’qituvchilarning ish tajribalarini o’rganish, tahlil qilish va o’z ustida ishlash orqali bilimini kengaytirish;  o’z fani sohasida ma’lumotlarni to’plash, muammoli masala va topshiriqlarni, test materiallarini jamlashdan iboratdir. O’qituvchining umumiy tayyorgarligi uning fan bo’yicha tuzgan taqvim- mavzu rejasida aks etadi. Taqvim-mavzu reja fan o’qituvchisi tomonidan tuzilib, metod birlashma yig’ilishida muhokama qilinadi, ma’qullangandan so’ng ma’muriyat tomonidan tasdiqlanadi. O’qituvchiiing har bir darsga kundalik tayyorgarligi. O’qituvchining har bir darsga sifatli tayyorlanishi darsni tashkil etish, o’quvchilarga beriladigan bilim, 26 ko’nikma va malakalarni qay darajada o’zlashtirilishini ta’minlaydi. Darsga tayyorlanish algoritmi, barcha omillar, holatlarni hisobga olish va kafolatlaydigan izchil tadbir bo’lishi zarur. Shuning uchun har bir darsga tayyorlanishda quyidagi tavsiyalarga rioya qilishi lozim: Darsda o’quvchi shaxsini rivojlantirish uchun avvalo, uning idrokini, xotirasini kuchaytirish asosida o’quv materialining xotirada saqlanishini taьminlash zarur. Darsning maqsadiga erishish uchun o’quv materiallarini to’g’ri tanlash, bunda - o’quvchilarning bilim saviyasini hisobga olish va darsni jihozlashga jiddiy e’tibor berish, o’quv materiallar o’quvchilarga tushunarli uchun ta’limning metod va usullarini o’rinli qo’llash ham muhimdir. Dars o’qituvchiga juda katta mas’uliyat yuklaydi. Shunga ko’ra, atroflicha tayyorlanish tajribali o’qituvchi uchun ham yosh o’qituvchi uchun ham zarur. O’qituvchi o’z vazifasini sifatli bajara olishi uchun o’quvchilar shaxsini har tomonlama o’rganishi shart. O’quvchi shaxsini o’rganish oddiygiia tadbir emas, balki ta’lim-tarbiyadan ko’zlangan maqsadga erishishning eng muhim yo’lidir. Shuning uchun birinchi navbatda sinf jamoasining o’ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olish lozim:  o’quvchilarning bilimi va o’zlashtirish saviyasi;  o’quvchilarning fanga bo’lgan munosabati;  sinfning ishlash tezligi;  bilim, ko’nikma va malakalarning shakllanganligi;  har xil turdagi o’quv jarayoniga munosabati;  o’quvchilarning intizomi. Ikkinchi navbatda esa har bir o’quvchining individual xususiyatlarini e’tiborga olish zarur:  nerv tizimi turlarining shakllanganlik darajasi;  o’zaro fikr almashuvi;  hissiyotga beriluvchanlik;  materialni o’quvchilar tomonidan qabul qilishini boshqarish; 27  yomon kayfiyatni tarqatish yo’llarini bilish;  o’zining bilim va qobiliyatiga ishonish;  xar xil ta’lim vositalaridan foydalanishni bilish. O’qituvchi oldida turgan vazifalardan biri o’quvchilarga beriladigan ta’lim va tarbiya sifatini oshirish, uni yanada rivojlantirish va yuqori bosqichga ko’tarish talab qilinadi. Demak, o’qituvchi har bir darsni rejalashtirganda darsni puxta o’tkazilishini ta’minlash uchun talab darajasida dars ishlanmasini batafsil tuzishi, aniq vaziyatni e’tiborga olib darslarni turli xil shaklda o’tkazishi lozim O’qituvchi tomonidan kundalik darsga tayyorgarlik quyidagi bosqichlarda amalga oshirilishi zarur: - taqvim-mavzu reja asosida dars mavzusini, maqsad va vazifalarni, dars shakli va turlarini tarbiyaviy imkoniyatlarini aniqlash; - o’quvchi darsda bilib olishi va eslab qolishi zarur bo’lgan asosiy mazmunni ajratib olish; - darsning strukturasi, turi, metodlari va o’qitish usullarini belgilab olish; - fanlararo bog’lanishni aniqlash va undan darsda foydalanish yo’llarini belgilab olish; - o’qituvchi va o’quvchilarning darsdagi faoliyatlarini rejalashtirish; - darsning didaktik vositalarini tanlash (rasmlar, tarqatma materiallar, jadvallar, chizmalar va boshqalar); - o’quvchilarning darsdagi mustaqil faoliyatlari hajmini belgilab olish; - darsda olingan bilim, ko’nikma va malakalarni mustahkamlash usul va shakllarini belgilab olish; - uy vazifasining hajmini belgilab olish; - darsni yakunlash shakllarini belgilab olish; - belgilangan talablar asosida darsning ishlanmasini yozish. Dars ishlanmasini tayyorlash . Har bir dars: - ma’lum bir maqsadni amalga oshirilishiga qaratilishi va puxta 28 rejalashtirilgan bo’lishi; - mustahkam ma’naviy-ma’rifiy jihatdan tarbiyaviy yo’nalishga ega bo’lishi; - amaliyot bilan bog’langan bo’lishi; - xilma-xil metod va usullardan, vositalardan keng va unumli hamda o’rinli foydalangan holda olib borilishi; - o’quvchilarni qunt bilan ishlashlarini ta’minlaydigan bo’lishi; - mashg’ulotlar butun sinf bilan yoppasiga olib borish va o’quvchilar bilan yakka tartibda ishlashni hisobga olgan holda amalga oshirish rejalashtirilgan bo’lishi lozim. Mashg’ulotlarning muvaffaqiyatli o’tishi ta’lim jarayonining to’g’ri rejalashtirishni tashkil etish va uni amalga oshirishga bog’liqdir. O’quv jarayonini rejalashtirishda:  dars mavzusini, maqsad va vazifalarni, turini, tarbiyaviy imkoniyatlarni aniqlashi;  dars uchun kerakli ko’rgazmali qurollar, didaktik materiallar va zarur jihozlarni tayyorlashi;  darsning vazifasi asosida uning har bir qismi uchun zarur bo’lgan materiallar, faktlar, misollar, mashqlar kabilarni tanlashi;  ta’limning metod va usullarini tanlash;  o’quvchilar uchun mustaqil va uyda bajaradigan vazifalarini belgilashi;  ko’nikma va malakalarini baholashning aniq mezonlarini oldindan ishlab chiqish, mashg’ulotga ajratilgai vaqt ichida ularni to’g’ri amalga oshirish va bir- biri bilan uyg’unlashuviga e’tiborni qaratishi lozim. Bularning barchasi dars ishlanmasida yoki darsning texnologik xaritasida o’z ifodasini topadi. Dars ishlanmasi (darsning texnologik xaritasi) o’qituvchi uchun tuzilish majburiy bo’lgan hujjatdir. Uni tuzishdan ko’zlangai asosiy maqsad - 29 o’qituvchining va o’quvchining dars jarayonidagi faoliyatini rejalashtirish, dars mazmunini yoritib borish, ta’lim samaradorligini oshirishdan iborat. Xulosa shuki, dars ma’lum bir maqsadga qaratilgan, DTS talablari asosida o’quvchilarga bilim, ko’nikma va malaka berish natijasini aniq belgilab olgan holda o’qituvchining mahorati, o’quvchilarning tayyorgarligi darajasi asosida rejalashtiriladi. Yillik kalendar tematik reja tuzish Qatоr оb’еktiv va sub’еktiv ta’sirlar natijasida ba’zan o`qituvchi оldindan tuzilgan kalеndar-rеjaga o`zgarishlar kiritishga majbur bo`lishiga qaramasdan, rеjani оldindan puхtalab ishlab chiqish ni kasbiy faоliyatining zarur va ma’suliyatli bоsqichi sifatida qarashi kеrak. Ushbu rеjaning sifati o`qituvchi o`quvchilarga o`rgatmоqchi bo`lgan ma’lumоtlar, amaliy ko`nikma va malakalar, dasturning har bir bo`limini o`rganish bilan bоg`liq qiyinchiliklar хaraktеri, o`quvchilarning tayyorgarlik darajasini qanchalik darajada aniq va to`liq tasavvur qilishi bilan bеlgilanadi. Dars rеjalarini o`qituvchi yil davоmida kalеndar – rеjaga asоslanib tuzib bоradi va kеyingi yil uchun rеja tuzishda zarur bo`ladigan to`g`rilashlarni bеlgilab bоradi. Kalеndar – rеja tuzishdan оldin o`qituvchi (ayniqsa yosh o`qituvchilar)ga maktabdagi bоshqa fanlar (matеmatika, fizika) bo`yicha tuzilgan rеjalar bilan tanishish va unga so`nggi yillarda kiritilgan o`zgarishlarni o`rganish tavsiya etiladi. Shuningdеk ularga chizmachilik bo`yicha mеtоdik maqоlalar, “Хalq ta’limi”, “Ta’lim muammоlari”, “Uzl u ksiz ta’lim” kabi mеtоdik jurnallaridagi maqоlalarni o`rganish katta yordam bеradi Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchining turmush tarzi, tartibi, ijtimoiy holati, sinf jamoasi, oila muhitdagi ahvolini o‘zgartiradi, uning asosiy vazifasi o‘qishdan iborat bo‘lib qoladi. Yangi bilim, ko‘nikma, malakalar egallashni boshlaydi. Ta’lim o‘quvchidan muayyan darajadagi uyushqoqlikni, intizomlikni, irodaviy zo‘r berishlikni, faollikni, maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatni talab qiladi. Ixtiyorsiz xatti-harakatlar o‘rnini anglashilgan rejali, maqsadga muvofiq aqliy mehnat 30 egallay boradi. O‘quvchi tengdoshlari bilan birgalikda muayyan bir sinf jamoasiga birlashtiriladi. Modomiki shunday ekan, sinf jamoasi va uning ahzolari bola oldiga ko‘pchilik manfaatini himoya qilish, shaxsiy istaklarini umumjamoa intilishlariga bo‘ysundirish, o‘zaro yordam, o‘zaro hurmat, o‘zaro talabchanlik, ijtimoiy javobgarlik va burch hislarini egallash vazifasini qo‘yadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchi oldiga qo‘yiladigan talablar tobora ortib, murakkablashib boraveradi. Ta’lim va tarbiya jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi hamda aloqadorligi, yahni ularni yaxlit holda tushunish zaruriyati mboshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari uchun tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonlarining tizimga xos xususiyatlarga ega ekanligini tasdiqlaydi. Ayrim tadqiqotchilar ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish belgilangan maqsadlarga erishishga xizmat qiluvchi turli strukturaviy va funktsional bog‘liq bo‘lgan komponentlar majmuini ijtimoiy tizimning turlaridan biri hisoblangan pedagogik tizim sifatida tahriflaydi. . Demak, o‘zaro bog‘liq hisoblangan ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘quvchi shaxsining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki mazkur jarayonlar, birinchidan, ajdodlar tajribasining avlodlar tomonidan o‘rganilishi, ikkinchidan, o‘zlashtirilishi bo‘lib, ularning ijtimoiy hayotga qo‘shilishlarini tahminlab beruvchi yaxlit jarayon hisoblanadi. Demak, ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘quvchilarda shaxsiy xislatlar, insoniy fazilatlar, tushunchalar shakllanishiga hamda dunyoqarashining rivojlanishiga zarur shart-sharoitlar yaratib beradi. Demak, uzluksiz ta’lim tizimining muhim bosqichlaridan biri sifatida umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida ta’lim va tarbiya jarayonlari quyidagi tamoyillarga muvofiq tashkil etilishi o‘ziga xos amaliy ahamiyat kasb etadi: – davlat ta’lim standartlari talablarining bajarilishi majburiyligi; – o‘quvchilarda fan asoslari bo‘yicha tizimli bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning muhimligi bo‘yicha shaxsiy tushunchalar va ehtiyojlarni rivojlantirishning zarurati; 31 – ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish va muvofiqlashtirishda uzluksizlik va uzviylikni tahminlash; – ta’lim-tarbiya jarayonlarida tizimli, korporativ, vaziyatli, refleksiv, tabaqalashgan va innovatsion yondashuv texnologiyalarini tatbiq etish asosida barcha uchun qulay ta’limiy muhitni shakllantirish; – ta’lim va tarbiya jarayonlari ishtirokchilarining mazkur jarayon subhektlari sifatida faoliyat ko‘rsatishi zarurati, yahni ta’lim va tarbiya jarayonlarida subhektsubhekt munosabatlarining qaror topishi; – ta’lim va tarbiya jarayonlari subhektlari faoliyatining maqsadga yo‘naltirilganligi, izchilligi va o‘zaro bog‘liqligi; – ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘zaro boG‘liq va aloqador bo‘lgan komponentlar majmui ekanligi; – harakatlanish va rivojlanishga xizmat qiluvchi ichki va tashqi omillarning o‘zaro birligi; – ta’lim va tarbiya jarayonlari yaxlit tizim sifatida tashqi muhit va boshqa tizimlar bilan o‘zaro tahsir etish xususiyatlariga ega ekanligi. Mazkur tamoyillarning mazmun-mohiyati, ahamiyati, ularga amal qilish zaruriyati ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish hamda muvofiqlashtirishdan ko‘zlanayotgan maqsadning strategik ahamiyat kasb etishini ifodalaydi. Bu vazifalarni amalga oshirishdan ko‘zlanayotgan umumiy maqsad ham strategik xususiyatlarga ega bo‘lib, har bir vazifani alohida amalga oshirishdan ko‘zlangan maqsadlar ham mazmun-mohiyatan bir-biri bilan uzviy boG‘liq bo‘lgan strategik rejalar tizimini ifodalaydi. Umumiy maqsadga erishish yo‘nalishlarida belgilangan vazifalarni amalga oshirish jarayonlarining tizimga xos xususiyatlar kasb etishi ta’lim va tarbiya jarayonlarni o‘zaro bog‘liq hamda aloqador tarzda tashkil etish 32 zaruratini belgilaydi. Demak, o‘quvchi shaxsini rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ta’lim – mustaqil ta’lim, tarbiya – o‘zini o‘zi tarbiya, mahlumot – mustaqil mahlumot, rivojlanish va tarbiyaviy munosabatlar jarayonlarining tizimga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda ularni yaxlit tizimning komponentlari sifatida inobatga olish mumkin. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning o‘yin faoliyati davrida bolaning aqliy fazilatlari va shaxsiy xususiyatlari jadal rivojlanadi va shakllanadi. O‘yinda turli xil faoliyatlar mujasamlashadi, keyinchalik har bir faoliyat turi mustaqil ravishda o‘z mahnosiga ega bo‘ladi. O‘yin faoliyati ruhiy jarayonlarning ham shakllanishiga tahsir qiladi. Ayrim o‘yin turlari bolalarning barcha bo‘g‘inlariga mos kelishi mumkin, yahni jismoniy sifatlarni yaxlit holda tarbiyalashga qaratilgan o‘yinlar ham borki, ularda turli jismoniy sifatlar ketma -ket rivojlanishi mumkin2 O‘yinlardagi bunday izchillik bolaning bilim saviyasi, dunyoqarashinig kengayishi, uning katta yoshdagi odamlarning turmushiga chuqurroq kirib borishi bilan bog‘liqdir Xulosa: Demak, maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarida rivojlanishining yoshiga bog’liq xususiyatlar juda ko’p va ahamyatli. Bolaning rivojlanishida qanday rivojlanayotganligi yoshiga yarasha vazni, bo’yi, psixologik xarakteri, qobilyati, tashqaridagi ma’lumotlari qay darajada qabul qilishi, nuqtining o’sishi, so’z boyli bularning hammasi juda katta ahamiyat kasb etadi. Bola tug’ilganidan to maktabgacha ta’lim yoshiga yetguniga qadar har tomonlama me’yor jihatidan rivojlanishi kuzatuv ostida bo’lishi lozim. Chunki , har tomonlama sog’lom bola davlatimiz kelajagi demakdir. 33 Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirgan holda shuni ta’kidlash joyizki,har tomonlama etuk shaxsni shakllantirish bugungi kuning asosiy maqsad vazifalaridan bir bo‘lib kelmoqda.albatta xar bir ta’lim olayotgan talabaga kasbiy yo‘nalganligidan kelib chiqqan holda qo‘llanilgan, interfaol metod ishbilarmonlar o‘yinidan foydalanish ijodiy tashkiliy-pedagogik faoliyatbo‘lib, uning yordamida ta’lim-tarbiya jarayonining istiqbolli va samarali uslubiyatini yaratish hamda «Kadrlar tayyorlash milliydasturi»da qayd etilgan raqobatbardosh zamonaviy kadrlarni tayyorlashga erishish mumkin ekan. O’qituvchining darsga tayyorgarligi quyidagicha olib boriladi: 1.O’qituvchining o’z fani yuzasidan umumiy tayyorgarligi. 2.O’qituvchining har bir darsga kundalik tayyorgarligi. O’qituvchining umumiy tayyorgarligi o’quv yili boshlanishi oldidan va yillar davomida amalga oshiriladi O‘rgatuvchi: umumta’lim mahoratni shakllantirish,ijodiy qobiliyatni o‘stirish, yangi vaziyatlarni tushuntirish, aniqlash va taxlil qilish. Rivojlantiruvchi : mantiqiy tafakkurni, nutqni, atrof-muhit sharoitiga o‘rganish qobiliyatini o‘stirish. Motivatsion : o‘quvchilarni o‘quv faoliyatiga undamoq, mustaqil xulosaga kelishgishga rag‘batlantirmoq. Tarbiyaviy: ma’suliyatni kommunikativlikni shakllantirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Ibodullayev Z. Tibbiyot psixologiyasi. Darslik. -T.: 2019 2. Ergash G’. psixologiya fanni o’qitish metodikasi . Darslik. -T.: 2018. 3. Melibayeva R.N., Usmanova X.E., Xaydarov I.O.. psixologiya fanni o’qitish metodikasi . 0‘quv qo‘llanma. -T.: 2018. 4.Xaydarov F.I., Xalilova N.I. psixologiya fanni o’qitish metodikasi . Darslik. -T.: 2009. 34 5. Sodiqova Sh.A. “Maktabgacha pedagogika” darslik T.: “Fan va texnologiya”, 2012 6. Nishonova Z.T, Alimova G.K. psixologiya fanni o’qitish metodikasi ” 2005 7. Qodirova, M. (2020). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat . Архив Научных Публикаций JSPI. 8.Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. //Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1997 19. Qodirova, M. (2021). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING BILISH QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH. Журнал Педагогики и психологии в современном образовании . 10. Qodirova, M. (2021). 6-7 YOSHLI BOLALAR IDROKINI RIVOJLANTIRISHDA MASHG’ULOTLARDAN FOYDALANISH. Журнал Педагогики и психологии в современном образовании. 11. Internet ma’lumotlari quyidagi saytlardan olinadi: www.bilimdon.uz www.de.uz www.tatu..uz . 35

Ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yosh va individual xususiyatlarini xisobga olish

Купить