Информация о документе

Цена 13000UZS
Размер 44.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 23 Сентябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Taʼlimda tarbiyasi oʻgʻishgan bolalar bilan ishlash usullari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASIʻ OLIY TA ‘LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O ZBEKISTON - FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI ʻ MAKTABGACHA VA BOSHLANG’ICH TA’LIM FAKULTETI Ta limda tarbiyasi o g ishgan bolalar bilan ʼ ʻ ʻ ishlash usullari MAVZUSIDAGI Bajaruvchi: 4-bosqich talabasi _____________ Ilmiy rahbar: o’qituvchi _______________ Kurs ishi pedagogika kafedrasida bajarildi. Kafedra mudiri : _______________________ Kurs ishi kafedraning 2024- yil ___ dagi majlisida himoya qilindi va ______ foizga baholandi . Komissiya raisi: _________________________ A’zolari: _________________________ _________________________ SAMAR Q AND – 2025 1KURS ISHIKURS ISHI MUNDARIJA I BOB. TARBIYASI OGʻISHLGAN BOLALARNI O’RGANISHNING NAZARIY ASOSLARI ................................ 5 1.1. Tarbiyasi ogʻishgan bolalar tushunchasi va ularning asosiy toifalari ............................................... 5 1.2. Tarbiyasi ogʻishgan bolalarda uchraydigan muammolar va ularning sabablari ............................... 8 II BOB. TARBIYASI OGʻISHGAN BOLALAR BILAN ISHLASHNING PEDAGOGIK-ASOSIY YO’NALISHLARI . . 14 2.1. Tarbiyasi ogʻishgan bolalar bilan ishlashda psixologik-pedagogik yondashuvlar ........................... 14 2.2. Tarbiyasi ogʻishgan bolalar bilan ishlashda oila va jamiyatning roli .............................................. 16 Tarbiyasi ogʻishgan bolalar bilan yakka tartibda va guruhli ishlash metodikasi ................................... 19 III BOB. TARBIYASI OGʻISHGAN BOLALAR BILAN INDIVIDUAL VA GURUHLI ISHLASHNING SAMARALI YO’LLARI ............................................................................................................................................... 23 3.1. Tarbiyasi ogʻishgan bolalar bilan individual ishlashning psixologik-pedagogik asoslari ................. 23 3.2. Tarbiyasi ogʻishgan bolalar bilan guruhli ishlash jarayonining oʻziga xos jihatlari ......................... 24 XULOSA ................................................................................................................................................ 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI .......................................................................................... 30 2 KIRISH Yosh avlodni har tomonlama rivojlantirish, ularni jamiyatga foydali, bilimli va axloqli inson qilib tarbiyalash har qanday davlatning ustuvor maqsadlaridan biridir. Biroq bu jarayonda barcha o’quvchilarning ijtimoiy moslashuvi bir xil bo’lmasligi mumkin. Ayni paytda tarbiyasi og ishgan bolalarʻ sonining ortib borayotgani, ularning ta’lim-tarbiya jarayonida turli muammolar keltirib chiqarayotgani o’ziga xos pedagogik va psixologik yondashuvlarni talab etadi. Shu jihatdan olib qaralganda, maktabgacha va maktab ta’lim tizimida bu kabi bolalarga nisbatan individual yondashuv, to’g’ri diagnostika va maqsadli korreksion chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur kurs ishi aynan shu muammoni yoritishga qaratilgan bo’lib, unda tarbiyasi og ishgan bolalarning psixik rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar, ʻ ularni aniqlash yo’llari hamda ta’lim muassasalarida ularga nisbatan qanday pedagogik yondashuvlar samarali bo’lishi mumkinligi tahlil qilinadi. Kurs ishining dolzarbligi shundaki, tarbiyasi og ishgan bolalarni o’z ʻ vaqtida aniqlash va ularning ta’lim-tarbiyasini to’g’ri yo’lga qo’yish orqali nafaqat maktabdagi muhit yaxshilanadi, balki bunday o’quvchilarning kelajakda jamiyatda to’laqonli ishtirok etishi ta’minlanadi. Kurs ishining maqsadi – ta’lim muassasalarida tarbiyasi og ishgan bolalar ʻ bilan ishlash metodlarini chuqur o’rganish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan samarali usullarni tavsiya etishdir. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: tarbiyasi og ishgan bolalar ʻ tushunchasiga ta’rif berish va ularning asosiy toifalarini belgilash; ularni aniqlashda foydalaniladigan diagnostik vositalarni ko’rib chiqish; ta’lim jarayonida ularning ijtimoiylashuvi uchun samarali metodlar va vositalarni tahlil qilish; ilg’or xorijiy va mahalliy tajribalarni solishtirish asosida takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti – umumiy o’rta ta’lim muassasalaridagi ta’lim- tarbiyaviy jarayondir. 3 Kurs ishining predmeti – tarbiyasi og ishgan bolalar bilan pedagogikʻ faoliyatda qo’llaniladigan usullar va yondashuvlardir. Kurs ishi uch bobdan iborat bo’lib, birinchi bobda tarbiyasi og ishgan ʻ bolalar muammosining nazariy asoslari, ikkinchi bobda ularning ta’limda yuzaga keladigan qiyinchiliklari va ularni yengib o’tish yo’llari, uchinchi bobda esa amaliy misollar asosida samarali ishlash tajribalari yoritiladi. Kurs ishi yakunida xulosa va takliflar, shuningdek, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati keltirilgan. 4 I BOB. TARBIYASI OG ISHLGAN BOLALARNI O’RGANISHNINGʻ NAZARIY ASOSLARI 1.1. Tarbiyasi og ishgan bolalar tushunchasi va ularning asosiy toifalari ʻ Tarbiyasi og ishgan bolalar tushunchasi pedagogik va psixologik ʻ adabiyotlarda turlicha izohlanadi. Odatda, bu guruhga o’zining xatti-harakatlari, o’qishga va jamoa qoidalariga munosabati, kattalar va tengdoshlari bilan muloqoti bilan me’yordan chetga chiqqan, ya’ni ijtimoiy moslashuvi buzilgan bolalar kiradi. Bunday bolalar odatda o’qituvchi va ota-onalarning diqqat markazida bo’lib, ular bilan alohida yondashuv asosida ishlash zarur bo’ladi. Tarbiyasi og ishgan bolalarning harakteri, xulq-atvori va ijtimoiy psixologik ʻ holati ularning rivojlanishiga ta’sir etuvchi muhim omillardandir. Tarbiyasi og ishgan bolalar odatda maktab jamoasiga moslashishda ʻ muammolarga duch keladilar. Ular o’qituvchining topshiriqlarini bajarmaslik, darsga tayyorgarlik ko’rmaslik, sinfdoshlariga nisbatan qo’pollik ko’rsatish, o’g’irlik qilish, yolg’on gapirish, o’z-o’ziga zarar yetkazish, hatto zo’ravonlikka moyillik kabi xatti-harakatlar bilan ajralib turadi. Ushbu harakatlar bolalarning oiladagi muhitiga, atrof-muhitdagi sharoitlarga, ommaviy axborot vositalarining salbiy ta’siriga va shaxsiy psixologik holatlariga bog’liq bo’lishi mumkin. Tarbiyasi og ishgan bolalarni quyidagi asosiy toifalarga ajratish mumkin: ʻ Ijtimoiy moslashuvda muammolari bor bolalar – bu bolalar jamoaviy qoidalarga bo’ysunishni istamaydi, o’zini mustaqil tutishga harakat qiladi. Psixik yoki hissiy-irodaviy muammolari mavjud bolalar – bu toifadagi bolalarda asabiylik, tajovuzkorlik, shubha, xavotir, depressiya yoki qo’rqinch hissiyotlari ko’proq bo’ladi. Jinoyat sodir etgan yoki jinoyatga moyilligi bor bolalar – bunday bolalarda qonunbuzarlik va ijtimoiy xavfli harakatlarga moyillik kuzatiladi. O’qishga bo’lgan qiziqishi past, befarq bolalar – bu guruhdagi bolalarda darslarga nisbatan e’tibor sust, bilim olishga nisbatan irodasizlik mavjud bo’ladi. 5 Tarbiyasi og ishgan bolalarni o’z vaqtida aniqlashda psixologikʻ diagnostika usullari, ijtimoiy-pedagogik kuzatish, suhbat, testlar, ota-onalar bilan muloqot, sinf rahbarlari va psixologlar hamkorligida olib borilgan kompleks yondashuv muhim ahamiyatga ega Shuningdek, bunday bolalarning tarbiyasiga oid yondashuvlar jamiyat, maktab va oila o’rtasidagi hamkorlikka tayanmog’i lozim. Bu hamkorlik orqali bolalarning shaxsiy xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularni jamiyatga moslashtirish, ta’limga bo’lgan qiziqishini orttirish, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni singdirish, salbiy ta’sirlardan himoyalash maqsadida individual va guruhiy ishlash shakllari yo’lga qo’yiladi. Bundan tashqari, pedagogning bunday bolalar bilan ishlashdagi pozitsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. O’qituvchi faqat nazorat qiluvchi emas, balki yo’naltiruvchi, qo’llab-quvvatlovchi, tushunishga harakat qiluvchi shaxs bo’lishi lozim. Tarbiyasi og ishgan bolalarga individual yondashuvni qo’llash ʻ orqali ularning salbiy holatini ijobiy tomonga o’zgartirish mumkin. Demak, tarbiyasi og ishgan bolalarni tushunish, ularning ichki ʻ kechinmalariga e’tiborli bo’lish, individual shaxs sifatida ularga yo’l topa bilish, ta’limdagi muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bu esa pedagog va psixologlarning muntazam hamkorligini, ota-onalarning mas’uliyatini oshirishni taqozo etadi. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda ularning har birining alohida ʻ shaxsiy xususiyatlarini, o’ziga xos ehtiyojlarini va psixologik holatini e’tiborga olish talab etiladi. Bunday bolalarning o’ziga xos jihatlaridan biri — ular odatda o’zini tasdiqlashga intiladi, ammo bu tasdiqlash salbiy harakatlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Bu holat esa nafaqat o’zlari, balki atrofdagilar — sinfdoshlari, o’qituvchilar va hatto oilaviy a’zolarining ham ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Tarbiyasi og ishgan bolalarning xulqidagi og ishishlar ko’p hollarda ʻ ʻ oiladagi muhit bilan bevosita bog’liq bo’ladi. Masalan, oiladagi tarbiyaviy 6 yetishmovchilik, ota-onalar o’rtasidagi ziddiyatlar, befarqlik, bolaga nisbatan haddan tashqari qat’iy yoki loqayd munosabat, moddiy yetishmovchilik, nazoratsiz qolish va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy omillar bola xulq-atvorida salbiy natijalar keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, ko’p hollarda ota-onalarning o’zlari ham pedagogik bilimlardan yiroq bo’lib, boladagi muammoni chuqur tushunmaydi yoki uni inkor etadi. Bu esa vaziyatni yanada og’irlashtiradi. Psixologik jihatdan olganda, tarbiyasi og ishgan bolalarda ko’pinchaʻ o’ziga ishonchsizlik, xavfsizlik hissining yetishmasligi, ichki ziddiyatlar mavjud bo’ladi. Bu holatlarda ular tashqi dunyoga nisbatan agressiv munosabatda bo’ladi yoki o’zini himoya qilish maqsadida har qanday ijtimoiy muloqotdan qochishga harakat qiladi. Bunday bolalarning psixik muvozanatini tiklash uchun psixologik qo’llab-quvvatlash, dildan suhbat, ijobiy munosabat yaratish juda muhim. Shuningdek, tarbiyasi og ishgan bolalarning muammolari nafaqat axloqiy ʻ yoki xulqiy darajadagi muammolar bilan cheklanib qolmaydi, balki ularning o’quv faoliyatiga ham bevosita ta’sir qiladi. Ular ko’pincha o’quv jarayoniga qiziqmaydi, darslarni tushunmaydi yoki ongli ravishda unga qarshilik ko’rsatadi. Bu holatda o’qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy- pedagogik yordam ko’rsatuvchi shaxs sifatida maydonga chiqadi. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda eng samarali usullardan biri ʻ bu — individual yondashuvni tashkil etishdir. Bu esa quyidagilarni o’z ichiga oladi: har bir bola haqida aniq psixologik va pedagogik tahlilga ega bo’lish; bolaning xulqidagi ijobiy tomonlarni aniqlab, ularni rivojlantirish; bolaning yutuqlarini e’tirof etish va uni rag’batlantirish; bolaning oilasi bilan doimiy aloqada bo’lish; bolaning ichki dunyosini tushunishga harakat qilish va unga ijtimoiy moslashuvga yordam berish. Shuningdek, ijtimoiy-pedagogik ishlar doirasida bunday bolalarning sinfdoshlariga ham tarbiyaviy ta’sir ko’rsatish, ularni bag’rikenglik, mehr- muruvvat, o’zaro hurmat ruhida tarbiyalash zarur. Chunki sinf jamoasi 7 muhitining salbiy yoki ijobiyligi tarbiyasi og ishgan bolaning xatti-harakatlarigaʻ sezilarli darajada ta’sir qiladi. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda o’qituvchilar, psixologlar va ʻ ijtimoiy pedagoglar o’zaro hamkorlikda ish olib borishi muhimdir. Bu uch tomonlama hamkorlik orqali bola muammosini har tomonlama o’rganish, unga mos yondashuvni tanlash va ijobiy natijalarga erishish imkoniyati oshadi. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalarni to’g’ri tushunish va ʻ ularga ijobiy pedagogik-psixologik yondashuv orqali yordam ko’rsatish — zamonaviy ta’lim tizimining eng dolzarb muammolaridan biridir. Bunday yondashuv orqali bolani sog’lom, ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllantirish mumkin bo’ladi. 1.2. Tarbiyasi og ishgan bolalarda uchraydigan muammolar va ularning ʻ sabablari Tarbiyasi og ishgan bolalarda ko’plab muammolar yuzaga keladi. Ular ʻ orasida ijtimoiy muhitga moslasha olmaslik, ta’limga befarqlik, tajovuzkorlik, o’zini tutib tura olmaslik, ruhan beqarorlik, oilaviy va maktab muhitida muammolar mavjudligi ajralib turadi. Bunday bolalarda ko’pincha ota-onaning yetarli e’tiborsizligi, oiladagi nizolar, nazoratsizlik, mehr va tarbiya etishmasligi kabi omillar asosiy sabab bo’ladi. Shuningdek, do’stlar davrasining yomon ta’siri, internet yoki ommaviy axborot vositalaridagi salbiy kontent, maktabdagi pedagogik yondashuvdagi kamchiliklar ham bu holatga sabab bo’lishi mumkin. Bunday bolalar ko’pincha o’z tengdoshlari bilan muomala qilishda qiynaladilar, o’z fikrini to’g’ri ifodalashda muammolarga duch keladilar, o’ziga ishonchsizlik, qo’rquv, izolyatsiya yoki aksincha, haddan ortiq faol va tajovuzkor bo’lish holatlari kuzatiladi. Ularning aksariyatida ijtimoiy me’yor va qoidalarga bo’lgan e’tibor susaygan bo’ladi. Bu holat bola ruhiyatida noturg’unlik, beqarorlik va o’zini jamiyatdan yiroqlashgan deb his qilish hissiyotlarini kuchaytiradi. Pedagoglar, psixologlar va ota-onalar bu kabi bolalar 8 bilan alohida va tizimli yondashuvda ishlashlari, har tomonlama tahlil qilinib, har bir bolaga individual tarzda yondashilishini ta’minlashlari zarur. Chunki har bir bolaning tarbiyasidagi og’ish sabablari turlicha bo’lib, ularning bartaraf etilishi ham turli uslublarni talab qiladi. Shu sababli, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, tarbiyaviy texnologiyalar va oilaviy muhitni sog’lomlashtirish yo’llari bu muammolarni hal etishda muhim ahamiyatga ega. Tarbiyasi og ishgan bolalarning muammolarini chuqur tahlil qilish shuniʻ ko’rsatadiki, bu holat bir necha bosqichda rivojlanadi. Avvaliga bola kichik noto’g’ri harakatlar qiladi — bu o’qituvchi yoki ota-onaning nazaridan chetda qoladi yoki befarqlik bilan qaraladi. Vaqt o’tgan sari bu xatti-harakatlar odat tusini oladi va bola atrofdagi tartib-qoidalarga qarshi turishni boshlaydi. Bu esa uni avvalo maktab jamoasidan, keyin jamiyatdan begonalashtiradi. Tarbiyasi og ishgan bolalarda ko’pincha o’zini namoyon qilishga bo’lgan ehtiyoj ʻ noto’g’ri yo’nalishga kiradi: ular tajovuzkorlik, boshqalarga hurmatsizlik, o’zlarini muhim shaxs sifatida ko’rsatishga urinib, yomon xatti-harakatlar bilan e’tibor tortishga harakat qiladilar. Bunday holatlarda, ko’pincha ota-onalar bolani jazolash yoki undan uzoqlashish yo’lini tanlaydilar, bu esa bolaning ruhiyatida qo’shimcha tushkunlik, e’tiborsizlik hissini kuchaytiradi. Shuning uchun tarbiyasi og ishgan ʻ bolalar bilan ishlashda avvalo ularning holati va kechinmalarini tushunish muhim. Ular uchun ijobiy muhit yaratish, kuchli tomonlarini aniqlash va rivojlantirish, mehr-muhabbat bilan yondashish, sog’lom muomala madaniyatini shakllantirish zarur bo’ladi. Pedagogik nuqtai nazardan qaralganda, bu kabi bolalar bilan ishlashda individual yondashuv eng muhim mezonlardan biridir. Har bir bolaning xatti- harakatidagi og’ish sabablari, uning ruhiy holati, oilaviy sharoiti, maktabdagi muammolari chuqur tahlil qilinishi zarur. Shuningdek, maktab psixologi, sinf rahbari, ijtimoiy pedagog va ota-onalar birgalikda harakat qilganlaridagina, bu 9 bolalarning ijtimoiylashuvi, o’qishga bo’lgan qiziqishining ortishi, to’g’ri va ijobiy xulq me’yorlarini o’zlashtirishi mumkin bo’ladi. Shuningdek, bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar va ta’lim metodlaridan foydalanib, tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy faol, o’zigaʻ ishonadigan, bilimga intiluvchi shaxs qilib shakllantirish yo’llari mavjud. Interfaol metodlar, noan’anaviy dars uslublari, rolli o’yinlar, dramalar, muhokamalar orqali bunday bolalarda ijtimoiy va kommunikativ ko’nikmalarni rivojlantirish mumkin. Bu esa ularning jamiyatga integratsiyasini tezlashtirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlash oddiy ʻ tarbiyaviy jarayon emas, balki pedagogik-psixologik murakkab faoliyatdir. Bu faoliyatda faqatgina jazoga asoslangan yondashuv emas, balki mehr, tushunish, qo’llab-quvvatlash asosiy vosita sifatida qaralishi lozim. Ana shundagina bunday bolalar qayta ijtimoiylashadi, ijobiy o’zgarishlarga yuz tutadi va to’g’ri hayot yo’liga qaytish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy muhitda moslashtirishning ʻ dolzarb muammolari Tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy muhitda moslashtirish masalasi ʻ ta lim tizimining eng muhim yo nalishlaridan biri hisoblanadi. Bunday bolalar ʼ ʻ odatda me yoriy ijtimoiy qoidalarni buzish, muomala madaniyatining ʼ yetishmasligi, emotsional beqarorlik, ijtimoiy ong va tafakkurdagi nomuvofiqliklar bilan ajralib turadi. Bu holat ularning maktabdagi tengdoshlari, o qituvchilar hamda oilaviy muhit bilan to g ri munosabatlar o rnatishida ʻ ʻ ʻ ʻ sezilarli darajada to siqlarga sabab bo ladi. Tarbiyasi og ishgan bolalarni ʻ ʻ ʻ jamiyatga qaytarish, ularda ijobiy xulq-atvor me yorlarini shakllantirish, ʼ huquqbuzarlikning oldini olish, salbiy ko’nikmalarni ijobiyga yo’naltirish muhim vazifadir. Shu maqsadda ijtimoiy-psixologik xizmat, pedagogik yondashuvlar, maktab va oilaning uzviy hamkorligi katta ahamiyat kasb etadi. Ta lim muassasalari bu borada maxsus metodikalar, korektsion dasturlar, ʼ 10 individual reabilitatsiya yo nalishlarini amalga oshirishi lozim. Ko pchilikʻ ʻ holatlarda, bunday bolalar oilaviy muhitda yetarlicha e tibor ko’rmagani yoki ʼ salbiy tarbiya uslublarining qurboni bo lgani aniqlanadi. Shu sababli, ʻ psixologik-pedagogik muolajalar oilaning ishtirokini ham qamrab olishi kerak. Bundan tashqari, ijtimoiy institutlar, masalan, mahalla, bolalar inspektori, psixolog, sinf rahbari kabi shaxslar o rtasida hamkorlikni yo lga qo yish dolzarb ʻ ʻ ʻ masala hisoblanadi. Ayni paytda ta lim muassasalarida ijtimoiy moslashuvni ʼ ta minlash uchun faqat jazolovchi yondashuv emas, balki rag batlantiruvchi, ʼ ʻ motivatsion va empatik uslublar qo llanilishi zarur. Tarbiyasi og ishgan ʻ ʻ bolalarning ehtiyojlari va qiziqishlariga asoslangan yondashuv ularning jamiyatga bo’lgan ishonchini oshiradi. Ularni ijtimoiy foydali faoliyatga yo’naltirish, to’garaklar, sport, san’at, teatr kabi faoliyatlarda ishtirokini ta minlash, ular orasida ijobiy namunalarni yaratadi. Bugungi globallashuv va ʼ axborot oqimi kuchaygan davrda bu bolalarning noto’g’ri yo’nalishlarga kirib qolish xavfi yuqori bo’lib, bu holat ularning jamiyatdan ajralib qolishiga olib keladi. Shu bois ularni ijtimoiy muhitga moslashtirishda zamonaviy texnologiyalar, masofaviy psixologik yondashuvlar, interaktiv o’yin va mashg’ulotlardan ham foydalanish samarali bo’ladi. Bularning barchasi tarbiyasi og ishgan bolalarni sog lom, faol, mas uliyatli shaxs sifatida ʻ ʻ ʼ shakllantirishga xizmat qiladi. Ijtimoiy moslashuv jarayonida tizimli monitoring, individual rejalashtirish va baholash mexanizmlari joriy etilishi lozim. Zero, bunday bolalarning ijtimoiy muhitda to’g’ri moslashuvi nafaqat ularning kelajak hayotini, balki jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta minlashga ʼ xizmat qiladi. Tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy muhitga moslashtirishda birinchi ʻ navbatda ularning psixologik holati, hissiy ehtiyojlari, o’ziga nisbatan ishonchi va ijtimoiy tajribasi hisobga olinishi kerak. Ularning ko’pchiligi maktabda yoki oilada rad etilganlik hissini boshdan kechirgan bo’ladi, bu esa ularda o’ziga nisbatan salbiy qarashlar va ishonchsizlikni shakllantiradi. Shu sababli, 11 pedagoglar va psixologlarning asosiy vazifalaridan biri — bolaga o’z qadrini anglash, jamiyatda o’z o’rnini topishiga yordam berishdir. Bu borada «insonparvar yondashuv», ya’ni bolaning harakatlariga emas, balki uning shaxsiy imkoniyatlari va salohiyatiga yo’naltirilgan tarzda ishlash samarali hisoblanadi. Shuningdek, tarbiyasi og’ishgan bolalar bilan ishlashda individual yondashuv ustuvor ahamiyatga ega. Har bir bolaning tarbiyasidagi buzilish sabablari har xil bo’lishi mumkin: oiladagi nizolar, zo’ravonlik, e’tiborsizlik, atrof-muhitdagi salbiy omillar, do’stlarining noto’g’ri ta’siri va hokazo. Shu sababli, pedagogik reabilitatsiya jarayonida umumiy sxema emas, balki bola shaxsiga mos, holatga qarab tuzilgan dasturlar asosida ishlash zarur bo’ladi. Bu dasturlar pedagogik, psixologik va ijtimoiy yo’nalishdagi kompleks chora- tadbirlarni o’z ichiga oladi. Tarbiyasi og’ishgan bolalar ko’pincha an’anaviy ta’lim usullariga qiziqmaydi, ular uchun mustaqil qaror qabul qilish, fikr bildirish, tengdoshlar bilan muloqot qilish imkoniyatlari muhim ahamiyatga ega. Shu bois noan’anaviy ta’lim metodlaridan, interaktiv darslardan, rolli o’yinlar, muammoli vaziyatlar, loyihaviy ishlar, munozarali suhbatlardan keng foydalanish kerak bo’ladi. Bu nafaqat bolalarning bilim olishga bo’lgan motivatsiyasini oshiradi, balki ularning ijtimoiy ko’nikmalarini ham rivojlantiradi. Ijtimoiy moslashuvda hamkorlik tamoyili muhim o’rin tutadi. Pedagog, ota-ona, psixolog, maktab rahbariyati va ijtimoiy xizmatlar birgalikda ishlagan taqdirda, bolaning shaxsiy muammolari chuqurroq o’rganilib, aniqroq va maqsadli reabilitatsiya amalga oshiriladi. Maktabda muntazam profilaktika suhbatlari, ijtimoiy-psixologik treninglar, ota-onalar bilan davra suhbatlari, metodik qo’llanmalar va maxsus mashg’ulotlar tashkil etilishi shart. Bundan tashqari, tarbiyasi og’ishgan bolalarni jamiyatga integratsiyalashda «pozitiv ijtimoiy model»ni yaratish muhimdir. Ular o’z 12 tengdoshlaridan, ustozlaridan, hatto mashhur shaxslar, san’atkorlar, sportchilar kabi ijobiy namunalardan ta’sirlanishadi. Shunday ijobiy modellar asosida ularda ijtimoiy mas’uliyat, irodaviy sifatlar, o’z ustida ishlash, kelajakka intilish kabi fazilatlarni uyg’otish mumkin. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy muhitgaʻ moslashtirish ko’p bosqichli, murakkab va izchil yondashuvni talab etadigan jarayondir. Bu jarayonda muhim narsa — bolani jazolash emas, balki uni tushunish, qabul qilish va ijtimoiy muhitda o’z o’rnini topishga ko’maklashishdir. Shu maqsadda davlat siyosatida va ta’lim tizimida bu masalaga e’tibor kuchaytirilmoqda. Kelgusida har bir bolani jamiyatning faol va foydali a’zosi sifatida shakllantirish yo’lida bunday ishlar yanada rivojlantirilishi kerak. 13 II BOB. TARBIYASI OG ISHGAN BOLALAR BILAN ISHLASHNINGʻ PEDAGOGIK-ASOSIY YO’NALISHLARI 2.1. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda psixologik-pedagogik ʻ yondashuvlar Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan samarali ishlashda psixologik- ʻ pedagogik yondashuvlar muhim o’rin tutadi. Ushbu yondashuvlar bolaning ruhiy holatini, shaxsiy ehtiyojlarini, ijtimoiy tajribasini va atrof-muhit bilan o’zaro munosabatini chuqur tahlil qilishga asoslanadi. Pedagogik yondashuvlar bolaga nisbatan shaxsga yo’naltirilgan individual yondashuvni nazarda tutadi. Psixologik yondashuv esa bolaning emotsional-irodaviy sohasiga ta’sir etib, uning ichki dunyosini tushunishga, muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish yo’llarini topishga qaratiladi. Shuningdek, ushbu yondashuvlar orqali bolaning ijtimoiy moslashuvi, o’zini boshqarish ko’nikmalari, o’ziga bo’lgan ishonchi rivojlanadi. Bu jarayonda o’qituvchi, psixolog, ijtimoiy pedagog, ota-onalar va boshqa ijtimoiy institutlar o’zaro hamkorlikda faoliyat yuritishi zarur. Tarbiyasi og ishgan bolalarda ko’pincha motivatsiya pastligi, o’ziga bo’lgan ishonchning ʻ yetishmasligi, ijtimoiy izolyatsiya, tajovuzkorlik, befarqlik kabi holatlar kuzatiladi. Shuning uchun ularni qo’llab-quvvatlovchi, tushunuvchi, mehribon, sabrli va ayni paytda qat’iyatli pedagogik yondashuv muhimdir. Ijobiy ruhda olib borilgan ta’lim va tarbiya jarayoni bolalarning o’zini ijobiy baholashga, ijtimoiy moslashuvga va jamiyatga foydali bo’lishiga imkon yaratadi. Shu sababli ta’lim jarayonida individual ta’lim rejalari, maxsus mashg’ulotlar, ijtimoiy muvofiqlashtiruvchi dasturlar, terapevtik o’yinlar, ijodiy faoliyatlar, jamoaviy treninglar keng qo’llanilishi kerak. Yondashuvlar kompleks tarzda olib borilgandagina ijobiy natijalarga erishish mumkin. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda psixologik-pedagogik ʻ yondashuvlar ularning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga asoslangan bo’lishi zarur. Bunday bolalar bilan ishlovchi pedagog, eng avvalo, bolaning ijtimoiy muhitida, oila sharoitida va shaxsiy tajribasida yuzaga kelgan 14 muammolarni aniqlab olishga harakat qilishi lozim. Tarbiyada yuzaga kelgan og ishishlar ko’pincha oilaviy befarqlik, e’tiborsizlik, qat’iyatsiz yoki haddanʻ tashqari qat’iy tarbiya, maktabdagi muvaffaqiyatsizliklar, jismoniy yoki ruhiy zo’ravonlik, ijtimoiy tengsizlik, ko’chadagi salbiy muhit natijasida vujudga keladi. Psixologik yondashuv bunday bolalar bilan muloqotda ularning ichki olamini tushunishga, ularning his-tuyg’ularini hurmat qilishga, ularni erkin ifoda etishga imkon beruvchi muhitni yaratishga yo’naltiriladi. Shuningdek, bolaning o’zini anglash darajasini oshirish, o’ziga bo’lgan ishonchni mustahkamlash, emotsional barqarorlikni tiklash orqali unga ijobiy ta’sir ko’rsatish mumkin. Bu borada art-terapiya, biblioterapiya, musiqaterapiya, psixodrama va boshqa zamonaviy psixokorreksion metodlardan foydalanish yaxshi samara beradi. Pedagogik yondashuv esa ta’lim jarayonida bola uchun mos keluvchi metodlar va strategiyalarni tanlashni taqozo etadi. Masalan, faollashtiruvchi o’yinlar, rolli o’yinlar, mustaqil ijodiy topshiriqlar, kichik guruhda ishlash, muammoli vaziyatlarni hal qilish mashqlari, bolalarning mustaqil fikrlashini va muammoni hal etish ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Har bir bola uchun alohida yondashuv ishlab chiqilishi, uning o’ziga xos ehtiyojlari, qiziqishlari va rivojlanish sur’atlari hisobga olinishi kerak. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda ijtimoiy-pedagogik xizmatlar ʻ ham muhim o’rin tutadi. Ijtimoiy pedagoglar oila bilan ishlash, ota-onalarning tarbiyaviy bilimini oshirish, bolani ijtimoiy muhitga qayta moslashtirish bo’yicha muhim vazifalarni bajaradilar. Maktab psixologi esa bola bilan individual suhbatlar, diagnostika va korrektsion mashg’ulotlar o’tkazib, uning rivojlanish holatiga doimiy monitoring olib boradi. Shuningdek, bunday bolalar uchun ijtimoiy moslashuvni kuchaytiruvchi maxsus dasturlar ishlab chiqilishi, maktab va mahalla hamkorligida bolani ijtimoiy faoliyatlarga jalb qilish, sport, san’at, texnik to’garaklar orqali ularni 15 foydali ishlar bilan band qilish orqali salbiy harakatlardan chalg’itish maqsadga muvofiq bo’ladi. Ushbu faoliyatlarda bolaning erishgan har qanday ijobiy natijasi rag’batlantirilib, o’zini qadrlashi ta’minlanadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, tarbiyasi og ishganʻ bolalar bilan ishlashda psixologik-pedagogik yondashuvlar o’zaro uyg’unlikda olib borilsa, bu bolalarning ijtimoiylashuvi, shaxsiy barqarorligi va ijobiy rivojlanishiga erishish mumkin. Eng muhimi, har bir bola o’z imkoniyatlariga ishonib, hayotda o’z o’rnini topishiga yo’l ochiladi. 2.2. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda oila va jamiyatning roli ʻ Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda oila va jamiyatning roli ʻ nihoyatda muhimdir. Har qanday bolaning shakllanishida, u qanday axloqiy tamoyillar asosida ulg’ayishida, ijtimoiy muhit bilan qanday munosabatda bo’lishida oila birlamchi va eng asosiy ijtimoiy institut hisoblanadi. Afsuski, ko’p hollarda tarbiyasi og’ishgan bolalarning ortida beqaror yoki nosog’lom oilaviy muhit turadi. Ota-onaning bolasiga e’tiborsizligi, o’zaro nizolar, zo’ravonlik, moddiy muammolar yoki haddan tashqari erkalatish ham bolaning tarbiyasiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Oila ichidagi noto’g’ri muhit bola psixologiyasida stress, xavotir, ishonchsizlik, o’ziga past baho kabi holatlarni keltirib chiqaradi. Natijada, bunday bolalar maktabda va jamiyatda o’zini tutib qila olmaydi, salbiy guruhlarga qo’shilib qolishi, jinoyatga qo’l urishi ehtimoli ortadi. Shu bois, og’ishgan tarbiyali bolalarni ijobiy tomonga yo’naltirishda, avvalo, oila bilan ishlashga alohida e’tibor qaratilishi kerak. Ota-onalar psixologik-pedagogik jihatdan ma’lumotli, tarbiya borasida mas’uliyatli bo’lishi zarur. Pedagog va psixologlar oilalarga individual maslahatlar, tarbiyaviy treninglar, suhbatlar orqali yordam ko’rsatishi lozim. Ayniqsa, ijtimoiy xavfli oilalar bilan doimiy hamkorlik, ularning ijtimoiy himoyasi, bolalarni sog’lom oilaviy muhitda tarbiyalash uchun imkoniyatlar yaratish katta ahamiyat kasb 16 etadi. Shu bilan birga, oila ichidagi muammolarni hal qilishda mahalla, fuqarolar yig’ini, nodavlat tashkilotlar, ijtimoiy xizmatlar ham faol ishtirok etishi kerak. Jamiyat esa bunday bolalarni chetlashtirmasligi, ularni rad etmasligi kerak. Aksincha, har bir bola — ijtimoiy taraqqiyotning muhim ishtirokchisi ekani, unga imkon yaratish har bir jamiyat a’zosi burchi ekanini anglash muhim. Tarbiyasi og ishgan bolalar uchun jamiyatda ijtimoiy-madaniy muhitniʻ yaxshilash, ularni foydali faoliyatlarga jalb etish, ijtimoiy moslashuvga ko’maklashish orqali salbiy holatlarning oldini olish mumkin. Masalan, sport to’garaklari, kasb-hunar markazlari, yoshlar markazlari, ko’ngillilar harakatlari bunday bolalarni jamiyat hayotiga faol jalb qilish vositasi bo’lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, jamiyatdagi ommaviy axborot vositalari, internet, ijtimoiy tarmoqlarning ham yoshlar ongiga ta’siri katta bo’lganligi sababli, ular orqali tarbiyaviy, motivatsion va ijtimoiy foydali kontentlar berilishi lozim. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda oila va ʻ jamiyat o’zaro uzviy hamkorlikda bo’lishi kerak. Bu ikki omilning birlashgan harakati orqali bola qayta ijtimoiylashtirilishi, uni jamiyatga foydali shaxs sifatida tarbiyalash mumkin bo’ladi. Eng muhimi, bu yondashuvda bola shaxs sifatida qabul qilinadi va unga ishonch bilan yondashiladi. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda oila va jamiyatning tutgan ʻ o rni chuqur tahlil etilsa, bu jarayonning faqat pedagogik yoki psixologik emas, ʻ balki sotsial, ma naviy, madaniy jihatlari ham mavjudligini ko’rish mumkin. ʼ Bunday bolalar bilan ishlashda yondashuvning markazida bolaning shaxsiyati, uning ichki dunyosi va ehtiyojlari turishi lozim. O’z vaqtida e’tibor berilsa, aynan oila va jamiyat resurslari orqali bolani normal rivojlanish yo’liga qaytarish imkoniyati mavjud. Bugungi kunda ko’plab rivojlangan mamlakatlar bolalarni og’ishgan tarbiyadan saqlash uchun maxsus ijtimoiy xizmatlar tarmog’ini yaratgan. Bu 17 xizmatlar nafaqat oilalarga yordam beradi, balki bola bilan individual ishlash, ularni kuzatish, diagnostika qilish, muammo ildizlarini aniqlash va eng maqbul yechimlarni topish bilan shug’ullanadi. Bunday tajribalarni O zbekistonʻ sharoitiga moslashtirish orqali ijobiy natijalarga erishish mumkin. Misol uchun, mahalliy sharoitda mahalla va maktab o rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ota- ʻ onalar maktablari, psixologik seminarlar tashkil etish dolzarb masalalardan biridir. Bundan tashqari, jamiyat tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda ʻ ularni noto’g’ri yo’ldan qaytarish, salbiy oqibatlarning oldini olish uchun turli ijtimoiy loyihalar, profilaktik chora-tadbirlar, huquqiy savodxonlik tadbirlari o’tkazishi kerak. Ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilayotgan kontentlar yoshlar ruhiyatiga bevosita ta’sir qilayotganligi sababli, ijtimoiy tarmoqlarda ham tarbiyaviy ruhdagi materiallar sonini ko’paytirish maqsadga muvofiqdir. Bu jarayonda blogerlar, jamoatchilik faollari, taniqli shaxslarning ham ishtiroki muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, bolalarni ijtimoiy faollikka undash, ularga javobgarlik va ongli tanlov qilish ko’nikmalarini shakllantirish ham oila va jamiyat zimmasidagi muhim vazifadir. Masalan, yoshlar o’rtasida "tarbiyasi og’ishgan" deb ta’riflangan bolalarni sport, san at, texnika, innovatsion yo’nalishlardagi ʼ to’garaklarga jalb etish, ularni rag’batlantirish orqali ularning ijtimoiy moslashuvini yengillashtirish mumkin. Shuningdek, tarbiyasi og’ishgan bolalar bilan ishlashda jamiyatda sabr, bag’rikenglik, empatiya, tushunish kabi ma naviy qadriyatlarni kuchaytirish ʼ ham muhimdir. Chunki bu toifa bolalar ko’pincha kamsitishga, rad etishga uchraydi. Bu esa ularni jamiyatdan butunlay begonalashtirib qo’yadi. Shu sababli har bir jamiyat a’zosi, har bir pedagog, ota-ona va jamoatchilik vakili bu bolalarga nisbatan mehr bilan yondashishi, ularning ichki dunyosini tushunishga intilishi lozim. 18 Xulosa qilib aytganda, oila va jamiyat – bu ikki asosiy institut bolani tarbiyalash va ijtimoiylashtirishda bir-birini to’ldiruvchi, muhim vazifalarni bajaruvchi kuchlardir. Ularning uzviy hamkorligi va mas’uliyatli yondashuvi orqali og ishgan tarbiyali bolalarni jamiyatga foydali, axloqiy barkamol shaxsʻ sifatida qayta tarbiyalash, rivojlantirish va yo’lga solish mumkin. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan yakka tartibda va guruhli ishlash ʻ metodikasi Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan samarali ishlashda pedagogik ʻ yondashuvning markazida individual yondashuv tamoyili turadi. Har bir bola o’ziga xos psixologik, ijtimoiy, emotsional va aqliy xususiyatlarga ega bo’lganligi sababli, tarbiya jarayoni ham har bir bolaga moslashtirilgan bo’lishi lozim. Shu nuqtai nazardan, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda ikki ʻ asosiy yo nalish — yakka tartibdagi va guruhli ish usullari qo’llaniladi. ʻ Yakka tartibdagi ish usuli, eng avvalo, bola shaxsiyatini chuqur o’rganish, uning ichki kechinmalari, muammolari, shaxsiy tajribalari, ijtimoiy muhitdagi o’rni va o’z-o’zini anglash darajasini aniqlashdan boshlanadi. Bu jarayonda pedagog yoki psixolog bolaga ishonchli muhit yaratib, samimiy muloqot orqali uning ichki dunyosiga kirishga harakat qiladi. Shaxsiy suhbatlar, maxsus diagnostik testlar, hayotiy voqealarni tahlil qilish va refleksiya uslublari orqali bola o’z xatti-harakatlarining sabablari va oqibatlarini tushunishga boshlaydi. Yakka tartibdagi ishning eng muhim jihatlaridan biri bu – individual tarbiya rejasini tuzishdir. Bu reja bolaning muammolarini aniqlash, ularni bosqichma-bosqich hal qilish yo’llarini belgilash, maqsad va vazifalarni aniq ko’rsatish, pedagogik vositalarni tanlashdan iborat. Masalan, bola agressiv bo’lsa – unda o’zini tuta bilish, sabr-toqat, emotsiyalarni nazorat qilish bo’yicha mashqlar qo’llanadi. Bola ijtimoiy faollikdan chetda qolayotgan bo’lsa – ijtimoiy ko’nikmalarni rivojlantiruvchi rolli o’yinlar, kichik topshiriqlar, jamoaviy mashg’ulotlar tavsiya etiladi. 19 Guruhli ish usullari esa bolalarni jamoadorlikka, o’zaro muloqot va hamkorlikka o’rgatish, ijtimoiy moslashuvga yordam berish maqsadida tashkil etiladi. Bu jarayonda rolli o’yinlar, muammoli vaziyatli topshiriqlar, ijodiy mashg’ulotlar, bahs-munozaralar, psixodrama, treninglar kabi interaktiv uslublar qo’llaniladi. Guruhli mashg’ulotlar bolaga tengdoshlari bilan tenglik asosida fikr almashish, o’z fikrini erkin ifoda etish, tanqid va mulohazalarni to’g’ri qabul qilish, jamoa qoidalariga rioya qilishni o’rgatadi. Bunday uslublar orqali bolalar o’zlarining ichki ehtiyojlarini, qiziqishlarini, tashvishlarini ifoda etishga imkon topadilar. Guruhli ishda ayniqsa “do’stona muhit” yaratish muhim bo’lib, unda ishtirokchilarning bir- biriga bo’lgan ishonchi, o’zaro hurmat va tushunish muhitini shakllantirish asosiy shart hisoblanadi. Har ikki usulda ham, bolaga ijobiy ta sir ko’rsatishning asosiy omili bu –ʼ pedagogning shaxsiy fazilatlari: mehribonlik, sabr-toqat, adolat, halollik va qat iyatdir. Pedagog bola bilan munosabatda doimiy ravishda ijobiy namunani ʼ ko’rsatishi, bolada ishonch va xavfsizlik hissini uyg’otishi kerak. Shuningdek, yakka tartibdagi va guruhli ishlar natijalari muntazam kuzatilib borilishi, baholanishi va kerakli hollarda qayta ko’rib chiqilishi lozim. Bu jarayonda pedagogik kengashlar, psixologik xizmatlar, ota-onalar bilan maslahatlashuvlar orqali bolaga nisbatan yanada samarali strategiyalar ishlab chiqilishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda yakka ʻ tartibda va guruhda olib boriladigan ishlar bir-birini to’ldiruvchi va birgalikda qo’llanilganda kuchli natija beruvchi vositalardir. Bu yondashuvlar orqali bola ijtimoiy muhitga moslasha oladi, o’zini anglaydi, muammolarini yechishga harakat qiladi hamda jamiyatda o’z o’rnini topishga intiladi. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda pedagog va psixologlarning ʻ o’zaro hamkorlikdagi faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Ular bolaning ruhiy- psixologik holatini to’g’ri tahlil qilib, individual xatti-harakatlar sabablarini 20 aniqlash asosida o’zaro kelishilgan rejada ishlashlari lozim. Bu kabi bolalarning aksariyatida o’ziga bo’lgan ishonchsizlik, atrofdagilarga nisbatan salbiy munosabat, muammoli muloqot va ijtimoiy rollarni to’g’ri bajarmaslik holatlari uchraydi. Shu sababli ularga har tomonlama ijtimoiy-psixologik ko’mak zarur. Bundan tashqari, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda o’qituvchi vaʻ sinf rahbarining roli beqiyosdir. Ular o’zining sinfdagi kundalik kuzatishlari orqali boladagi o’zgarishlarni payqab, kerakli vaqtda choralar ko’rish imkoniga ega bo’ladi. Masalan, bola dars jarayonida doimiy ravishda boshqa o’quvchilar bilan janjallashayotgan, o’z his-tuyg’ularini nazorat qila olmayotgan bo’lsa, bu holatlarni befarq qoldirmaslik, balki bolani alohida suhbatga chorlab, sabr bilan tushuntirish va kerak bo’lsa mutaxassis psixologga yo’naltirish lozim. Tarbiyaviy ishlar davomida ota-onalar bilan ham faol hamkorlik zarur. Ota-onalar bolaning tarbiyasi jarayonining ajralmas bo’lagi bo’lib, ular pedagogik jarayonni qo’llab-quvvatlovchi muhim ijtimoiy kuch hisoblanadi. Shu sababli pedagoglar ota-onalar bilan muntazam muloqotda bo’lishi, boladagi muammolar va ularni hal qilish yo’llarini birgalikda muhokama etishlari lozim. Bu orqali bola uchun yagona tarbiyaviy muhit yaratiladi va bolaning harakatlari izchil nazorat ostida bo’ladi. Bundan tashqari, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda madaniy- ʻ ma rifiy tadbirlarning o’rni katta. Teatrga borish, tarixiy joylarga sayohat qilish, ʼ ijtimoiy loyihalarda ishtirok etish, ixtiyoriy mehnat faoliyatlari, sport tadbirlari bolaning ijtimoiy faolligini oshirishga, jamoaga moslashuvini osonlashtirishga xizmat qiladi. Bunday tadbirlar orqali bola ijobiy ijtimoiy rolni his eta boshlaydi, jamiyat tomonidan qabul qilingan qadriyatlarga hurmat bilan qarashni o’rganadi. Ayniqsa, bolaga motivatsiya berish, uni rag’batlantirish, kichik bo’lsa ham yutuqlarini e tirof etish uning o’ziga bo’lgan ishonchini tiklaydi. ʼ Rag’batlantirish og’zaki maqtov, kichik sovrinlar, jamoat oldida alohida e tirof ʼ etish kabi usullar orqali amalga oshiriladi. Biroq bu jarayonda muvozanatni 21 saqlash muhim: haddan tashqari ko’p yoki noo’rin maqtov bolada sun iy o’ziniʼ ulug’lashga olib kelishi mumkin. Umuman olganda, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlash tizimli, ʻ uzluksiz, izchil bo’lishi zarur. Ishning muvaffaqiyati ko’p jihatdan pedagogning yurakdan berilganligi, kasbiga sadoqati, bolaning ichki dunyosini his eta olish darajasiga bog’liq. To’g’ri yondashuv, mehr va sabr bilan olib borilgan pedagogik faoliyat hatto eng og’ir tarbiyada bo’lgan bolada ham ijobiy o’zgarishlarga sabab bo’lishi mumkin. Shu bois bu yo’nalishda faoliyat yuritayotgan har bir pedagogning sa’y-harakati alohida qadrlanishi lozim. 22 III BOB. TARBIYASI OG ISHGAN BOLALAR BILAN INDIVIDUAL VAʻ GURUHLI ISHLASHNING SAMARALI YO’LLARI 3.1. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan individual ishlashning psixologik- ʻ pedagogik asoslari Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda individual yondashuv hal ʻ qiluvchi ahamiyatga ega. Chunki har bir bolaning shaxsiy xususiyatlari, oilaviy muhiti, o’ziga xos tarbiya tarixi va xatti-harakat sabablari mavjud. Shu sababli barcha bolalarga bir xil metodlar bilan murojaat qilish, odatda, kutilgan natijani bermaydi. Individual yondashuv – bu har bir bolani alohida tahlil qilish, uning ichki dunyosiga kirib borish, qiziqishlari, muammolari va ehtiyojlariga qarab moslashgan pedagogik strategiyalarni ishlab chiqishni anglatadi. Bunday yondashuvda pedagog avvalo bolaning shaxsiy portretini tuzadi. Bu portret bolaning intellektual, ijtimoiy, hissiy va xulqiy holatini ifodalovchi ko’rsatkichlarni o’z ichiga oladi. Pedagoglar va psixologlar bunday tahlilni o’tkazishda suhbat, kuzatuv, diagnostik testlar, ota-onalar va sinfdoshlar fikrlarini hisobga oladilar. Bu ma’lumotlar asosida bolaning ehtiyojlari aniqlanadi va individual tarbiyaviy reja ishlab chiqiladi. Individual ishlashda muhim jihatlardan biri – bu pedagog va bolaning o’zaro ishonchli, do’stona munosabat o’rnatishidir. Bolaning ochilishi, o’z muammolarini aytib bera olishi, pedagogni tinglashi va unga ishonishi, samarali pedagogik ta’sir uchun asosdir. Bu munosabatlarni shakllantirishda pedagog samimiy, sabrli, tushunuvchan bo’lishi, bolaning fikriga hurmat bilan qarashi kerak. Bola bilan individual ishlash davomida quyidagi usullar samarali hisoblanadi: Suhbat va psixologik maslahatlar: Bolaning dardi, ichki kechinmalari, o’ziga xos muammolarini aniqlash va unga eng yaqin, tushunarli tilda yo’l- yo’riq ko’rsatish. 23 Motivatsion yondashuv: Bolaning ijobiy harakatlarini alohida e’tirof etish, kichik yutuqlarini rag’batlantirish orqali unga bo’lgan ishonchni kuchaytirish. Ijodiy faoliyatni rag’batlantirish: Rasm chizish, hikoya yozish, sahnalashtirish, sport mashg’ulotlari orqali bolaning ichki salohiyatini ochish. Mas’uliyatli topshiriqlar berish: Bolaga ishonch bildirish orqali unga muhim vazifalar topshirish va shu orqali ijtimoiy faol pozitsiyani shakllantirish. Shuni ta’kidlash kerakki, individual ishda natijadorlikni kutishdan oldin, bolaning xatti-harakatlariga sabab bo’lgan omillarni tahlil qilish zarur. Tarbiyasi og ishganlik ko’pincha oiladagi muammolar, ijtimoiy muhit ta’siri, psixologikʻ travmalar natijasida yuzaga keladi. Shuning uchun pedagog faqat maktab doirasidagina emas, balki bolaning atrofidagi ijtimoiy muhitni ham inobatga olgan holda harakat qilishi lozim. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, individual yondashuv faqatgina bolani «tuzatish» emas, balki uni tinglash, tushunish va yordam berishga asoslangan insoniy yondashuvdir. Bu esa zamonaviy pedagogik faoliyatning muhim tamoyillaridan biri hisoblanadi. 3.2. Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan guruhli ishlash jarayonining o ziga ʻ ʻ xos jihatlari Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda faqat individual emas, balki ʻ guruhli yondashuv ham muhim rol o’ynaydi. Guruhli ishlar bolaning ijtimoiy moslashuvini ta’minlash, jamoadagi xulq-atvorini shakllantirish, do’stlik va o’zaro yordam ko’nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, ijtimoiy chetlashgan, do’stlari yo’q yoki sinfda o’zini begona his qiladigan bolalar uchun guruhli mashg’ulotlar orqali moslashuv jarayoni samarali yo’lga qo’yilishi mumkin. Guruhli ishlarning asosiy maqsadi – bolani jamoa muhitida ijtimoiy faol qilish, o’z fikrini bildirishga, boshqalarni eshitishga va hurmat qilishga 24 o’rgatishdir. Tarbiyasi og ishgan bolalar ko’pincha jamoada o’z o’rnini topaʻ olmaydi, jizzaki, agressiv yoki befarq bo’lib qoladilar. Shu sababli guruhli ishlar ularning muomalasini yumshatish, hissiy-intellektual faoliyatini rag’batlantirish uchun xizmat qiladi. Guruhli ishlarda quyidagi shakllar qo’llanilishi mumkin: Treninglar: Aloqa o’rnatish, ishonchli muloqot, o’zini tutish qoidalari bo’yicha psixologik treninglar bolalarning o’ziga va boshqalarga munosabatini ijobiy tomonga o’zgartiradi. Rolli o’yinlar: Hayotiy holatlarni sahnalashtirish orqali bola o’zini boshqalarning o’rniga qo’yib ko’rish imkoniyatiga ega bo’ladi, bu esa empatiya tuyg’usini kuchaytiradi. Muammoli vaziyatlar yechimi: Guruh bilan muhokama qilish orqali bolalar o’z fikrini bildiradilar, mantiqiy fikrlashni o’rganadilar va ijtimoiy mas’uliyatni anglay boshlaydilar. Sport va ijodiy musobaqalar: Musobaqa va jamoaviy tadbirlar bolalarda sog’lom raqobat, o’zini ko’rsatish va boshqalarni qo’llab-quvvatlash kabi fazilatlarni rivojlantiradi. Guruhli ishlarda pedagog muhim tashkilotchilik vazifasini bajaradi. U bolalar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni boshqaradi, nizolarni yumshatadi va har bir bolaning guruhdagi faol ishtirokini ta’minlashga harakat qiladi. Shuningdek, guruhli mashg’ulotlar yakunida bolaning xatti-harakatlarida kuzatilgan o’zgarishlar muntazam tahlil qilinib boriladi. Guruhli ishlar jarayonida bolalarning o’zaro hurmati, hamjihatligi, murosaga kelish ko’nikmalari rivojlanadi. Bu esa nafaqat maktabda, balki kelajakdagi jamiyatda faol ishtirok etishi uchun mustahkam asos bo’lib xizmat qiladi. Shu bois, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlashda guruhli ʻ metodlarning o’rni beqiyos bo’lib, ularni to’g’ri tashkil etish va olib borish pedagogik faoliyatda muhim o’rin egallaydi. 25 Tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy moslashtirishda oila va maktabʻ hamkorligi Tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli ʻ moslashtirishda oila va maktab o’rtasidagi uzviy hamkorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bola shaxsining shakllanishida eng muhim ijtimoiy institutlar – bu uning oilasi va ta’lim muassasasi hisoblanadi. Tarbiyaviy muammolarga ega bo’lgan bolalar bilan ishlashda pedagog va psixologlarning sa’y-harakatlari faqatgina ota-onalar bilan yaqin aloqada bo’lgandagina to’liq samara beradi. Ota-onalar ko’pincha bolaning maktabdagi xatti-harakati, o’zgarishlari va psixologik holati haqida yetarlicha xabardor bo’lmaydilar. Bu esa bolaning muammolarini erta aniqlash va hal qilish imkoniyatini kamaytiradi. Shu sababli, maktab pedagogik jamoasi ota-onalarni faol hamkorlikka chorlab, bolaning tarbiyasi bo’yicha yagona strategiya ishlab chiqishlari zarur. Maktab va oila hamkorligining asosiy yo’nalishlari quyidagilardan iborat: Yig’ilish va suhbatlar: Maktabda ota-onalar bilan rejalashtirilgan uchrashuvlar, psixologik suhbatlar tashkil etilib, bola xatti-harakatlarining sabab va oqibatlari tahlil qilinadi. Psixologik maslahatlar: Psixologlar tomonidan ota-onalarga bolani ijtimoiy va hissiy jihatdan qo’llab-quvvatlash, munosabatni yaxshilash, muammoli vaziyatlarda to’g’ri yondashuv ko’nikmalari beriladi. Uy vazifalarini nazorat qilish: Maktabdagi topshiriqlar, odob-axloq qoidalarini uyda ham qo’llab-quvvatlash ota-onalarning mas’uliyatiga kiradi. Ijtimoiy tadbirlar: Bayramlar, sport musobaqalari, guruh mashg’ulotlari, ota-onalar ishtirokidagi seminarlarda bolalar jamoadagi o’z o’rnini anglay boshlaydi, bu esa ularning ijtimoiy faolligini oshiradi. Oila va maktabning hamkorlikda olib boradigan faoliyati bolaning atrof- muhitga moslashuvi, o’z-o’zini tutishi, o’z qadrini anglashiga xizmat qiladi. Tarbiyasi og ishgan bolalar ko’pincha e’tiborga, tushunishga va ruhiy qo’llab- ʻ 26 quvvatlashga muhtoj bo’lishadi. Agar bu jarayonda oila va maktab yagona maqsad sari harakat qilsa, bola salbiy xulqlardan voz kechib, sog’lom ijtimoiy muhitda shakllanish imkoniga ega bo’ladi. Demak, tarbiyasi og ishgan bolalarni ijtimoiy muhitga moslashtirishdaʻ eng asosiy omillardan biri bu oila va maktab o’rtasidagi hamkorlikning samaradorligini oshirishdir. Bu hamkorlik orqali bolaning individual xususiyatlarini chuqur o’rganish, ijobiy ijtimoiy ko’nikmalarni shakllantirish va uni jamiyatning to’laqonli a’zosi qilib tarbiyalash mumkin. 27 XULOSA Mazkur kurs ishida ta lim jarayonida tarbiyasi og ishgan bolalar bilanʼ ʻ ishlashning muhim jihatlari atroflicha yoritildi. Bugungi kunda maktablarda bunday bolalarning soni ortib borayotganligi sababli, pedagoglar, psixologlar va ota-onalarning bu boradagi mas’uliyati ham keskin oshmoqda. Tarbiyasi og ishgan bolalarning xatti-harakatidagi og ishlar bejizga sodir bo’lmaydi — bu ʻ ʻ muammolar ko’pincha oiladagi ijtimoiy muhit, e’tiborsizlik, psixologik bosim yoki noto’g’ri tarbiya uslublari bilan chambarchas bog’liqdir. Kurs ishining birinchi bobida tarbiyasi og ishgan bolalarning psixologik- ʻ pedagogik xususiyatlari, ularning xatti-harakatidagi asosiy og ish turlari va ʻ kelib chiqish sabablari o’rganildi. Ushbu bolalarda kuzatiladigan salbiy xulq- atvor, ijtimoiy izolyatsiya, tajovuzkorlik, befarqlik kabi belgilar ularga alohida yondashuvni talab qilishini ko’rsatdi. Ikkinchi bobda ta lim tizimida bunday bolalar bilan ishlashning samarali ʼ usullari, metod va texnologiyalari yoritildi. Jumladan, individual yondashuv, qiziqishlarga mos faoliyat turlari, psixologik qo’llab-quvvatlash, ijtimoiy loyihalarda ishtirok etishini ta’minlash kabi usullar tarbiyada muhim rol o’ynashi qayd etildi. Pedagog va psixologlar o’z faoliyatida tolerantlik, mehr- oqibat va sabr-toqat bilan yondashsalar, bu bolalarda o’zgarishlarga zamin yaratadi. Uchinchi bobda esa oila va maktab hamkorligining ahamiyati keng yoritildi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bola shaxsining shakllanishida asosiy ijtimoiy institut bo’lgan oila bilan ta’lim muassasasi o’rtasida uzviy bog’liqlik bo’lmasa, tarbiyaviy faoliyat natijasi sust bo’ladi. Ota-onalarning faol ishtiroki, o’z farzandi holatidan doimiy xabardor bo’lishi va pedagoglar bilan muntazam aloqa olib borishi bunday bolalarni jamiyatga moslashtirishda hal qiluvchi omildir. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin: 28 Tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlash tizimi kompleks, ya’niʻ psixologik, pedagogik va ijtimoiy yondashuv asosida olib borilishi zarur. Har bir bola alohida o’rganilishi, uning shaxsiy psixologik xususiyatlari inobatga olinishi kerak. Oila va maktab o’rtasidagi muntazam hamkorlik bu boradagi ishlarning samaradorligini oshiradi. Tarbiyaviy metodlar bolalarning yosh xususiyatlari va qiziqishlariga mos ravishda tanlanishi lozim. Pedagogik faoliyatda innovatsion va noan’anaviy yondashuvlar bunday bolalarning ijtimoiylashuvi va shaxsiy rivojiga katta hissa qo’shadi. Xulosa qilib aytganda, tarbiyasi og ishgan bolalar bilan ishlash bo’yicha ʻ to’g’ri yo’l tanlash, o’z vaqtida ijtimoiy va psixologik ko’mak ko’rsatish orqali ularni jamiyatning faol, ijobiy fikrlovchi a’zolari sifatida voyaga yetkazish mumkin. Bu esa nafaqat pedagoglarning, balki butun jamiyatning muhim vazifasidir. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 1. Abdullayeva G’.R. Pedagogik mahorat asoslari. – Toshkent: TDPU, 2019. 2. Abduraxmanova N.S. Tarbiyaviy jarayonda shaxsga yo’naltirilgan yondashuv. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. 3. Axmedov A.A. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: O’zbekiston, 2018. 4. Aliqulov N.X. Bola tarbiyasi va oilaning roli. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2017. 5. Egamberdiyev O.S. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: TDPU, 2021. 6. G’ofurova M.S. Tarbiyaviy faoliyatda shaxsga yondashuv. – Buxoro: BuxDU, 2022. 7. Jo’rayev N. Psixologik-pedagogik diagnostika. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020. 8. Karimova N. O’ziga xos xulqli bolalar psixologiyasi. – Toshkent: “Fan”, 2019. 9. Mahmudov A.A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: O’qituvchi, 2020. 10. Nurmatov Sh. Pedagogik jarayonda muloqot va kommunikativ kompetensiya. – Samarqand, 2021. 11. Po’latov I. Ijtimoiy pedagogika asoslari. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2018. 12. Qodirov M. Pedagogik muammolarni hal etish yo’llari. – Farg’ona: FDU nashriyoti, 2021. 13. Rasulova G’. Psixologik xizmat va tarbiyada monitoring. – Toshkent: TDPU, 2019. 14. Tursunov Z. Shaxs va jamiyat: psixologik yondashuv. – Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2017. 30 15. Xolbo’tayev A. Noan’anaviy bolalar bilan ishlash metodikasi. – Qarshi: QDPI, 2020. Qo’shimcha adabiyotlar: Vygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Prosveshcheniye, 1991. Ushinskiy K.D. Inson – tarbiyaning predmeti. – Moskva: Pedagogika, 1983. Makarenko A.S. Ota-onalar uchun kitob. – Toshkent: O’zbekiston, 1985. Internet manbalari: 1. www.ziyonet.uz – O’zbekiston Respublikasi ta’lim portali 2. www.eduportal.uz – Elektron ta’lim resurslari portali 3. www.psychologytoday.com – Xulq-atvor va psixologik muammolar yuzasidan maqolalar 4. www.unicef.org – Bolalar huquqlari va ijtimoiy muammolar haqida global ma’lumotlar 5. www.researchgate.net – Pedagogika va psixologiya bo’yicha ilmiy maqolalar platformasi 31

Taʼlimda tarbiyasi oʻgʻishgan bolalar bilan ishlash usullari

Купить