Ta’limda bilimlarni baxolash va nazorat qilish - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	322.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Mohigul Xolyigitova

Ro'yxatga olish sanasi 25 Oktyabr 2024

7 Sotish

Ta’limda bilimlarni baxolash va nazorat qilish

Sotib olish

OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI

Sirtqi bo`lim
“Boshlang ich ta’lim” bakalavr yo nalishiʻ ʻ
“Boshlang ich ta’lim pedagogikasi” fanidan
ʻ
KURS ISHI
Mavzu: Ta’limda bilimlarni baxolash va nazorat qilish
Bajardi: Boshlang ich ta’lim bakalavr
ʻ
yo nalishi 2-kurs 506- guruh talabasi
ʻ
Asqarova Gulzamon Kuchkarbayevna
Kurs ishi rahbari: Djavlanova Nodira
Jizzax-2025
1

MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………………...3
1. Baholash va uning ahamiyati………………………………………… …7
2. Baholash me’zonlari, shakllari va turlari …………………………….12
3. Baholashning asosiy tamoyillari……………………………………….16
Xulosa……………………………………………………………………………31
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……….....………………………………...33

2

Kirish
Kurs ishining asosiy maqsadi boshang‘ich ta’limda bilimlarni baxolash va nazorat
qilishdan iboratdir. Boshang‘ich ta’lim tizimi orqali bilimlarni baxolash ning
samarali amalga oshirilishi, bolalar uchun sog‘lom va ijtimoiy jihatdan
rivojlangan shaxslar bo‘lib voyaga yetishlariga xizmat qiladi. Ijtimoiy tarbiyaning
ta’lim jarayonida qanday metodlar orqali amalga oshirilishi ham chuqur tahlil
qilinadi. Boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiyaning ahamiyatini aniqlash.
Boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiyaning o‘ziga xos metodologik
yondashuvlarini o‘rganish. Bilimlarni baxolash va nazorat qilish amalga
oshirishda o‘qituvchining o‘rni va vazifalarini tahlil qilish. O‘zbekiston
Respublikasida boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiya tizimini tartibga soluvchi
huquqiy asoslarni ko‘rib chiqish. Ijtimoiy tarbiyani amalga oshirishda zamonaviy
metodikalar va pedagogik texnologiyalarni o‘rganish. Boshang'ich ta'lim
tizimining ta'limdagi o'rni va ahamiyati. Boshang‘ich ta’lim tizimi har bir
insonning ta’lim olish yo‘lidagi ilk qadamlari bo‘lib, u ta’limning asosiy va
muhim bosqichlaridan biridir. Mamlakatimizda boshang‘ich ta’lim tizimi,
bolalarning ongli, mas’uliyatli va har tomonlama rivojlangan shaxslar bo‘lib
voyaga yetishlari uchun muhim ahamiyatga ega. Bu tizimning ta’limdagi o‘rni va
ahamiyatini tahlil qilishda o‘qish, yozish, mantiqiy fikrlash kabi asosiy
ko‘nikmalarni shakllantirishda, shuningdek, bolalarning ijtimoiy va emosional
rivojlanishida qanchalik muhim rol o‘ynashini ko‘rib chiqish zarur.
Boshang‘ich ta’lim tizimi o‘z ichiga bolalarga asosiy bilimlarni berish,
ularni mantiqiy fikrlashga, jamiyatda faoliyat yuritishga va o‘zini tutish
malakalarini rivojlantirishni o‘zlashtirishni kiritadi. Bu bosqichda bolalar
boshlang‘ich matematika, o‘qish, yozish, tabiatni o‘rganish kabi fanlar bilan
tanishib, dunyoqarashlarini shakllantiradilar.
Boshang‘ich ta’lim tizimi, shuningdek, bolalarning individual
xususiyatlariga e’tibor qaratib, har bir bolaning iqtidori va qobiliyatini
3

rivojlantirishga qaratilgan o‘quv jarayonini ta’minlashga yordam beradi.
Boshang‘ich ta’lim tizimi bolalarni nafaqat akademik bilimlar bilan, balki
ularning ijtimoiy va hissiy rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek,
bu bosqichda bolalar jamoa bilan ishlash, o‘zaro hurmat, vijdonli va mas’uliyatli
bo‘lish kabi muhim ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganadilar.
Rivojlanish uchun asosni yaratish: Boshang‘ich ta’limning eng katta ahamiyati
shundaki, u bolaning kelajakdagi o‘qishi va umuman hayotga tayyorligini
shakllantiradi. O‘zining bilimlariga asoslanib, bola kelajakda o‘rta va yuqori
ta’lim bosqichlarini osonroq o‘zlashtiradi.
Emosional va ijtimoiy rivojlanish: Boshang‘ich ta’limda bolalar o‘zaro muloqotda
bo‘lib, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, boshqalar bilan hamkorlik qilish va ularni
hurmat qilishni o‘rganadilar. Bu ta’lim bosqichi bola uchun nafaqat bilimlar, balki
ijtimoiy o‘zaro munosabatlarni o‘rganish imkoniyatidir.
O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni boshang‘ich
ta’lim tizimining vazifalarini, uning maqsadlarini va talablarga javob beradigan
o‘quv dasturlarini belgilaydi. Ushbu qonunda ta’lim olishning asosiy prinsiplari,
o‘quvchilarning huquqlari va davlatning ta’lim tizimiga bo‘lgan mas’uliyati aniq
belgilanadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish dasturi boshang‘ich ta’lim tizimining zamonaviy talablarga
javob berishiga yo‘naltirilgan islohotlarni o‘z ichiga oladi. Bu dasturda bolalarni
zamonaviy ta’lim metodikalariga, innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga va
ularning ta’lim olish jarayonidagi faol ishtirokiga imkon yaratishga katta ahamiyat
berilgan. Boshang‘ich ta’lim tizimi insonning kelajakdagi muvaffaqiyatli hayoti
uchun mustahkam asos yaratadi. Bu tizimning ta’limdagi o‘rni va ahamiyatini
anglab yetgan holda, o‘qituvchilar va ta’lim tizimi rahbarlari bolalarni har
tomonlama rivojlantirishga intilishlari zarur. Shuningdek, huquqiy asoslar va
zamonaviy o‘quv dasturlari boshang‘ich ta’lim tizimining sifatini yanada oshirishi
mumkin. Ta’limga oid har qanday islohotlar aynan boshang‘ich ta’limni
4

mustahkamlashdan boshlanishi kerak, chunki bu bosqichda shakllantirilgan bilim
va ko‘nikmalar bola hayotining qolgan qismiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy
tarbiya, ayniqsa boshang‘ich ta’limda, bolalarga o‘zaro hurmat, vijdonli va
mas’uliyatli bo‘lish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish va ijtimoiy munosabatlarni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu kurs ishida boshang‘ich ta’limda
ijtimoiy tarbiyaning ahamiyati, maqsad va vazifalari, metodologik yondashuvlar
tahlil qilinadi.
Boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiyani amalga oshirishda metodologik
yondashuvning muhim ahamiyati bor. Ushbu yondashuv, avvalo, ta’lim
jarayonining har tomonlama rivojlantiruvchi va bolalar shaxsini shakllantiruvchi
sifatiga e’tibor qaratadi. Ijtimoiy tarbiya, bolalar uchun nafaqat ma’lum bir
bilimlarni o‘rganish, balki ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni o‘zgartirish, o‘zaro
hurmat, hamjihatlik va mas’uliyatni rivojlantirishga yordam beradi. Metodologik
yondashuvlar quyidagi asosiy prinsiplarni o‘z ichiga oladi:
Bu yondashuvda bolalar ta’lim jarayonining markazida bo‘lib,
o‘qituvchilar ularning ehtiyojlariga, qobiliyatlariga va xohishlariga mos holda
ta’lim berishadi. Ijtimoiy tarbiya jarayonida bolaning individual xususiyatlari,
ijtimoiy va hissiy holati e’tiborga olinadi.
Faol va interfaol usullar: Ijtimoiy tarbiyani faqat o‘qish va yozish bilan
chegaralash mumkin emas. Bolalar o‘zaro muloqotda, guruhlarda ishlash,
muammolarni birgalikda hal qilish orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradilar.
Buning uchun o‘qituvchilar zamonaviy pedagogik texnologiyalar, o‘yinlar, rolli
o‘yinlar, guruhli faoliyat kabi metodlarni qo‘llashlari zarur.
Tarbiyaviy o‘quv faoliyatining integratsiyasi : Ijtimoiy tarbiya boshqa ta’lim
sohalari bilan integratsiyalashgan holda amalga oshirilishi kerak. Masalan,
adabiyot, san’at va matematika kabi fanlar orqali ijtimoiy qadriyatlar, axloqiy
me’yorlar va ijtimoiy munosabatlar o‘rganiladi. O‘zbekiston Respublikasida
boshang‘ich ta’lim va ijtimoiy tarbiya: normativ huquqiy asoslar O‘zbekiston
5

Respublikasida boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiya masalasi davlat darajasida
e’tiborga olingan. 1
O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni
(1997 yil) va O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim tizimini isloh qilish
to‘g‘risidagi Prezident farmoni" (2017 yil) ijtimoiy tarbiyaning rivojlanishiga
katta turtki bo‘ldi.
Ushbu hujjatlar ta’lim tizimida ijtimoiy tarbiya, axloqiy qadriyatlar, jamoada
ishlash va bolalar o‘rtasida o‘zaro hurmatni shakllantirishga yo‘naltirilgan
choratadbirlarni belgilaydi. O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi
qonuni boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiyani amalga oshirishda o‘qituvchilar
uchun muhim yo‘riqnomalar va normativlar belgilaydi. Unda ta’limning
insonparvarlik, demokratik, inson huquqlariga hurmat kabi asosiy prinsiplari
keltirilgan. Bu qonun ijtimoiy tarbiyaning jamiyatning turli qatlamlariga muvofiq
ravishda amalga oshirilishiga yo‘l ochadi. Boshang‘ich ta’limda ijtimoiy tarbiya,
nafaqat bolalarning axloqiy va hissiy O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim
to‘g‘risidagi qonuni (1997 yil) va O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim tizimini
isloh qilish to‘g‘risidagi Prezident farmoni" (2017 yil)
rivojlanishini, balki ularning jamiyatda faol, mas’uliyatli va vijdonli shaxslar
bo‘lib voyaga yetishlariga yordam beradi.
Kurs ishida ta’kidlanganidek, bilimlarni baxolash va nazorat qilish boshang‘ich
ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadi va uning amalga oshirilishi uchun to‘g‘ri
metodologik yondashuvlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va huquqiy
asoslar zarur.
6

1.Baholash va uning ahamiyati.
Ta’lim oluvchilar tomonidan o’quv materiallari o’zlashtirilganligini, ko’nikma va
malakalar hosil bo’lganligini tekshirish va baholash ta’lim jarayonining zarur tarkibiy
qismi hisoblanadi. Bu faqat o’qitish natijalarini nazorat qilish emas, balki o’quv
jarayonining turli bosqichlarida ta’lim oluvchilarning bilish faoliyatiga rahbarlik
qilish hamdir.
Baholash - ta’lim jarayonining ma’lum bosqichida o‘quv maqsadlariga
erishilganlik darajasini oldindan belgilangan me’zonlar asosida o‘lchash, nati
jalarni aniqlash va tahlil qilishdan iborat jarayondir.
Bilimlarni tekshirish va baholashning ta’limiy ahamiyati shundan iboratki,
bunda o’quv materialining o’zlashtirilganligi ta’lim beruvchi ham, ta’lim oluvchi
ham muayyan ma’lumotga ega bo’ladi. Baholash natijasida, ta’lim beruvchi uchun
ta’lim oluvchilarning nimani bilishi va nimani tushunmasligi, qaysi material yaxshi
o’zlashtirilganu, qaysi biri yetarli darajada o’zlashtirilmaganligi yoki umuman
o’zlashtirilmaganligi ma’lum bo’ladi. Bu ta’lim oluvchining bilish faoliyatini
tashkil etish va boshqarish uchun asos bo’lib hisoblandi. Ta’lim beruvchi o’z
ishining afzalliklariga va kamchiliklariga tanqidiy baho beradi. O’z ish metodlariga
tuzatishlar kiritadi. Shuningdek, baholash natijalari ta’lim beruvchining o’quv
dasturidagi materiallarni ta’lim oluvchilarning bilish imkoniyatlari nuqtai
nazaridan qayta ko’rib chiqishi va baholashi uchun ham juda muhimdir.
7

1- rasm . Baholash qirralari .
Baholash natijasida tushuncha va qonun - qoidalarning qaysi birlari qiyin , qaysi
birlari esa oson o ’ zlashtirilishi aniq - ravshan bo ’ ladi . Bu ta’lim oluvchining darsga
8

ijodiy tarzda tayyorgarlik ko’rishi va o’quv mashg’ulotini o’tkazish uchun asos
bo’lib xizmat qiladi. Xuddi shuningdek, ta’lim oluvchiga ham ta’lim jarayonida
qaysi o’quv materialini yaxshi, qaysinisini qoniqarli va nimani yomon
o’zlashtirgani ma’lum bo’ladi. Bilimlarni tekshirmasdan ta’lim oluvchi o’z
bilimlarini chuqur, har tomonlama va to’g’ri baholashga qodir emas. Ba’zan unga
go’yo u o’quv materialini yaxshi egallab olganday tuyuladi, tekshirish chog’ida esa
materialni yaxshi bilmasligi, yaxshi tushunmasligi ma’lum bo’lib qoladi. Baholash
natijasida ta’lim oluvchilarning o’rganilayotgan materiallarni bilish, tushunish,
esda saqlab qolish, anglab olish, amalda qo’llay olish, tahlil qilish va o’z
bilimlariga tanqidiy baho berish darajalari aniqlanadi. Ta’lim oluvchi o’z
bilimlarining ijobiy tavsifi asosida ta’lim muassasasidagi va uydagi ishining
uslubini takomillashtirish, bilimidagi, malaka va ko’nikmalaridagi ijobiy
tomonlarni rivojlantirish, kamchiliklarni tuzatish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Bilimlarni, ko’nikma va malakalarni nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy
ahamiyati shundaki, bunda ta’lim oluvchilarning o’qishga, o’z yutuqlari va
muvaffaqiyatsizliklariga nisbatan munosabati shakllanadi, qiyinchiliklarni yengish
istagi tug’iladi. Baholash hamisha ta’lim oluvchining shaxs sifatida o’ziga nisbatan
muayyan bir munosabatini hosil qiladi. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchining o’ziga
nisbatan munosabatini, tuyg’ularini, uning xarakteridagi irodalilik, hamkorlik,
o’zaro bir-biriga yordam berish kabi sifatlarini shakllantirishga qaratishi lozim
bo’ladi.
Ba’zan baholash jarayonida ta’lim oluvchi qo’shimcha bilim, ko’nikma va
malakalarga ham erishadi. Ta’lim jarayonida o’zlashtirmagan tushunchalarning
mohiyatiga tushunib yetadi. Shu bois, baholashni ta’lim olish jarayonining davomi
deb ham aytish mumkin.
Ta’lim oluvchi o’rtoqlarining, ota-onasuning unga, uning ta’lim
muassasasidagi yutuqlariga va muvaffaqiyatsizliklariga munosabatiga hech qachon
befarq bo’lib qolmaydi. Uning bilimlariga berilgan baholar ushbu munosabatni
belgilaydi. Mana shuning uchun ham maqtov, ma’qullash, tanbeh berish, yaxshi yoki
9

yomon baho qo’yish ta’lim oluvchi shaxsining fazilatlarini, uning tengdoshlari
jamoasidagi va katta yoshdagilar orasidagi mavqeini shakllantiradi. Bu ayniqsa,
o’smirlar orasida katta ahamiyatga egadir.
Bilimlarni nazorat qilish va baholash davlat ahamiyatiga egadir. Baholash
natijalarini umumlashtirib, ta’lim muassasasi jamoasining ta’lim-tarbiya sohasidagi
faoliyatiga, talabalarning umumiy o’zlashtirish darajasiga baho beriladi va tegishli
xulosalar chiqariladi. Davlat ta’lim standartlarida davlat tomonidan qo’yilgan
talablar nechog’lik bajarilayottanligi aniqlanadi.
Natijalarni baholash orqali bir paytning o’zida butun ta’lim tizimi va uning
komponentlari tekshirilib ko’rilishi kerak. Bu bilan ta’lim tizimidA kutilayotgan
natijaga erishilayotganlik darajasi tekshirilib o’lchanadi. Bilimlarni muntazam
baholab borish ta’lim rejasi, uning katta-kichik Bo’limlari asosida amalga
oshiriladi. Ta’lim tizimi natijalari muayyan standart me’yori orqali ifodalanadi.
Baholash natijasida nafaqat ta’lim oluvchining, balki ta’lim beruvchining
kuchli va kuchsiz tomonlari, shuningdek, o’quv jarayonidagi kamchiliklar ham
aniqlanadi. Ta’lim vositalari, rejalar, ta’lim jarayonini tashkil etish sifatiga ham
baho beriladi.
Ta’lim dasturining qism va bo’laklari bo’yicha muntazam baholab borish
oxir-oqibat aniq va adolatli baholanishning shakllanishiga olib keladi. Kichik
bo’limlar bo’yicha baholash, jamlash va umumlashtirish yakuniy baholashning
aniq bo’lishiga yordam beradi. Ta’lim oluvchini muntazam ravishda o’z natijalari
to’g’risida xabardor qilib turish, uning maqsad sari intilishi va istaklarini ro’yobga
chiqarishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Ta’lim berish davomidagi nazorat natijalarini o’lchab borish bilim, ko’nikma
va malakalarni baholash ta’lim oluvchichining o’zligini anglashi uchun bir
imkoniyatdir.
Yuqorida keltirilgan fikrlardan kelib chiqib, baholashning mohiyati haqida
quyidagi xulosalarni aytish mumkin:
10

2-rasm. Baholash mohiyati
• Baholashga qo’yiladigan pedagogik talablar:
• ta’lim maqsadiga yo’nalganlik;
• muntazam o’tkazib borish;
• pedagogik, psixologik va huquqiy tamoyillarga asoslanganlik;
11

2.Baholash me’zonlari, shakllari va turlari.
Yuqorida ta’kidlanganidek, nazariy bilimlar baholanilayotganda faoliyatning
kognitiv sohasiga tegishli o’quv maqsadlariga erishilganlik darajalari aniqlanadi.
Amaliy ko’nikma va malakalar baholanilayotganda faoliyatning psixomotorik
sohasiga, xulq-atvor va shaxsiy fazilatlar baholanilayotganda esa - faoliyatning
affektiv sohasiga tegishli o’quv maqsadlariga erishilganlik darajalari aniqlanadi.
Baholash mezonlari. Har qanday baholash natijalari o’zaro taqqoslanishi,
ya’ni o’lchanishi lozim bo’ladi. Ularni taqqoslash baholashdan oldin yoki keyin
ishlab chiqilgan mezonlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Baholash mezonlari
o’quv maqsadlariga qay darajada erishilganlikni anglatuvchi ko’rsatkichdir. Bu
ko’rsatkichlar (“besh”, “to’rt”, “uch” va “ikki”) kabi sonlar yoki (“a’lo”, “yaxshi”,
“qoniqarli” va “qoniarsiz”) kabi so’zlar yordamida tavsiflanishi mumkin.
Boshqacha qilib aytganda, baholash mezonlari ta’lim oluvchining qaysi
o’zlashtirish darajasini namoyish qilishiga qarab mos qo’yiladigan baho
ko’rsatkichining tavsifidan iborat.
Baholash shakllari. Baholash uning mohiyatidan kelib chiqib, ikki xil
shaklda o’tkazilishi mumkin:
1. Mezonga asoslangan baholash
2. Me’yorga asoslangan baholash.
Mezonga asoslangan baholash - baholanuvchining ta ’ lim jarayonida qo ’ lga
kiritgan natijalarini , bilim , malaka va ko ’ nikmalarini oldindan belgilangan o ’ quv
maqsadlari asosida ishlab chiqilgan hamma uchun umumiy va bir xil mezonlarga
ko ’ ra taqqoslash va o ’ lchashdan iborat bo ’ lgan baholash shaklidir . Bunday
baholash mezonlarni aniq belgilab beruvchi o ’ quv maqsadlari bo ’ yicha natijalarga
baho berish imkoniyatini yaratadi . Bu orqali natijalar to ’ g ’ ridan - to ’ g ’ ri va xolis
baholanadi , shuningdek , kuchli guruhlarni kuchsiz guruhlardan yaxshiroq farqlash
imkonini beradi . Bu baholash shakli ikki bosqichdan iborat bo ’ lib , birinchi
12

bosqichda baholanuvchining erishgan natijalari aniqlanadi , ikkinchi bosqichda esa ,
natijalar mezonlarga taqqoslanadi va o ’ lchanadi .
Mezonga asoslangan (yoki maqsadli) baholashning afzalliklari:
• o’quv maqsadiga muvofiq baholanadi;
• ta ’ lim oluvchining o ’ zlashtirish darajasini ob ’ ektiv baholaydi ;
• ta ’ lim oluvchi olgan bahosida yo ’ l qo ’ ygan xatolarini yaqqol ko ’ rsatib
beradi ;
• baholanuvchini ta’lim olishga yo’naltiradi;
• baholanuvchilarning baholanayotgan sohadagi kuchli va kuchsiz tomonlarini
xolisona aniqlab beradi , ularning o ’ z bilimi va malakalariga bo ’ lgan ishochini
oshiradi ;
• hamma uchun bir xil bilim va malaka talablarni o’rnatadi;
• ta’lim mazmunini aniqlab beradi;
• baholanuvchilarning o’z faoliyati natijalariga bo’lgan mas’uliyatini oshiradi.
Mezonga asoslangan baholashning kamchiliklarlari:
• mezonlarni ishlab chiqish ko ’ p vaqt talab qiladi ;
• mezonlarning ob ’ ektivligi , haqqoniyligi va aniqligini aniqlashtirishga
nisbatan talablar sonining ko ’ pligi ;
• ijtimoiy fan yo ’ nalishlari bo ’ yicha mezoilar ishlab chiqishda qiyinchiliklarga
duch kslinadi .
Me ’ yorga asoslangan baholash - nisbiy baholash shakli bo ’ lib , u baholashda
so ’ ng baholanuvchilarning ta ’ lim jarayonida qo ’ lga kiritgan natijadarini o ’ zaro
taqqoslash orqali o ’ lchashdan iborat .
Me ’ yorga asoslangan baholash ham ikki bosqichdan iborat bo ’ lib , birinchi
bosqichda baholanuvchining erishgan natijalari aniqlanadi , ikkinchi bosqichda esa ,
bu natijalar o ’ zaro taqqoslash orqali o ’ lchanadi . Me ’- yorlangan ( normaga
asoslangan ) baholashda baho bir necha ko ’ rsatkich - larga va ta ’ lim olish shart -
sharoitiga ko ’ ra o ’ zgarishi mumkin bo ’ la - di . Masalan , o ’ qituvchida
13

xayrihohlikning paydo bo ’ lishi , o ’ qituv - chining o ’ ta qat ’ iyligi sababli ham baho
o ’ zgarishi mumkin (1- rasm ).
Me’yoriy (normaga asoslangan) baholashning afzalliklari:
•o’qituvchi ortiqcha vaqt sarflamaydi;
•turli shart-sharoitga oson moslashtirish mumkin;
•baho bo’yicha ko’rsatkichlar umumiy tarzda olinadi;
•muayyan baholanuvchilar guruhi ichida ularni o’zlashtirish darajasiga qarab
tabaqalashtirish imkonini beradi.
•baholash natijasida guruh ichidan ma’lum sondagilarini ajratib olish
imkonini beradi (masalan, imtihonlari natijasida, boshqalarga nisbatan eng yuqori
ko’rsatkich ko’rsatgan 25 kishini ajratib olish mumkin.
Me’yoriy (normaga asoslangan) baholashning kamchiliklari:
• baholashda bilim bilan xulqni baholash aralashtirib yuboriladi;
• ba’zan xulqni baholash bilimni baholashni belgilab qo’yadi;
• baholar o’qituvchi tomonidan sub’ektiv tarzda belgilanishi mumkin;
• ta’lim oluvchiga nisbatan simpatiya ham bahoni yuqori qo’yib yuborishga
olib keladi. Bilimlarni ob’ektiv va haqqoniy tarzda baholashning pasayishiga yo’l
ochib beradi.
Baholash turlari. Baholash o’tkazilish vaqtiga ko’ra uch turga ajratiladi:
• boshlang’ich baholash;
• joriy (shakllantiruvchi) baholash;
• yakuniy (umumlashtiruvchi) baholash.
Bos hlang ’ ich baholash ta ’ lim jarayoni boshida ta ’ lim oluvchilarning
dastlabki bilim , ko ’ nikma va malakalarini aniqlash uchun o ’ tkaziladi .
Bunday baholash natijalari ta’lim jarayonining mazmuni, usullari va
shakllarini tanlash imkonini beradi.
Jori y (shakllantiruvchi) baholash - ta ’lim jarayonida muntazam ravishda o’
tkazib boriladi.
14

Bunda ta’lim jarayonidagi yutuq va kamchiliklarni, ta’lim jarayoni samarasini
tezkor(operativ) aniqlab borish, o’quv jarayonini muvofiqlashtirish va ta’lim
beruvchi va ta’lim oluvchi o’rtasidagi qaytar aloqani ta’minlash imkoiini beradi.
Yakukiy (umumlashtiruvchi) baholash ta’lim oluvchining ta’lim
jarayoniniig ma ’lum davridagi o ’zlashtirish natijalarini belgilangan mezon va
standartlarga javob berishini aniqlaydi.
Yakuniy baholash ta’lim jarayonining ma’lum bosqichi yakunida o’tkazilib, u
joriy baholash natijalarini jamlaydi.
Umumlashtiruvchi baholashni o’tkazishda quyidagilarga e’tibor berish
lozim:
• ta’lim oluvchi umumlashtiruvchi baholash nima uchun o’tkazilishi haqida
ma’lumotga ega bo’lishi lozim. Bu uni baholashga tayyorgarlik ko’rishga olib
keladi;
• baholashni o ’ tkazish shartlari unga jiddiy yondashishiga , diqqatni
chalg ’ itadigan yoki tasodifiy uzilishlardan o ’ zini chetga olishga hamda ta ’ lim
oluvchiga o ’ z qobiliyatini namoyish qilishiga imkon beradi ;
• baholash o ’ tkazish sharoitida ta ’ lim oluvchi o ’ zini erkin tutishi va noxushlik
his qilmasligiga imkoniyat yaratish kerak ;
• baholovchi va ta ’ lim oluvchi baholash nima berishi , u qachon , kim
tomonidan va qanday o ’ tkazilishini bilishlari muhim ahamiyatga ega ;
• qo ’ yilgan baho o ’ quv natijasi tushunish va uni mujassamlashtirish uchun
ahamiyatlidir ;
• ta’lim oluvchi oldindan belgilangan natijalar mezoni yordamida baholanishi
lozim;
• rejalashtirilmagan baholashni o’gkazish maqsadga muvofiq emas.
15

3.Baholashning asosiy tamoyillari.
Bilimlarni tekshirish va baholash muayyan didaktik talablarga javob berishi
kerak. Tekshirish va nazorat qilish tizimli, doimiy tarzda bo’lishi shart. Bu talabga
rioya etilmasa, ta’lim oluvchilarning o’qishga nisbatan munosabati yomonlashadi,
bilimlarning sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
Bilimlarni baholash individual xarakterga egadir. Har bir ta’lim oluvchi uiing
qaysi bilimlari, ko’nikma va malakalari baholanayotganini bilishi kerak. Ta’lim
beruvchining savollariga va vazifalariga javob berishga tayyorlik holati bilimlarni
tekshirish va baholash o’quv jarayonining muhim bir bo’lagiga, uning tarkibiy qis-
miga aylangan taqdirdagina ro’y beradi.
Ta’lim oluvchining bilimlari, ko’nikma va malakalari davlat o’quv
rejalarining bajarilishi nuqtai nazaridan tekshiriladi va baholanadi.
Ta’lim oluvchilarning bilimlari, ko’nikma va malakalarini tekshirish shakllari
turlichadir. Ba’zan ta’lim beruvchi bilimlarni tekshirishning uzoq vaqt mobaynida
bir xildagi usullarini qo’llaydi. Unda so’rash, savol berish, bahoni izohlash
sohasida muayyan odat paydo bo’ladi. Ta’lim oluvchilar bunday tekshirishga
moslashib ketadilar, o’qituvchining qay tarzda so’rashi ularga oldindan ma’lum
bo’ladi. Ular faqat ta’lim beruvchi uchun, uni qanoatlantirish uchun javob bera
boshlaydilar.
Quyidagi beshta asosiy tamoyil baholash tizimi samaradordigining poydevori
hisoblanadi:
• o’quv maqsadlariga asoslanganlik;
• haqiqiylik;
• haqqoniylik;
• ishonchlilik;
• qulaylik.
O ’ quv maqsadlariga asoslanganlik . Samarali baholashning asosiy tamoyili
o ’ quv maqsadlariga asoslanganlik hisoblanadi . Baholashning sifati o ’ quv
16

maqsadlariga to ’ g ’ ridan - to ’ g ’ ri bog ’ liqdir . O ’ quv maqsadlari baholash mazmunini
aniqlab beradi . O’quv maqsadlarining qo’yilish darajasiga qarab, baholashning
shakl va usullari tanlanadi. Shuningdek, o’quv maqsadlariga erishish uchun
bajarilgan faoliyat natijasi baholash mezonlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Har qanday baholash tizimini loyihalashtirishda, baholash topshiriqlarining
berilgan ta’lim mazmuni doirasida bo’lishi talab etiladi. Baholashni
loyihalashtirishda, har doim quyidagi ikkita savolni e’tibordan qochirmaslik lozim:
1) Baholash topshiriqlari ta’lim jarayonidan ko’zlangan o’quv maqsadlarini
to’la aks ettiradimi?
2) O’quv maqsadining darajasi uchun baholash shakli, usuli va mezoni to’g’ri
tanlandimi?
Masalan, yo’l harakati qoidalari bo’yicha olgan bilimlarni baholashda yozma
test olish usuli mos kelishi mumkin. Lekin undan mashinani boshqarish
malakalarini baholashda foydalanib bo’lmaydi. Bu malakalar og’zaki yoki yozma
emas, balki amaliy faoliyatga asoslangan baholash usuli yordamida baholanishi
maqsadga muvofiqdir.
Haqiqiylik. O’quv maqsadida ko’zda tutilgan natijanigina baholashga
qaratilgan topshiriq yoki test haqiqiy hisoblanadi. U baholanishi lozim bo’lgan
bilim va ko’nikmalar sohasidagi natijalarga qaratilgan bo’lishi lozim.
Ta’lim oluvchi erishgan natijalar to’g’risida asoslangan va ishonchli axborot
berish kerak. O’lchanishi talab etiladigan narsalargina o’lchanishi kerak. Ta’lim
oluvchi tomonidan egallagan bilim, malaka va ko’nikmalar hamda shaxsiy
fazilatlarni o’lchash imkonini beradigan metodlardan foydalanish zarur.
Haqqoniylik (ob’ektivlilik). Bir xildagi ta’lim oluvchilarga berilgan bir xil
topshiriq va testlar bo’yicha har xil ta’lim beruvchilar tomonidan bir xil baho
berilgan hollardagina bunday topshiriq va test haqqoniy hisoblanadi. Bu
haqqoniylik har xil vaqtlarda berilgan baholar uchun ham taalluqlidir. Ushbu
mezonlar ko’pincha markazlashgan holatda, o’tkaziladigan yalpi «rasmiy testlar»
17

paytida amalga oshiriladi, xolos. Ta’lim beruvchi tomonidan tuzilgan testlar esa
odatda mazkur talablarni bajarmaydi.
Baholash tizimi o’quv maqsadlariga mos bo’lishi, shuningdek, baholash shart-
sharoitlari va maqsadlari bilan talabalar oldindan tanishgan bo’lishlari lozim.
Ta’lim oluvchilarga bir xil murakkablikdagi va hajmdagi topshiriqlar berilishi
kerak.
Ishonchlilik. Natijalarni baholash mobayiida har xil usullardan foydalanish
mumkin. Lekin, bu usullarni tanlashga qo’yiladigan asosiy shart ishonchlilik
hisoblanadi. Uslub ishonchli bo’lishi uchun baholash asosli va aniq ma’lumotlarga
asoslangan bo’lishi zarur. Bunda topshiriq yoki testning o’rganish maqsadlarini
nazorat qilishga yo’naltirilganligi qanchalik ishonchli ekanliligi nazarda tutiladi.
Baholash ishonchli bo’lishi uchui ta’lim oluvchilarda bir-biriga o’xshash,
ammo har xil sharoitlarda baholash o’tkazilganda, natijalari bir xil bo’lishi kerak.
Baholash metodining ishonchliligi turli metodlarning iatijalari bilan taqqoslash
orqali aniqlanadi. Baholash tizimi ishonchli bo’lishi uchun – turli ekspertlar
yordamida turli vaqtlarda, baholash o’tkazilganda, uning natijalari bir-biriga
o’xshash bo’lishi kerak.
Qulaylik. Baholash tizimi o’quv maqsadlaridan kelib chiqqan holda o’quv va
ishlab chiqarish standartlariga mos bo’lishi, murakkab bo’lmasligi, nazorat
o’tkazuvchi va ta’lim oluvchi uchun qulay bo’lishi lozim. Baholashni o’tkazishda
imkon qadar kompyuter texnologiyalaridan keng foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Topshiriq yoki test paytida ball beriladigan bo’lsa, ball berish o’rganish
maqsadlarini nazorat qilishga moslashtirilgan bo’lishi lozim. Bunda mavzuning
muhimroq bo’lgan qismlariga unchalik muhim bo’lmagan qismlariga nisbatan ko’proq
ball berish kerak bo’ladi.
Baholash jarayonida uchraydigan ba’zi xatoliklar. Ta’lim beruvchining
shaxsiy qarashlari bilan bog’liq ravishda baholashda bir qator xatolar uchrab
turadiki, ularni quyidagilar tashkil qiladi.
18

Xayrixohlik xatosi . Agar ta’lim beruvchi biror ta’lim oluvchiga nisbatan
hayrixohlik bilan qarasa, bu bahoning biroz yuqoriroq bo’lishiga olib kelishi
mumkin.
Yuqori talab qo’yish xatosi . Agar ta’lim beruvchi o’ziga nisbatan yuqori
talablar qo’ysa va xuddi shunday yuqori darajadagi talablarni ta’lim oluvchilarga
nisbatan qo’llasa, bunday hol bahoning biroz pastroq bo’lishiga olib kelishi
mumkin.
O’rtacha baho berish xatosi . Bu xato ta’lim oluvchilarning natijalari o’rtacha
baholanishini bildiradi. Buning sabablari ta’lim beruvchining o’ta yaxshi yoki o’ta
yomon baho berishdan qo’rqishi bilan bog’liq bo’lishi mumkin.
O’z fikrini o’zgartirmaslik xatosi . Ta’lim beruvchi o’zining birinchi fikrini
o’zgartirishni xohlamasligi tufayli u o’z nazoratining natijalarini o’zgarishsiz
qoldiradi. Bir marta sodir bo’lgan voqea tufayli ta’lim beruvchida biror ta’lim
oluvchi to’g’risida qolgan ijobiy yoki salbiy taassurot, keyinchalik bu ta’lim
oluvchining shaxsiyatiga oid barcha boshqa xususiyatlariga e’tibor bermasligiga
olib keladi.
Yoqtirmaslik xatosi . Biror ta’lim oluvchini yoqtirmaslik yoki unga nisbatan
salbiy fikrda bo’lishi tufayli ta’lim beruvchi ta’lim oluvchiga yomon baho qo’yadi.
Bu xato “Hayrixohlik xatosi” ning aksidir.
Ta’lim beruvchining baholashdagi xatolari oldini olish uchun
quyidagilarga amal qilish kerak:
Baholash mezonlarini aniq ishlab chiqish va ularni to’g’ri tanlash
bo’yicha:
• nazorat varag’ini ishlab chiqish;
• baholovchining bir emas, balki ikkita bo’lishi;
• baholash usullarini to’g’ri tanlash;
• samarali baholash tizimini qo’llash;
• baholash topshiriqlarini va ularga javoblarni imkoni boricha yozma ravishda
o ’ tkazish va rasmiylashtirish .
19

Baholashda uchraydigan xatolarning oldini olish uchun rioya qilinishi
maqsadga muvofiq bo ’ lgan qoidalar :
• baholashdan oldin ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilar bilan birgalikda
baholash mezonlarini muhokama qilib olishlari lozim;
• baholash mezonlarga muvofiq qo’yilgach, u ta’lim oluvchilarga ma’lum
qilinishi lozim.
Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchi bilan birgalikda olingan baholarning
natijalarini va yo’l qo’yilgan xatolarni muhokama qilishlari hamda ularning
sabablarini aniqlashlari lozim. Ular xatolarning takrorlanmasligi chora-tadbirlarini
belgilab olishlari lozim.
Baholash tizimlari . Hozirda Respublikamizning oliy ta`lim muassasalarida
quyidagi ikkita baholash tizimi qo’llanilib kelinmoqda:
1. Baholashning “besh ballik” tizimi.
2. Baholashning reyting tizimi.
Baholashning besh ballik tizimida baholashga quyidagi didaktik talablar
qo’yiladi:
S tekshirish va nazorat qilish tizimli, doimiy tarzda bo’lishi shart. Bu talabga
rioya etilmasa, ta’lim oluvchilarning o’qishga nisbatan munosabati yomonlashadi,
bilimlarning sifatiga salbiy ta`sir qiladi. Ta`lim oluvchilar darsga har kuni
tayyorlanib borishlari kerak (ta`lim beruvchining doimiy ravishda nazorat qilib
turishi shunga majbur etadi);
Bilimlarni baholash individual xarakterga egadir. Har bir ta`lim oluvchi uning
bilimlari, ko’nikma va malakalari baholanayotganini tushunishi kerak.
Davlat talim standartlariga asoslanganlik . Ta`lim ouvchilarning bilimlari, malaka va
ko’nikmalari davlat o’quv dasturlarining bajarilishi nuqtai nazaridan tekshiriladi.
Baholashning besh ballik tizimi
Afzalligi Kamchiligi
^ ta’lim oluvchi ragbatlantiriladi; ^ baholash nisbiyligi;
^ ta’lim oluvchining faoliyatini tezkor • yozma nutqda xatolarni to’g’irlash
20

nazorat qilish imkoniytini beradi; imkoniyatining kamayishi;
^ ta’lim beruvchining vaqti tejaladi; ^ baholashning sub’ektivligi.
S ta’lim oluvchining yakuniy bilimi
baholarining soniga qarab emas,
sifatiga qarab baholanadi;
S baholash qulay boladi;
^ rasmiylashtirish xujjatlari kam
bo’ladi.
Baholashning reyting tizimi
Afzalligi Kamchiligi
S xaqqoniy baholanishi;
• yozma nutqning o’sishi;
• yozma nutqda xato va kamchiliklarni
aniqlash imkoniyatlarining
mavjudligi;
S ta’lim oluvchining bilimga bo’lgan
ishtiyoqining sezilarli darajaa oshishi. S ta’lim beruvchi ta’lim oluvchi bilan
ishlanganda ko’p vaqt sarv qiladi; •
ballarni hisoblash ko’p vaqtni talab
qiluvchi murakkab jarayonligi; ^
baholash usullariga qarab ta’lim
oluvchi og’zaki nutqning pasayishi; S
ajratilgan vaqtning yetarli emasligi; ^
ta’lim oluvchi baholash nazoratining
murakkabligi va noqulayligi.
Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning
reyting tizimi.
Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini baholash O`zbekiston Respublikasi
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirining 2009 yil 11 iyundagi 204-son buyrug`i bilan
tasdiqlangan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish va
baholashning reyting tizimi to`g`risida”gi Nizom asosida amalga oshiriladi.
21

Talabalar bilimini nazorat qilish va reyting tizimi orqali baholashdan maqsad
ta’lim sifatini boshqarish orqali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga erishish,
talabalarning fanlarni o`zlashtirishida bo`shliqlar hosil bo`lishini oldini olish, ularni
aniqlash va bartaraf etishdan iborat.
Reyting tizimining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
a) talabalarda Davlat ta’lim standartlariga muvofiq tegishli bilim, ko`nikma va
malakalar shakllanganligi darajasini nazorat qilish va tahlil qilib borish;
b) talabalar bilimi, ko`nikma va malakalarini baholashning asosiy tamoyillari:
Davlat ta’lim standartlariga asoslanganlik, aniqlik, haqqoniylik, ishonchlilik va qulay
shaklda baholashni ta’minlash;
v) fanlarning talabalar tomonidan tizimli tarzda va belgilangan muddatlarda
o`zlashtirilishini tashkil etish va tahlil qilish;
g) talabalarda mustaqil ishlash ko`nikmalarini rivojlantirish, axborot resurslari
manbalaridan samarali foydalanishni tashkil etish;
d) talabalar bilimini xolis va adolatli baholash hamda uning natijalarini vaqtida
ma’lum qilish;
e) talabalarning fanlar bo`yicha kompleks hamda uzluksiz tayyorgarligini
ta’minlash;
j) o`quv jarayonining tashkiliy ishlarini kompyuterlashtirishga sharoit yaratish.
Fanlar bo`yicha talabalar bilimini semestrda baholab borish reyting nazorati
jadvallari va baholash mezonlari asosida amalga oshiriladi.
Nazorat turlari, uni o`tkazish tartibi va mezonlari kafedra mudiri tavsiyasi bilan
oliy ta’lim muassasasining (fakultet) o`quv-uslubiy kengashida muhokama qilinadi va
tasdiqlanadi hamda har bir fanning ishchi o`quv dasturida mashg`ulot turlari bilan
birgalikda ko`rsatiladi.
Reyting nazorati jadvallari, nazorat turi, shakli, soni hamda har bir nazoratga
ajratilgan maksimal ball, shuningdek, joriy va oraliq nazoratlarning saralash ballari
haqidagi ma’lumotlar fan bo`yicha birinchi mashg`ulotda talabalarga e’lon qilinadi.
22

Talabalarning bilim saviyasi va o`zlashtirish darajasining Davlat ta’lim
standartlariga muvofiqligini ta’minlash uchun quyidagi nazorat turlarini o`tkazish
nazarda tutiladi:
joriy nazorat (JN) — talabaning fan mavzulari bo`yicha bilim va amaliy
ko`nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Joriy nazorat fanning xususiyatidan
kelib chiqqan holda, seminar, laboratoriya va amaliy mashg`ulotlarida og`zaki so`rov,
test o`tkazish, suhbat, nazorat ishi, kollokvium, uy vazifalarini tekshirish va shu kabi
boshqa shakllarda o`tkazilishi mumkin;
oraliq nazorat (ON) — semestr davomida o`quv dasturining tegishli (fanning
bir necha mavzularini o`z ichiga olgan) bo`limi tugallangandan keyin talabaning bilim
va amaliy ko`nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Oraliq nazoratining soni (bir
semestrda ikki martadan ko`p o`tkazilmasligi lozim) va shakli (yozma, og`zaki, test va
hokazo) o`quv faniga ajratilgan umumiy soatlar hajmidan kelib chiqqan holda
belgilanadi;
yakuniy nazorat (YAN) — semestr yakunida muayyan fan bo`yicha nazariy
bilim va amaliy ko`nikmalarni talabalar tomonidan o`zlashtirish darajasini baholash
usuli. YAkuniy nazorat asosan tayanch tushuncha va iboralarga asoslangan «YOzma
ish» shaklida o`tkaziladi.
Oraliq nazoratni o`tkazish jarayoni kafedra mudiri tomonidan tuzilgan
komissiya ishtirokida davriy ravishda o`rganib boriladi va uni o`tkazish tartiblari
buzilgan hollarda, oraliq nazorat natijalari bekor qilinadi hamda oraliq nazorat
qayta o`tkaziladi.
Oliy ta’lim muassasasi rahbarining buyrug`i bilan ichki nazorat va monitoring
bo`limi yoki o`quv-uslubiy boshqarma rahbarligida tuzilgan komissiya ishtirokida
yakuniy nazoratni o`tkazish jarayoni davriy ravishda o`rganib boriladi va uni
o`tkazish tartiblari buzilgan hollarda, yakuniy nazorat natijalari bekor qilinadi
hamda yakuniy nazorat qayta o`tkaziladi.
23

Talabalarning bilim saviyasi, ko`nikma va malakalarini nazorat qilishning
reyting tizimi asosida talabaning har bir fan bo`yicha o`zlashtirish darajasi ballar
orqali ifodalanadi.
Har bir fan bo`yicha talabaning semestr davomidagi o`zlashtirish ko`rsatkichi
100 ballik tizimda butun sonlar bilan baholanadi.
Ushbu 100 ball nazorat turlari bo`yicha quyidagicha taqsimlanadi:
yakuniy nazoratga — 30 ball;
joriy va oraliq nazoratlarga — 70 ball (fanning xususiyatidan kelib chiqqan
holda 70 ball kafedra tomonidan joriy va oraliq nazoratlarga taqsimlanadi).
Talabaning reyting daftarchasi yoki talabalar reytingini hisobga olish elektron
tizimiga alohida qayd qilinadigan kurs ishi (loyihasi, hisob-grafik ishlari),
malakaviy amaliyot, fan (fanlararo) bo`yicha yakuniy davlat attestatsiyasi, bitiruv
malakaviy ishi va magistratura talabalarining ilmiy-tadqiqot va ilmiy-pedagogik
ishlari, magistrlik dissertatsiyasi bo`yicha o`zlashtirish darajasi — 100 ballik
tizimda baholanadi.
Talabaning fan bo`yicha o`zlashtirish ko`rsatkichini nazorat qilishda quyidagi
namunaviy mezonlar (keyingi o`rinlarda namunaviy mezonlar deb yuritiladi)
tavsiya etiladi:
24

Namunaviy mezonlar asosida muayyan fandan joriy va oraliq nazoratlar
bo`yicha aniq mezonlar ishlab chiqilib, kafedra mudiri tomonidan tasdiqlanadi va
talabalarga e’lon qilinadi.
25

Talabalarning o`quv fani bo`yicha mustaqil ishi joriy, oraliq va yakuniy
nazoratlar jarayonida tegishli topshiriqlarni bajarishi va unga ajratilgan ballardan
kelib chiqqan holda baholanadi.
Talabaning fan bo`yicha bir semestrdagi reytingi quyidagicha aniqlanadi:
V — semestrda fanga ajratilgan umumiy o`quv yuklamasi (soatlarda);
0 1
— fan bo`yicha o`zlashtirish darajasi (ballarda).
Fan bo`yicha joriy va oraliq nazoratlarga ajratilgan umumiy ballning 55 foizi
saralash ball hisoblanib, ushbu foizdan kam ball to`plagan talabalar yakuniy
nazoratga kiritilmaydi.
Joriy va oraliq nazorat turlari bo`yicha 55 va undan yuqori ballni to`plagan
talaba fanni o`zlashtirgan deb hisoblanadi va ushbu fan bo`yicha yakuniy nazoratga
kirmasligiga yo`l qo`yiladi.
Oraliq va yakuniy nazorat turlari kalendar tematik rejaga muvofiq dekanat
yoki fakultet tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv bo`limi (o`quv-
uslubiy boshqarma) tomonidan tuzilgan reyting nazorat jadvallari asosida
o`tkaziladi. YAkuniy nazorat semestrning oxirgi 2 haftasi mobaynida o`tkaziladi.
Talaba fan bo`yicha kurs loyihasi (ishi)ni ushbu fan bo`yicha to`plagan ballari
umumlashtirilishiga qadar topshirishi shart.
Joriy va oraliq nazoratlarda saralash balidan kam ball to`plagan va uzrli
sabablarga ko`ra nazoratlarda qatnasha olmagan talabaga qayta topshirish uchun,
navbatdagi shu nazorat turigacha, so`nggi joriy va oraliq nazoratlar uchun yakuniy
nazoratgacha bo`lgan muddat beriladi.
Kasalligi sababli darslarga qatnashmagan hamda belgilangan muddatlarda
joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni topshira olmagan talabalarga fakultet dekani
26

farmoyishi yoki fakultet tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv
bo`limi (o`quv-uslubiy boshqarma) yoki o`quv ishlari bo`yicha prorektorning
ruxsatnomasi asosida, o`qishni boshlaganidan so`ng ikki hafta muddatda qayta
topshirishga ruxsat beriladi.
Talabaning semestrda joriy va oraliq nazorat turlari bo`yicha to`plangan
ballari ushbu nazorat turlari umumiy ballining 55 foizidan kam bo`lsa yoki semestr
yakunida joriy, oraliq va yakuniy nazorat turlari bo`yicha to`plangan ballari
yig`indisi 55 balldan kam bo`lsa, u akademik qarzdor deb hisoblanadi.
Akademik qarzdor talabalarga semestr tugaganidan keyin (bahorgi semestr
natijalari bo`yicha esa, talabalarning yozgi ta’tili hamda professor-o`qituvchilarning
mehnat ta’tilidan so`ng) qayta o`zlashtirish uchun bir oy muddat beriladi. SHu
muddat davomida fanni o`zlashtira olmagan talaba fakultet dekani yoki fakultet
tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv bo`limi (o`quv-uslubiy
boshqarma) boshlig`ining tavsiyasiga ko`ra belgilangan tartibda rektorning
buyrug`i bilan kursdan qoldiriladi.
Talaba nazorat natijalaridan norozi bo`lsa, fan bo`yicha nazorat turi natijalari
e’lon qilingan vaqtdan boshlab bir kun mobaynida fakultet dekani yoki fakultet
tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv bo`limi (o`quv-uslubiy
boshqarma) boshlig`iga ariza bilan murojaat etishi mumkin. Bunday holda fakultet
dekani yoki fakultet tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv bo`limi
(o`quv-uslubiy boshqarma) boshlig`ining taqdimnomasiga ko`ra rektor buyrug`i
bilan 3 (uch) a’zodan kam bo`lmagan tarkibda apellyasiya komissiyasi tashkil
etiladi.
Apellyasiya komissiyasi talabalarning arizalarini ko`rib chiqib, shu kunning
o`zida xulosasini bildiradi.
Baholashning o`rnatilgan talablar asosida belgilangan muddatlarda
o`tkazilishi hamda rasmiylashtirilishi fakultet dekani, kafedra mudiri, o`quv bo`limi
hamda ichki nazorat va monitoring bo`limi tomonidan nazorat qilinadi.
27

Talabaning fan bo`yicha nazorat turlarida to`plagan ballari semestr yakunida
reyting qaydnomasiga butun sonlar bilan qayd qilinadi. Reyting daftarchasi yoki
talabalar reytingini hisobga olish elektron tizimining «O`quv rejasida ajratilgan
soat» ustuniga semestr uchun fanga ajratilgan umumiy o`quv yuklama soatlari,
«Fandan olingan baho» ustuniga esa 100 ballik tizimdagi o`zlashtirishi qo`yiladi.
Talabaning saralash balidan past bo`lgan o`zlashtirishi reyting daftarchasiga
qayd etilmaydi.
Har bir fan bo`yicha o`tkaziladigan nazorat turlarining natijalari guruh jurnali
hamda qaydnomada qayd etiladi va shu kunning o`zida (nazorat turi yozma ish
shaklida o`tkazilgan bo`lsa, 2 (ikki) kun muddat ichida) talabalar e’tiboriga
etkaziladi.
Yakuniy nazorat natijalariga ko`ra fan o`qituvchisi talabalarning fan bo`yicha
reytingini aniqlaydi hamda reyting daftarcha va qaydnomaning tegishli qismini
to`ldiradi.
Talabalar reytingini hisobga olish elektron tizimi joriy etilgan oliy ta’lim
muassasalarida talabalarning fan bo`yicha reytingi reyting qaydnomasi va ushbu
tizimga qayd etiladi.
Talabaning reytingi uning bilimi, ko`nikmasi va malakalari darajasini
belgilaydi. Talabaning semestr (kurs) bo`yicha umumiy reytingi barcha fanlardan
to`plangan reyting ballari yig`indisi orqali aniqlanadi.
Talabalar umumiy reytingi har bir semestr va o`quv yili yakunlangandan
so`ng e’lon qilinadi.
Diplom ilovasi yoki akademik ma’lumotnomani dekanat yoki fakultet
tuzilmasi bo`lmagan oliy ta’lim muassasalarida o`quv bo`limi (o`quv-uslubiy
boshqarma) tomonidan rasmiylashtirishda fan bir necha semestr davom etgan
bo`lsa, reytinglar yig`indisi olinadi.
Talabaga imtiyozli diplom belgilashda uning har bir semestr yakunidagi
fanlar bo`yicha o`zlashtirish ko`rsatkichi hisobga olinadi.
28

Joriy, oraliq va yakuniy nazorat natijalari kafedra yig`ilishlari, fakultet va oliy
ta’lim muassasasi Ilmiy kengashlarida muntazam ravishda muhokama etib boriladi
va tegishli qarorlar qabul qilinadi.
Mutaxassislarning fikricha bugungi kunda talabalar bilimini nazorat qilish va
baholashning reyting tizimi sohasidagi muammolar quyidagilardan iborat:
• semestr davomida o`qitilayotgan fanlarni talaba tizimli tarzda va belgilangan
muddatlarda o`zlashtirishi ko`zda tutilgan bo`lsa-da, lekin aksariyat holatlarda
ayrim talabalar JN va ON nazorat turlarini o`z vaqtida topshirmaydilar;
• ta’lim yo`nalishlari va mutaxassisliklari bo`yicha semestrdagi fanlardan
yakuniy nazoratlarni o`tkazish shakli (yozma yoki og`zaki) fakultet Kengashi
tomonidan fan xususiyatlaridan kelib chiqib belgilanadi. YAN o`tkazilgach, yozma
ishlarni baholash uchun 2 kun, og`zaki baholashga 1 kun muddat berilishi ma’lum
muammolarning kelib chiqishiga sabab bo`ladi. Jumladan, katta potoklarda dars
o`tgan professor-o`qituvchilar bu muddatda talabalar o`zlashtirishini haqqoniy
baholab, natijalarini ularga ma’lum qilishga va qaydnomalarni rasmiylashtirishga
ulgurmaydi;
• o`qitilayotgan fanlarning xususiyatlaridan kelib chiqib, yakuniy nazoratlarni
o`tkazish bo`yicha talablarni professor-o`qituvchilar tomonidan ishlab chiqilishi
hamda tegishli kengashlarda muhokama qilinishi maqsadga muvofiq bo`lar edi;
• amaliyotda professor-o`qituvchilar tomonidan reyting qaydnomalarini
rasmiylashtirishda qaydnomalardagi ballarning ustidan bo`yab yozish, reyting
ballarini noto`g`ri hisoblab chiqarish, ballarni butun sonlar bilan qayd qilmaslik va
hokazolar kabi ko`plab xatoliklarga yo`l qo`yilmoqda;
• talabalarning nazorat turlari bo`yicha erishgan natijalari kafedralar,
dekanatlar va o`quv-uslubiy boshqarmasida kompyuter xotirasiga kiritilsa-da,
ammo muntazam ravishda mutasaddi xodimlar va kafedralar tomonidan tahlil qilib
borish imkoniyatlari cheklangan. Bu muammo talabalar va fanlar sonining
ko`pligidan kelib chiqmoqda;
29

Ayrim dekanatlar va kafedralarda talabalar bilimini fanlar bo`yicha reyting
nazorati rejasi, fanlardan joriy, oraliq va yakuniy nazoratlar bo`yicha fakultet
kengashi tomonidan tasdiqlangan savollar ro`yxati, joriy va oraliq nazorat natijalari
Reyting oynasida muntazam ravishda yoritib borilmayapti.
30

Xulosa
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida ota-onalar bilan samarali ishlash ta’lim
jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Tadqiqot davomida ota-onalarning
ta’lim jarayonidagi ishtiroki o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishi va
akademik natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Farzandining ta’lim
jarayonida faol ishtirok etadigan ota-onalar bolalarining intellektual, ijtimoiy va
axloqiy jihatdan yetuk bo‘lib shakllanishiga hissa qo‘shadi. Shu bois maktab va
oila o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash bugungi ta’lim tizimining dolzarb
vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ota-onalar bilan ishlashda bilimlarni baxolash
turlari va nazorat turlari quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega ekanligi
aniqlandi:
 Ota-onalarni ta’lim jarayoniga faol jalb qilish o‘quvchilarning
muvaffaqiyatlarini oshiradi;
 Ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasida doimiy aloqa va muloqotning yo‘lga
qo‘yilishi bolaning psixologik holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi;
 O‘qituvchilar tomonidan ota-onalarga pedagogik maslahatlar berish va
ularni farzand tarbiyasiga ongli yondashishga o‘rgatish samarali natijalar
beradi;
 Ota-onalar bilan ishlashning an’anaviy (ota-onalar yig‘ilishlari, suhbatlar,
seminarlar) va zamonaviy (onlayn platformalar, mobil ilovalar, guruhli
mashg‘ulotlar) shakllarini uyg‘unlashtirish ta’lim jarayonining sifatini
oshirishga yordam beradi.
Tadqiqot davomida ota-onalar bilan ishlashda bilimlarni baxolash turlari va
nazorat turlari bo‘yicha quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
31

1. O‘zaro muloqot va hamkorlikni kuchaytirish – o‘qituvchilar ota-onalar bilan
doimiy aloqada bo‘lishi va ularni ta’lim jarayonining to‘laqonli
ishtirokchisiga aylantirishlari lozim.
2. Ota-onalarni pedagogik ma’lumotlar bilan ta’minlash – ularga zamonaviy
ta’lim metodlari, bolalar psixologiyasi va tarbiyasiga oid bilimlar berilishi
kerak.
3. Turli formatdagi uchrashuvlarni tashkil etish – ota-onalar uchun seminarlar,
amaliy mashg‘ulotlar, ota-onalar klublari va tajriba almashish tadbirlarini
o‘tkazish muhim.
4. Innovatsion texnologiyalardan foydalanish – ota-onalar bilan ishlashda
onlayn platformalar, messenjerlar va mobil ilovalar kabi vositalardan keng
foydalanish zarur.
5. Bolalarning o‘qish motivatsiyasini oshirish – ota-onalar farzandlariga o‘qish
jarayonida qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratib berishlari lozim.
Ushbu kurs ishi orqali bilimlarni baxolash turlari va nazorat turlari samarali
usullari va ularning ta’lim jarayoniga ta’siri keng yoritildi. O‘rganilgan
ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi va ota-onalar hamkorligi
o‘quvchilarning ta’lim sifatini oshirish bilan birga, ularning ijtimoiy va shaxsiy
rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ota-onalar bilan ishlash
mexanizmlarini takomillashtirish va ularni ta’lim jarayoniga yanada faol jalb qilish
muhim vazifa sifatida qaralishi lozim.
Shunday qilib, ta’lim sifatini oshirish va bolalarning har tomonlama
rivojlanishini ta’minlash uchun ota-onalar va maktabning hamkorligi doimiy
rivojlantirilib borilishi kerak .
32

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-dekabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi ta'lim tizimida ijtimoiy tarbiya tizimini
takomillashtirish” haqidagi farmoni.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ta'lim
siyosatiga doir farmonlari va qarorlari.
4. Mirziyoyev, Sh. (2017). O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichi va
ta’lim tizimi. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Prezidenti.
5. Mirziyoyev, Sh. (2018). Kelajak parvarishining falsafasi. Toshkent:
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti.
6. Abdurahmonov, M. (2020). Boshang'ich ta'limda ijtimoiy tarbiyaning o'rni.
Toshkent: Ta'lim va Ma'naviyat.
7. Xo'jaev, A. (2019). Shaxsiyat tarbiyasida ijtimoiy qadriyatlarning
ahamiyati. Toshkent: Ta'lim va ilm.
8. Z.M. Ibragimov, “Pedagogika va metodika asoslari”.
9. N.B. Abdurahmonov, “Boshang'ich ta'lim metodikasi”.
10. Oliy ta’lim. Me’yoriy – huquqiy va uslubiy xujjatlar to’plami. Toshkent, “Istiqlol”,
2013.
11. Mavlonova R., To’raeva O., Holiqberdiev K. Pedagogika.- Toshkent:
“O’qituvchi”, 2001.
12. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.- Toshkent: TDPU,
2003.
13. Muborak Saburovna Salaeva Psixologiya fanlari nomzodi, dotsent, “Kichik
maktan yoshidagi o’quvchilarning ijtimoy faolligini oshirish” nomli maqolasi
(2022-yil)
14. Xodjabaev A.R., Xusanov I. Kasb ta’limi metodologiyasi. O’quv qo’llanma. –
Toshkent, “Aloqachi”, 2007.
15. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.- Toshkent:
TDPU, 2003
33

16. Tojiboeva D., Yo’ldoshev A. Mutaxassislik fanlarini o’qitish metodikasi. Darslik. –
Toshkent, “Aloqachi”, 2009.
17. Sharipov SH.S., Vorobev N.A., Muslimov N.A., Ismoilova M. Kasbiy ta’lim
pedagogikasi. - Toshkent, TDPU, 2005
34

.

Sotib olish