Ta’lim va tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ta’lim va tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

Купить

Ta’lim va tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish.
Reja:
1. Ta’lim va tarbiya texnologiyalarining mazmuni.
2. Tarbiyachi va tarbiyalanuvchi faoliyati texnologiyasi.
3. Tarbiya jarayoni va uning milliy hususiyatlari mazmuni.

Demokratlashtirish – oliy o‘quv yurtini boshqarishdan tortib, butun ichki
tuzilishi va faoliyatini o‘z ichiga oladi. U har qanday buyruqbozlikdan, ayrim
shaxs va jamiyat a’zolarining shaxsiy fikrlaridan xolos etadi, o‘zaro bir – birini
to‘g‘ri tushunish, ishonch va do‘stona xamkorlik asosida milliy, ma’naviy ijodiy
erkinlik berish, o‘quv – tarbiya ishining shakllari, uslublarini yaxshilash uning
mohiyatini tashkil etadi. Demokratlashtirilgan tarbiyaga tayangan o‘qituvchining
faoliyat doirasi kengayadi. Oliy o‘quv yurtlari, oila va jamoatchilikning hamkorlik
qilish o‘quv tarbiya ishining mazmunini boyitadi va ta’lim – tarbiya borasida bir –
birini to‘ldirib boradi. Bunda ayniqsa, dars jarayonini demokratlashtirish zarur.
Ta’lim tizimli bilim olishning eng muhim va ishonchli usulidir. Ta’limga ikki
tomonlama aloqa (ta’lim olish va ta’lim berish), shaxsni har tomonlama
rivojlantirish va boshqa xususiyatlar xosdir. Ta’lim, shuningdek , o’ziga xos
xususiyatlar ham ega. Ta’lim o’qituvchi tomonidan boshhariluvchi o’ziga xos
anglash jarayonidir. O’qituvchining yo’naltiruvchi sifatidagi roli o’quvchilarning
aqliy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni ta’minlovchi bilim, ko’nikma va
malakalarni to’liq o’zlashtira olishlarida ko’rinadi.
Ta’lim o’qituvchining o’quvchilar bilan muloqoti jarayoni ham
sanaladi. U o’quvchilarga o’quv materiali mazmunini tushuntirib beradi, savol va
topshiriqlar beradi, ularning faoliyatini nazorat qiladi, xato va kamchiliklarini
aniqlaydi, yo’l qo’yilgan xatolarni to’g’rilaydi, qanday ishlash lozimligini qayta
ko’rsatadi. Har qanday ta’lim o’zida o’qituvchi va o’quvchining faoliyati, ya’ni,
o’qituvchining o’rgatish hamda o’quvchining o’rganishga yo’naltirilgan faoliyati,
boshqachai aytganda to’g’ridan to’g’ri, bevosita va nisbiy munosabataks etadi.
Ta’lim jarayonida o’qituvchi va o’quvchi o’rtasida o’zaro muloqat yuzaga keladi.
“Muloqot” tushunchasi “ta’lim” tushunchasidan ko’ra keng ma’noga ega.

Ta’lim o’quvchilarga nazariy bilimlarni berish asosida ularning bilish
qobiliyatlarini o’stirish, ularda amaliy ko’nikma va malakalar, shuningdek,
dunyoharashni shakllantirishga yo’naltirilgan jarayondir.Ta’lim va ta’lim jarayoni
(didaktik jarayon) sinonim tushunchalar emas. Jarayon bu yaxlit pedagogik hodisa,
pedagogik faoliyatning tarkibiy qismi sifatida ta’lim tizimining muayyan holatini
o’zgartirish hisoblanadi. Jarayon mohiyatini V.P.Bespalko tomonidan taklif etilgan
quyidagi formula asosida to’laqonli anglash mumkin:
DJ q M Q O’fQB
Bu yerda; DJ – didaktik jarayon;
M – o’quvchilarning o’qish (ta’lim olish) motivatsiyasi;
O’f –o’quvchilarning o’zlashtirish faoliyati;
B –o’quvchilarning bilish faoliyatlarini boshharish.
Ta’lim jarayonining yaxlit tizim sifatidagi tavsifi . Ta’lim jarayonining
“yaxlitligi” “tizimliligi” va “majmuaviyligi”ni bir xilda talqin etish mumkin emas.
Biroq, ta’lim jarayonining yaxlitligi uning tizimliligi bilan uzviy bog’liq.
Tizim (mustaqil tushuncha sifatida) o’zaro bog’langan ko’plab elementlar
(tarkibiy qismlar) o’rtasidagi mustahkam birlik va o’zaro yaxlitlikdir. Demak,
ta’lim yaxlit tizim sifatida ko’plab o’zaro bog’liq quyidagi elementlarni o’z ichiga
oladi: ta’lim maqsadi, o’quv axborotlari, o’qituvchi va o’quvchilarning ta’limiy
faoliyatlari, uning shakllari, pedagogik muloqot vositalari , shuningdek, ta’lim
jarayonini boshharish usullari.
Barcha tarkibiy qismlarning o’zaro birligi va yaxlitligi sifatida namoyon
bo’luvchi ta’lim jarayonining negizini o’qituvchi va o’quvchilarning ta’limiy
faoliyatlari tashkil etadi.

Ta’lim funktsiyalari. “Funktsiya” tushunchasi “ta’lim vazifalari” tushunchasiga
yaqindir. Ta’lim funktsiyasi ta’lim jarayoni mohiyatini ifoda etadi, vazifasi esa
ta’limning komponentlaridan biri hisoblanadi.
Didaktika ta’lim jarayonining quyidagi uchta funktsiyasini ajratib
ko’rsatadi: ta’lim berish, rivojlantirish va tarbiyalash.
Ta’lim berish funktsiyasi ta’lim jarayonining o’quvchilarda bilim, ko’nikma va
malakalarni shakllantirishdan iborat. Ta’lim natijasi sifatida b ilimlarining to’laligi,
chuqurligi, tizimliligi, anglanganligi, mustahkamligi va amaliy xususiyat kasb
etishi muhimdir. Bu kabi holatlar ta’lim jarayonining metodik jihatdan to’g’ri
tashkil etilganligini ifodalaydi.
Ta’lim jarayonida o’quvchilarda ular tomonidan o’zlashtirilgan nazariy bilimlar
asosida hosil qilingan amaliy ko’nikma va malakalarning shakllanishi ham alohida
ahamiyatga ega. Ko’nikma – shaxsning muayyan harakat yoki faoliyatni tashkil eta
olish qobiliyati.
Malaka deganda muayyan harakat yoki faoliyatni bajarishning avtomatlashgan
shakli tushuniladi. Umumiy ko’nikma va malakalarga og’zaki va yozma nutqni
bilish, axborot materiallaridan foydalana olish, o’qish, manbalar bilan ishlash,
referat yozish, mustaqil ishini tashkil etish kabilar kiradi.
Pedagog o‘z faoliyatini talabalar faolligini oshirishga, ularning o‘quv – tarbiya
ishlarini hal qilishga qaratadi, ya’ni guruh jamoasiga tayanib ish ko‘radi. Umuman
olganda darsda va darsdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni demokratik usulda tashkil
etish o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga, har bir ishda faol ishtirok etish hamda
tashabbus ko‘rsatishga, guruh jamoasi ishiga astoydil yondashishga o‘rgatib, ta’lim
– tarbiya ishining samaradorligini oshiradi.
Ta’limni insonparvarlashtirish – bu insonga ta’lim berishda ularga nafaqat
bilim berish, kasb – hunarni egallashni o‘rgatish, balki yaxshilikni sevishni,

insoniylik amaliyotini ham o‘rgatish, ya’ni insoniylik sifatlarini namoyon etish
qobiliyatlarini hosil qilishga ko‘maklashish jarayonidir.
Demak, inson mohiyatidagi ezgulikni to‘la namoyon eta olish uchun jamiyatda
shart – sharoit va imkoniyat yaratishi muhimdir. Shu ma’noda ta’limning maqsadi
ta’lim oluvchilarni insoniyatning eng ezgu sifatlari, madaniy – ma’rifiy meroslari
bilan tanishtirishdir. Bunda ular faoliyat ko‘rsatayotgan jamiyat tuzilmalari va
qadriyatlari o‘ta muhimdir. Binobarin insonda insoniylik sifatlarini
shakllantirmoqchi bo‘lgan jamiyat o‘z – o‘zini sog‘lomlashtirish va umuminsoniy
qadriyatlarga tayanib ish ko‘rish kerak.
Qadimgi donishmandlarning “O‘z – o‘zingni angla!” – degan o‘lmas hikmati
bizgacha yetib kelgan. Bu ajoyib durdona fikrdan qanchadan – qancha ma’no bor.
Ayni paytda u barcha narsalarning o‘lchovi va tabiati haqidagi fan kalitidir
(ochqichidir). Demak, inson o‘z – o‘zini o‘rganmasdan va anglamasdan turib
insoniylasha olmaydi. O‘z – o‘zini anglash insonning o‘zida insoniy sifatlarni
barqarorlashtirishga yordam beradi. Ziyolilik ham, ijodkorlik ham insoniylik
o‘lchovi emas. Ammo insoniylashishni ham ijodiy, ham amaliy faoliyat tarzida
qaramoq kerak.
Ta’lim berish faoliyati shubhasiz, insonning ma’naviy hayoti bilan chambarchas
bog‘liqdir. U doimo aqliy va ongli faoliyatni taqozo etadi. Ta’limdagi barcha
ishlar, eng avvalo, inson ongini rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Ammo bu boradagi
faoliyatda izchil fikr yuritish, rejali ishlarni amalga oshirish, haqiqatni anglash
asosidagina samarali natijalarga erishadi. Zero pedagogik jarayon doimiy fikrlash
va ijod qilish jarayonidir.
Demak, ta’limni insonparvarlashtirish muammosi ta’lim oluvchilar ongini,
tafakkurini, eng muhimi ma’naviyatini shakllantirish va rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.

Insonparvarlik muammosiga ilmiy – nazariy, metodologik, didaktik nuqtai –
nazardan yondashilsa bu sohadagi ilmiy tadqiqot ishini olib borish uchun
shubhasiz dolzarb mavzudir.
Pedagogik faoliyatdagi ushbu yo‘nalish (soha, tarmoq) ta’lim oluvchiga majburiy
tarzda bilimlarni berish emas, balki ularda ilmiy bilimlarni ijodiy o‘zlashtirishga
nisbatan ichki ehtiyoj, havas, qiziqish, intilish va rag‘batni yuzaga keltirish lozim.
Bu jarayonda yana bir omillardan biri ta’lim oluvchilarning erkin harakat qilishi va
mustaqil faoliyat yuritishiga sharoit yaratish. Shunda ularni ijodkorlikka,
yangilikka, intiluvchanlikka undash mumkin va eng asosiysi ularning ta’lim
jarayonidagi xilma – xil fikrlarini erkin ifodalay olishlik qobiliyatlari o‘sadi va
hattoki natijada kutilmagan g‘oyalarni (fikrlarni) ilgari surish holatlari ham
uchrashi mumkin.
Shu sababli ham ta’limni insonparvarlashtirishda quyidagilarga e’tibor
berilsa, ushbu sohada olib boriladigan faoliyati samaraliroq bo‘ladi:
ta’lim berishda ta’lim oluvchi o‘z huquqlarini bilishligini baholash va lozim
topilganda ularni ta’kidlab qo‘yish. Bunda ta’lim oluvchi instellektual salohiyatini
yuksaltirishda unga suyanishni ongli ravishda tushunmog‘i lozim;
ta’lim jarayonini ta’lim oluvchining bilim olish imkoniyatlarini va qobiliyatlarini
e’tiborga olgan holda yuritish. Bunda zo‘riqishga yo‘l qo‘yish katta xato bo‘ladi va
ta’lim oluvchi ushbu ta’lim sohasiga salbiy holatdagi munosabatda bo‘lishiga olib
keladi;
ta’lim jarayonida ta’lim oluvchining aqliy, jismoniy hamda ma’naviy
dunyoqarashini namoyon etishga imkoniyat yaratish kerak va ular ta’lim
jarayonida sog‘lom muhit yaratishga muntazam ravishda qayg‘urish lozim;
ta’lim jarayonida ta’limning faol usullari to‘g‘risida keng qamrovli tushuntirish
ishlari olib borish hamda ta’lim jarayonida o‘qituvchi va ta’lim oluvchining teng
munosabatda bo‘lish jarayonlarini ta’minlovchi ta’lim turlaridan foydalanish orqali
ularni ijodkorlik sari yetaklash;

Ozod va obod Vatan, Erkin va farovon Hayot qurishdek buyuk vazifani bajarishda
faol qatnashuvchi barkamol avlodni tarbyuiyalashni erkinlashtirishning barcha
tamoyillariga amal qilish va ilg‘or metodlardan samarali foydalanish, shuningdek,
ilm – fan va texnika – texnologiyalarning eng so‘ngi yutuqlari asosida yangi
axborot va pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishga erishish.
Bizga yaxshi ma’lumki, tarbiya jarayoni uzoq muddatli, murakkab, uzluksiz
bo‘lib, u o‘ziga xos hususiyatlarga ega. Garchi zamonaviy ta’lim texnologiyasi
o‘quvchining ta’lim jarayonidagi yetakchilik rolini yoqlayotgan bo‘lsada, tarbiya
jarayonida tarbiyalanuvchi asosiy mavqeini egallay olmaydi. Chunkiy unda
xarakter, dunyoqarash yetarlicha shakllanmagan bo‘lib, u bu borada tarbiyachining
yordamiga extiyoj sezadi shu bois tarbiya texnologiyasi mantiqiy, ham tarkibiy
jixatdan ta’lim texnologiyasidan farq qiladi.
Tarbiya texnologiyasi asosida tarbiyaviy jarayon yotadi. Ukuvchilar faoliyatini
tashkil etuvchilar bshlib, ular tomonidan erishiladigan natijalarni rejalashtirish va
unga erishish usullari, bu usullarni modellashtirish ishlab chiiarilgan reja va
modellarni rshyobga chiiarish, bu rejalarni amalga oshiruvchi shaxsning faoliyati
va axloiini boshiarish kabilar xisoblanadi.
Tarbiya – tarbiyachi va tarbiyalanuvchi faoliyatlarini o‘z ichiga olgan ikki
yoqlama jarayon. Tarbiyachilar-bilan va tarbiyaga ega bo‘lgan kishilar
tarbiyalanuvchilar-bilim va tajriba o‘rganuvchi yoshlardir. Ammo
tarbiyalanuvchilar muayyon darajada aktiv faoliyat ko‘rsatmasalar tajrib va bilim
o‘rgana olmaydilar.
Tarbiya jarayoni
- maqsadga yo‘nalganlik;
-
ko‘p omillik;
-
jo‘shqinlik;
-
davomiylik;

- uzluksizlik;
-
komplekslilik;
-
varitlilik;
-
ikki tomonli xarakter;
- natijalarning
olisligi;
Tarbiya vazifalari
1. O‘z vatanini fuqorosini tarbiyalash. Tarbiyaning bu vazifalarni amalga
oshirish quyidagilarni taqazo etadi;
Milliy vatanparvarlik, o‘z vataniga, tarixiga, madaniyatiga iftixor tuyg‘usi;
Millatlar aro madaniy munosabatlar, siyosiy madaniyat.
2. Shaxsning ma’naviyatini shakllantirish. Ma’naviyatg‘kishining ichki dunyosi
bo‘lib, uning jamiyat va tabiatdagi «Men»i, obrazi, taqdiri va rolini ifoda etadi.
Ma’naviyat darajasig‘bu, ma’lum ma’noda, insoniylik mezonidir. Ma’naviyatni
shakllantirish bu uning shaxsiy xarakatlari, intilishlari, refleksiyasi bilan kishining
ichki dunyosini vjudga keltirishdir.
3. Mexnatkash inonni iqtisodiy tafakkurini tarbiyalash mexnotga, kasbga xurmat
va ijtimoiyg‘psixologik jixatdan yoshlarda mustaqillik, ijod, ishchanlik, faollik,
yuqori kasbiy tayyorgarlik sifatlarini kuchaytirish zarur.
4. Ruxiy - jismoniy sog‘lomlikni tarbiyalash. Bu axloqiy – xayotiy muvozatat va
psixologik qulaylik xolatini ushlab turish xamda jismoniy rivojlanish meyoridan
uzoqlashib ketishga yo‘l qo‘ymaslik ko‘nikmalarini shakllantirishdir.
5. Kishining tabiat bilan munosabatini uyg‘unlashtirish.

Ekologik fojia muammosi davrimizning eng dolzarb muammolaridan biridir.
Kishining tabiat bilan munosabatini uyg‘unlashtirish konkret xududiy o‘ziga
xoslikni xisobga olgan xolda o‘lkashunoslik va tabiatshunoslik bo‘yicha amalitsy
faoliyatni kuchaytirish va kengaytirishni talab etadi.
Bu esa, o‘z navbatida, tarbiyalanuvchilarga nafaqat ekologik xavfsizlik
qoidalarin anglab yetish balki, tabiatni qo‘riqlash ishida shaxsan qatnashish
zarurligiga ishonch xosil qilish imkonini xam beradi.
6. Shaxsda induviduallik va jamoviylikni tarbiyalash.
Sobiq Ittifoq davrida pedagogika shaxsni jamoada va jamoa orqali tarbiyalashga
yo‘naltirilgan edi. Xozirgi paytda ayrim pedagogik doiralarda individual tarbiya
xaddan tashqari maqtalmoqda. Aslida individual va jamoaviy tarbiya birg‘biriga
zid emas. Individuallik tabiat tuxfasi bo‘lib, uni rivojlantirish zarur, Modamiki,
inson jaimyatda yashar ekan, u jamiyatdagi axloq va xuquq me’’zonlarini, ijtimoiy
fikrlarni xurmat qilishi lozim. Mexnatning aksariyat ko‘rinishlari uchun jamoa
xarakati zarur bo‘ladi. Shu tufayli jamoaviylik ruxida tarbiyalash dolzarb masala
bo‘lib xisoblanadi. Ayni chog‘da individual tarbiya nixoyatda muximdir, chunki
bunga dastlab yetarlicha e’tibor berilmagan edi, xozir esa buni zamonaviy
ijtimoiyg‘iqtisodiy o‘zgarishlar talab etmoqda.
Tarbiya tiziminnig milliy xususiyatlari:
-milliy tarix va madaniyatning o‘ziga xos jixatlarini xisobga olish;
-tarbiyaviy ishlarda milliy udumlar, an’analar, urfg‘odatlar, diniy marosimlardan
foydalanish;
-milliy madaniyat jaxon madaniyatining bir bo‘lagi ekanligi tushunchasini
shakllantirish.
Tarbiya prinsiplari

Tarbiya prinsiplari – bu umumiy qoida bo‘lib unda tarbiyaviy jarayonini tashkil
qilish mazmuni, metodlari shakllariga bo‘lgan asosiy talablar aks etgan. Ta’lim
prinsplaridan farqli ravishda ular o‘qituvchilar tomonidan tarbiyaviy vazifalarni xal
etishda qo‘llaniladi. Bu prinsplarnig asosiy jixatlari: majburiylik,
komplekslilik( uyg‘unlilik), teng axamiyatlilik bo‘lib xisoblanadi. Tarbiya
prinsiplari – bu tarbiyachilar uchun tayyor va xar narsaga yaraydigan qoida emas,
chunki uni qo‘llash bilan yuqari natijalarga erishib qolinmaydi.
Bu tarbiyachining na tajribasini, na maxoratini almashtira oladi, ularning amalga
oshirishi shaxs faoliyati bilan shakllangan.
Tarbiya prinsiplari tizimi(sistemasi)
Tarbiyaviy jarayon tayanuvchi prinsplar tizimida quyidagilarni ajratish
mumkin:
-tarbiyaning ijtimoiy yo‘nalganligi;
-tarbiyaning xayot va mexnat bilan bog‘liqligi;
-tarbiyada ijobiy jixatlarga tayanish;
- tarbiyani insonparvarlashtirish;
-shaxsiy yondoshish;
-tarbiyaviy ta’sirning umumiyligi.
Tarbiyaning ijtimoiy yo‘nalganligi. Ilg‘or o‘qituvchilar tarbiyani ijtimoiy
inistitut sifatida tushunganlar. Turli davlarda yo ijtimoiy,yo davlat, yoki shaxsiy
yo‘nalish kasb etib, uning mazmun prinsplari o‘zgargan. Mazkur prinsp
o‘qituvchining barcha faoliyati tarbiyaning davlat strategiyasiga mos xolda o‘sib
kelayotgan avlodini tarbiya vazifalariga bo‘ysundirishni talab qiladi va
tarbiyachilar faoliyatini shaxsni ijtimoiylashtirishga yo‘naltiradi. Bu prinsplarni
amalga oshirishning asosiy qoidalari tarbiyaviy (mexnot, ijtimoiy, o‘yin va b.)
faoliyat jarayonida o‘quvchilarda faoliyatning ijtimoiy qimmat va muxim sababga

molik, ijtimoiylashtirish suratini tezlashtirishni tashkillashtirish zaruriyati bilan
bog‘langan.
Tarbiyaning xayot va mexnat bilan bog‘liqligi . Mazkur prinsip o‘qituvchilar
faoliyatining ikki asosiy yo‘nalishini ko‘zda tutadi:
a) tarbiyalanuvchilarni kishilarning ijtimoiy va mexnat faoliyati, unda ro‘y
berayotgan o‘zgarishlar bilan atroflicha va darxol tanishtirish;
b) tarbiyalanuvchilarni xaqiqiy xayotiy munosabatlar, ijtimoiyg‘foydali
faoliyatning turli ko‘rinishlariga jalb qilish.

Tarbiyaning xayot bilan bog‘liqligi prinsipini amalga oshirish o‘qituvchidan
quyidagilarni ta’minlash maxoratini talab etadi:
- tarbiyalanuvchilar tomonidan mexnatning jamiyat va aloxida shaxs xayotidagi
rolini tushunish;
- fuqorolarning o‘sib borayotgan talablarini qondirish uchun iqtisodiy bazaning
axamiyati;
- moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratuvchi mexnat kishilariga xurmat;
- ijodiy mexnatga bo‘lgan qobiliyatini rivojlantirish;
- zamonaviy ishlab chiqarishning umumiy asoslarini tushunish;
- iqtisodiy bilimlarni egallash;
- umumiy madaniyat, mexnatni ilmiy tashkil etish;
- mexnat faoliyatiga shaxsiy va ijtimoiy qarashlarni qo‘shib olib borish;
- jamiyat mulki va tabiat boyliklariga extiyotkorona munosabatda bo‘lish;
- xo‘jasizlik, ma’suliyatsizlik, boqimandalik, tekinxo‘rlik ko‘rinishlariga murosasiz
munosabatda bo‘lish.

Tarbiyaning xayot, mexnat bilan aloqasi prinsipi quyidagi shartlarga rioya
qilib
amalga oshiriladi:
- ijtimoiy, iqtisodiy va mexnat tarbiyasida mavxumlik va aqidaparastlilikni bartaraf
etish;
- tarbiyalanuvchilarning faoliyatining turli ko‘rinishlarida( shu jumladan, kanikul
davridagi ishlarni qo‘shgan xolda) ishtirok etish xoxishlarini qo‘llab quvvatlash;
- tarbiyaviy ishlarda maxalliy o‘lkashunoslik materiallaridan foydalanish;
- qabul qilinayotgan qarorlarga mas’ullik xissini o‘rgatish;
- ijtimoiy-iqtisodiy soxalarda bo‘layotgan o‘zgarishlarga muvofiq tarbiyaning
mazmuni, metodi, vosita va shakllarini yangilash.
Tarbiyaviy jarayonni shunday tashkil etish kerakki, tarbiyalanuvchilar o‘z
mexnatlarining kishilar jamiyat uchun zarurligini ularga manfaat keltirishni
sezsinlar.

Foydali ishlarga tayanish. Tarbiyada foydali io‘ga tayanish kishidagi ijobiy
xislatlarni va shu asosda yetarlicha shakllanmagan yoki salbiy shakllangan
sifatlarni zarur daraja va uyg‘unlikda aniqlashni ko‘zda tutadi.
Prinsipni
amalga oshirish quyidagi qoidalarga asoslanadi:
- tarbiyaviy jarayonda adovat, tarbiyalochining tarbiyalanuvchi kurashi kuch va
pozitsiyalarini qaramag‘qarshi qo‘yish mumkin emas;
- ijobiy natijalar tarbiyalanuvchi taqdirida tarbiyalovchining xamkorlik, toqat va
manfaat ko‘ruvchi sifatida ishtirok etish imkoniyatini beradi;
- tarbiyalanuvchining axloqida yuzaga kelgan kamchiliklarga diqqatni qaratmaslik,
ijobiylarini aniqlash va qo‘llabg‘ quvvatlash zarur;

- o‘quvyurtida ijobiy tarbiyaviy muxit, ruxiyg‘psixologik iqlim yuzaga keltirish,
saramjong‘sarishtalik , tozalikni saqlash zarur;
- tarbiyalanuvchilarni yuqori natijalarga erishish imkoniyati mavjudligiga ishonch
xosil qilish.
Tarbiyani insonparvarlashtirish.
Bu prinsipga qo‘yiladigan asosiy talablar:
- tarbiyalanuvchi shaxsiga insoniy munosabat;
- uning xuquqi va erkinligini xurmat qilish;
- tarbiyalanuvchiga kuchi yetadigan va oqilona shakllantirilgan talablarni qo‘yish;
- tarbiyalanuvchining xolatini xatto u taqdim etilgan talablarni bajarishidan bosh
tortgan paytda xam tushunish;
- kishining o‘zibilan o‘zi bo‘lish xuquqini xurmat qilish;
- tarbiyalanuvchilar ongiga tarbiyaning maqsad va vazifalarini yetkazish;
- talab etilayotgan sifatlarni majburiy shakllantirmaslik;
- shaxsning org‘nomus va qadrg‘qimmatini kamsituvchi jazoga yo‘l qo‘ymaslik;
- ma’lum sabablar bilan shaxsning xaqligiga zid keluvchi sifatlarni shakllanishini
uning tomonidan to‘liq rad etilish xuquqini tan olish.
Tarbiyaviy jarayonning insonparvarlashtirilishi uning demokratlashtirilishi bilan
bevosita bog‘langan. Demokratlashtirish, dastavval tarbiyaviy tizimning barcha
bosqichlarini uslib va metodlarida ko‘rinadi. Shu ma’noda demokratlash
avtoritarizmning aksidir.

Shaxsiy yondoshish. Bunday yondoshish tarbiyalanuvchilarning shaxsiy
sifatlariga tayanishni ko‘zlaydi va tarbiyachidan quyidagilarni tadab etadi:

- shaxsning individual xususiyatlarini (xarakteri, mijozi (temperamenti), qarashlari,
odatlari va b.) muntazam o‘rganish va yaxshi bilish;
- moxirona tashxislash va shaxsiy sifatlarning real shakllanganlik darajasini bilish;
- tarbiyalanuvchini shaxsning rivojlanishini ta’minlovchi murakkablashib
boradigan faoliyatga tortish;
- shaxsning aktivligiga tayanish;
- shaxsni tarbiyalashdan o‘z-o‘zini tarbiyalashga o‘tish, maqsadni, mazmuni,
metodlarni o‘z-o‘zini tarbiyalashning shakllarini belgilash maxoratini xosil qilish;
- faoliyatning muvaffaqiyatga olib keluvchi mustaqillik, tashabbus,
tarbiyalanuvchilarning tashabbuskorligini, moxirona tashkil etish va yo‘naltirishni
rivojlantirish.
Tarbiyaviy ta’sirning birligi. Bu prinsip tarbiyaga daxldor bo‘lgan barcha
shaxslar, tashkilotlar, ijtimoiy institutlar, pedagogik ta’sirni o‘zaro to‘ldirgan
xolda, birlashib xarakat qilishlari tarbiyalanuvchilarga kelishilgan xolda talablar
qo‘yishlari, birg‘birlari yordam berishlari talab etiladi.
Prinsipni amalga oshirishnig asosiy qoidalari:
- tarbiyachilar tomonidan tarbiyaviy ta’sir etishning boshqa soxalarini xisobga olib
borish;
- o‘quvchilarning oilasi bilan aloqada bo‘lish, tarbiyaviy vazifalarni xal etishda
unga tayanish, tarbiyaviy xarakatlarni kelishib olish;
- tarbiyachining o‘zi tarbiyalangan bo‘lishi kerak (o‘z tarbiyalanuvchilariga
singdirilishi lozim bo‘lgan sifatlarga ega bo‘lish);
- tarbiyachining tarbiyaviy jarayondagi boshqa suektlarbilan xamkorligida
birlashtiruvchi(ayiruvchi emas) omilga tayanish;

- o‘z xamkasblari, jamoasi, ijtimoiy tashkilotlar va boshqalarning ma’qul
talablarining tarbiyachi tomonidan qo‘llabg‘quvvatlanishi;
- tarbiyaviy ta’sir etishda an’anaviylik, tarbiyaviy jarayonda muntazamlik;
- tarbiyaviy jarayonning barcha subektlari orasida aloqalarni o‘rnatish.
Tarbiya jarayonining mazmuni
Tarbiya jarayonining mazmuni - bu bilimlar, e’tiqodlar, ko‘nikmalar, sifatlar,
shaxs qiyofasi, axloqning barqaror odatlari sistemasi bo‘lib, tarbiyalanuvchilar
qo‘yilgan maqsad va vazifalarga muvofiq ularni egallab olishlari zarur.
Tarbiyaning asosiy g‘oyalari:
1. Tarbiya maqsadlari realizmi.
2. Tarbiyachi va tarbiyalanuvchilarning birgalikdagi faoliyati.
3. O‘z yo‘lini belgilab olish.
4. Tarbiyachining shaxsiy yo‘nalganligi.
5. Ixtiyoriylik.
6. Jamoaviylikka yo‘nalganlik.
Uyushgan tarbiya insonni xayotdagi uchta asosiy rolgag‘fuqorolikka, xodimlikka
va oilaparvarlikka tayyorlash lozim.
Fuqorolik ni shakllantirish chog‘ida aniq mo‘ljalga asoslanish:
- fuqorolik majburiyatlarig‘Vatan, jamiyat, otag‘ona oldidagi majburiyat hissi,
milliy iftixor va vatanparvarlik tuyg‘usi;
- davlat Konstitusiyasi, davlat xokimiyati organlari, mamlakat Prezidenti, davlat
ramzlari (gerb, bayroq, madhiya)ga hurmat;
- mamlakat taqdiriga javobgarlik;

- jamoat tartibi va yashash madaniyati;
- mamlakatning milliy boyligi, tili, madaniyati, ana’nalarini asrab avaylash;
- ijtimoiy aktivlik;
- demokratik tamoillarga roya etish;
- tabiatni asrabg‘avaylash;
- o‘zgalarni huquq va erkini hurmat qilish;
- aktiv hayotiy pozitsiya;
- o‘z huquqini anglash va fuqorolik mas’uliyati;
- halollik, rostgo‘ylik, sezgirlik, mehirg‘shavqat;
- o‘z ishi va qilmishlariga javobgarlik;
- xalqaro hamkorlik, boshqa mamlakatlar xalqiga hurmat va boshqalar.
Xodimni farqlovchi belgilar:
- intizomlilik va mas’uliyat;
- ishchanlik va tashkilotchilik;
- umumiy, maxsus va iqtisodiy bilimlar;
- siyosiy bilimlar;
- mehnatga ijodiy yondoshish;
- qat’iyat, topshirilgan vazifani tez va sifatli bajarishga intilish;
- kasbiy g‘urur, mahoratga hurmat ko‘rsatish;
- onglilik, hushmuomalalik, batartiblik;
- mexnat faoliyati tajribasi;

- mehnatga, hayotga, faoliyatga estetik munosabat;
- jamoaviy, birlashib mehnat qilish layoqati;
- tashabbuskorlik, mustaqillik, Vatan, jamiyat ravnaqi uchun ko‘p va samarali
mehnat qilishga tayyorlik;
- ishchanlik va uddaburonlik;
- mehnat kishilariga, ishlab chiqarish ustalarga hurmat va boshqalar.
Oilaparvarlik ni farqlovchi belgilar:
- mehnatsevarlik,mas’uliyatlilik;
- hushmuomalalilik, muloyimlik,aloqa madaniyati;
- o‘zini jamoada tuta bilish;
- pokizalik, ozodalik, gigenik ko‘nikmalar;
- salomatlik, aktiv turmush tarziga ko‘nikish;
- dam olishni tashkil etish o‘tkazish omilkorligi;
- har tomonlama bilimdonlik;
- huquqiy normalar va qonunlarni bilash;
- bolalarni tarbiyalash layoqati;
- nikohdan o‘tishga tayyorgarlik va oilaviy vazifalarni bajarish;
- o‘z ota-onalari, yoshi ulug‘ kishilarga hurmat va boshqalar.

Ta’lim va tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish